Skip to main content

Full text of "Patrologiae cursus completus : Series latina"

See other formats 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/patrologiaecur19mign 


PATROLOGIiE 

GURSUS  COMPLETIS 

SIVE 

BIBLIOTHECA  UNIVERSALIS,  INTEGRA  ,    UNIFORMIS  ,   COMMODA  ,    OECONOMICA, 

OMNIEM  SS,  PATRCM,  DOCTORUM  SCRIPTORUMQUE 
ECCLESIASTICORUM 

QUI  AB  ^VO  APOSTOLICO  AD  USQUE  INNOCENTII III  TEMPORA 

FLORUERUNT ; 

RECUSIO  CHRONOLOGICA  OMNIUM  QU^ 

EXSTITERE  MONUMENTORUM  CATHOLIC^  TRADITIONIS  PER  DUODECIM 

PRIORA  ECCLESl^:  S^ICULA , 

JUXTA     EDITIOMF.S    ACCURATISSIMAS,   INTER  SE  CUMQUE  NONNULLIS  CODICIBUS    MANUSCRIPTIS  COLLATAS,    PERQUAM 

DILIGENTER   CASTIGATA  ; 

DlSSERTVTIOMBUS,  COMMENTARIIS  LECTIONIBUSQUE  VARIANTIBUS  CONTINENTER  ILLUSTRATA ; 

OMHIBUS  OPERIBl'S  POST   AMPLISSIMAS   EDITIONES   QV&    TRIBUS   NOVISSlMIS    SjECULIS   DEBENTUR  ABSOLUTAS 

DETECTIS,  AUCTA  ; 

INDICIBUS  PARTICULARIBUS  ANALYTICIS,    SINGULOS  SIVE  TOMOS,  SIVE  AUCTORES  ALICUJUS    MOMENTl 

SUBSEQUENTIBUS,  DONATA  ; 

CAPITULIS  INTRA  IPSIM  TEXTUM  RITE   DISPOSITIS,  NECNON  ET  TITULIS  SINGULARUM    PAGINARUM  MARGINEM  SUPERIOBEM 
DISTINGUENTIBUS  SUBJECTAMQUE  MATERIAM  SIGNIFICANTIBUS,  ADORNATA  ; 

OPERIBUS   CUM  DUBIIS    TUM    APOCRYPHIS,  ALIQUA  VERO  AUCTORITATE  1N  ORDINE  AD  TRADITIONEM 
ECCLESIASTICAM   POLLENTIBUS,  AMPLIFICATA  ; 

DUOBLS  INDICIIiUS  GENERAI.IBUS  LOCUPLETATA  :   ALTERO  SCILICET  REHUM,    QUO  CONSULTO  ,    QUIDQUIIi 
UNUSQUISQUE    PATRUM    IN  QUODLIBET   THEMA    SCRIPSERIT  UNO    INTUITU    CONSPICIATUR  ;   ALTERO 

SCRII  TUUjE  SACK.&,  ex  quo  lf.ctohi  comperihe  sit  obvium  quinam  patres  et  in 

QUIBUS  OPERIM  SCORCM  LOCIS  SINGULOS  SINGULORUM    LiBRORUM   SCR:PTUR<£ 
TEXTUS   COMMENTATI  SINT. 

EOITIO  ACCURATISSIMA,    CCTERISQUE  OMNIBUS  FACtl.E   ANTEPONENDA  ,    61  PERPENDANTUR  :  CHARACTERUM  NITIDITAS  , 
CHART.E    QUALITAS,    INTEGRITAS     TEXTUS  ,   PLKFECTIO    CORKECTIONIS,     OPERUM     RECUSORLM     TUM      VARIETAS 
TUM  NUMERUS,    FORMA    VOLUMINUM    PEUQUAM     COMMODA    SIBIQUE    IN    TOTO  OPEKIS  DECURSU    CONSTANTER 
SIMILIS.    PRETII  EXIGUITAS,  PR.ESERTIMQUE    ISTA   COLLECTIO,   UNA,    METHODiCA    ET    CIIRONOLOGICA , 
SEXCENTORUM  FRAGMENTORUM    OPUSCULORUMQUE  HACTENUS    HIC     ILLIC  SPARSOIIUM,    PRIMUM 
AUIEM  IN  NOSTRA  BJBLIOTHECA,   EX  OPERIBUS  AD  OMNES    .£TATES,     LOC"S,  I.INGUAS 
FORMASQUE  PERTINENTIBUS,  COADUNATOKUM. 

SERIES  PRIMA, 

1N   QUA  PRODELNT  PATRES,  DOCTORES  SCRIPTORESULE  ECCLESI/E  LATIN,* 
A  TERTLLLIANO  AD  GREGORILM  MAGNLM. 

ACCURANTE  J.-P.  MIGNE ,  <£uv$uum  Gomyletimim  IN  SINCULOS  SGIRNTUR 
ECCLESIASTICjE  RAMOS  EDITOKE. 


PATROLOGl^E  TOMUS  XIX. 

POETARUM  :  JUVENCI  ,  OPTATIANI  ,  SEDULII ,  SEVEM  Rhrtoris  ,  FALTONLE  , 

AUSONII, 

TOMUS    UNICUS. 


PARISIIS,  VENIT  APUD  EDITOREM, 

/;V  VJA  DICTA  D'AMU01SE,  PRES  LA  BARRlERE  DT.NFER, 

ou  PETiT-MONTROUGE. 


1846. 


THE  INSTITUTE  OF  ;  STUD1E5 

lO  ELMSLEY  PL. 
TOROhTO  6,  CANAOA, 


DEC 

3.019 


OUARTI  S,ECULI 


POETARUM 

CHRISTIANORUM, 

JUVENCI,  SEDULH,  OPTATIANI,  SEVERI 


ET 


FALTONIiE  PROB;E, 


OPERA   OMNIA, 

AD    FIDEM 

AREVALENSIS    ET    PISAURENSIS    EDlTIONUM 

RECOGNITA,   EXrRESSA  ET   EMENDATA. 

ACCEDUNT 

D.   AUSONII   BURDIGALENSIS   OPUSCULA   OMNIA, 

TAM   SOLDTO   QUAM   STRICTO   SERMONE    SCRIPTA , 
EX   VARIIS   RECENSIONIBUS    INTER   SE   DILIGENTER   COLLATIS  COLLECTA ,    ET  CURA   QUA  PAR  ERAT   CASTICATA.' 


TOMUS   UNICUS. 


PARISIIS  ,  VENIT  APUD  EDITOREM  , 
IN  VIA  DICTA  PAMBOISE.',  PRES  LA  BARRIERE  DENFER, 
ou   PETIT-MONTROUGE. 

1846. 


ELENCHlS     (JpfeftlJM 

QUJE  IN  HOC  TOMO  CONTINENTUH. 


JUVENCUS. 

Historia  Evangelica.  Col.          53 

Liber  in  Cienesim.  345 

Carmen  de  Laudibus  Domini.  379. 

OPTATIANUS. 
Panegyricus  Constantino  Augusto  dictus.  395 

SEDULIUS. 

Carmen  Paschale  runi  Opere  Pascbali  junctum.  533 

Elegia.  753 

Hymnus.  763 

Epigramma.  771 

Carmen  de  Incarnatione.  773 

SEVERUS  RHETOR. 
Carmen  Bucolicum  de  virtute  signi  crucis.  797 

FALTONIA  PROBA. 

Centones  Virgiliani.  803 

■ 
AUSONIUS. 

Epigrammuta,  Idyllia.  Epistolae,  nec  non  et  alia  opuscula  varii  generis.  817 


Imprimerie  de  Vbatet  dk  Sdrcv  et^O, 
rue  de  Sevres,  57,>  Paris. 


AISNO   DOMIM   CCCXXIX. 

C.  V.  AQUIL.  JUVENCUS, 

PRESBYTER  HISPANUS. 

(Juxta  editionem  Arevalo.) 

<&pt£tola  Jrdrtttttorta* 

Illuslrissimo  et  reverendissimo  domino  D.  Gregorio  Alphonso  Yillagomez  Louenzana,  eijuiii  praeclari  regii 
ordinis  Hispmiici  C;iroli  III ,  archidiacono  Calalravse  ,  canooico  Tolelano,  eic. ,  Faustinus  Arevalus. 
Lvangelicam  Historiam,  Grcgori,  vir  amplissime,  qnam  Latinis  versibus  Juvencus  presbyler  reddidit  cum  ud 
vetera  excmplaria  recognoscere,  subjectisque  notalionibus,  quod  proxime  in  Dracontio,  ncc  multo  untc  in  Pru- 
dentio,  fcceram,  illustrare  constiiuissem,  jamqueadeo  in  eo  esscm,  ut  dc  cditione  cogitarem ;  urgumenli  difficul- 
tate  non  minus  quain  majcstate  subilo  delcrrilus ,  Oinnino  ab  hac  mente  deslilissem,  nisi  tu  pro  co,  quo  cs  in 
omne  litterarum  genus,  tum  vel  maxime  in  has  sanctiores  studio,  inlercessisses,  stimutosque  milii  cum  ad  alia 
opera  absolvenda,  tum  pmserthn  ad  hoe  pcrficiendum  admovisses.  Ilaque,  quod  faciendum  erat  homini,  tol  no- 
minibus  tibi  obstricto,  quiquc  lanlum  judicio  atque  amori  luo  tribuit,  quantum  quampaucissimorum,  slatimtibi 
parui  ,  ac  Juvencum  meum  qualitcrcumque  absolutum  typographicis  operis  excudendum  tradidi ;  quem  modo  a 
prwlo  recentem  tibi  sislo,  virtuti,  ut  ail  ille,  ac  meritis  dedicans  librum  tuis.  Faleor  sane.  cjus  editivncm  non 
illam  quidcm  ad  ungucm  perfectam,  aut  numcris  suis  omnibus  absolutam  fui&se:  sed  tamen  omnicm,  quw  adliu: 
procuralw  sunt,  locupletissimam,  et  ad  eam  perfectionem,  quasique  fastigium,  quod  a  me  exspectari  poluii  pro 
virili  mea  parte,  uttibi  obsequerer,  esse  perductam,  neino,  opinor,  inficiabitur.  Qua  in  re  non  solum  me  quam 
gratissimnm  erga  te  cognosci  cupio ;  sed  etiam  spero,  opto  quidem  certe,  memorem  videri  bene/iciorum,  quai  ab 
eminenlxssimo  cardinale  Francisco  Anlonio  Lorenzana,  arcliiepiscopo  Toletano,  luo  aiuncuto,  tuiqne  amaniissi- 
mo,  in  me  collalasunt,  quceque  ego  memoria  colam  sempilerna.  Quid  uutem  mihi  gratius  et  oplatius,  quid  ju- 
cundius  uccidere  potuit,  quam  ul  vetustissimum  chrisiiance  poeseos  monumentum,  a  nobilissimo  presbytero  Uis- 
pano  Juvenco,  profanis  perinde  ac  sacris  lilieris  apprime  excidlo,  bub  ipsa  inilia  pacis  a  Conslauiino  imperatore 
Seclesiw  redditcv  elaboralum,  et  nunc  denique  a  me  recensitum ,  te  hortalore  el  auspice ,  qui  ea  decora  omnia 
quibus  Juvencus  maxime  excetluit,  in  le  ipso  collecta  refers,  prodeat  in  lucem,  communemque  rcipublicw  clui- 
stiance  uliHlatem?  Ut  enim  prwclara  illa  avitw  nobilitatis  tuw  monumema,  et  tropliwa  prwteream,  quw  jam  inde 
aprimis  Hispanorum  prwliis  contra  Mauros  in  oppido  Mogroveio  adliuc  risunlur,  habes  prvfeclo  in  majoribus 
luis,  quibus  jure,  et  merito  gloriari  possis,  duos  egregios  viros  Sauctorum  fastis  ascriptos,  Turibium  Alphonsum 
Mogroveium,  archiepiscopum  Limanum,  elVinceniium  Lorenzana,  abbatem  ordinis  S.  Benedicti,  cujus  reli- 
giosum  cultum  domus  tua  malerna  saceilo,  ara,  sacrisque  concelebral.  Ilabes  clarissimos  duos  antistites  Pe- 
trum  Villugomez,  qui  in  archiepiscopatus  Limani  provincia  S.  Turibio  avunculo  suo  successit,  et  multa  iugeuii 
doctrinwque  suw  monumenta  lilteris  consiqnata  poslcrilali  commendavit ;  et  Ferdinandum  Villagamez,  cpisco- 
pum  Tlaxcalensem,  qui  concilii  nMexicuni  parsmayna  fuit ,  cujus  decreta  et  cancnes  in  ordinem  formamquc 
digessil.  Habes,  atqueintueris,  ut  de  aliis  laceam,  duo  illa  fulgcntissima  Hispaniw  lumiua,  par  nobile  fralrum 
avunculos  tuos ,  eminentissimum,  quem  modo  nominabam  ,  card.  Franciscum  Anlonium  Lorenzana,  hujusquc 
non  minus  meritis  quam  nasccndi  sorte  germanum,  Tlwmam  antistitem  Gerundensem.  Tot  tamque  prwclaris 
domesticis  exemplis  excitatus,  quid  miremur,  si  pluraalia  ornamenta  virtute  et  ingeuio  parta  tibi  comparaveris, 
ul  multo  muiueris  tuis  meritis  quam  tuorutn  laudibus  commendari?  Magnam  equidem  dc  tc  jam  mullo  ante 
opinionem  comprelicnderam,  quem  non  ncscirem  excellenti  ingenio  prwdilum,  incredibili  disccndi  desidcrio  in- 
censum,  prwclaris  jactis  pueriliw  et  adolcsceniiw  fundamentis,  eloquentiw  laude  ornatum,  cujus  non  illa  qui- 
dem  multa,  sed  sane  illuslria  monumenla  in  vulgus  prodierunt,  ita  in  graviores  facultales,  prwsertim  vero  in 
theologicas  toto  animu  incubuisse,  ul  a  primis  juventutis  annis  gravissimum  munus  quarcndi  in  omni  th.olo- 
giw  genere,  et  judicandi  de  iis  qui  in  amplissima  diwcesi  Toletana  ad  unimarum  curam  assumcndi  prvmoven- 
dique  sunt,  magna  cum  gloria,  ac  nominis  existimatione  suslineas.  Verum  opinionem  meam  longe  vicit  pcrspecta 
mihi  singularis  ingenii  lui  vis,  et  sacrw  doctrinw  uberlas;  cum  le  Romw  multis  mensibus  commorantem,  fere 
quotidie  de  aliissimis  religionis  noslrw  mysteriis,  ut  occasio  sese  dabul,  cx  tempore  subtiliter  disserenlem  audic- 
rim,  alque  ita  difficillima  quwque  ad  vivum  resecantem,  eaque  facili  el  pro/luenti  oralione  expedientem,  ul  inge- 
nium  videreris  (Augusli  verbis  ular)  in  numerato  habere.  Nec  secus  exislimarunt  tol  illi  viri  principes,  Eccle- 
siw  et  litlerarum  decora,  quorum  in  consueludinem,  doclrinw  umore  duclus,  le  libenli  animo  dabas,  et  quibus 
ipse  impense  cltarus,  acceptusque  eras  propier  ingenii  prwsiantiam  candoremquc  animi  bene  constituii.  Mirari 
Patrol.  XIX  1 


ii  C.  VETTIUS  AQUILINUS  JUVENCUS.  ii 

eiiam  in  te  ticuil  avidumstudium  Romanas  antiquitates  qua  sacras,  qua  profanas  investigaudi,  judicium  exqui- 
situm  in  liberalium  artium  operibus  a^slimandis,  ardens  desiderium  introspiciendi  omnia  pietalis  opera,  qiuc 
multa  ac  varia  Romas  sunt  ad  hominum  wrumnas  sublevandas  sapienler  instilula  ;  ut  maximopere  optandum 
sit,  tales  ex  Hispania  huc  venlitare  viros,  qui  vicissim  et  bonam  existimalionein  de  gente  nostra  apud  exleros 
inferant.  et  hinc  iu  palriam  reduces  boui  aliquid  tamqitam  ex  mercatura  bonarum  ariiuin  rcportent. 

Utinam  vero  mea  hazc  in  Juvencum  exercilaiio,  qua  tuo  eliam  itineri  Romano  accepta  referri  debel,  cwteris 
tuis  cogilationibus  et  curis  responderet  !  Verum  si  qv.id  in  ea  deeril,  vel  poiius  quidquid  deeril,  dcerunt  enim 
multa,  facile  spero,  le  mihi  condonaturum,  vel  propler  ardui  operis  difficullalem,  quamipse  in  Breviario  lsi- 
doriano,  in  S.  Martino  Legionensi,  in  Patribus  Toletanis  recognoscendis  ,ut  eminentissimi  ediloris  Lorenzana 
laborem  ali/ua  ex  parle  relevares,  diu  experlus  es,  vel  propkr  singularem  humanilatcm ,  qua  bonarum 
litterarum  cultores  complecli  soles,  el  me  cum  multis,  vel  dicam,  ne  parum  gratus  vidcar,  cum  primis  benigne 
compieai  voluisti.      Yale. 

Rotme  iv  kal.  Oclobr.  mdccxcii. 


PROLEGOMENA  IN  G.  VETTLUM  AQUILTNUM  JUVENCUM. 


CAPUT  I.  A  nostri  geslis  dictisque  enarrandis  confereiidum  qui- 

Sk   Hieronumi    de  Juvenco    teslimonia  expenduntur.  dem  a  me  esse  inlelligo  ;  sed  adjumenlum  lioc  valde 

Opinio  de  religioso  cm/iv  olim  Juvenco  pr&siilo  re-  exiguum  ad  laiitum  onus  subeundum  esse  facileper- 

jjcittir.  spicio,  cum  istiusrnodi  tractaiionem  non  nisi  timide 

1  i.  Post  Pruilentiuin  el  Dracontium  ad  vetera  et  pedeienlim  quivis  quamvis  experieitlissimus  de- 

exemplaria  recognilos  cl,  quoquo  modo  potui,  illus-  be;it  aggredi.   Sequar  igitur  ducem  Juveucum  non 

Iraios.  non  lam  a  me  reddcnda  esi  raiio,  curnunc  quidein  passibus  a^quis,  sed  lamen  ut  potero.  Coiu- 

Juvenrum  simili  cullu  or;;aliim  edam,  quam  cur  lam-  iiienl:iliones   in   Sediiliuui,   Aiaiorem,  aliosque  sa- 

diu  dislulerim,  autalios  illi  praitu  eriin.  Esl  ei  im  Ju-  cros   poetas   in  aliud  tempus  differam,   ne  niilii  ali- 

vencus,  ui  poelarum  cln  isti  uicruin  oinnimn  ,    (|uos  quis  exprobrel,  quod  Antonio  Nebrissensi  Nicol.  An- 

inier  Lalinos  quidem  exsiitis^e  certo  novimus,  anti-  tonios  objiciebat  Bibliolb.  vet.   I.  n,  c.  4,  port.  I, 

qaissiitlUS,  itaeti;»mnitoreverborum,Eleganliastyli,  num.  H4s  Xnllnm  vero  haciemtshabuisse  Juvencum, 

ei  velori  qmdam  simplicilale,  ad  divinum  sui  car-  qni  criticce  industria? ,    uul  expticaiionis   facem  ,  qua 

minis  nrgumenlum  plane  accommodaia,  priest  ntis-  indiget,  ei  prailuceret,  prceler  unum  Barihium  ex  parte 

sitniis.  In  ejus  autein  poemate  inm  ^olum  iuirari  li-  aliqua,  et  Fabricium  levi  manu  in  re  itsum,  eo  mmjis 
cet  primam,  saltem  inter  Laiinos,  qualuor  evangelio-  B  tniror  ,  quod  cnm  Antonius  Mcbrissensis  nosler  ,  qui 

rum   concordiam  ,   ad  cujus  imiialionem  inuumenc  potuil,  debuiique  nna  citm  Selulio  et  Aratore  mullo 

aliicpostea  prodierunl,  vernm  etiam  peculiares  qnas-  mngis  Juvencum  civem  snum  commendare  piis  leciori- 

dam  interpreiationcs  sacrarum  litterarum  vetusiale  bus  a  se  cxplanaiuin  ,    in   Seduh.o  quidiin  industrue 

sin  commendabiles  ,  varielalem    prauerea  leciionis  sno?  operam  poslerilaii  transntiserii,  jn  Aralurcm  tuin- 

in   \olumine    Evangeliorum  ,    quo  ille  si:o  lempore,  mentaria  parata  se  habere  alicnbi  testatus  fueril  :  Ju- 

ineunie  scilicet  saicilu  iv,  utebalur.  venco  aulem  Hispano  nullus  supp:iias  ivisse  referatur. 

2.  Yerum  Prudeniio  principalum  interpoetas  ehri-  Ne  vero  meo  mori  desim,  bis  Prolegoiuenis  com- 
stiauos,  quem  olim  libens  cum  plcrisque  asserui  ob  pleciar  quiquid  de  eo ,  de  ejos  operibus,  ccdicilms 
mirabilem  rerum  et  carmirium  vaiieiatem,  acutis-  mss.  ,  edilionibusque  ,  niullis  iti  locis  dispersum 
simum  ingenium,   ingeaies  spiritus  2  poeiicos,  et  collegi. 

singulareindoeirinam.  nec  nunc  quidem  negare,  Mt  4-  Non  exigua  laus  Juvemi  esl,  quod  a  S.  Niero- 

in  dubinm  revocare  e>t  animus.   Ul  autem  pmine  nymo  non  semcl  nec  perfunctorie  laiidalus  fueiil  : 

posl  Prudeniium  e  mea  mann  prodiret  Diacoutius,  ncque  eniin   de  ejus  3  vila  qiidquam  aliud  explo- 

illa  me  raiio  impulii,  quod  bnjus  carmina  duabus  raium  liabemus,  quam  quod  de  eo  iradidil  Hierony- 
paiiibus   auctior  i .    quaui  i;u;fi  anlca  prodieiant,  in  C  mus.   Ita   ergo  pr;cclarus  hic  doclor  de  Vir.  illustr. 

codicib'is  inss.  a  me  ruperla,  ex  qnibus  omnino  alius  c  ip.  84,  tom.  u,  col.  JJ09  :  Juvencus,  nubitissiini  ge- 

Draroniius  appiret,  nuilo  msjorcm  ulililalem  stn-  neris  ,  Hnpanus  presbyler ,  quatuor  Ev:tnqe:ia  lu.ut- 
di"Sis  dectrinee  ci  anli(p:ila!is  sacnc  milii  vi-a  sunl  miris  versibus  pene  ad  verbu n  liausferens,  qnaluor 
allalura,    quam    c  •iii     i  ■  Mc  MM  ull;r  mc;r  in  aliis      libro-   composuit ,  et  nonnulla  eodcm  meiro  ad  sacra- 

cbrisiiaii'-                 i;i  quorum  poesi  vix  aliud  agere  iremorum  ordinem  \)<  rtinenlia.    Floruit  sub  Conslan* 

licel,  ni.-i  vetorem  leciimiem,  codicibusoplini.i -notarj  tino  principe.    Iu  quodain  Juvenci  codice  lioc  lesli- 

n;  pectis,  consiiiuere.  monium  exprimilur  cum  aliqna  varielate,  ut  referam 

3.  Delerrebat  me  etiam  ab  editione  Jiivenci  ma-  nuni.  50. 

jestas  ipsa  argumenti.  Quod  si  usu  N  exercitalione  5.  Vallarsius  in  noiis  animadvertit,  ex  ipso  g<  nti- 

in  hoc  genere  aliquid  profeci,  id  tolum  in  Salvaioris  litio  nomine  salis  apparere,  Juvencum  fuisse  nobi- 


tft 


PROLEGOMENA. 


ii 


1  ssimi  generis,  quia  in  libris  antiquis,  Jureto  lesie,  A  l»m  nomen  Juvenci,  adeoque  Vettius,  aut  Vectius 


appellaiur  C.  Vcttius  Aquilinus  Juvencus.  Cerle  Hie- 
ronymi  teslimonium  de  nobili  genere  Jttvenci  pro- 
batione  non  indigel.  Verum  arguinenlum  aliquod 
pro  eadem  imbiliiate  non  quidem  omnino  perspi- 
cuum,  sed  probabile  peiilur  ex  quatuor  nominibus, 
quibus  in  veluMis  membranis  insignitus  est  Juven- 
cus.  ILcc  auicin  nomina  non  eodem  modo  ab  omni- 
bus  efferuntur.  Joannes  Albertus  Fabricius  in  Bi- 
blioth.  Lat.  libr.  iv,  cap.  %  ex  Jurelo  pag.  275.  ad 
Symniacli..  et  Panlo  Colomesio  in  Paralipomenis  ad 
Cbarlopliylacem  Guilielmi  Cavei,  et  ad  dialog.  5  Gy- 
raldi  de  poeiis,  ind  grum  Juvenci  nomen  aii  esse 
Aauilinus  Caius  Veltius  Jurencus. 
6.  In   codicibus  mss.   referendis,  num.   50G   et 


scribendum  est,  quamvis  etiam  Veltus,  et  Vetus,  ct 
Vetuus  in  vclei ibus  nonnullis  nionuinenlis  reperia- 
lur  :  nani  gentililia  noinina  ab  aliis  derivari  sole- 
bant ,  ul  Cornetius,  Tutlius,  Claudius,  Julius,  .Emi- 
tiiis,  eic.  De  nomine  vero  Veltii ,  aul  Vectii  nihil 
aliud  babe  >  quod  ex  aniiquis  proferam,  nisi  quod 
Glandorpius  in  Onomast.  Roni.  anmen  familLe  Ro- 
niaii;o  pl.beioe  tradit  esse,  qmc  landem  subimpera- 
loribus  resj  icere  ad  bonores  coepit.  Plui es  tamen 
Veclios  illusires  noininat.  In  Juvenco  id  nonicn  ma- 
gis,  ut  di\i,  gent  liiiuin  est,  quam  famili:»*,  adeoque 
cum  baecnomina  geniilitia  plerumque  ex  loco  aliquo, 
aul  genle  manaveriut,  ut  Tcrquinius  a  Tarqu.niis, 
noii  inepia  conjectura  duci  pot>  st,  Juvem  um  ex  Ve- 


seqq.,  modo  profertnr  appelfatie  G.  Vectii  Juvenci,  B  ctonibus  seu  Velionibus   popolis  LusitaniaB  aniiquae 


modo  Aquilini  Juvenci,  modo  Q.  Velti  Aquilii  Juven- 
ci,  modo  Gai  Vecti  Aquilini,  modo  C.  Veltii  Aquitini 
Juvenci ,  mod»  C.  Velti  Aquilini  Jurenci ,  m»d»  C. 
Vectii  Aqriiini  Juvenci.  Remigius  Ceillieiius ,  de 
S  ript.  eccl.  tom.  iv,  asserit,  ejus  uomen  in  qui  - 
busdam  mss.  esse  Aquilihui  Caius  Vetlivs.  Neque 
oniillendiim,  in  duobus  codicibus  inanuscriptis  Flo- 
rentinis  addi  V.  C,  qu.e  no';o  innunnl  virum  claris- 
simum :  de  qno  liul»  dixi  ad  Prud  niium,  iu  Pio- 
legom.  num.  50  seq.  Sed,  ut  ego  suspicor,  Jiivencus 
vir  clarissimus  non  a  veieribus,  sed  a  receuli  aliquo 
librario  vocalus  est.  Iu  codice  Vaticano  reginae  Sue- 
cwe,  queni  describam  num.  48,  sic  nomiua  Juvemi 
invenio  :  Gai  Vetti  Aquitini  Juventi ;  iu  Ottoboniano 


inter  Durium  ei  Tagum  5  origiuem  suam  traxisse. 
Ac  lortasse  Iiaec  fuit  causa  cur  iiennulli  patriam  Ju- 
\enci  Olivam  fuissecnnfinxerini,  ul  paulo  posi  o.-len- 
dam.  In  Ilisloria  ecclesiastiea  Natalis  Alexandii  sae- 
culo  IV,  eap  6,  art.  4,  nomen  b»c  Juvenel  offeitur 
Vestius,  et  lertio  loco  ponitur,  soilicet  Caius  Aqnili- 
nvs  Vcstius  Juvencrs  :  uli  etiam  ex  IViro  Pitboeo 
tradidil  Labbeus,  de  Scripi.  eccles.,  qui  lamen  ex 
veteri  alio  exemplari  profert  Gaium  Vectium  Aq;i- 
linum. 

9.  Romani  prscuomine  et  uomine  non  contenti  , 
addidertmt  cognomen.  Ilujusmodi  cognomina  aut 
ab  animo,  aut  a  corpore ,  aui  a  « asu  imponi  sole- 
bant.  Videlicet  a  colore  dicli  snnt  Rulilus ,   Ebur- 


veto,  de  quo  agam  num.  49,  ita  :  Gai  Vetti  Aquilini  C  nus  ,   Aquilinus,  Albus  ,   ISiger,   Rufu;,  Flavus  ,  ui 

explicat  Sigonius,  de  Nom.  Rom.  Festus  praennmen 
Aquilius  ait  esse  :  Aquilius  prmtomen  ab  aquito  co- 
lore ,  id  est  nigro,  dietrm.  Melius  inierpretaberul  ,o- 
loreni  aquilum  rufum  ,  aut  subhigrian.  Ncque  sem- 
per  Aqu.ilius  est  prsenomen ,  ut  cernere  licel  ii 
C.  Aquilio  ,  a  quo  Aquilia  le.x  exslat  Dig.  lihr»  ix, 
tit.  -2  ,  qoi  tolus  est  de  lege  Aquiiia,  sive  ad  lcgem 
Aquiliam.  Glandorpius  in  Onom.  R'  m.  pluies  Aqui- 
lios  recensel ,  in  quorum  plerisqne  Aquilius  nomen 
cst ,  non  pranomeu  :  lioc  iosum  observo  in  veteri- 
bus  inscriptionibus  ,  in  quiLus  nonnumquam  Aquil- 
lius  reperitur  scriplum.  S«culo  iv  fjoruil  Aquilius 
Severus,  scriptor  Hispanus,  a  S.  Hicronymo,  de 
Scripl.  eccles.  c.  3,  et  a  Nic.  Antonio,  I.  u  ,  c.  2  , 


Juvenci.  Discrimen  stHum  est  in  Juvenli,  et  Juvenci 
nomine :  4  nam  Gai  pro  Cai  clare  in  utroque  legiiur  : 
el  eodem  modo  legilur  in  veleri  alioexemplari,  quod 
ex  Labbco,  nuni.  56,  indicabo. 

7.  Iiaque  pra?nomen  Juvenci  Gaius  scribi  posset. 
Elsi  enim  pnenomen  hoc,  quod  in  noinen  aliquando 
transil,  pleromqne  Caius  scribalur,  lamen  reperilur 
eiiam  per  G  sciiplum  ,  ul  in  Cenotapbio  Pisan»  C. 
C;csaris  :  Duce  eqnestrcs  inaurahe  Gai  et  Lucii  Ccrsa- 
rum  staluce  ponantur.  Qnimilianus,  libr.  i,  cap.  7, 
docet  Gaius  pronumiari,  etiam  si  Caius  scriiKitur  ; 
el  Graeci  quideiu  per  G  semper  efferunt  r«ios-,elnon- 
niilli  a  ftmt,  gaudeo ,  quasi  a  gaudio  parcntum  de- 
diiclum  lioc  vocabulum  volunt.  Valeiius  Maximus, 


sive  auctor  sit   Tiius  Prubus ,  aut  Julius  P.uis,  in  ^  part.  i,  Dibl.  Vel.  Ilisp.  kuidalus.  In  nonnullis  mss. 


epitoma  de  pranominibus  id  annotalum  reli  iiiit,  et 
similem  sctibendi  varietaiem  in  Gncus  animadvertit  : 
Alii  neum,  alii  gnelm,  alii  cneum  scnbunt.  Qui  G  lit- 
lera  in  hoc  pro.mmine  utunlnr ,  antiqmtatiin  sequi  vi- 
denlur  ,  qiuv  multum  ea  littera  usa  est  .  .  .  Qui  C, 
corruptione  sijUubce  dtiectari  videnl;:r.  Confer,  si  pla- 
cct.  Norisium,  de  Cen»i;ip!i.  Pis.  disseit.  4,  cap.  5; 
noias  Dionysii  G»lbolredi  ad  Fesluni,  veibo  Gaia 
Cieatia;  ei  Sigoiiiuni,  de  Nom.  Rom. 

8.  Nomen  sccundum  J;;venci  ,  quod  a  vetetibus 
Rtunaiiis  simpl  ciier  nomen  dicebatnr  ,  ul  primuni 
pr.cnoo! ■■»  n  .ii  \  eiius,  sed  Vettius  c.st,  nisi  si  fo;  le 
c.ii   magi>   anideal  Yctiw;.    Id  videtnr  esse  gcnlili- 


is  dicilnr  Achillius  ,  in  aliis  Acilius. 

10.  Juvem  i  agnomen  .  ul  codiccs  plerique  con- 
semiiinl,  non  Aquiiius  c  t,  qu»d  nomcn  apud  anti- 
iptiores  RoinaiiOs  m  gis  in  usn  erat ,  sed  Aquiliuus. 
GiiLiaslus  tainen  Aquilium  vocat,  cujns  verba  afle- 
ram  num.  37.  1»  Actis  Sai;clorum  cl  Mai  lyrologiis 
plnrimi  »cc;irrunl  Aquilioi  dicii;  nec  desunt  qui 
codem  noinine  \ocentttr  in  ellinicoruin  aMiqtfh  in- 
scripiionibis  aliisque  montimenti>.  Sed  omillendus 
:i  n»Lis  no;i  esl  is ,  qui  cuni  .iincnc»  Iribus  primis 
nnininibiis  c»n.enit,  C  tettku  Aquiliuus,  consul 
ctini  Q.  Junio  lluslico  anno  Clnisti  16'2.  In  Fastis 
soluni  nppi  lin.:i    Vtiius  Aqttfttmt,  scd  apud  Gru- 


C.  VETTIUS  AQUILINUS  JUVENCUS. 


16 


lerum  exstat  inscriptiu  peninens  ad  lempora  Marci,  A  muliis  modis  alioqnin  corruptum  reperitur,  ut  pro 


ei  Commodi  AA.,  quam  Lipsius  vidit  Bomse  ad  lem- 
plum  S.  Ludovici  in  sedibus  Q  privalis  :  in  qua  in- 
ter  xv  viros  stlit.  judic,  ut  videlur,  aui  inler  alios 
collegii  xx  virorum  secundo  loco  nominalur  C.  Yet- 
liits  Aquilinus ,  qui,  ul  ad  marginem  notatur,  fuit 
consul  anno  Urbis  9i4;  alque  iia  vocalur  a  Pagio, 
qui  praenomen  Junii  Rusiiii  Lucium  inscribit.  Alius 
fuil  Q.  Vetlius  Aqnilinus  consul  anno  Chrisli  125 , 
alius  Vetiius  Aquilinus  consul  286.  De  bisomnibus 
conferri  possunt  noiae  Mansii  ad  Pagium,  anno  Cr- 
bis  878,  915,  1059. 

II.  Fortasse  ut  a  C.  Vetiio  Aquiliuo  consule,  aut 
ab  aliis  ejusdem  suse  genlis  Vetiiae  et  familise  Aqui- 
linorum  Juvencus  distingueretur,  addiium  illi  est 


Juvenci ,  vel  Juveniii  saepe  reperias  Eventii ,  Inven- 
lii ,  Yventii,  Hivenlii ,  Quenlii,  Yentii,  Hyvenlis  , 
Yenuntii.  No>ler  eiiam  Juvencus  non  solum  alicubi 
Juventius  appellatur,  sed  etiam  Hiventius,  et  ali- 
quando  Juvcnis,  ut  colligilur  ex  Montfauconio  Bibl. 
Bibliotb.  pag.  508,  ubi  ex  bibliotlieca  Ambrosiana 
Mediolanen-i  recensel  Aquilini  Juvenis  poema  de  Ac- 
tis  apostolorum.  Inielligo  aulem  codicein  illum 
complecti  Aquilini  Juvenci  poema  de  qualuor  Evan- 
gcliis ,  et  Araloris  de  Aciis  Aposlolorum.  Ac  for- 
tasse  error  est  in  Montfauconio  ,  non  in  codice  ve- 
teri  :  in  indice  quidem  Montfauconii  is  codex  clarc 
Juvenco  attrii  uiiur. 
14.  Alius  fuit  Juvencus  Coelius   Dalmata,  quem 


hoc  ipsum  nomen  Juvenci,  quod  quarium  est,  ac  B  diversum  esse  a  Juvenco  presbylero  observavit  Fa- 

bricius  Bibliolh.  Lat.  lilir.  iv,  cap.  2.  Scriptor  etiam 
is  ciirisiianus  fuit,  vitamque  Attilae  oralione  solula 
composuil ,  cujus  ssepc  mentionem  facil  Barlhiiis  in 
Adversariis,  Juvencum  Coelium  Calanum  auctorem 
vocans.  De  hoc  Juvenco  scriptore  Vitoc  Aitiloe, 
ejusque  editionibus  videndus  est  Joannes  Vogi.de 
Libr.  rarior.  Typis  eam  Vitam  commissam  luisse 
Nic.  Aiiioniiis,  cum  de  Juvenco  scripsit,  ignorabat : 
quse  lamen  longe  ante  prodierat,  scilicel  Ingolsla- 
dii  1604,  iu  4U.  Sidonius  libr.  ix,  epist.  14,  comme- 
morat  Juvenci  Martialis  historiam ,  vel,  ut  alii  le- 
gunl,  Juventii,  aul  Yiventii.  Savaro  ad  eum  locum 
Juvencum  a  Martiali  dislinguit ,  putatque  hunc 
esse  GargiliumM.irtialem,  cujus  Lampridius  et  Vo- 


coguomen  recle  diceiur.  Kevera  Juventius  nomen 
est  inler  Romanos  noiius  nobiliusque  :  et  hoc  no- 
nien  Juvenco  noslro  asserere  possemus  ex  codice 
antiquissimo  Vaticano  reginae  Sueciae  ,  ubi  in  hne 
pairius  ejus  nominis  casus  effertur  Juventi.  Juveu- 
tium  veterem  poeiam  comicum  ex  Cb.irisio  ,  libr.  n, 
laudat  Barthius  Advers.  libr.  xxi ,  cap.  5,  col.  1025. 
Sed  cum  omnes  alii  codices  el  codex  ipse  leginae 
Sueciie  in  principio  Juvencum  exhibeanl,  nefas  esset 
a  tam  recepio  vocabulo  di>cederc  :  praesertim  quia 
rationem  habei  in  veieri  Romanoruni  consuetudine, 
qui  mulla  coguomina  ab  uiroque  pecore ,  majore  et 
minore  ,  snmebant.  A^cribam  verba  Varronis  libr.  n 
de  Ke  rust.  cap.  1  ,  ex  correciione  Sigonii  de  No 


inin.  Rom.:  yomina  mulialiabemus  ab  uiroque  pecore,  C  piscus  ineniinerunt.  3  Sirmondus  in  not.,  cunid 


a  tnajore  et  minore  :  a  minore  Porcius,  Ovinius , 
Caprilius.  Sic  a  niajore  Equitius,  Asinius.  Est  aulem 
inielligendum,  cum  dicimus  Capram ,  Tauruni,  Yilu- 
lum ,  coqnomina  adsignificari ,  quod  dicuntur  Annii 
Cuprce  ,  Statilii  Tauri ,  Pomponii  Yilnli  :  sic  a  pecu- 
dibus  alii  mulli.  Paulo  aliler  id  in  edilis  legilur. 

12.  Juveiuus  ergo  a  juvenco  cognominatus  esl,  ut 
Moschus  poeta  Graecus  :  nam  p.6<T%o;  juvencum 
si^nilicat.  Hoc  verbo  lusus  est  Bailliius  libr.  vm 
Epidorpidum,  num.  74: 

Tenere  aratra  dignior  viro  laurus 
Jugo  Juveiicusoudit  hic  Aratorcm. 

Sermo  iili  est  de  duobus  his  poetis  christianis  Ju- 
venco  el  Aiaiore.  Neque  vero  ignotuin  oinniuo  est  D 
Juvemi  vocabuluin  inter  7  ooinina  propria  Lalino- 
rum.  Papiae  celebris  esl  ineinoria  S.  Juvenci  cpi- 
scopi  Pypicnsis.  De  hoc  accipio,  quod  Montfauconius 
in  Bibliotii.  Biblioth.  Mss.  pag.  1245  ,  col.  2,  inter 
libios  mss.  monasterii  S.  Petri  Carnutensis  rcfert 
HaymonU  Expnsiiionem  in  Epistolas  S.  Pauli ,  elc, 
In  cujus  principio ,  ail,  sunt  lujmni  de  passione 
Clirisli ,  de  S.  Diouysio ,  et  de  S.  Juvenco  episcopo. 

15.  Advertenduin  lainen  est,  in  Marlyrologio  Ro- 
mano  legi  ad  diein  8  Februarii  :  Papue  S.  Juventii 
episcopi;  el  ad  diem  12  Septembris  :  Apud  Tkinum 
S.  Juventii  episcopi.  Ia  aliis  tamen  Martyrologiis,  et 
in   multis  mss.^nomen   Juvenci  exprimitur,    quod 


scriplorcm  asserit  Juventium  Marlialem  ,  ac  conjicit 
esse  hunc  ipsum  Gargilium  Marlialem  ab  aliis  me- 
moratum. 

15.  Cum  quatuor  Juvenci  nomina  singillatim  ex- 
posuerimus,  illud  nunc  addere  supervacaneum  non 
est,  saepius  mares  apud  Romanos  quatuor  nomina 
habuisse,  prsenoinen  ,  agnomen,  cognomen  ,  et  no- 
men  ,  idque  nobilitalem  geueris  arguere,  ut  cum 
Alexandro  ab  Alexamlro  notavi  Prolegom.  ad  Pru- 
deniium,  nuin.  41.  Kodem  loco  ducui  cum  Sirmondo 
et  Marchione  Scipione  Maffeio,  mediae  aclatis  nomi- 
num  propriam  hanc  quodammodo  legem  fuisse  ,  ut 
proprium  cujusque  nomen  in  ultimum  locuni  conji- 
ceretur,  ut  in  Marco  Aurelio  Cassiodorio  Senatore 
(nam  Senator  iiomen  proprium  Cassiodorii  a  Maffeio 
dicitur),  et  in  Marco  Aurelio  Clemente  Prudeniio. 
lta  cigo  seutiendiim  esl  de  Caio  Vetlio  Aquilino  Ju- 
venco  ,  quamvis  hic  ordo  nominum  in  Juvenco,  uti 
in  ;iliis,  aliquando  inversus  reperiatur  :  solebat 
eriim  id  lieri  ctiam  apud  antiquiores  Romanos. 

16.  Ilactenus  de  nomine  Juvenci,  quod  Hierony- 
mus  expressil,  deque  aliis  tribus  quse  lacuil,  ac  de 
nobiliiale  generis ,  quam  diserte  aflirmavii.  Alia 
nunc  noia  Vallarsii  expendenda  est,  qua  ad  verbum 
llieronyini  quutuor,  elc,  adjecit  :  Yerius,  notanle 
Fabricio ,  dixisset  :  Historiam  evangelicam  quatuor 
libris  digessit,  Mattlioei  seriem  prce  cceteris  sccutus : 
non    singulis  evangelislis   singulos    libms    impendit. 


17 


PROLEGOMENA. 


18 


Equidem  non  video  qua  ratione  Fabricius  ei  Vallar-  A  Historia  deccrptas.  De  earmine  in  Acla  \Q  aposto- 


sius  Hieronymo  imputent ,  quod  aut  dixeril,  aul 
dixisse  videatur ,  Jnvencuui  singulis  evangelistis 
singulos  libros  impendisse.  Quod  enim  quatuor 
Evangelia  transferens  Juvencus  qualuor  libros  com- 
posuerit ,  id  vere  asseritur,  etiamsi  non  singulis 
ev.ingehsiis  singulos  libros  impenderil ,  scd  concor- 
diain  evangelisiaruin  suo  ordine  exposuerit.  Mat- 
thaeum  quidem  prsc  cieteris  secutus  esi,  non  quia  or- 
dinem  i|uem  liabei  Bfallhscus ,  semper  pneiulerit, 
nam  seriem  vit;c  Jesu  Christi  apposiie  ex  quatuor 
evangelistis  digerit,  sed  quia  plura  ex  Matthsco  su- 
mit,  quam  ex  aliis  :  siquidem  Evangelium  Mattlisei 
singulis  aliis  tribus  locupleiius  esi.  Andreas  Gallan- 
diu>,qui  lomo  IV  suaa  Bibliothecae  Pairum  Juven 


loruin  ,  quod  Aratoris  est,  et  per  errorem  Juvenco 
in  quodam  ms.  codicetribuitur,  lege  num.  13  et  41. 
Major  conlroversia  orilur  de  carmine  in  Genesin, 
quod  in  Collect.  vel.  script.  Edmundi  Martene 
lomo  IX,  col.  15  seqi|.,  sub  Jnvenci  nomineediiur 
ex  codice  Corbeiensi  anle  nongenlos  vel  nunc  qui- 
dem  mille  annos  exarato;  quod  coiifirmaiur  codice 
infra  num.  45  indicando  :  et  in  eamdem  rem  trahi 
polesi  ,  qui  num.  44  laudatur,  codex  Juvenci  in  ve- 
tus  Testamenium ,  nisi  error  bic  sit  pro  in  novum 
Testamentum,  de  quo  redibit  sermo  eo  loco.  In  hac 
conlroversia  quid  ego  senserim,  dixi  in  Prolegom. 
ad  Prudenlium  cap.  25,  n.  220.  Alii  id  opus  Tertul- 
liano ,  alii  Cypriano,  Elias  Pinius  ex  conjectura  Sal- 


cum  inseruii,  9  eumque  summopere   laudat ,   in  B  viano  Massiliensi  ,    quod    Allixius   etiam  putabat 


Prolegomenis  ad  eura  toraum,  cap.  15  monei,  Juven 
cuni  plura  omisisse,  quia  omnia  D.  N.  Jesu  Chrisii 
gesta,  non  omnia  dicta  exprimere  voluit.  Prrcier 
hisioriam  quatuor  Evangeliorum  Hieronymus  in  Ju- 
veuci  elogio  indicat  nonnulla  eodem  melro  (versibus 
hexamelris)  ad  sacramentorum  ordinem  pertinenlia. 
Hajc  adbuc  latenl,  aut ,  ut  magis  pulo ,  inlercide- 
runt.  In  Monlfauconii  Biblioih.  inss.  ex  bibboilieca 
Valicana  reginaj  Sueciae  nuni.  1254  annoiatur  , 
Anonymi  iiber  compendiosus  de  septem  sacrameniis 
metrice  compitatus  ,  qui  vocatur  communiter  Decretale 
ad  informationem  sacerdolum  cum  expositione.  Qui 
liber,  ut  ex  vel  sola  inscriptione  colligere  libet, 
minime  Juvenci  viiletur  esse.  Relinquamus  etiam 


Georgins  Fabricius  inter  poetas  Cbristianos  iiuiium 
hujus  poematis  protulit,  Cyprianoque  adjudicavit. 
Andreas  Rivinus,qui  Tertulliani  opuscula  poetica 
notis  illustrata  LipsiaB  1651,  in  8°,  vulgavit ,  locum 
in  his  dedit  liuic  imperfeclo  libro  in  Genesin. 

17.  Editor  colleciionis  Pis.turensis  poelarum  non 
solum  Cypiiani  noinen  eidem  carmini  praemittit,  ve- 
rum  eliam  in  nota  ad  caput  Joannis  Alb.  Fabricii  de 
Cypriano  in  Prolegomenis  ad  tom.  V  alfirmat,  ma- 
nuscripta  ,  testibus  omnibus  editoribus,  Cypriani 
nomen  prxferre  ,  neque  raiionem  suppetere ,  cur  a 
manuscriplis  recedamus.  Ignorabai  scilicet  collector 
Pisaurensis,  poema  in  Genesin  longe  auctius  editum 
sub    Juvenci   nomine   in    Collectione   vet.   Scripl. 


auctori  suo  Hildebeno  versus  ,  quos  sub  ejus  no-  G  Edmundi  Marieue,  et  initium  ejusdem  in  multis  edi- 

tionibus  Teriulliani  ex  mss.  repneseniari.  Illud  vero 
Mai  tenius  bono  more,  iideque  oplima  effecit ,  quod 
ms.  codicem  exacte  exbibuit  :  nam  primi  editores 
poeiaruni  Christianorum  magnam  sibi  licenliam  ar- 
rogarunt,  ei  ad  regulas  metii,  quas  ipsi  didicerant, 
ver^us  relihgebant,  qtiiu  saltem  scripiuram  veterem 
a  se  in  inembranis  repei  tam  indicarent.  Jam  poema 
in  Genesin,  quale  ex  codice  Corbeiensi  Maiienius  ex- 
prompsit ,  ad  saeculum  vi ,  aui  post  facile  rejiciet, 
qui  poetarum  Chrislianorum  stylum  et  consueiudi- 
nem  in  arte  melrica  per  diversas  eorum  «lates  probe 
calleat.  Idem  judiciuni  meum  esto  de  carminibus 
aliis  ,  qu;e  sub  Tei  lulliani  et  Cypriani  nominibus 
solent  laudari  :  qme  foriasse  alium  Tertullianum  , 


mine  ex  eadem  bibliotbcca  laudat  Montfauconius 
num.  88  :  Prosperi  Aquitani  epigrammatum  libri  iv... 
Hildeberti  versus  de  sacramentis.  Petrus  Crinitus  in 
Yita  Juvenci  ail  :  Aliquot  hymnos  fecit ,  quibus  facile 
indicavit  se  optime  merilum  de  religione  Chrisliana. 
Paciaudus  De  culiu  S.  Joann.  Bapt.  disseit.  4, 
cap.  6,  referi,  Georgiuin  Wicelium  in  Hagiologio , 
sive  De  Sinctis  vet.  et  nov.  Testaro.  ,  Mogun- 
tise  1541,  exscribere  hymnos  in  houorem  S.  Joannis 
Baptiske  ,  quos  ccelesti  meniis  instinctu  et  artificiosa 
verborum  conclusione  fuderunl  Juvencus  presbyter 
snb  Constautino  et  Adamus  a  S.  Yictore.  ln  Hymno- 
dia  llispanica  §23,  pag.  102,  id  mihi  salis  non  li- 
quere  afdrmavi.  Wicelii  i>tius  Hagiologium  nondum 


reperire  pomi  :  sed  haud  invitus  niilii  persuadeo,  D  alium  Cyprianum  H  auctores  habuerunt,  non  eos, 

qui  sa^culo  ni  vixenint.  Non  aliennm  ab  hoc  loco 
es^epuio,  ut  ostendam  nullum  esse  poetam  sacrum 
inter  Lalinos  ,  quem  Juvenco  antiquiorem  esse  con- 
stet.  Nam  Laciantius  eodem  tempore  vivebai,  neque 
ejus  esse  carmina,  qu;e  vulgo  illi  iribuuniur, 
nuilii  viri  docti  censent.  Commodianus  vix  inter 
poetas  locum  meretur,  cum  solum  versus  polilicos, 
ui  Gi^ci  vocant,  effuderit,  servalo  quidem  numero 
hexameiri,  neglecta  vero  quanlitate  syllabarum. 
Adde  Commodianum  a  Gennadio  cap.  15  deSciipl. 
eccles.  post  Laclanlium  collocari,  quamvis  nunc 
conjicianl  nonnulli  floruisse  euin  tertio  saeculo. 
G.  Fabricius  in  Comment.  poet.  Christ.  Yictorinum 


hymnuui  vel  hymnos  Juvenci  in  honorem  S.  Joan- 
nis  Baptist;e  excerptos  esse  ex  libro  i  HistoriaB 
evangelic;* ,  ubi  Juvencus  narrat  Elisabetham  ex 
Zadiaria  mirabili  modo  coucepisse,  a  Maiia  Virgine 
deinde  visiiataro ,  ac  demum  prcccutsorem  Domini 
Joannem  Bapiistam  in  lucem  edidisse.  Ex  eodem 
libro  pelilns  eliam  esl  Juvenci  hymnus  in  Annun- 
liaiionem,  quem  Fabricius  Riblioth.  vet.  libr.  iv, 
c.  2,  num.  1  ,  referl  ab  Andrea  Wilkio  in  priori 
parte  sme  IIeortograpliia3  edit;c  anno  1610,  in  8°, 
fuisse  insertum  :  de  quo  vide  nuni.  85.  Neque  alios 
liymnos  crediderim  vidisse  Crinitum,  nisi  hnjus- 
niodi  aliqua  fragmenla ,  aui  paniculas  ex  evangelica 


49 


C.  VETTJUS  AQUILINUS  JUVEXCUS. 


20 


Piclaviensem,  quem  alii  Pelavionensem  dicunt ,  ex  \  sub  IRo  principe  a  Juve  co  confeciam  fuisse  di-ei  i*- 


Hiernnymo  ante  Laclaniium  el  Juvencum  claruisse 
tradit,  ei'jue  carmen  de  Jesu  Christo  Deo  et  IIo- 
niine  ascribit.  Sed  mulii  :ilii  liim  Imc  carmen ,  lum 
alia  snii  Victorini  nnmi.ie  vulg.ta  Mario  Vic'oriuo 
Afro,  qni  saculo  iv  labenic  <enex  fidem  Chiislianam 
amplexus  est,  adjudicant.  C<  illierius  non  duhiial  af- 
firmare  Juvencum  aiiliquissimi;m  etse  oinniuin 
poCiaram  Chrislianorum  qui  exstani.  Quod  aitinel 
ad  carmen  in  Genesin,  quoniam  a  multis  Juveuci 
opus  diciiur,  refeiendum  illud  est  inier  opera  .lu- 
venci  ilubia  ,  et  mea  quidem  senlenlia  int<  r  suppo- 
sitilia  :  cujus  rei  uon  aliud  magis  efficax  argumentum 
a  me  pr.ferri  poiesl,  quam  ip-a  contentio  bujus 
peomatis  i  iini  Hist  nia  e\  aiceiica. 


tradii  idem  Hieronymus  in  epist.  70,  al.  84,  ad 
Magnum  oralorein  urbis  Roime,  cui  ralionem  red- 
dit  cur  in  opusculis  suis  saBcularium  litlerarum  po- 
nat  exenipla,  ostendens  quorum  exemplo  id  faeiat, 
el  post  mullos  egregios  virns  laudalos  sic  pergit  : 
Juvencus  presbyter  sub  Conslanlino  historiam  Domini 
Salvatoris  versibus  explicavil  :  nec  perlimuit  Evangelii 
majestatnn  snb  metri  leyes  milt.-ri'.  De  cwteris  vel 
mortuis,  vcl  viventibus  taceo  :  quorum  in  scriptis  suis 
el  vires  manifestce  sunt ,  cl  volnntas.  Sic  auclorilale 
Juvenci  sese  lueiur  Hieronymus. 

21.  Quo  in  elogio  nolalum  iuvenio  apud  Arntze- 
nium  Miseell.  cap.  5,  ex  lleumanno  in  Poecil. 
lom.  II,  libr.  m,  pag.  349,  In  nomiullis  mss.  legi 


IS.  Lihcniius  coltoeabo  inmr  npera  dubia  Juvcnci  g  EvangetU  veritatem  pro   Evangelii  majestaiem.    13 


earmeii  auetOris  iocerli  Ue  laudibus  Domini  ,  quod 
inter  poeias  Cbristianos  edidit  Fabricius  pag.  705. 
A  idor  enim  sciibebat  eliam  sub  Conslanlino,  alque 
ad  Juvenci  stylum  acredit;  simili  etiam  modo  ac 
Juvenctfs,  iu  li;e  poematis  Cnnstaiitini  laudes  cele- 
brit.  Oua;  /aiiones  si  idm.ca:  non  snnt,  nt  dnbilare 
possimus,  ;'ii  auctor  sit  Juvcncus.  sallcm  id  efficiunt, 
ut  iinn  nveliovi  loc •  > ,  quam  pnsi  Jmencum,  pauci 
illi  versus  poeue  inceiti,  el  Juvenci  aqualis,  collo- 
c  niur. 

19.  In  editione  Basileensi  Juvenci  ,  Sedulii  el 
Aratoris  per  ¥heod.  Po  luiannuin  sialiui  posl  Ju- 
vencum  addilur  aliud  p  >emalion  inscripium  :  Trinm- 
plius  Clirisii  heroicus ;  ad  cuj  us  marginem  J2  ha?c 
est  noia  :  ///  exemplavi  aucloris  nomeu  nun  eral  Q 
ascriptum.  Idem  carmen  eodem  tilulo  reperiluf  pnst 
Jnvencuin  in  elilinne  Basileeusi  Sedulii  el  Juvenci 
per  Baillinlninaiiiii  WeMheinomni  anno  1541.  Vi- 
deniur  crrro  hi  versus  in  veieri  aliquo  exenijilari 
eadem  lorma  ac  Juvencus  exarati  :  qui  lamen  in 
collcclinne  poetirum  Chrisliannrum  Fabricima  , 
aliisque  j  ra:iermis>i  sunt.  Raiio  metii  ac  Lalinila- 
lis  iion  niale  eonstal  in  hoc  carmine  :  sed  suhve- 
reor  ne  opus  recenlioris  alicujus  sil  ,  qui  sa> 
culo  xi.  vlxerit,  et  hanc  appendieem  Historiae  evap- 
gelie.c  Jnvenci  snbneciere  volnerii.  Xon  enim  satis 
m  hi  liquet  de  antiqiitate  cudicis,  ex  quo  liujus- 
modi  carmen  cum  Juvenco  exlraelum  est.  Inl<  rea 
illud  inter  npera  dnbia  aut  suppositilia  Juvenci  re- 


gei 

Hoc  lamen  pra?fert  Arntzenius;  et  Vallarslus  nullam 
varieiaiem  lectionis  agnovit  :  neque  porro  sollici- 
tanda  est  scriptura  vulgata  ,  quam  multi  alii  reti- 
neni ,  quia  eadem  verba  Hieronymi ,  ut  Juvencum 
laudeni,  usurpant.  Hoc  ipsum  innuit  Fnrlunatus 
libr.  i  Vitae  S.  Martini  initio  : 

Majestatis  opus  mctri  canit  arte  Juvencus. 

22.  De  anno  etiam,  quo  carmen  suum  rn  Evan- 
gelia  scribcbat  Juvencus,  Hiernnymus  tcstimoninm 
reddidit  in  additione  ad  Cbrnnicum  Eusebii  tnm.  VIII 
operum,  col.  787,  ubi  ad  annuin  Domini  352  ait  : 
Juvencus  presbyter ,  natione  Hisp  mus  ,  Evangelia  lie- 
roicis  versibus  explicat.  Mirifice  b.ec  oinnia  cnnfir- 
mantiir  ex  epilogo  Historiic  evangelicae  : 

Ha?c  mitii  pax  Christi  irihuit,  pax  hmc  mihi  saecli, 
Quam  fovet  indulgens  terrse  regeator  apertaB 
Conslaiitiiius,  adist  cni  ^jralia  Jigna  iueienti. 

bl  de  Ciinstantino  eo  potissiiuum  tempore  pra;dieari 
pol.uit,  quo  Licinuim  dcbellavil,  nimirum  anno  o24, 
quem  Biinn  sequeuti  occidijussii.  Bs  eo  enim  tempoie 
fere  ad  obitum  usqne  pacem  per  universum  orbem 
Romanum  fovit  Consiauiiuus ,  dictus  propterea  se- 
curilalis  aterme  fundator,  ut  noial  Fabricius  in 
Comnient.  poet.  Chri>t.,  qui  nescio  quid  sibi  velit, 
dum  ait,  Jiiveiicuni  Con-tantini  imperatoris  snorum 
lein|iniuni  meminisse  :  poniificis  Silvesiri  menlio- 
nem  omisisse,  quia  ejus  nonduin  fuit  regia  in  impe- 
rio  aut  in  orbe  Christiano  potentia  alqae  auclori' 
las.  N*  vebemenier  ille  errat,  si  colligere  ex  silen- 


pnnere  miiiime  pigebit,  pra-seriim  cum  obviuin  non  ])  lio  Juv-nci  vnlt,  nullum  fnissc  lunc  Rcmani  ponlifi- 

cis  princip.ilum  in  orbe  Cbrisiiann.  Nihil  enim  eral 
causLc  cnr  Juvencus  pacem  sajeli  laudaturus ,  ex 
qua  otium  vacandi  musis  saciis  nacius  fuerii ,  au- 
ctoiitatem  Romani  pontificis  in  toto  orbe  Chrisiiano 
commemoraret.  Conler  nolas  ad  cpilngum  Historia: 
evangelica:. 

23.  Sextus  Rufus  in  Epilom.  bnud  dissimili  niodo 
hanc  temporis  illius  pacem  exponit  :  Conslautinus 
rerum  dominus  extremo  suce  vila'  lempore  expeditio- 
nem  paravit  in  Persas  :  toto  cnim  orbe  pacalis  genli- 
bus,  et  recenli  de  Gvthif  gloriosior  cictoria,  multis  in 
Penas  descendebal  agminibus.  Apud  Carolum  Pati- 
i.um  Xumism   Imperat.  pag.  403  scqq.  plures  videre 


sil.  In  codice  biblioihe'  ?e  San-Cermanensi<  num.  45 
describendo  indicalur  carnien  JuvencideAscensione; 
quod  nihil  puio  |ieninere  ad  hune.  triumphumChri-ti, 
iiiuno  neque  ad  Juvencum.  Forlasse  enim  versus 
aliqni  sunt  ex  primo  libro  Araloris  excerpti,  el  Ju- 
vinci  noinen  pro  Aratore  positum  est.  Eodem 
num.  43,  codex  alius  San-Germanensis)  Juvenco 
affingit  procemium  in  Ojuis  pascbale,  quod  Sedulio 
restiluere  oportet. 

20.  Po>t  opcra  Juvenci  de=cripta  ojus  selatem  sic 
staliiil  lliernnymus  :  Floruil  sub  Conslanlino  pvin- 
cipe.  Mendum  quippe  est,  quod  in  nonnullis  edilio- 
nibns  legilur  sti6  Cons'an'io.  Hisloriam  evangelieam 


21 


PROLEGOMENA. 


22 


licet  14  nummos  Constanlini,  quorum  inscriptin-  A  ut  puto,  in  aliquo  bono  auclore  reperit,  sed  ex  in- 


nes  pacem  a  Consiantino  lundalam  lestantur  :  VBI- 

QVE  VICTOR.  FVNDATOR  PACI5.  BEATA  TRAN- 

QVILLITAS.  I ii  Ilistoria  eccles.  Naialis  Alexandri , 

et  iu  Diciionario  apparalus  ad  eam  Historiam  asse- 

ritur,  Juvencum  Cnnsianlinn  suum  carmen  nuncu- 

passe.  Sed  cum  solum  fiat  mentio  Constantini,  ut 

indicelur  tempus,  fpio  pocma  conscribebatur,  ejus- 

niodi  asserlio  imbeeillo  niiiiur  lundamento.  Sic  Vir- 

gilius  in  line  libri  i»  Georg.,  quem  singillalim  cum 

tribus  aliis  C.  Mecoenas  consecraverat.  se  canere  ea 

notat, 

Caesardum  magnus  ad  altum 

Fuhuinal  Euphralem,  etc. 


24.  Pelrus  Crinitus  aetalem  Juvenci  sic  definit 
Prwcipue  floruit ,  impefantibus  Constantio  et  Con 
stanle :  qua  tempeslate.  in  eloqnentia  apud  Latinos  clari 
fuerunl  Tiberiunus ,  Sazarius,  et  Flavius  Vopiscus, 
qui  de  gestis  Romanorum  principum  libros  compo- 
suit.  Sed  quo  auclore  ad  imperatores  Cons:antium 
et  Constantem  Juvenci  tempora  differat ,  non  expli- 
eat  Criniius,  neque  puta  ullum  esse  ejus  rei  ido- 
neum  lestem.  Syxius  Senensis  libr.  iv  Biblioih. 
Sanct.  facilius  ad  Hieronymi  senteniiam  trahi  po- 
tesl  :  Juvencus  poeta  sui  cevi  celebervimus.  .  .  Con- 
slantino  principe,  et  (itiis  ejus  imperantibus  anno  550. 
Qui  aut  id  exprimit,  quod  Hieronymus  dixit ,  aut 
expriuiere  certe  voluit.  Alioquin  anno  530  filii  Con- 
stantini  caesares  quidem  erant,  non  vero  imperato- 
res. 

25.  Incertum  ergo  esi,  quem  ad  annum  Juvencus  C 
vitam  produxerit.  Incertum  pariter,  an  alia  munera 
praeter  presbyteratus  officium  ge-serit.  Ab  Alcuino, 
quem  num.  94  allegaho,  presbyier,  ct  scliolasticus 
vocatur.  Scholasiicus  olim  dicebatur  is,  qui  in  fo- 
rensi  exerciialione  versaius  erat,  ul  probavi  in  Pro- 
legom.  ad  Prndeniium  num.  48,  pag.  51.  Quo  sensu 
non  puto  Juvencum  ab  Aicuino  vocari  scbolasiicum. 
Tribuebatur  etiam  ei  vox  rbetori,  et  erudiio;  el  id 
magis  convenit  Juvenco,  episcnpaium  Salmanticen- 
sem,  quem  Pseudo-Haubertus  ad  ann.  557  Juvenco 
affinvit,  nemo  jam  non  irrideat  cum  Nic.  Antonio  : 
qui  pariter  innuit,  Jacobum  Philippum  Bergomen- 
sem,  Marinaeum  Siculum,  et  Eisengreinium  asseren- 
tes,  Juvencnm  S.  R.  E.  cardinalcm  fuisse,  nullo  in- 
niti  fundamento.  Neque  enim  15  u"°  niodo  colligi  D 
poiest,  eum  Romanae  Ecclesia3  presbyierum  fuisse, 
ant  Rumam  aliquando  venisse,  ul  nihil  nunc  dican 
de  tilulo  aut  appellalione  canlinalis,  qiue  multo  re- 
centior  est.  Sed  expouendane  a  nobis  sunt  alia 
mendacia,  quoe  in  commentilio  Chronico  Dexiri  re- 
peiiunlur?  Nemo  certe  lidem  illis  prasiat;  sed  expo- 
nenda  tamen  sunl,  quoniam  late  ea  in  prohos  aliOB 
scriplores  m.niarunt,  el  inulli  incauti  decipiintur, 
nisi  periculi  admoneanlur;  ut  non  niullis  ante  annis 
poeta  nobilis  Bispanus  Gregorius  Salas,  dum  conter- 
raneos  suos,  meosque,  viros  scilicet  illusires  Pio- 
vineia3  Extiemadurae  recenselial,  nobis  adjudicavit 
Juvencum   tamquam   in  oppidi»  Uliva  natum  ;  quod, 


quinatissimis  fontibus  derivalum.  Dexter  igilur  com- 
mentilius  ad  annum  557  sic  habel  :  Salmanticie  in 
Yettonia  S.  Juvencus  presbyter  morilur  ,  qui  juxta 
nonnullos  interfuil  concilio  lliberilano.  Idem  Pseudo- 
Dexter  ad  annum  407  iteruin  Juvenci  meniionem 
injicit  :  Ccesarobrigw,  quos  nunc  prope  Ambraciam  in 
Yeltonia  Oliva  dicilur,  Juvencus  aliquot  annos  agit,  et 
natus  ibi  dicitur.  Inde  petit  Salmanticam  ,  ubi  floret 
impense  docti  sanclique  viri  memoria. 

26.  His  duobns  testimoniis  inter  se  coilaiis,  vide- 
tur  Dexter  sibi  esse  contrarius.  Sed  occurrit  inter- 
pres  Bivarius,  et  monet  ad  annum  407  referri  pra?- 
claram  memoriam  ,  quae  tunc  erat  ,  Juvenci,  cujus 
alia  gesta  obiter  enarranlur.  Haec  eadem  confirmai 
B  Tamayus  de  Salazar  in  Marlyr.  Hisp.  ad  diem 
12  Sapt.  epigrammate,  quod  ex  ms.  codice  apud  se 
exstante  producit : 


In  laudem  S.  Juvnci  presbyteri  et  confessoris 
epigramma. 

C^saris  ecce  Briga  urbs  posthsec  veneranda  Juvencum 

Presbyierum  noscit  pignus  et  esse  suum. 
Hic  igilui-  lKitum   lenuit  Salmantica  clarum 

Doctrinis,  sanctum  et  pietaie  virum. 
llliberis  ccetus  Pairum  cognov  il  et  illum 

Decrelis  doclam  adhibuisse  manum. 
Denique  confes>or  sanctus  conscendit  olympum, 

Laudibus  ut  Vetlo  gaudeat  ipse  suis. 

16  27.  Pervulgatum  est,  Tamayum  nullam  fidem 
in  bis  mereri  ,  quae  profert  ex  mss.,  quae  penes  se 
esse  affirmat  :  sive  hujusmodi  veterum  scriptorum 
opera  ab  aliis  conficla  bona  bde  acceperit,  sive  mala 
ipse  confinxerit.  Caesarobriga  ,  quae  nunc  Gliva  dici- 
tur,  oppidum  est  a  Placentia  octo  millia  passuum  di- 
stans.  Ratio  conjicicndi,  in  Veltonia  Juvencum  na- 
tum,  aut  inde  originem  traxisse  ,  commemorata  a 
nobis  est  num.  8.  Potuit  illa  ipsa  ratio  architectis 
falsorum  Cbronicoiuni  ansam  pra^bnisse,  ul  Ulivam 
natale  Juvenci  solum  fuisse  comminiscerenlur.  Ac- 
cedit  pec  tliaris  conjeciura  ,  qua3  ex  inscriptione 
apud  Gruterum  pag.  958,  num.  7  ,  desumi  potesl  : 
nam  in  en  inscriplione,  quae  in  pago  Gliva  repei  ta 
diciiur.etex  Resendio  proferiur ,  Vettus  quidam 
au  'alur  : 

L.  DOMITIVS  T.  F. 
GAL.  VETTO.  OTU 
BESANl.  H.  S.  E.  S.  T. 
T.  L.  DOMITIVS 
FORTVNAT. PA 
TRONO.  D.  S.  F. 

In  indice  nominum  Gruteri  clare  Vettus  nomen  in 
nominandi  casu  enuntiatur. 

28.  In  Antiquitatihus  vero  Lusilanis  Resendii.  qua? 
in  syslemate  llispaniae  illustralae  inseitac  sunt,  duo- 
bns  t:inluni  versibus  eadem  inscriptio  concliuiiiur, 
et  ila  a  Resendio  explicaiur  :  Lucius  Domilhis  Tiii 
filiiis  Caleria  Vetto  Qtobesani  liic  situs  esl.  Sit-'l\bi 
terru  levis.  Domitius  fortunutus  palronode  suo  fcit. 
Sane  eodem  loee  Hesendlu»  aliam  inscripiioueni 
evulgai  e\   ruinis  Capcreusibus   in   codem  oppido 


23  C.  VETTIUS  AQUILINUS  JUVENCHS.  24 

Oliva,  in  qna  sine  ulla  eontroversia  quidam  Cwcilius  A  Sanclis  annumeret,  sed  ut  a  Juvenco  episcopo  di- 


Vetto,  non  Vettus  nominalur.  Utrolibel  modo  id  no- 
men  in  Olivanis  inscr  iptionibus  exaraium  reperia- 
lur,  Veltus,  aut  Vetto,  suspicio  ali<|iia,  levis  certe,  inde 
oriri  poterit,  ut  originem  Caii  Velti  Aqnilini  Juvenci 
ex  eo  oppido  repetamus  :  fingendi  vero  ,  aut  certo 
asserendi,  quod  ignores,  nulla  umquam  subest  ratio. 
29.  Accuraiius  ili-serendumest  de  religioso  cultu, 
quem  olim  in  Ilispania  Juvenco  pr;cslilum  nonnulli 
litteris  consignarunt.  17  Ita  enim  negare  hujusmodi 
cuHum  iu  animo  habeo  ,  ut  non  :iegre  leram  ,  si  ali- 
qua  saliem  dubitatio  de  eo  in  aliorum  meniibus  ex- 
citettir  acresideat.  Uienim  Ilispani  aliqui  scriptores 
saeculi  proxime  elapsi  nimium  se  ingeniosos  pra> 
buerunt  in  catalogo   Sanctorum  Hispanorum  au- 


stingnat.  Felicius  in  suo  Calendario,  sive  Epheme- 
ride  Urbini  1577,  ad  12  sepiembris  sic  habet  :  Gio- 
venco  /'  allro  si  nomina  ,  che  era  prete ,  quale  scrisse 
in  versi  uli  Evangeli ,  e  fu  chiaro  in  Spagna  al  tempo 
di  Cunstanlino. 

52.  Majnrem  difliculiatem  creat  episcopus  Equi- 
linus  :  quem  saiis  esse  ad  antiquum  cultnnt  conlir- 
mandiim,  Bollandiani  falenluv.  Keponunt  vero,  eum 
in  calalogo  suo  non  solos  Sancios  reeensui^se  ,  nec 
tam  accuratum  esse,  ut  necesse  sil  in  ejus  verba  ju- 
rare.  Prima  ratio  idonei  non  est  :  nam  episcopus 
Equilinus  de  Juvenco  perinde  ac  de  aliis  Sanctis 
loquiiur.  Bis  eum  mcmorat ,  primum  cap.  69 , 
libr.  8,  sub  hoc  titulo  :   De   Sanclo  Hiventio  pres- 


gendo,  sic  contra  censeo,  majores  nostros  non  mul-  B  bytero.   Hivenlius  presbyter  in  Hispania  cluruit  sub 


tam  adhibuisse  diligentiam,  ut  memoriam  virtulum, 
quibus  primi  Patres  Ecclesiic  Hispaniae  clarueruni, 
posteritati  mandarent.  Qiiainquam  mulla  primilivoe 
Ecclesise  monumenta  temporumnon  lam  vetustaie, 
quam  infortunio,  et  mirabili  quadam  rerum  regno- 
rumque  conversione  periisse,  nemo  est  qui  ambigat. 
llli  praslerea  viri,  quamvis  sanctilate  eonspieui,  qui 
eo  tempore  florueruul  quo  cullus  martyrum  vel  so- 
lum  ,  vel  polissimum  in  usu  eiat ,  praiserlim  si 
episeopalr  bonore  non  proefulserunl ,  non  ita  lacile 
renerationem  cullumque  publicum  adepti  suni. 

30.  Tamayus  de  Salazar,  in  Mariyr.  Hisp.,  com- 
meinorationem  B.  Juvenci  ,  ut  vocat ,  diei  12  sep- 
tembris  a-signat ,  refellitque  Hieronymum  Boman 


tempore  Conslanlini  imperatoris.  Qui  vir  san- 
ctitate  insiqnis,  et  sapienlia  clarus,  rhetorico  stylo  co- 
piosus,  genere  nobUissimus,  qualuor  Evangelia  heroico 
melro  qualuor  libris  pene  ad  verbum  transtulit,  et  apud 
Hispanias  claro  fine  in  pace  quievil.  Iteruin  libr.  xi, 
cap.  121  :  De  Sancto  Juvenco  presbytero.  Juvencus 
presbyter  apud  Hispaniam  cluruil.  Hic  sanctis  potlens 
operibus  qualuor  Evangelia,  elc.  El  apud  Hispanias 
confessoris  nomine  celebris  habetur.  Hwc  ubi  supra 
(  Hieronymus  ,  de  Vir.  illustr. ).  Ita  legitur  in  edi- 
tione  anliqua  sine  loco  et  anno  :  in  alia  vero  simi- 
liier  amiqua  sine  loco  et  anno  :  Hic  sanctus  pollens 
operibus.  Prior  lectio  magis  placei. 
55.  Dubium  ergo  uon  est  quin  Juvencus  ab  epi- 


de  la  Iliguera,  qui  in  Mariyrologio  suo  Hispano  ms.  G  scopo  Equilino  imer  Sanctos  referatur,  cujus  scilicet 


ilie  1  Junii  Juvencum  coli  voluerat.  Hcec  duo  Mar- 
tyrologia  Hispana  Tamayi  et  Higuera;,  uli  etiam  epi- 
gramma  ms.  penes  Tamayum  ,  de  quo  paulo  ante 
dixi,  et  Dextri  Chronicum  eodeni  in  !oco  omnia  po- 
nenda  sunl  ;  quae  causibcultus  Juvenci  magis  obsunt, 
quam  prosunt  :  cerle  cautiores  nos  reddunt,  ul  alia 
monumenia.qnae  pro  eodem  afferuniur,  maiuro  exa- 
mine  perpendamus. 

31.  Pliilippus  Ferrarius  in  Catalogo  gener.  San- 
ctorum  ad  diem  12Septembiis  sic  habet  :  In  llispa- 
nia  S.  Juvenci  presbyleri ,  et  in  noia  ait,  eum  scri- 
psisse  nobile  illud  poemn  inEvangelia,t\c.  Sanctitatis 
Juvenci  tesles  laudat  Francisciim  Mauntlycum  ,  et 
Constaniium  Felicium  in  suis  Marlyrologiis,  necnon 


Petrum  de  Natalibus  episcopum  Equiliniini  in  Caia-  ^  Vet.  Lai.  libr.  iv,  cap.  2. 


memoria  confessoris  nomine  in  llispania  celebrata 
fuerit.  Aliutl  senliendum  est  de  Pelro  Crinito,  quem 
ail  Tamayus  de  Salazar  inler  sacerdotes  caiholicos, 
hoc  est,  confessores  (  sic  eniin  interpretalur  )  locum 
Juvenco  dedisse.  AccipeCriniti  verba  :  Nequedubium 
est ,  fuisse  illum  (Juvencum)  inter  saccrdotes  chri- 
stianos,  ut  veteres  \Q  auctores  lestantur.  Quid  haec 
sibi  volunt  ?  nihil  aliitd,  ni>i  Juvencum  fuisse  pres- 
byierum,  ut  passim  auciores  veteres  narrant.  Cum 
episcopo  tamen  Equilino  facit  Jacobus  Faber,  quiin 
epistola  ad  FabrumStapuIensem  prx-missa  Aldhelmo 
de  virginilate,  edilo  Daventri*  1512,  in  A,  ait  :  Con- 
siderans  ego  fructum  illum,  qui  emersit  ex  editione  illa 
mviJuvenci ,  etc.  ,  ul  referl  Fabricius  in  Biblioth. 


logo  Sanctorum.  Bollandiani  ad  diem  12  Sepleinbris 
intcr  pra3termi-sos  Juvencum  referunl ,  qnanivis 
eum  Sanctum  in  Mariyrologio  Germanico  vocari 
fateantiir.  Addunt,  Maurolycnm  et  Felicium  ab  aMate 
auctorilatem  non  habere  ad  vetustum  cultum  stabi- 
liendum.  Maurolycus  quidem  nei-  culium  Juvenci 
presbyteri  asserere  18  voluisse  mihi  videlur.  Sic 
enim  ait  ad  diem  12  Septembris  :  Apud  Ticinum, 
quoz  nunc  Papia  dicitur  ,  Sanclornm  Syri  Papiensis 
episcopi,  et  Juvenci,  qui  mox  Syro  successit...  Juven- 
cus  autem  presbyster ,  qui  metrice  scripsit  Evangclia , 
claruil  in  Hispania  tempore  Constantini.  Obiler  igilur 
Juvencum  presbyterum  commemorat ,  non  ut  eum 


34.  Quod  aitinet  ad  episcopum  Equilinum,  cerla 
est  ratio  illa  secnnda  Bollandianorum,  eum  non  ita 
accuiatum  esse,  ul  in  ejus  verba  necesse  sit  jurare  : 
qui  animadverlunt  cliam,  non  percipi,  quo  pacio 
culius  Juvenci,  si  tempore  Petri  de  Natalibus  vi- 
guisset  in  Hispania,  non  perseverasset  ad  nostra  us- 
que  teinpora.  Illud  pra?lerea  considerandum  ,  Pe- 
trum  de  Natalibus  secundo  loco ,  ubi  mentionem 
Juvenci  facit,  Hieronymum  aucioieni  laudare,  apud 
quem  cerie  uihil  de  cultu  Juvenci  rc|>eritur.  Ctun 
auiem  ille  s;cculo  xiv  extra  Hispaniam  scri|iserit,  et 
nulli  auclores  Hispani  ejus  lemporis,  aut  quod  pro- 
xime  successii,  veneraiionem  Juvenco  in  Hispanii 


25 


PROLEGOMENA. 


pra?stitam  testenlur,  neque  in  ullo  Breviario  Eccle-  A     58.  Montfauconius  in  Bibliotheca  Bibliotli.  mss. 


siae  Hispan.c  ex  his,  quoe  ad  nos  pervenerunt,  ejus 
memoria  rccolatur,  nulliim  solidum  argumenlum  ex 
episcopo  Eqnilino,  aliisque,  qui  eum  secuti  sunt, 
eruitur  ad  cultuin  veteiem  Juven  -i  siabiliendum. 

35.  Be  vera  in  primis  Bibliothecis  Patrum  ,  in 
quihus  Divi  titulus  vulgo  et  lemere  mtiltis  scriptori- 
bus  trihuehainr,  quem  proinde  deleri  plurihus  in 
locis  in  Indice  Expurgalorio  Brasichellensis  jussum 
est,  Juvencus  lamen  numqiiam  Divus,  ant  Sanclus 
apptdlatus  est.  Nonnulli  scripiores  virtutem  quidem 
Juvenci  laudant,  sed  de  culiu  ejus  publico  omnino 
taceni,  ut  Franciscus  Tarapha,  de  Begih.  Hisp., 
sub  Consianlino,  Juvencus  Hispanus  pccta  et  presby- 
ter,  genere  quidem  nobitis,  sed  virtule  cl  docirina  no- 


pag.  219  ,  21  ex  bihliolheca  Cassinensi  indicat  Ju- 
vcnci  presbyleii  poema  xi  sccculo.  Ilem  ejusdem  car- 
mina  GOO  annorum.  Et  pag.  225,  num  526,  ex  eadem 
bihliolhcca,  poema  lieroicumJuvenci  pretbytcii  inqttu- 
luor  Evangelia;  et  pag.  229,  num.  509,  Juvenci  ver- 
sus  super  quatuor  Evangetia  :  qui  duo  codices  diversi 
non  videniur  a  duohus  supra  memoratis  bibliothecce 
Cassinensis. 

59.  Ex  bibliotheca  D.  Valleltce  Neapoli  idem  Mnnt- 
fauconius,  pag.  251,  notat  codicem  ms.  memhra- 
naceum  C.  Veltii  Aquilini  Juvenci  in  qualuor  Evan- 
gelia. 

40.  In  Bibliotheca  S.  Marci  Dominicanorum  Flo- 
renliae,  Monlfauconius,  pag.  425,  col.  1,  indicat  : 


bilior,  per  hoc  lempus  admodum  clarus  existens.  Ea  B  C.   Veclii  Aquilini  Juvenciv.  c.  presbyteri  caimina  in 


quidem  pietas  ac  religio  in  Juvenci  carminibus  elu- 
cet,  ut  virtutis  laude  eum  floruisse  conseutaneum 
sit  credere.  Vellem  tamen  posse  id  ceilioribus  au- 
ctoribus,  et  qui  ad  illius  lempora  propius  accessis- 
seni,  confirmare. 

20  CAPUT  II. 
Codices  mss.  Juvenci  recensentur. 
3G.  In  disseriatione  Isagogica  in  lom.  I  Thesaur. 
Anecdnt.  Bernardi  Pezii  ,  nuni.  28  ,  inter  libros 
manu  exaratos  monasterii  Tigurini  hic  memoratur  : 
Juvenci  libr  quartus  (forle  libri  qualuor)  Hisioria: 
evangelicm,  Macrobii  Saturnalia,  Ciceronis  inveclivce 
in  Catilinam  a  seplingenlis  annis.  Videnlur  hxjc  om- 
nia'opera  uno  codice,  qui  septingentos  annos  ha- 


mcmbr.  In  fine  :  Probm  ccnlo  ex  carminibus  P.  Vir- 
ijilii.  Ad  caleem  libri  :  Coitnce  de  Medicis  Joannes 
Aretinus  liunc  librum  Florcnlim  idib.  februarii  abso!- 
vit  feliciter.  Annum  non  invenio.  Codex  alins  ejus- 
dem  bibliothecir,  pag.  49",  Monlfauconii,  sic  com- 
memoratur  :  Exposilio  Aquiliui  Juvenci  presbyleri 
super  Evangetia  liexamelris  versibus.  Ex  quodain  Bi- 
bliotheca±  S.  Marci  codice  Beinesius,  ul  Scboetige- 
nius  nolavit,  lalein  liiulum  exscripsit  :  G.  Welti 
Aqnitini  Juvenii  v.  c.  presbyleri.  Hicestcodex  priori 
loco  a  Monlfauconio  exposilus,  ut  arbilror. 

41.  Inter  libros  biblioihec»  Patavinas  cathedralis 
Monifauconius,  pag.  485  ,  relert  cidicem  Juvenci 
Hispani  super  quuluor  Evangelia,  cui  aiius  addi  po- 


bueril,  contineri.  Ceillierius,  tom.  IV,  laudat  codi-  G  iest  jn  biblioiheca,  qu;c  tunc  erai  canonicorum  La 


cem  ms.  Juvenci  biblioihecaa  abbatite  dc  Monstier- 
Ramey  en  Champagne  :  qui  non  viiletur  diversus  ab 
eo  quem  memorat  Labbeus  de  Scripi.  eccles.,  qui 
ait,  in  veteri  exemplari  Aremacensis  in  Campania 
coenobii  scriptum  haberi,  Gai  Vccti  Aquilini  presby- 
teri  Evangeliorum  libri  tv. 

57.  Martenius,  in  Itin.  lilter.  tom.  I,  pag.  G5,  in 
monasterio  S.  Benedicti  prope  Ligerim  codicem  ms. 
Juvenci  exstare  memorat,  aliumque  simiiem  lom.  II, 
pag.  112,  in  abbalia  Melensi  S.  Arnoldi.  Goldastus 
in  epistola  ad  Weiizium,  qua3  editioni  Dracontii  ab 
hoc  proeuma;  pisefixa  esi,  sic  habet :  De  Prudcutiis 
rescribam,  ubi  plus  olii  nactus  fuero.  Q.  Vctti  Aqui- 
tii  Juvenci  el  Araloris  membranas  non  habeo  iulcgras 


teran.  ex  Tbonia^ino,  de  Biblioih.  Patavin.  In  Am- 
brosiana  vero  bibliotheca,  pag.  508  :  Aquitini  Juve- 
nis  poema  de  Aclis  Apostolorum  pcrgam.  bis.  ln  indice 
tribuitur  Juvenco  hic  codex,  qui,  ut  puto,  Juvencum 
et  Aratorem  coniplectitur.  Yide,  supia,  num.  15.  In 
eadem  biblioiheca  Ambrosiana,  pag.  519  :  Juvenci 
presbyteri  in  Evangelia  lib.  qualuor  pergain.  antiq. 
bis  bomb. 

42.  Ex  bibliolheca  regis  Angliie,  pag.  659,  me- 
moral  Monlfauconius  :  Juvenci  prcsbyleri  Evaiigelica' 
hisloriw  poematum  libr.  qtiutucr.  Ex  Bodleiana,  pag. 
65»'  :  Juvcuci  poema  de  quuiuor  Evangeliis.  Ex  bi- 
bliolheca  Collcgii  S.  Benedicii  apud  Cantabiigiaui, 
pag.  671,  col.  \   :  Codicem  Jttvenci,  aliunnjue,  pag. 


tamen  quia  eas  a  me  tanto  contendis  opere,  addico,  el  ^  685,  in  mss.  Eduardi  Bernardi,  el  in  iLdibus  Jaco- 


ctim  occasione  ad  te  pcrferendas  curabo.  In  calalogo 
codicnm  mss.,  qui  in  inonaslerio  Bobiensi  asserva- 
bantur,  saeculo  x  circiler  exaralo,  apud  Muraioriuin, 
tom.  III  Antiquit.  Italic.  medii  aevi,  pag.  818  seq., 
invenio  ex  biblioiheca  veieri  Librum  Juvcnci  i,  neiupe 
codictin  Juvenci  unum  :  ex  bibliolheca  vero  nova, 
sen  libris  quos  Dungalus  obtulit  bealissinio  Colum- 
bano,  scilicet  monasterio  Bobiensi,  a  S.  Columbano 
fundalo,  Librum  Forlunuti  unum,  in  quo  est  Pauli- 
nus ,  Arutor ,  Juvencus ,  et  Cuto.  Ibidein  ex  libris 
Benedicli  pre-hyleri,  Juvenci  unum  ....  Se- 
dulii,  Juvcncii,  el  Prosperi,  ac  Prudenlii,  ct  uliorum 
versificntorum  liber  udhs 


bivis,  pag.  68G  :  Juvcnci  qualuor  Evangelin  mclricc. 
22  Beuschius  ait  codicetn  Canlabrigiensein,  qui 
quodain  in  Collegio  a^seivatur,  anliquissimum  esse, 
et  litleris  unciilibus  exaralum,  alternin  Cantabri- 
giensem  exstare  iu  bibliotheca  Universitaiis. 

45.  Bibliotheoa  San-Germanensis  pag.  1135,  apud 
Montfiuconium,  inler  alii  habet  :  Juvenci  presbyleri 
prooemium  in  opus  pusclutlc.  Non  dubiio,  quin  legen- 
dum  sit  SedtUii  presbyteri,  eic.  In  codice  vero  G75, 
pag.  1136  :  Juvenci,  aul  sane  Cypriuni  hisloria  Ge- 
nesis.  Fpislola'  qtucdiim  S.  Uieronymi  el  S.  Augustiui. 
S.  Cypriani  qutvdum.  Juvenci  carmen  de  Asccnsione. 
Sibyltai  v.rsus  de  die  judicii.   De  hisioria  melrica 


M  C.  VETTIUS  AQUILINUS  JUVENCUS.  28 

Ooncsis,  qnrc  a  plerisque  Cypriano,  aut  Tertulliano  A  cicum  in  Juvenco  (forte   in  Juvencum);  cod.   6465  : 


ascrihitur,  a  nonniillis  Juvenco,  confer  dicti  num. 
16.  Cainien  de  Ascensione  quid  ego  0|iiner  esse,  e.\- 
posui  niiin.  19.  Iu  Prolegomen.  ad  Draconiium , 
niim.  73,  explicui,  quinam  sint  SibylUc  verstiS  de 
die  judiiii. 

4i.  Codex  qnidam  monaslerii  Mediani  in  Vosago 
Ordinis  S.  Benedicti,  tesie  eodem  Monifauconio 
pag.  1180,  repraBseiitat  Scdulii  carmina ,  Juvenci 
presbtjteri  carmina.  Alius  bililiothccae  Divio-Benig- 
nianae,  ibid.,  pag.  128G  :  Juvenci  presbyteri  libros 
qnatuor  Evaugeliorum  metro.  Ibidem,  pag.  1575,  ex 
bibliotlieca  S.  Vicloris  Parisiensi  indicatur  :  Juven- 
cus  meirice  in  quatuor  Evangelia ;  ei  p>g.  1408,  ex 
bihlioilieca  monasterii  S.  Pelri  Corbeiensis :  Carmina 


Juvenci  presbytcri  tibros  iv.  Oxoniensis  codex,  qnem 
ex  Spizelio  indic.it  Beuscbius,  foriasse  aliquis  lio- 
rum  est,  qui  hoc  cat?logo  refeiuntnr.  In  catalogo 
mss.  bibliolhece  Begire  Paiisiensis  lom.  iv,  num. 
8521,  codex  partim  charlaceus,  parlim  membrana- 
ceus,  oliiu  Colberlinus  referlur,  in  quo  inler  alia  in- 
dicalur  Juvenci  presbyteri  Historia  evangelica  libris  iv, 
el  versibus  heroicis;  ejus  carmina  nuni.  544ejusdem 
catalogi  indicanlur.  I)e  codice  ms.  Gandavensi,  quo- 
cum  collaius  est  Juvencus  a  Poelmanno,  consnle 
num.  7i>.  Fabricius  in  Comin.  Poetar.  Cbrist.  verbo 
Debilis  duos  cudices  mss.  laudat  Gandavenseiu  et 
Mersburgicum.  Codex  quo  usus  e»t Barthius,  ei  quo 
meliorem  exslare  vix  pulat  Advers.  libr.  i.ix,  cap.5, 


Jnvenci  in  vetus  Testamenlum,  quibus  succedunt  Cate    B  Cygneae  latitabal,    dum  Beu>chius   scribebat.  Alius 


(ji.riir  Ari&lolelis,  cod.  membr.  sxc.uli  x.  Aliquis  con- 
jieiol,  sermonem  esse  de  carmine  Juvenci  in  Gene- 
sin.  quod,  ine  invito,  nonntilli  Juveneo  aflingunl,  ul 
animadverti  num.  16.  Verum  facilius  e>t  suspicari 
mendum  sube.-se,  ac  Iegendum  :  Juvenci  carmina  in 
novum  Testamenlum. 

45.  Angelus  Maria  Bandinins  in  Calalogo  mss.  bi- 
bliothecae  L;  urenlian.-c  Medicrje;e  tom.  1,  col.  72-2, 
notat  in  cod.  memliran.  saeculi  xv,  pag.  161  :  C. 
Yectii  Jivenci  Evanyeliorum  libros  quatuor  heroico 
carmine.  In  libro  iv  dee-t  ullimus  versus,  Per  Do- 
minum,  elc.  Ibidein,  col.  772,  cod.  22,  saeculi  xv  : 
Qnatuor  Evangelia  versibus  hexametris,  auctore  Ju- 
venco,   libiis  qnatuor.   In   principio  legitur  testimo- 


C  iloniensis  laudatur  a  Barlbio  Advers.  libr.  xiu, 
cap.  !D  :  Membrance  Colonienses,  ait,  quas  laud:nnus, 
satipkB  £4  sunt  sub  Ludovico  Pio,  Magni  Caroli  (iliot 
quibus  si  quis  antiquiores  habet  aliler  scriplas,  cedemus 
veriiate.  Confer  ejusdem  Bartbii  verba  a  nobis  relala 
in  not.  ad  v.  9  1.  i,  et  ad  v.  2  I.  n.  Divionensem  co- 
dicem  in  Monaslerio  S.  Benigni  vidil  Jtirelus  ad 
Paulinum  Pelrocorium  de  Vila  S.  Mariini  1.  m, 
v.  6-2,  p.  245,  255.  Fuldensem  Joachimus  Zehnerus 
diligeniissime  coniulit,  ut  Beuschius  tesiatur.  Idem 
Beuscliins  codicem  Floreniinuni  Anlonii  Magliabec- 
clii  iion  adeo  antiquum  vocai.  1'ilbceano  codice  usus 
est  Juretus  ad  Paulinum  Petroc.  pag.  255. 
47.  In  biblioiheca  Vaiicma  tres  lantum  reperi  co- 


nium  S.   Ilieronymi  de  Jnvenco,  ex  cap.  84  de  Vir.  C  dices  Juvenci,  vel  poiius  duos  :  nam  primus  solum 


illuslr.  In  (ioe  :  Finis.  Versus  tria  millia  septimjenti. 
Hos  duos  23  codiees  esse  opinor,  quos  sic  descri- 
bil  Montfauc<<nius  pag.  289.  ubi  lo(iuilnr  dc  biblio- 
theca  Laureniiana  Medicca  :  0.  Veiti  Aquilini  Ju- 
venci  c.  v.  Evangeliorun  iibri  iv  heroxo  carmin-- ; 
et  [i.  291  cod.  papyr  :  Juvenci  presbyteri  nobilissimi 
generis  Hispani  quatuor  Evangelia  hexametris  versibus 
Iribus  mille  septingentis  pene  ad  vcrbum.  Nisi  error 
est  in  niiuieris ,  longe  ediiis  exemplaribus  auclior 
est  bic  codex  Juvenci  :  nam  in  edilis  versus  sunt 
circiter  ter  mille  sexdecim.  Ut  a  nobis  editur  Ju- 
venciis,  constat  versibus  5221.  De  allero  e\  his  co- 
dicibus  sic  Beuschius  :  Florentinus  in  bibliotheca  S. 
Luurentii,  non  adeo  antiquus,  nilidissime  litleris  ini- 


conlinel  posl  Hotalii  opera  Orationem  Dominicam 
hoc  lilnlo  :  Paler  noster  Juvenci.  Incipil  :  Sic  secreta 
domus,  etc,  usque  ad  Cedere  nec  durum  erratis  im- 
pendere  pectus,  ut  observaie  poles  lib.  i  a  v.  620. 
Codex  hic  est  charlaceus  non  opiiime  nota>  inter  cu- 
dices  rcgiiuc  Suecise  ntimer.  1785.  Montfauconius 
recensebat  pag.  45  ,  num.  1595  regina:  Sueciae  : 
Juvp.nci  presbyteri  libros  iv  in  Evangelia  carmine.  Se- 
dulii  tibros  iv  veteris  et  novi  Testamenli.  Ibidem 
nnm.  1596  Beg.  Suec.  :  Juvenci  presbyteri  carmina 
in  quatuor  Evangelia.  Ibid.  pag.  b0,  num  1597  Beg. 
Suec.  :  Excerpta  conciliorum,  elc.,  carmina  nonnulla 
Auguslini,  Plalonis  ,  Avili,  Juvenci,  et  Fortnnati. 
Chronica  brevis  Isidori  Hispatensis.  Ibiil.  in  bibliolbeca 


tialibus  auro,  el  purpura  perpolilus.  In  eodem  libro  &  Vaiicana  Alexandri  Peiavii  pag.  67  .Juvencipresbyleri 


membranaceo  Prudenlii  carmina  lyrica,  Araloris  Ac- 
tus  Apostoloium,  el  Seduliitopera  leguntur.  Vocalur 
NotUr  ibi  :  Caius  Vellus  Juvencu,,  el  in  fine  Cains 
Vettus  Aquitinns.  De  eodem,  opinor,  codice  Omei- 
sins  :  Ex  ms.  Florent.  S.  Laurentii  taUm  titulum  de- 
scripsit  illustris  qnidam  faittor  :  Caii  Velli  Juvenci 
preefatio  in  Evangeliorum  libris.  Plennis  autem  in  fme 
ejusdem  codicis  nomen  poelK  legilur:  Caii  Vetli  Aqui- 
lini  liber  quartus,  et  uliimus  feliciter  explicit.  Deo 
semper  gratias.  Amcn. 

•46.  Caialogus  mss.  codicum  biblioihecae  Bodleia- 
nae  nobis  exhibet  cod.  2219  :  Juvenci  poema  inqua- 
tuor  Evaugelia;  cod.  5157  :Glossarium  Latino-Fran- 


in  quatuor  Evungelia  versibus  105,  1095,  95.  lbid. 
in  bibliotheca  Valicana  Oltoboniana  pag.190:  Sedu- 
lius,  Juvencus,  codex  velus.  Ex  bis  soltiin  nunc  appa- 
rent  codcx  quem  dixi ,  et  duo  alii,  quos  proxime 
describam. 

i8.  Codcx  reginae  Sueciac  membranaceus  in  4% 
nutn.  555,  coniplectilur  opera  Juvenci,'et  Sednlii. 
Juvenctis  boc  iuilium  habei  :  Incipit  prafatio  Ju- 
vonci  pre-;byteri.  Subjiciuntur  oelo  versus,quos  nos 
pro  prima  praefationeponimus,  Mallheusinstituit,  elc. 
Conseniiiintalii  tres  codices  mss.,  nt  dicam  in  nola 
ad  primam  hanc  praefaiionem.  Post  bos  versns  : 
Item  prcpfatio,  quae  est  praefatio  vulgata,  Immortale 


29 

nihi!,  etc,  iis.jucad  vers.  Duicis  Jordanls,  post  quem  A 
additur  :  Explicit  pnrfatio,  ei  sine  alio  titulo  sequi- 
tur  :RexfuH,  eic.  hi  fine  :  Explicii  25  lib'-yiX 
Evanqeliorum  versibus  Gaii  Velti  Aquitini  Juventi 
presbyteri.  Raiioscribendi  lurcfereestin  boccodice: 
nanctus  pro  nactus,  Malheus,  presbiteri,  qeneirix, 
inmortale,  conjunx,  nonnnmqiiam  ad  pro  at,  el  com- 
peta  pro  compila.  Nulbe  virgulac ,  nulla  puncla  a 
jirima  mann,  aut  rara,  dipiuhongi  solntae.  Cnpila 
Evangeliorum  non  indicanlur,  neque  ulli  sunt  titiili, 
qui  in  plerisque  editis  apparenl.  Inier  lineas  quse- 
dam  sunt  glossro,  quarum  nobis  aliquis  erit  usus. 
iEias  codicis  ad  vm,  aut  ix  saeculum  referenda  est. 
Forniam  cliaracieris  ceri  incisam  exhibemus.  ilnnc 
codicemin   variis  leclionibus    flegincv   Succiw,  sive 


PROLEGOMENA.  30 

Tota  namque  deuni  designal  voce  lalinuni, 
Parte  sed  ablata  Gt  proles  Daunia  prima; 
Snbbto  medio,  remanet  cuntrarius  a?gro;~ 
Extremo,  reslat,  quod  prandia  cuncta  recusat. 

Explicatio  acnigmaiis  praemitiitur  epigrammati,  scili- 
cet  Salurnus  ,  qui  esl  deus  Latiims  :  ex  qua  voce  fit 
Turnus,  ablala  parte  prima  ;  ablato  medio,  sonus ; 
ablato  extremo.  satur.  Tertius  versus  planius  procfi- 
dcrel:  Parte  sed  ablata  prima,  fit  Daunia  proles.  Hic 
codex  Ottobonianus ,  sive  Ott.  a  nobis  dicetur. 

50.  Codex  alius,  quo  usi  sumus  exsiat  in  biblio- 
tbeca  Collegii  Romani,  et  conlinet  carmiua  Araloris, 
Juvenci,  et  Scdulii.  Ante  Juvenoum  refertur  liiero- 
nymi  de  eo  teslimpninm  expositum  num.4,hoc 
tanliim  discrimiue  :  Juvencus  genere  nobilissimus 
Hispanus  presbyter  fuit,  quatuor,  elc.  Titulus  liic  ap- 


per  compendium  Reg.    appellabimus.  Octo  versus,  B  ponilur  :  Incipit  liber  primusJuvenci  Hispani  presby 


quos  pro  prima  prccfaiioue  hic  cndex  uxbibel,  G. 
Fabricius  jn  Commenl.  poet.  Christ.  \c-v\w  Evanqe- 
lisur  olim  ediderat,  quos  ail  a  se  repertos  in  antiquo 
codice  :  sod  cujus  auctoiis  hic  fuerit  codex,  non 
explicat.  Eos  ilidem  reperio  post  Sedulium  in  cdi- 
lione  Basileensi,  curante  Poelmaiino,  cum  bac  nola 
ad  marginem  :  Aucloris  nomen  uon  erat  additum  in 
excnplari.  Profec'o  Sedulii  non  i-unt  :  nam  is  in  line 
libri  primi  similem  senteniiam  jam  versibuq  ronclu- 
seral.  Restitnendi  ergo  sunt  illi  versiis  Juvenco, 
quamvis  plerique  cod;ces  iucipiani  a  secunda  prae- 
fasioiie,  Imrnorlale,  etc.  De  hae  coiisuetudine..  qwa 
yelercs  poetae  duas  praefationes  carminibis  suis  ap- 
ponebant,  adisis  Prolegom.  in  Qracontium  num.  16. 


teri,acgenere  nobilissimi,  et  primo  procemium,  Immor- 
lale,  etc.  Finilohoc  prooemio  :  Incipit  historia,  ac  pri- 
»jhs /ifcer. Quarlusliberconcludhurversu  751,  3Ji/i/ifrMS 
terror  sensum  discluserat  omnem,  post  quem  illico 
addhur  :  Explicit  Juvencus.  Scilicet  mancus  eral,  ut 
videtur,  codex  vetus,  ex  quo  hic  descriplus  est  : 
nam  hic  clianaceus  est,  ad  saeculum  xv  peninens. 
In  fine  Sedulii  nolalur  :  Iste  iiber  esl  monaslerii  S. 
Georgii  Majoris  de  Vcn.  Congregalione  S.  Justinw. 
Verum  diversus  est  character  Sedulii  a  characiere 
Araioris,  et  Juvenci ,  et  forlasse  hi  tres  noetae  Cbri- 
sliani  e  diversis  voluminibusin  unum  compacti  sunl. 
Ad  margiiiem  Juvenci  nonnullac  sunt  notae,  ac  27  va~ 
ri;e  leeliones.    Ilune  codicem  Romuni  Collegii,  sive 


Secundus  prologus  Immortale,  etc,  qua  lemeriiate,  C  Rom.  votabimus. 


aut  negligentia  aniea  eperibus  Ausonii  insertus  fue- 
rit,  juie  niiralur  G.  Fabricius. 

49.  Reginae  Sueciae  erat  eiiain  codex  uum  1396, 
(|ni  iiiinc  iuter  Otlobonianos  relatus  e^l  s>ub  num.  56, 
inembranaceus  iu  i°,  in  quo  pariter  suo(  earmina 
Sedulii,  et  Jiivenci.  Tilulus  Juvenci  liie  esl  :  In- 
cipit  pracfatio  Jurenci  presbyteri,  ncmpe  prafnio, 
qu;e  in  editis  vulgo  legitur,  Immorlale  nihil,  elc. 
Postea,  Expticit  prcefatio,  et  hoc  loco  inseritur  S. 
Ilieronyiui  elogium  de  Juvenco  ex  iibr.  de  Vir.  il- 
luslr.,  ut  a  nobis  descriplum  fuit  num.  4.  S.ribilur 
competa,  subolem,  alque  alia  fere  ul  in  codice  supe- 
riori  Ri  gimc  Sueciae,  nWi  qnod  in  hoc  sunt  puncta. 
Desunl  etiam  tituli,  neque  indicaulur  capita  Evange- 


51.  Reusohius  nim  codices  mss.  Juvenci ,  de 
quibus  ille  quidem  scire  pittierat,  recensuisset  : 
Cceterum,  ait,  dubium  nuUum  est,  quin  piures  liinc 
inde  exstait  membraw  :  uullus  siquidem  liic  ex  I  in- 
dobonensi,  Romanu,  Gullica,  uliisque  bibliothecis  ce- 
Ubenimis  codex  esl  notatus  :  ex  iis  itaque,  qui  plu- 
rium  copiam  nancisci  poterit,  meliorem  parare  editio- 
nem  studeat.  Ipse  vero  Reuschius  Trenchiniensi 
papyraceo  codice  monachalibus  litteris  usus  fuer3t, 
descripto  ex  alio.  exemplari,  quod  possederal  Joan- 
nes  Hadikius.  Eum  codicem  cum  Reuschio  commu- 
nicaverat  Dan.  Guil.  Mollerus  :  sed  tyraunidem 
glossaloris  passus  eral,  qui  plures  lectiones  varian- 
tes  ex  suo  ingenio  inlruserat,  v.  g.,  ubi  Juvencus 


liorum.  ln    principio  codicis  nolaliun  invenio  :  Co-  ^  voce  anliqua  plebes  usus  est,  ibi  semper  lurba,  vel 


dex  iidmodum  26  nntiquus  ante  700.  Ejusdem  fere 
ajiaiis,  ac  codex  superior,  mibi  videtur  esse.  Iu  line 
legilur  :  Einit.  Expticit  liber  iv  Evangeliorum  versibus 
Gaii  Vetti  Aquilini  Juvenei.  In  codice  superiori  post 
Juvencnm  sequilur  Sedulius ,  in  hoc  Oitoboniano 
Juvencum  prcecedil  Sedulius,  et  inler  utruinque  in- 
eertum  esl  aenigma  quoddam  sine  auctorc  :  nam 
Arnulfi  nomen,  quod  apparel  delelum,  iion  videlur 
posil.im  pro  nomine  auctoris.  Nescio,  an  alicubi  t\|iis 
sit  impiessuin  hoc  epigrainma :  sed  vel  ob  hoc 
ipsum  quia  id  nescio,  hoc  ioco  opporiune  a  me 
edetur  : 

Quatuor  una  simul  dat  diclio  nomina  rebus. 


vocem  similem  substituit.  Bene  autem  habet,  quod 
Reuschius  ei  codici  soli  numquam  credidit.  Neque 
tamen  ptebes  in  nominandi  casu  singularis  numeri 
pro  ptebs  vox  antiqua  dici  debei,  ut  dicam  ad  v.  G94 
lib.  iv.  Poelmannus  in  sua  editione  ,  quam  referam 
num.  70,  listis  videlur  codice  ms.  qui  ruit  hihlio- 
lliecae  Gandavensis.  Cum  codice  Rotiendorphii  col- 
lata  est  edilio  Basileensis  anni  1545  ,  de  qua  nu- 
mer.  74.  Sauberlus  plurimas  varias  lectiones  ex 
optima  niembrana  Helmstadiensi  collegerai,  quibus 
usus  esl  Onieisius  n.  51  et  60  laudandus.  Codicis 
Fnldensis  nonnullce  lecliones  a  Zehnero  exscriplae 
usui  fuerunt  eidem  Omeisio,  ad  quem  etiam  peivtnit 


31  C.  VETTIUS  AQUILINUS  JUVENCUS.  52 

collatio  duorum  codicum  Cantabrigiensium,  ut  loc.  A  roicis  versibus  concludens.  Venalesreperiuntur  invico 

S.  Jacobi  apud  Leonem  Argenteum.  In  4°.  Sunt  no- 


cit.  referam.  Joan.  Fr.  Grunerus  in  Act.  Soc.  Lat. 
Ien.  vol.  III,  opusc.  2,  I.  i  Observat.Criticcap.  6, 
nonntillaloca  Juvenci  ex  codicibusmss.  Cant.,et  Un., 
qnos  in  Anglia  Benzelius  evolvit,  diligenter  illu- 
sirat :  allegat  eiiam  codicem  D.,  qui,  nescio,  an  di- 
versus  sit  a  duobus  mss.  Anglicis  Un.,  et  Cant. 
Laud:it  quideni  Grunerus  industriam  Reuschii  :  sed 
addit  :  Reuschium  egregia  sua  ejus  poeice  (Juvenci) 
edilione  non  omnia  librariorum  vitia  sustutisse  facile 
credent,  qui ,  quantus  labor  sit  veteresauctores  ad  codi- 
ces  mss.  recensere  accuralius  sciunt. 

28  CAPUT  III. 

Editiones  Carminum  Juvenci. 

52.  Prima  ediiio.  Bayerius  in  notis  ad  Biblioth.  B 
veter.  Nic.  Antonii  ait,  se  liabere  editionem  vete- 
rem  Juvenci  sine  ulla  epigraplie  ,  aut  inscriptione, 
sineloco,  el  anno  circa  annum,  ut  ipsi  videtnr, 
1490  peractam  simul  cum  Cypriano  De  ligno  crucis, 
Psyehomachia  Prudentii,  Araloiis  apostolica  Hisio- 
ria,  Antonii  Nebrissensis  Cosmographia  ,  Coliimella 
de  Cultu  Imrtorum,  Palladio  de  Insiiione,  et  Val. 
Probo  de  Compendiis  litterarum  in  forma  quarta. 
Joannes  Albertus  Fabricius  inler  alias  Juvenci  edi- 
liones  recenset  editionem  aniiquam  sine  loco  et  anno, 
in  4°,  hoctitulo  :  Juvencuspresbyler  immensam  Kvan- 
gelii  majestatem  heroicis  versibus  conctudens.  Iloec 
videtur  esse  edilio  vetus,  quae  exstal  in  bibliotheca 
Valcana,  de  qua  dicam  num.  61 


vem  quaterniones  usque  ad  i,  praeterea  k  ternio,  et 
/  duo.  ln  fronle  est  slemma  cum  epigraphe  Jehan 
Petit.  Sequuntur  tria  Jnvenci  elogia  ex  S.  Hierony- 
mo,  item  aliud  ex  Joanne  Triteuhem,  seu  Trite- 
mio,  aliud  ex  Baptista  Manluano,  aliud  ex  Fran- 
cisco  Petrarcha.  Postea  :  Incipit  prologus  Juvenci 
presbyleri  in  qualuor  Evangelia.  Tum  :  Juvenci  His- 
pani  presbyteri  qualuor  Evangelia  Christi  hexamelris 
versibus  transferentis  liber  primus.  Adstint  lituli,  sive 
capita  rertim,  quae  carminibns  explicantur. 

55.  In  liue  est  llermauni  Buschii  Monasterien.  in 
presbyterum  Juvencum  Hispanum  epigramma  ad 
lectorem  : 

Nectite,  Pierides,  hederas,  et  carpitelauros  : 

Caslalius  liquidas  |iorrigat  altus  aquas, 
Insoliloque  nemus  tollatjuga  Iajta  virore, 

Quo  stelil  alalusBelleropliootis  equus. 
Permessus  nilidis  irroret  gramina  lymphis, 

Littora  Cephisicome,  Thalia,  tni. 
Cyrrha  feiai  florps,  violas,  el  lilia,  circum 

Spirent  innumeris  Delpliica  rura  rosis. 
Aura  levi  flalu  tota  regione  susurret, 

Stillent  Cecropiis  robora  querna  favis. 
Applaudat  reduci  tellus  Hispana  Juvenco, 

Negleotum  cujus  squalor  edebal  opus. 
Qui  modo  cauilie  vultus  abeunte  beatos 

Induit,  et  forma^  pristina  membra  suae. 
Fulgel  apolliueis  ileruin  coma  digna  corymbis, 

£t  nianus  atiratam  pulsat  eburna  lyram. 
Desine  niirari,  supplex  si  moverit  Or|  beus 

Tarlara,  et  inlerni  flebile  numen  agri. 
30  Vana  quidem  sunt  haec,  sed  gloria  tauta  Juvenco 

Advolet,  aslhereum  qui  movet  ore  deum. 

56.  Denique  Fauslus,    qui   Juvencum   in   schola 


53.  Secunda  editio  anno  1499,  ex  Fabricio,  qui  ait,  C  Pral^iun.s  erat,^ic  lectorem  alloquitur: 


Paiisiis  eo  annoedituin  fuisse  Jnvencuin  irifol.  cuin 
Seoiiliii,  et  P.  Barri  Picanibus  quinque  festorum  B. 
Virginis,  edente  Jacobo  Fabro,  qui  in  episiola  ad 
Fabrum  Stapulensem  pra?missa  Aldhelmo  de  Virgi- 
nilale  edilo  Daventiiai  1512,  tn  4°,  ail  :  Considerans 
ego  fructum  illum,  qui  emersit  ex  editione  itla  divi  Ju- 
venci,  quem  ego  anle  multos  annos  primus  omnium 
pubticavi,  qui  erat  mihi  mutilatus,  et  imperfeclus  ob 
auiiquitatem  :  quocirca  in  eam  formam  redegi,  qua  el 
hic,  el  in  aliis  locis  cncumfertur .  Qiue  enim  et  immu- 
lata  sunt  in  eo ,  et  qunz  ad  imperfecios  versus  accesse- 
runl  propter  exempluris  depravationem ,  non  facile 
dixerim.  Alqui  dicere  omniuo  debuit,  ut  nobis  con- 
staret,  quid  ille  ex  vcieri  exemplari  mnlilato, ;  im- 


F.4USTUS  LECTORI  SALUTEM. 

Cave,  mi  lector,  cave,  inquam,  ne  tam  castum,  tam- 
que  catholicum  poetam  ridiculo  illo  titulo  dchonestes. 
Sic  enim  attilulandus  esl  liber  :  Juvenci  presbyteri 
Hispani  poehv  celeberrimi  de  Evangelica  historia  liber 
priums.  Si  quid  aliud  vel  lemporum  ,  vel  impressorum 
incuria  depravaium  fucrit,  id  publica,  quotid>anaque 
lectione  non  incasligatum  prcetermittam.  Tu  autem 
cum  ex  Christianis  parentibus  Christianus  nalvs  sis, 
Juveucum  el  Clnistiannm  poetam,  et  de  Clnistiana 
fidc  disserentem  nocturna  versalo  manu,  versato  diur- 
na,  ne  semper  gentiles  lum  poetas,  tum  oralores  vel 
legere,  vet  auciire  videaris.  Xiliil  profecto  pulcluius, 
venustiusque  est,  quam  divina    mysleria  eleganti  car- 


perfecto,  el  depravaio  ediderit,  quid  ex  ingenio  sno,  D  m\ne  itlustrata   non   ignorare.   Cwlerum    non  solum 


et  peim  adjecerit.  Hanc  editionem  PariNiensein 
anno  1499,  in  fol.,  cumSedulio,  etaliis  piis  operibus, 
cura  Jacobi  Le  Fevie  Ceillierius  etiam  recensct.  L)i- 
siincia  ergo  est  hiec  ediiio  ab  alia  editione  Parisiensi, 
quani  nunc  expunam.  Reuschius  monei,  Nic.  liein- 
siiiiu  hanc  edilionem  possedisse,  uii  ex  Calalogoil- 
liu-  librorum  consiai.  29  Merainit  ejusdem  Curn.  a 
Bciigheni  in  Inciinabulis  lypographicis  p.  80.  Tilulus 
est  :  P.  Barri  Pozctnes  quinque  feslorum  D.  Virginis; 
Juvenci,  et  Sedulii  presbyteri  carmina,  Berouldi,  alio- 
rumque,  et  Properiius. 

54.  Terlia  editio  anno  1500  circiler   :   Juvencus 
presbuler  immensam  evanqelictc  legis    majestatem  he- 


mihi  ipsi,  veruin  etiam  fratri  A'phonso  Hispano  do- 
ctissimo  quidem  theologo  agenda'  svnl  non  vulgares 
gratice.  Ex  eo  enim  jam  diu  quasitum  a  me  Juvencum 
accepi,  acceplum  publicavi,  pitblicalum  non  sinemaxi- 
ma  diligentia  interpretabor,  ut  ex  officinamea  uon  tam 
sceculares,  quam  sacrcv  litlerce  exiisse  vicleanlur.  Vale. 
57.  Nonsatis  inlelligitur,  quo  picto  Fatt-tus  diu 
quaesieiilJiivencum,cum  Jacobns Faber  prinius  om- 
nium  etiin  edideril  Parisiis  anno  1499,  ut  nibil  dicam 
de  edilione,  quain  num.  52  Bayeriusad  aniium  1490 
referebat.  In  exemplari  hujus  editionis,  quod  asser- 
vatur  in  bibliolheca  Angelica  Romnc  simul  compa- 
Ctse  snnt  saiirie  Persii  cum  inlerpretatione  Joannis 


35 


PROLEGOMENA. 


54 


Britannici,  et  .Jodoci   Badii  Ascensii,  qui  in  praefa- A  Pruden,ills   conttnetur,  ul  fubius  explicui  in  Prole- 

gom.  ad  Prudentium  num.  lOi.  IIic  recusus  esi  iu 
8°  sine  loco  et  anno  cum  Aldi  epistola.  In  secundo 
volumine  sunt  Sedulius,  Juvencus,  Arator,  Proba? 
Falconix  Cento;  Laciantius  FirmianusdeResurreciio- 
nis  dominicae  die,  et  de  Passione ;  Cypvianus  de  Ligno 
crucis,  Deprecatoria  Tipherni  ad  Virginem,  Oratio 
ad  bealissimam  Yirginem ;  Precatio  matulina  ad 
omnipotenlem  Deum,  Omnipotens,  quem  tnente  colo, 
elc,  quac  inter  Ausonii  carmina  reperilur;  Damasus 
de  laudibus  Pauli  aposioli ,  F.legia  in  Hierusalem, 
nonnulli  hymni  sapphici  Rapliaelis  Zoiienzonii.  In 
fine  :  Veneliis  apud  Aldum  1501,  mense  Januario. 
Addidit  Aldus,  ut  eodem  volumine  comprehende- 
rentur,  Vitam  S.  Marlini  non   versibus,  ul  putabal 


tione  1  mdat  Faustum  pmcipuum  GuUiarum  specimen, 
ac  lilleruturoz  pmsidium,  regium,  dico,  illum  musi- 
cum,  ac  vaiem  clarissimum  Parrhisios  tot  annos  eru- 
dientem.  Subscribit  Ascensius  ex  officina  Lugdunensi 
149'K  Typi,  quibus  excusus  est  Juvencus,  iidem 
omnino  esse  videnlur,  ac  illi,  quibus  descriplaB  sunt 
salirae  Fersii  :  bae  auiem  excusae  dicuniur  in  nobi- 
tissimo  Parrhisiorum  gymnasio  anno  MD,  31  aa> 
quarlum  idus  Maias,  solerti  opera  Thielmanni  Keruer. 
In  fronle  Satirarum  Peisii  est  idem  stemma,  ac  in 
Juvenco,  et  nota  haec  :  Yendiiur  in  Leone  Argenleo, 
el  Pellicano  regionis  Divi  Jacobi  Parrhisiis.  Editio 
nitida  est,  sed  mendosa  muliis  in  locis.  Ab  hac  Ju- 
venci  edilione  diversam  non  censeo  eam,  quam  Ca- 


lalogus  bibliothecye  Regia;  Parisiensis   sic  indicat  :  B  Ceillierius,    sed  prosa  oraiione  a  Severo    Sulpicio 

confeclam,  Yitam  S.  INicolai  e  Graico  sermone  in 
Laiinura  conversam  a  Leonardo  Justiniano,  ei  Ho- 
merocenlones  Graece,  el  Latine.  Reuschius  Aldinam 
Juvenci  editionem  anno  1502  adjudical,  et  aliam 
edilionem  Aldinam  ejusdem  poetae  anni  I582exslare 
se  legisse  ait,  nisi  numerus  a  typograpliis  mutatus. 
Cerle  mulatus  est  :  non  enim  Aldus  Juvencum  edi- 
dil,  nisi  anno  1501.  De  Aldo  judicium  boc  est  Barth.i, 
1.  xxvi  Advers.  c.  27  :  Is  Aldus,  ejusque  asseclce,  ut 
non  raro  corruperint  auclores  audacia  conigendi,  ila 
tamen  ut  optimorum  llalice  codicum  subsidio  nixi, 
nobis,  recensentibus  enucteate  omnia,  non  sunt  plane 
insupcr  habendi. 
61.  Editio  quinta  anno  cireiter  1503.  Hsee  exslat 

zuchellius  De  Scriptor.  Iialic,  ei  Tiraboschius  tom.  C  m  biblioiheca  Valicana  in  4°,  sine  loco  et  anno.  Ti- 


Juvenci  presbyleri  historia  evangelica  heroicis  versibus 
descripla,  Parisiis  Joanues  Pelil,  in  4°.  Non  exprimi- 
lur  annus.  De  Joanne  Pjtvo,  seu  Petit,  consulen- 
dus  Michael  Mailaire  Annal.  lyp.  t.  II,  part.  l  , 
p.  84. 

58.  Quisnam  fueril  Fauslus  ille  Juvenci  enarra- 
lor,  el  quisnam  fraier  Alpbonsus  Hispanus,  a  quo 
Fausius  accepit  Juvencum,  elsi  minus  est  necessa- 
rium,  lamen  opus  esl  qua;reie,  PubliusFauslus  An- 
drelinusForoliviensis,  poeta,  utea  temporaferebant, 
egregius,  in  universitale  Parisiensi  ab  anno  1489, 
litieras  humaniores  spatio  triginta  annorum  inagno 
cum  plausu  professus  est.  Ilic  ergo  est  Fatistus  in- 
terpres  Juvenci,  decujus  vita  plura  congerunt  Maz- 


\I  Ilist.  litler.  parl.  n,  libr.  vi,  cap.  5,  num.  64. 
Conler  eiiam  Maitairium  loc  cit.  pag.  91.  Verba 
Fausli,  quae  retulimus,  Tiraboschium  fortasse  la- 
tuerunt,  (|uibus  certe  uii  potuit  ad  ejusmores  conlra 
Erasmi  dicleria  vindicandos  :  nam  aliae  raliones, 
quas  profert,  imbecillioies  sunt. 

59.  Alphonsum  illum,  a  quo  Faustus  Juvencum 
accepit,  crediderim  esse  Alphonsum  de  Cordova, 
Ordinis  Augusliniani,  qtii  susceplo  Docloraius  hono- 
re  in  urbe  Parisiorum,  Salmanticse  calhedram  rexit 
Gregorii  Ariminensis  propter  dociriaa;  ejus  celebri- 
taiem  ibi  olim  in^titutam  ,  el  decessit  Abula;  anno 
1542,  utrefert  Nicol.  Anlonius.  Petrus  Ciaconius  in 
llisioria  ms.  Universitaiis  Salmantiriae,  quam  penes 


tulus  idem  ac  in  editione  Parisina  nuper  memoraia, 
cum  iisdem  etiam  Juvenci  elogiis.  Eodem  pariter 
modo  prologus,  et  iniiium  libri  primi  prrenotaniur. 
In  fine  Hermanoi  Buschii  epilogns  ad  lectorem,  sive 
epigramma  supra  descriptum.  Octo  sunt  quaternio- 
nes  integri  ab  a  ad  h.  In  hoc  exemplari  Vaticano  si- 
mul  compacta  sunt  alia  opera  ediia  DavCntria;  anno 
1505,  et  circiier  per  Rithardum  Pafra?t,  quje  simili 
cliaraclere,  ac  Juvencus,  excusa  apparenl.  Ex  Parisi- 
na  33  Joannis  Petit  videiur  hsec  cdiiio  repeiiia.  Ti- 
luli.quibuscapitarerum  distinguuntur.diversi  sunl  ab 
Aldinis,  el  Poelmannianis.  Primi  veroiiluli  hi  sunt : 
DeSS.ParenlibusJoannisBaptisltt,  et  de  ipsius  pnv- 
cursoris  Domini  conceptione.  Luca  n;  —  Annunciatio 


se    habebat  Petrus  Madariaga  Ordinis  Angustiniani  D  Mariw;  —  Visitatio  Mario?,   etc  Omeisius  posside- 


nu|  er  Assistens,  narral,  anno  1508,  Parisiis  Sal- 
manlicam  adduclos  liomines  doctos,  qui  philoso- 
phiam,  et  theologiam  Nominalium  docerent,  ac  tunc 
erectam  cathedram,  qna  legebaiur  Gregorius  Ari- 
minensis.  Raiio  ergo  lemporum  suadel,  ut  Alphon- 
sum  de  Cordova,  sive  de  Corduba,  Nominalium  pa- 
trontim,  a  Fausto  laud;ilum  fuisse  credamus. 

60.  Edilio  quarla  anno  1501.  Haec  esl  edilio  ab 
Aldo  peracta  32  in  ^°>  W&  a  uonnullis  anno  1502 
assignalur,  quia  boc  anno  publicaia  est,  ut  conslat 
cx  epist.  Aldi  ad  Danielem  Clarium  data  mense 
Jtinio  1502.  Colleclio  hxc  csl  plurium  poetarum 
Christianorum  in  dtios  lomos  divisa,  quorum  primo 


bat  ediiionem  Juvenci  sine  loco  et  anno,  quam  ipse 
Coloniae  ante  finem  saeculi  xv  confeclam  exisiima- 
bat,  ut  dicam  num.  85;  sed  foriasse  diversa  non  est 
ab  bac,  quam  Davenlriensem  ego  censeo.  Reuschius 
quidem  affirmat,  ediliouem,  quam  possidebat  Omei- 
sius  ,  exstare  etiam  in  bibliothecis  Vaticana,  et 
Paulina    Lipsiensi. 

62.  Editio  sexta  anno  1505  Lipsiac  in  fol.  ex  cata- 
logo  biblioibecse  Francof.  ad  Viadrum,  quem  alle- 
gat  Fabricius.  Ceillierius  hanc  editionem  comme- 
morat  fortasse  ex  Fabricio  :  Reuschius  etiam,  qui, 
ut  opinor,  eam  vidit. 

65.  Editio   septima  anno  1506  Parisiis   in  4"  ex 


53]  C5VETTIUS  AyUlLINUS  JUVENCUS.  §6 

bibliotheca  Manarsiana  pag.  555,  apud  Fabricium.  A  exbibliotheca  selecta,  et  locupletissima  eminentu- 


Adhoeret  Ceillierius. 

64.  Editio  oc.avi  anno  1509  Rothomagi  in  4° 
cum  notis  Jodoci  Badii  Ascensii  ex  Fabricio,  ct 
Ceillierio.  Hanc  contulit  G.  Fabricius,  ut  ex  com- 
inent.  in  poet.  Chri.l.  verbo  compleo  colligitur. 
Eamdem  l.uidat  Reuscliius. 

65.  Editio  nona  anno  1511  Lipsiro  iu  4°  per 
Melch.  Lotlerum,  adjuncto  Hermanni  Buscbii  epi- 
grammale  in  Juvencum.  ilanc  ediiionem  siue  lem- 
poris  nota  videiat  Fabricius,  cui  locum,  et  tempus 
indicavit  Joannes  Mollerus.  Eam  quoquc  rccei»ei 
Ccillierius,  sed  ex  Fabiieio,  ut  opinor.  Cbrislopho- 
rus  Cellarius  in  Curis  poster.  verbo  sanciifiats  citat 
duas  ediiiones  Lipsienses,    alteram  anno    1512,  al 


simi  cardinalis  Valenlis  Gonzaga.  Exstat  etiam  in  bi- 
bliolhecaAngelica.Repetita  est,ul  videlur,annol542. 

69.  Editio  deciuia  tertia  anno  1557  :  Juvenci 
Hispani,  et  Sedidii  Scoligenaj  preibyleroruw,  et  poe- 
tarum  chrisitanissimorum  hisloria:  cvangctica',  versibus 
heroicis  adamussim  expresscv  :  jam  lersiores,  el  exvete- 
rum  aliquot  iibrorum  collatione  mnlto  castigatiores  in 
lucem  prolaKB.  Colonia?  apud  Euchurium  anno  1557, 
mens.  Jul.  In  8°.  Editor  est  Reinhardus  Lorichius 
Hadamarius,  cujiis  tuniei)  epistola  dedicatoria  avul- 
sa  esl  ab  exemplari  quo  utor,  sed  exsiai  in  editione 
Poehnanni,  quam  riunc  expouam.  Typographus Eu- 
cliarii  Cervicorni  noniine  notus  est. 

70.  Edilio  deciuia    quarla  eodem  anuo  1557,  aut 


teram  1517.  Sed  fortasse  in   ediiione  Panorroitana  B  circiter.    Jtn^nci  Hispuni  erangciiccc  historiw  iibri  i\. 

Cellarii  pro  anno  1511  excidit  1512.  Reuschius  an- 

num  1511  bujus  edilionis  indicat.  In  editione  Pari- 

siensi  anni  1545,  quam  mox  referam,  pncfalusWol- 

fgangus  Gulden  Zcuigkauien.  Magister,  elc,  qui  sub 

sciibil  Lipizlz  secunda  Januarii  anno  undecinio  su- 

pra  sesquiniilles.imum.  Walfgangusiia  dissetit,  quasi 

ipse  primus  omnium  Jiivencum  ediderit :  ignorabat 

scilicet  alias  editiones  Juvenci.  Lipsiensis  ergo  edi- 

tio    anni  1511  ea  esse  videlur  ,  quam    procuiavii 

Wolfgangus. 

34  66.  Ediliodecima  anno  1517  Lipshe  ex  CcHario 
paulo;mle  laudato,  et  ex  Catalogo  hibliothec;e  Bu- 
navianse  tom.  I,  col  2018,  ex  quo  patet,  eam  esse 
in  4°,  et  per  Jacobum  Tbanner  procuratam.  Eo  ipso 


Cxlii  Sedulii  mirabilium  divinorum,  sive  Pascltulis 
carminis  libii  iv  una  cum  hymnis  aliquol.  Aratoris  in 
Acla  Apostolica  iibri  duo.  Venantii  Honorii  Fortunati 
Injmni  duo  per  G.  Cussandrum  inlegriiait  suie  resli- 
tuli.  Uinnia  per  Theodorum  Poelmuunum  Craneubur- 
gensem  recogniia.  Busileoe.  lu  8°.  Nulla  eat  nola 
lemporis  :  sed  Reinbardus  35  Lorichius  Hadaina- 
rius  episloia;  dedicatoriai  ad  U.  Joannem  Comitein 
a  Yueda  subscribit  Marpurgi  uonis  Julils  amio 
u.  d.  xxxvii,  qui  ait,  Juveucum,  cl  beduliuin  a  se 
cdi  non  paucis,  quas  a  librariis,  vel  chakoiypis  ac- 
ceperant,  mendaruui  injuriis  vindicatos,  et  siio  stu- 
dio  resiituios.  Juvencus  igilur  cuni  Sedulio  prodiit 
Coloniae  i 557,  ex  recensione  Uadamarii,  cujusedi- 


anno  repetita  fuit  Salmanticae  editio  Juvenci  cum  no-  C  lionein  secutus  postea  fuit  Poelinaiinus  Basileae,  ad- 

tisBadii,  cujus  meu.ini  num.  64.  Joseph  Rodriguez 

deCastro,  Biblioih.  Ilisp.  tom.Ii,  pag.  176,  litulum 

hunc  refert  :  Juvencus  presbyter  iminensam  cvangeli- 

cce  lcgis  majestatem  heroicis  versibus   concludens   ab 

Jodoco  Badio    Ascensio  paucis   elucidalus.   In  fine  : 

Libcr  Juvcnci  finem   optatum   accepit  :  Salmantica  in 

civilale,  in  officina  venerabilis  Joanuis  de  Porrs.  Anno 

Domiui  MD.vvii  KalendisJanuarii  xvu.  In  hacedilione 

PassioD.  N.  .1.  C.  quodanimodo  a   reliquo  poemaie 

separata  est,  fere  ut  inedilione  Parisiensi  anni  1545, 

quam  num.    75  recensebo.    Typograpbi  nomen  esl 

Joannes  de  Porres,  vel  Porras. 

67.  Editio  undecima  anno  1419  Viennae  ex  Cata- 
logo  Bodleiano  apud  Fabricium.  Eam  sic  describit 

Miilaiiius  tom.  li  Annal.  Typogr.  part.  i,  pag.  551  :  D  «  bibliotheca  Gandavense  fuisse,  ipse  poslcaannoUivit. 
Juvenci  presbyteri  Hispani   de  Evangciica  Historia  li- 
bri  quatuor  :  pcr  Joannem  Siugreiiium,  expensis  ejus- 
dem  ;  in  4°,  Vienna.*  Pannonhe  1519. 

68.  Editio  duodecima  anno  1557  :  Juvenci  pres- 
byieri  Hisvuni poeUe  Chrisliani  iib.  111  (corrige  l\)de 
hisloria  evangeitca,  emendati,  et  mullis  erroribus  pur- 
gaii.  Araloris  subdiuconi  libri  II,  Acla  apostoiica  cvm- 
plectenles,  antca  in  Grrmania  twn  excusi.  Aurelii 
Prudeniii  Ll&mntU  consularis  viri  (  coirige  clarissi- 
mi  viri)  Eiichciridion  veleris,  et  novi  Ins:rumcnti. 
ScholwChrisiwnct  nccessarii  libelli.Basilew  upudBur- 
tholomceum  Westhemerum,  el  Nkolaum  Brijlingerum 
anno  m.  d.  xxxvii,  in  8"  parvo.  Hac  editione  usus  sum 


diiis  variis  lectionibus  in  Juvencum,  cl  Sedulium, 
sed  prsecipue  in  Juvencum.  Iu  Poelmanni  Basileensi 
ediiione  sine  auni  nota  prsater  varias  has  lectiones, 
et  episiolam  dedicatoriani  Iladamarii  sunl  duocpi- 
grammata,  aliud  Poelmanni ,  aliud  Hadamarii  de 
utiliiate  legendi  poelas  sacros.  Post  Juvencum  cst 
carmen  in^cripluni,  Triumphus  Christi  heroicus,  de 
quo  \ide  nuin.  19.  Fortasse  edilio  baec  differenda 
est  ad  annum  1551,  ui  n.  75  explicabo.  Dc  ea  sic 
G.  Fabricius  coinment.  in  poet.J|ChrL-.l.  verbo  Ju- 
vencus  :  Lectionis  diversilalem  in  Juvencum  Basiteiv 
impressum  collegeral  Theodorus  Poetmannu*  ex  edi- 
lione,  ni  fallor,  Bolhomagensi,  aul  ex  manuscripto , 
quodcum  ea  editione  consensil:  id  atitem  munuscripium 


71.  Editio  decima  quinla  anno  1541  :  Ccelii  Sedu- 
lii  presbyteri  cum  piissimi ,  lum  doclissimi  paschale 
opus ,  seu  mirabilium  divinorum  tibri  quinque  cum 
enarrationibus  luculentissimis  JEiix  Antonii  Nebris- 
sensis.  Adjttnximus  eliam  Juveuci  Hispani  presbijteri 
cvangeitcum  hisloriam  ejttsdem  argumenli,  uddiiis  et 
in  eaindem  commentariis.  Omuia  ud  vetusiissima 
exemplaria  collala,  el  casligalu.  Cutn  indice  locuplc- 
tissimo.  Basilea;  aiino  H.  d.  xl.i  Iii  8.  l'osl  Sedulium 
liaec  esl  inscriplio  :  Juvenci  presbyteri  Hispani  Poe- 
Uc  Claisiiani  tib.  iu  (corrige  iv)  de  historiaevangetica 
emendati,  et  multis  erroribus  purgati.  Po?l  Juveuci 
elogia  :  Jucenci  Hispani  presbytcri  in  quutuor  Evan- 


PROLEGOMENA. 


58 


yelia  dominicaiia  prologus.  Commentarii  Jodoci  Ba-  A  an  diversae  sint  hae  editiones,  an  Barlhius  pro  Basi- 
dii  Ascensii  subjiciunlur ,  vel   interseruntur.   Post      leensi  scripserit  Lugdunensem. 


Juvencum  carmen  ,  Triumphus  Chrisli  hcroicus ,  de 
quo  niun.  19.  In  fine  :  Basilcce  apud  Barthotomwum 
Westhemerum  auno  H.  d.  xli.  Praelatur  is  ipse  West- 
hemcrus,  qui  alios  poelas  Christianos  in  lncem  edere 
cogitabal.  36  Tituli  renim  in  Iiac  edilione,  in  Al- 
do,  in  edilione  Valicana  veteri  ,  seu  Daventrieusi, 
in  Poelmanno,  et  in  Hadamario  diversi  sunt.  Mar- 
gini  ascripta?  sunt  varia  lectiones.  Wesihemerus 
jam  aiino  1557,  ediderat  Juvencum,  ut  vidimus.  Ex 
hujus  ediiionis  litulo  halliicinalus  est  Kuhnius,  qui, 
ii t  rcTeram  in  var.  Iecl.  ad  vers.  540 ,  I.  in  ,  allegai 
editionem  Anionii  Nebrissensis,  quce  prima,  ait,  cum 
enarralionibus   suis    dedil    Juvencum.     Nebrissensis 


76.  Editio  vigesima  anno  1553  :  C.  Juvenci,  Ccelii 
Sedulii,  Aratoris  sacra  poesis  recognita,  el  collata. 
Lugduni  1553.  ln  12,  aul  16,  apud  Joanneni  Torna> 
siuin,  et  Gulieliniim  Gazeium.  Hanc  ediiionein  con- 
Inlerat  Latinius,  ut  ex  sua  bibliotlieca  constat.  lu 
Bibiiotheca  Regia  Parisiensi  asservatur  exemplar 
hujus  editionis  cuin  variis  leciionibus  niss.  in  C.  Ju- 
vencum  manu  P.  Rupellensis  collaiuin.  Repelita  est 
haec  editio  an.  1566,  utnuni.  78,  aniuudvertam. 

77.  Edilio  vigesima  prima  annol5G4,  Basile.e,  iu 
4°,  inter  poeias  Chrisiianoscum  commenlariis  Geor- 
gii  Faiiricii,  qnain  edilioiiem  alii  dicunl  in  fol.,  alii 
anuo  1562  ascribunt   :  de  qua  plura  ego  dis.-en  i  in 


enarrationes  sunt  in  Sedulium  :  nam  Juvenciim  ille  B  Prolegom.  ad  Prudentium  n.  111.  Jiidicium  Barlhii 


niimquam  commenlatus  est,  ut  cum  Nic.  Anlonio 
observavi  num.  3. 

72.  Editio  decima  sexta  anno  1542  Basilea?  cum 
Dittoctueo  ,  sive  Enchiridio  Prudeniii  repelita  ex 
Basileensi  anni  1537,  ut  ex  Ludewigio  reiuli  in  Pro- 
Iegom.  ad  Prudeniium  num.  110.  Neque  a  Fabricio, 
neque  a  Ceillierio  luxic  editio  in  suis  catalogis  com- 
memoralur. 

75.  Edilio  decima  septima  anno  1545  :  Juvenci 
Hispani  presbyleri  Historia  evangclica  vrsu  heroico 
descripta  Parisiis  excudebat  Pelrus  Gallerus  pro  J oanne 
Barbwo.  ei  Claudio  Garamonlio  1545.  In  16  ,  vel  12. 
Pnefalur  Wolfgangus  Gulden  ,  ad  cnjus  ediiionem 
Lipsiensem  anni  1511  ,  luec  Parisicnsis  conforma- 


de  Fabricio  proferam  in  noia  ad  v.  179  libr.  i. 

78.  Editio  vigesima  secunda  anuo  1566  :  C.  Ju~ 
venci,  Ccelii  Sedulii,  Aratoris  sacra  poesis,  summa  cu- 
ra,  et  diligentia  recognita,  et  coltuta.  Lugduni  apud 
JoanneinTornwman  1566.  In  lorma  minore,  aiii  16. 
Exslat  baec  editio  in  bibliotlieca  Casanaiensi  :  qua 
ego  etiam  usus  suni  ex  bibliollieca  emiiieittissiini 
et  coinmendatissimi  cardinalis  Valeniis  Gonzaga. 
Dicata  esi  Georgio  Armagnacio  S.  R.  E.  cardinali 
anno  1555,  kaleudis  Februarii.  Renovala  ergo  e»t  e\ 
prima  Tonutsiana  ,  et  eo  anno  1553  ,  vulgaia  ,  uisi 
forle  eadem  omniiio  esl  ,  mutata  solum  prima  fron- 
te  :  quae  solet  esse  fraus  bibliopolarum.  Ceiliierius 
bis  hanc  editionem  anni  1566   nnnierat ,  et  ait  esse 


lur.  Confer  num.  65.   Fiuis  libri  iv  aseiibitur  post  C  in  18.  Nic.  Anlonius  ulehalur  ediiione  Tornassiana 


vers.  405  :  Cuncla  Pharisceis  rerum  miraeuta  nar- 
rant.  Tum  sequilur,  Passio  D.  N.  Jesu  Christi  a  Ju- 
vcnco  presbylero  metrice  composita.  Sed  cum  versus 
404  per  pariiculam  ergo  conneclatbrcuin  preceden- 
tibus,  inepte  huis  i.  iv  ante  eum  slaluilur.  Addun- 
tur  elogia  Juveuci  ex  S.  Hieronymo  ,  Trilhemio, 
JoanneBapt.  Mantuano  ,  et  Francisco  Peirarcha,  et 
Lactaniiicarmen  de  passione  Doniini.  Tituli  frequen- 
tiores,  et  uberioies  sunt,  quam  in  plerisque  edilio- 
nibus,  ;ib  Editore,  ut  conjitio,  apjiositi. 

74.  Edilio  deeima  ociavaannoeodem  154")  Dasileae 
in  b°,  eum  Sedulio,  et  Aratore,  collata  cum  codice 
Rotlendorphii,  etaliis  mss.ex  Fabricio,  etReuschio. 

75.  Editio  decima  nona  auno  1551  :  Juvenci  Hi- 
spani  iibr.  iv  evungeliew  Historiw.  .  .  .  omnia  recog  -O 
nila ,  et  variis  leclionibus  itluslrata  sludio  Theodori 
Poelmanni  Basilew  15Sl ,  iu  8°,  cum  Sedulio  ,  Ara- 
tore,  et  duobus  hymnis  Fortunati  per  37  0.  Cas- 
sandrum  restilutis.  Ex  Caialogo  Bihlioiheca:  Begi;c 
Parisiensis.  Videlur  luec  ediiio  repelila  ex  prima 
ediiionePoelmanniaua  recensiianum.70, quae  prodiit 
sinearini  nola,  ui  lunc  dixi,  nisi  si  forie  in  exem- 
plari  bibliotliec;r  Rcgiae  Parisiensis  apposilus  fuerit 
verus  annus  editionis  primtc  miinu  alicujns  ,  qui  id 
noverii.  Banbius  libr.  xlix  Advers.,  cap,  5,  laudat 
editionem  Lugflunehscm  anni  1551  ,  quaj  auctores 
tres  Aratorem,  Sedulium,  Juvencum  prorsus  rcno- 
vatos  ad  lectionem  mss.  prae  se  fert.  Ilaud  scio  sanc 


anni  15G4,  in  24,  quam  diversam  ab  liis,  quas  dixi, 
non  existimo. 

38  "9-  Editio  vigesima  leilia  anno  1569  :  Juven- 
ci,  et  Aratoris  sacra  poesi;.  Mcdiolaui  imprinebat  Pa- 
cificus  Pontins  mdlxix.  In  8°.  Li  fine  exsla l  Jaeobi 
Sannazarii  de  morleChrisli  Domini  ad  mortales  lamen- 
latio.  Indicantur  loca  Evangelioium,  sed  limli  non 
explananiur.  In  fme  laudatur  Juvencus  a  S.  Hicro- 
nymo,  Trilhemio,  Petro  Crinilo,  Joanne  Bapi.  Man- 
tuano,  et  Francisco  Pelrarcba  ,  ut  io  edilione  Tor- 
na3siana,  ad  qiiam  conformata  h;ec  Mediolanensis 
editio  milii  confeiemi  visa  est.  Asservaiur  Ronue 
in  celebri  biblioibeca  Bnrberina,  et  Collegii  Uomani. 

80.  Ediiio  vigesima  quarla  anno  1575  :  Juvenci 
liispuni  evnngeiicic  Historiw  tibri  iv.  Ccelii  Sedulii.  elc. 
Omnia  per  Theodorum  Poeimannum  Craiienburqeu- 
se.i  reeognita  Ca-ari  mdi.x.xiii.  Excudebat  Vincentins 
Sembeninus  Salodiensis  impressor  B.  D.  Nicolai  Ca- 
nyelles,  Yic.  Gener.  Sede  vacante.  In  8°.  Bamliuius 
in  Catalogo  mss.  bibliotbec  «■  M  dicaese  imniii,  Theo- 
dorum  Poelmannum  curasse  hanc  editionem  Caia* 
rilanam  :  qnod  iia  intclligas,  ut  Poelniannus  cditio- 
nein  Basileensem  relaiam  num.  70  curaverit,  ad  cu- 
jus  normam  h.ec  editio  Calarilana  confecia  fwei i >. 
expresso  etiam  piimo  litulo  operis.  Satis  qmdein 
correc.la  est  liaec  edilio  Calariiana  ,  qiue  mut  in 
bibliolheca  Sapientia\  el  Angelice  Romae. 

81.  Editio  vigesima  quinta  auno  1575  in  Biblio- 


39  C.  VETTIUS  AQUILINUS  JUVENCUS.  40 

ihec.t  Palriim  Parisiensi,  repetita  in  aliis  editionibus  A  labores  ineditos  id  mihi  juris  sumere  nolui,  ulaliquid 


bibliotheca."  Patrum,  ut  Parisiis  1589,  Coloniae  1 G i 8 , 
Parisiis  1624,  1644,  et  1654,  Lngdiini  1677.  An  au- 
tem  h;e  omncs  editiones  Bibliothecoe  Pairum  reapse 
inter  se  disiincl;e  sint ,  dubitavi  in  Prolegom.  ad 
Dracontium  num.  60,  neque  adhuc  verum  invenire 
potui.  Bibliotheca  Patrum  edila  anno  1589  in  Indice 
expurgatorio  Brasichellensis  recensita,  et  expureaia 
est,  sed  intactis  Juvenci  carminibus.  Inler  Biblio- 
thecas  Patrum  reponi  potest  opus,  quod  Thomas 
Ittigius  recenset  in  libro  De  Bibliothecis,  et  Caienis 
Palrum:  Divorum  Ptttrum,  et  Doctorum  Ecclesiw,qui 
tigala  oratione  scripserunt,  puraphrttses,  et  meditatio- 
nes  in  Evangelia  dominicalia  colleclce  a  M.  Joanne 
Zclmero  1602.  Lips:o3.   Quo  in  syslemate  carminum 


ex  iisdemerem,  aul  mularem.  IIoc  enim  si  mihi  permi- 
sissem,  mutata  parumper  facieJuvencus  prodiisset.  40 
Omisissem  quasdam  locorum  communium  deducliones 
omnittque  ea,  quce  longius  petila  videri  possent.  Addil, 
Oineisium  in  expendendis  variis  lectionibus  parcio- 
rem  fuisse,  et  morle  praeventum  secundas  curas  adhi  - 
bere  non  poluisse.  JNon  tam  se  conjecluras  atlulisse 
ait  Reuschius,  quam  polius  lectiones,  in  codicibus 
repertas,  judicii  lance  pondcrasse.  Paucis>imas  ve- 
ro  lectiones  varia^  in  noiis  ascripsii,  quia  animus 
illi  erat,  libellum  earum  ;ib  Omeisio  collectum,  notis 
subjicere:  sed,  immineniibus  nundinis,  illum  typis 
excudere  uou  potuit.  Cogilabal  etiam  peculiarem  Dis- 
sertalionem  de  poeiarum  Christianorum  characlerc 


sacrorum  Juvencus  39  insertus  est,  autaliquid  ejus.  B  edere  ,    qua  praeslaniiam  Juvenci   commonstraiel. 

Eodem  pertinet,    quod  Andreas  Wilkius  anuo  1610 

edidit  Heoriographiam  in  8°,  in  cujus  priore  parte 

legilur   hymnus  Juvenci  De  Annunciattone.   Confer 

num.  16.   Prodiit  eiiam  Dominici  Schram  Benedi- 

ciini  Analysis  operum  SS.  Patrum  et  Scripiorum 

ecelesiasticorum   in  8°,  Augustx  Yindelicorum  ,  et 

tomo  IX,  anno  1786,   analysis   operum  Juvenci  cx 

Gallandii  ediiione.  Schramus  quoedam  reformare  vo- 

luit,  pleraque  vitiose. 

H  '8V2.  Editio  vige6*ima  sexta  anno  1588:  C.  Juvenci, 

Ccelii  Scdulii,    Aratoris  sacra   poesis.    Lactantii  Fir- 

miani  carmen  de  beneficiis  Cliristi :  omnia  recogitita  , 

et  collata  cum  variis  edilionibus,  el  mss.   codicibus. 

Accedunt  Proba;  Falconiov  Centones  in  quwdum  hi- 

C 

storice  sacrte  capita.  Lugduni  J oannesT orncesius  1588. 

In  16.  Ex  Catalogo  bihliothecse  Regiie  Parisiensis, 
et  ex  Ceillierio,  qui ,  opinor,  hanc  intelligit,  cum 
laudat  edilionem  Lugdunensem  anni  1588  ,  in  8° , 
neque  lortasse  diversa  editio  ea  est ,  quam  Reu- 
schius  referi  Geneva?  1588,  in  12  :  conjungit  enim 
h.iiic  cum  aliis  Tormesianis.  Idem  aliam  ediiionem 
Venctam  in  12,  sine  anno  recensel :  quam  in  hunc 
quoque  locum  coujicere  visum  est. 

83.  Editio  vigesima  septima  anno  1605,  in  Cor- 
pore  Laiinorum  poetarum  Lugduni  in  4°.  Quo  spe- 
ctanl  alise  editiones  Juvenci  in  Corpore,  et  Choro  La- 
tinorum  poelarum  ,  ut  Genevse  1611  in  4°,  Lug- 
duni  1616  in  4,Genevae  1627  et  1640  iu  4°,  Londini 
1713  in  lol.,  Pisauri  1766  in  4°,  tom.V.  Ceillierius  |> 
recensetediiionem  Juvenci  Lugdunensem  anni  1616, 
in  V,  sed  non  puto,  diversam  eam  esse  ab  editione 
Chori  poetarum  Latinorum  eo  anno  ah  Alexandio 
Ficheilo,  suo  suppresso  nomine,  procurata. 

84.  Editio  duodeirigesima  annnl710  :  C.  Vetti 
Aquilini  Juvenci ,  Hispani  prcsbyteri,  llistoriw  evange- 
licw  libri  iv,  cum  nolis  integris  Georgii  Matthice  Koe- 
nigii,  Magni  Danielis  Omeisii,  et  Ch  Schcett- 
genii ;  itemque  Jodoci  Budii  Ascens.  "  .<  fabri- 
cii,  aliorumque  selectioribus.  Erhara  0H.<.uscli  rccen- 
suil,  et  memoriam  Omeisianam  cum  duobus  indicibus 
adjecit.  Prostat  Francofurti,  et  Lipsiw  apud  Wolgan 
gum  Michaelles.  bibliop.  yorim.  cididccx.  In  8". 
Reuschius  in  praefationc  ail :  ln  tantorum  virorum 


85.  Omeisius  in  praefatione  sua  refert,  avunculuni 
tuum  Joan.  Saubertum  consiliumde  edeudo  Juvenco 
mullo  ante  cepisse  ex  opiima  menibrana,  edjlionuni 
que  collatione,  ut  declaravit  invariissuis  leciioni- 
bus  in  M;iilli3eum  pag.  259,  et  sub  iniiium  prxfa- 
lionis  ad  leclorem  palaestrae  sua;  theologito-philo- 
soph.  Ex  hujiis  suppellectile  libraria  Omeisius  sihi 
comparavil  ediiionem  vetustam  Juvenci  forma  ma- 
jore  octava,  sine  loco  et  anno  impressionis,  quam 
ipse  conjiciebat  Coloniae  ante  finem  sseculi  quinii 
decimi  per;ictam.  Hujus  editionis  margini  satisam- 
plo  Saubertiis  variarum  lectionum  quanipluiimas 
cx  optima  illa  membrana  inclytse  Julise  adjeccrai, 
quibus  non  paucas  subjunxil  alias  ex  Uadamarii  pu- 
lissimum  editione.  Kcenigius,  praeceptor  Omcisii, 
Alidorlii  publice  Juvencum  pr«'legerat,et  erudilasin 
iilum,  easque  potissimum  philologicas,  dictaveral 
aiiiiiiadversiones,  quas  cum  Omeisio  comniunicavil. 
Omeibius  anno  1705  in  pr;eleciionibus  suis  poeiicis 
Juvencum  interiirclari  ccepit  .  eumque  lum  sele- 
ciioribus  Ascensii  Fabricii,  et  Andr.  Wilkii,  qui 
part.  i  Ileorlographiae  pag.  197,  Lipsi;e  1676,  hi- 
sloriam  de  Annunciaiione  B.  MariaB  a  Juvenco  de- 
scriplam  notis  philologicis  exornavit,  lum  Kcenigii 
inlcgris,  suisque  mulio  copio.-ioribus  animadversio- 
nibus  illusirare.  Consuluit  eliam.praeteralios,  Joan- 
nis  Prica3i  commentarium  in  variosN.  T.  lihros  Lon- 
dini  1660. 

86.  De  codicibus  mss.  ,  quorum,  prseter  llelms- 
ladiensem,  quo  scilicet  Sauberlus  usus  lueral,  in  va- 
riis  leciionibus  41  Omeisii  (ii  menlio,  is  narrat  , 
se  exempluin  Juvenci  accepisse  a  Dan.  Gul.  Mol- 
lero,  quod  Trenchinii  inurbe  Hungaria?  ex  anliquo 
papyraceo  nis.  codice,  exslanle  in  hibliotheca  Jo. 
Hadikii,  ipsemet  Mollerus  manu  sua  pure  descri- 
pserat.  Praeterea  Godofredus  Thoiiiasins,  ex  biblio- 
theca  Schleiisingensium,  Corpus  poeiarum  chrisiia- 
norum  Omeisio  procuraverat,  cujus  oraj  Joach.  Zeh- 
nerus  ex  codice  Fuldensi,  et  una  alierar|iie  editione 
varianles  lccliones  ascripserat.  Jo.  Alherlus  Fabri- 
cius  collationem  cum  duobus  codicibus  Cantabri- 
gicnsibus  ab  Erico  Bcnzelio  accurate  institutam 
traiisiuiserat.  Fabricius  ipse  in  Biblioth.  vei.  Lal. 


II  PROLEGOMENA.  42 

paulo  nliter  id  narrat.  In  animo  habuerai  novam  Jii-  A  siast:cis  et  apoeryphis  ,    quod  sub  Hormisdce  110- 

niine  ex    quodain  codice  a  Praneiseo   Jureio  edi- 


venci  edilionein,  ad  mss.  codices,  et  ad  veteresedi 
Liones  castigaiam,  studosis  offerre.  Postea  Onieisio 
collationes codicis  Helmstadiensis,  quasa  rev.  abb. 
Joanne  Fabricioacceperat,  etcodicisCaniabrigiensis, 
quas  ab  Erico  Benzelio  habuerai,  exhibuit.  Episto- 
lam  Omeisii  ad  abb.  Joaunem  Fahricium,  <|ua  de 
suis  commentariis  ad  Juvencum  loquitur,  editam 
fuisse,  Fahricius  commemorat.  Omeisiu»  moriens  cu- 
ram  edendi  Juvenci  Reuschio  commisit,  qui  Schoett- 
genii  not;»s,  ab  Omeisio  non  visas,  adjecit,  atque 
elogium  ipsius  Omeisii  attexuit :  ex  quo  annotare 
nun  pigeai,  Omeisium  in  lori  coinmunionem  asci- 
visse  Mariam  Doroiheam  Kosliam,  in  celebri  His-- 
pania1  emporio  S.  Lucar  hodie  appellalo,  a  piis  et 


tuin  est,  sic  de  Juvenco  :  Uem  Juvenci  nihilominus 
laboriosum  opus  non  spernimus  ,  sed  miramnr.  Col- 
latuin  esl  lioc  decretum  cum  codice  Vaticano  a 
Fonlanino  in  Append.  ad  Antiquit.  Hortae,  el  post- 
ea  accuratius  a  Josepho  Rlanchinio  in  (|uodam 
exemplari  Fontaniui  penes  cl.  Praasulem  Reg- 
giuin,  cui  manu  varias  lectiones  adjecerat,  quas 
eiiam  inseruii  in  Proleg.  tom.  IV  Anastasii :  niliil 
t:iinen  in  hisverbis  nolat,  nisi  lavoriosum  pro  labo- 
riosum  ex  codice  Florentino.  In  decreto  Graiiani 
43  caP-  Sancla  fiomana  Ecclesia,  distincl.  15,  olim 
ita  legebantur  hsec  verba  :  Ilem  Vtncenlii  labo- 
riosum  opus  non   spernimus,  sed  imitamur.   Paiiilla, 


bonestis  pareiiiibiisedit:im,    eiConradi  Pilnhuberi  B  in  llistor.  eccles.   Ilisp.,  cent.  4,  c;ip-  45,  c  rrexit 
viduani,  virlulibus  ac  forma  egregi;im. 

87.  Edilio  undeirigesiina  in  Bibliotheca  Palrum, 
Gallandii  cura  el  studio,  Veniiiis  ab  anno  1765  el 
seqq. ,  lomo  IV  in  Prolegomenis,  cap.  15,  agit  de 
Juvenco.  Profert  carmen  iu  Geuesin,  lamquam  cer- 
tum  Juvenci  opus  ,  ex  Mar;enio  cuin  hujus  noiis.  Ad- 
dit  inline  Juvenciepigiammade  quatuorEvangeiistis 
ex  Georg.  Fabricio,  et  Barthio.  llistori;e  evange- 
lice  Juvenci  breves  notas  subjungit.  Eisi  ergo  aliae 
editiones  Juvenci  in  Bibliothecis  Pairum  siniul  in 
unum  locuiuomnes  a  nobis  conjecia^  fuerint,  lamen 
Gallandiana  ediiio,  peculiari  siudio  ei  cura  ador- 
nala,  dislinctum  locum  dehuit  oblinere. 


42  CAPUT  IV. 

Elogia  Juvenci  ex  veteribus  scriptoribus,  ac  nonmd- 
lis  rccentibus,  petita. 

88.  Laudes,  quihus  S.  Hieronymns  Juvencum 
proseqniiur,  cap.  1   commemnratx  sunt.  Sed  non 

omiitendum  hoc  loco,  quod  ait  comment.  in  Maitb. 
libr.  i,  cap.  u,  11,  tom.  VII,  col.  14:  Pulcherrime 
munerum  sacramenla  Javencus  presbyler  uno  versi- 
culo  comprehendit : 

Tlms,  aurum,  myrrbam  regique,  hominique,  Deoque 
Doua  ferunl. 

89.  Prosper,  in  Chronico,  ad  ann.  531,  ciintura 
nonnullis,  lamquam  iuidaverii  Juvencum.  Iu  Chro- 
nico  Properi  nihil  invenio.  Forlasse  intelligunt 
coniinuaiionem  Chronici  Eusebiani,  auciore  Hiero- 
nymo,  cujus  verba  aituli,  num.  2'2.  Falsum  etiam 
puto,  quod  Vasaeus  in  Chronico  tradit,  Juvencum  a 
Severo  Suloicio  celehraium  fuisse.  Ab  Aralore  Ju- 
veuciim  ei  Seduliumlaudatos  fuisse,  nonnulli  colli- 
gunt  ex  Aldi  relaiione,  qui  in  Vita  Araloris  prse- 
missa  CoHectioni  poelarum  christianorum  sic  ait  : 
Contulissc  autem  se  ud  scribendos  Actus  Aposlolorum 
idcirco  versibus  Arator  diciiur,  quod  fecisse  idem  in 
Evangelio  J nvencum  ac  Scdulium  vidissct.  ]d  vcro  in 
eo  Aratore  licet  videre  ,  qui  Venetiis  el  in  D.  Georgii 
cognomcnto  Majoris  et  Deipara?  semper  Virginis  in 
Horlis  bibliotheea  alligalu»  est. 

90.  Gelasius  Papa,    in   celebri  decreio  quod   in 
concilio   Romano   edidit  de  libris  canonicis,   eccle- 
Patkol.  XIX. 


Juvenci  pro  Vincentii,  el  adveilit,  male  nonnullos 
id  cxplicuisse  de  Speculo  H  stor.  Vincenlii  Bello- 
vacensis,  qui  s;tculo  xm  floruit.  Rebquit  autem  Pa- 
dilla  intactum  verbuin  imitamur.  Verain  ieciionem 
aperuerat  jam  Antonius  Auguslinus,  et  aiue  hunc 
Covarruvias,  libr.  iv  Var.  Resol  ,  eap.  16,  qu;e  etiain 
evstat  apud  Burchardiun  et  Ivouem,  in  eodem  de- 
creto  Gelasii,  et  Chilfleiium,  ad  Vigilium  Taps., 
p.  149. 

91.  Venantius  Forlunatus,   lib.  i  de  Vila  S.  Mar 
tini,    initio  : 

Primus  enim  docili  distinguens  ordine  carmen 
Majesiaiis  opus  metri  canil  arie  Juvencus. 
Hiuc  quoque  couspicui  radiavit  lingua  Seduli. 

c 

Fortunatus  nnn  solum  ait  Juvencum  primum  om- 
niiun  evangelicam  majeslatem  metri  legibus  conclu- 
sisse,  verum  inuuit  etiam  ,  Seduluim  iniitatiune 
Juveuciopus  paschale  concinnasse;  quo  magis  mi- 
randumesi  Sedulium,  in  praefatione  ad  Macedciium, 
quodammodo  dissimulasse,  sihi  uotura  fuisseJuven- 
cum,  «um  lamen  se  versatum  in  S.  Hieronymo,  qui 
Juvencuni  sa?pe  laudavit,  ostendat.  Aldus,  in  Vila 
Araioris  praeinissa  Collectioni  poetar.  cbrist. ,  nbi 
quaedam  adjungil  de  Sedulio,  sic  hanc  conjecturam 
exponil  :  Conjicimus  lamen  ex  ejus  epislola  ad  Mace- 
donium  presbijterum,  Juvenci  libros  de  hisioria  evan- 
gelica  non  vidisse  Sedulium.  Nam  cutn  ia  ea  epistola 
causam  reddit,  cur  versibus  Evangelium  scripserit,  Ju- 
Dvenci,  qui  idcm  fecerat,  haudquaquam  meminit.  Non 
enim  culpa  vacaret,  si  id  sciens  prwtermisisset  :  et 
eo  magis  cum  locus  ip-e  exigeret,  ut  Juveucum,  quem 
imilaretur,  liabere  se  diceret.  Certe  nonnulla  occasio 
Sedulio  oblaia  esi,  ul  Juvencumdistincte  nominarei, 
cum  dixit  :  Raro,  pater  opiime,  sicul  vestra  quoque 
perilia  lectinnis  assiduilate  cognoscit,  divimv  munera 
pietar<  .s  quam  h.jus   modvlationis  aptavit;  ct 


multi  suu 


studiorum  sa?culurum  disciplina  per 
poeticas  ma^i  delicias,  el  carminum  voluptaies  oble- 
ctat.  Dubitare  aliquis  polerit,  an  <  tiam  Orentius  Ju- 
vencum  acmulalus  fuerit  ex  senteniia  Fortunati,  44 

qui  suhinde  addit  : 

Paucaque  perstrinxit  norente  Orentius  ore. 

2 


45  C.  VETTIUS  AQUILINUS  JUVENCUS.  44 

92.  Isidorus,  in  vorsibns  qui  olim   in  Bibliotheca  a  Isidori....  Sedel  Juvenci  presbyleri,  atqne  oplimi  sclio- 


ejus  legebantur  : 

Prrlpge  facuniii  sludiosum  carmen  Aviti  : 
Ecce  Jiivencus  adest,  Seduliusqiie  libi. 

Ambo  pares  lingua,  florenles  versibus  ambo, 
Fniue  efangelico  pocula  larga  ferunt. 

Desine  genlilibus  ergo  inseruisse  poptis, 
Duui  boua  tanla  potes,  quid  libi  Calliroeu? 

De   bis  versibus  plura  disserui  iu  notis  ad  Dracon- 

tiuni,  libr.ide  Deo,  v.176,  pag.  143.  Sed,  utaliquid 

novi  addam,  advertenduna  est,  sex  priinos  versus, 

quos  proxime  ab  Engenio  de  Levis,  in  suis  Anecdo- 

tis,  immcrito  pro  ineditis  habitos,  et  S.  D.nnaso  al- 

tribulos,  notavi,  ab  eo  albjua  ex  parie  editos  fuisse 

correctiores  :  nain  quinlus  versus  in  editione  matri- 

tensi  operum  S.  Isidori,  itahabet: 

Hic  genamre  radiant  veneranda  volumina  legis. 
Melius  Le\isiu-  ex  suo  codice,  in  quoS.  Damaso  illi 
versus  ascribebantur  ; 

Hic  gemiuse  radiaut  veneranda  volumina  legis. 

Sermo  eiim  e>l  de  lege  veleri,  et  uova,  ui  cx  vers. 
seq.  clare  palet  : 

Condita  sunt  pariter  hic  nova  curn  veteri. 
In  versibus,  quos  nonc  proluli,  correxi  aiiiim  erro- 
rem  cdiuonis  malritensis,  in  qna  legimr  :  Ambo 
lingua  pures.  Metrum  poscit :  Ambo  pares  Itngua.  Pro 
gentilibus  aliud  cliam  mallein,  ut  nvHro  consuleiem: 
sed  hic  foriasse  error  esl  poeue  .Quid  autem  is  sibi 
velit  bis  vetbis,  Qnid  tibi  Call.roen,  intelligel,  qui 
ver-um  ultimum  satine  primaj  Persii  in  elligat  i 

His  mane  ediclum,  post  prandia  Calliror-n  do. 
Quidam  putant,  Calliroen  esse   nomen  meretricis, 
alii  comoediie  cujusdam.   Id  magis  congrnit  versui 
Isidoriano. 

95.  lonas  Scotus,  in  Vita  S.  Columbuii,  c.  14,  al, 
num.  22,  ciiat  Juveneiveis.  44,  1. 1,  ul  ad  eum  lonim 
recolam. 

94.  BeJa  non  seuiel  Juvenci  versus  usiupa\  it,  ut 
exponam  iq  var.  lect.  ad  v,  54D,  1.  5  ;  ct  nol.,  ad. 
v.  05-2,  I.  4,  etc. 

45  95.  Alcuinus  in  pricf.it.  in  libros  septem  ad- 
versu-,  Fclicemad  Car.dum  M  igniim,apud  Baluzium, 
Misce  lan.  libr.  iv,  pag.  mihi  416  :  In  lioc  namque 
Dftsculo  catholiccc  fidei  veritatem  ex  sanclorum  Pa- 
trum  certissimis  probarc  tesiinioniis  nisus  sum,  i.l  est. 
beati  Hieronymi....  neawn  et  hiiori  Ilispanicnsis,  et 
juvenci  ejusdem  prnvincice  scholasiici.Usiu  Alcuinus, 
libr.  u  adversitf  Feliccm  :  Al  si  mundi  docloribus 
co?terisvobis  non  iibet  credere,  vestris  saltemdocthsimis 
viris  crcdite.  Ceciait  Juvencus  preshyter  et  doctissnnus 
Hispajius  scholasticus  in  carminc  evanyelico  hoc  modo: 
JVfli/i  lm  concipient,  eic.  (Vide  lib.  i,  v.9o.)  Floruil 
vir  is'e  temporibus  Constaiilini  principis.  Yidetis  qui- 
dem  isla  :  nccdum  adoplionis,  vcl  nunc-  pationis  lice- 
reiis  in  Uispaifia  (uil.  Aut  isluin,  qui  a-  d  vos  doctis- 
sknus  exslat  mayister,  hareticum  judicate,  etc.  Rur- 
*  ;-s  I.br.  II  advers.  Elipandum,  idem  Aleuinus  ;  Illi 
1'atrei  liispani )  sua  habuerunt  temporu,  nobisque 
prceclara  sui  sudoris  in  sancta  conversalione  relique- 
runl  vestigia,  quos  laudamus,  amamus Beati  itaque 


lastici,  quem  bealus  Hieronymv.s  laudal ,  carmina  evnn- 
gelicce  hisloricv  prospeximus,  qui  in  quodam  versu 
Cliristum  proprium  Filium  Dei  cathotico  ore  non  for- 
midavit  appellare.  Eminenli^sinius  cardinalis  Loren- 
za.ua,  cujus  palrocinio  et  auxiliis  plurimiim  Ikcc 
nostra  studia  debeni,  in  percrudila  prscfatione  ad 
toni.  1  Patrum  Toletanorum,  opportune  Alcuini  au- 
ctoritaleuliiur,  utdemonsiret  PatresconeiliiFranco- 
fordiensiserrorefacti  lapsos  fuisse, dtim  crediderunt, 
Patres  Toletanos  baeresin  de  adopiiva  Cluisii  lilia- 
tione  docuisse.  Alcuintis  alibi  Juvencum  imitatus 
cst,  versu  ejus  laudato,  ut  notabo  ad  libr.  i,  v.  50. 

96.  Inter  vctercs,  qui  Juvenci  auctoritale  et  ver- 
sibus  usi  sunt,   connumeratur  etiam   Lupus   abbas 

B  Ferraiiensis  :  sed   ejus  \erba    cxbibebo   nd  lib.  f, 
v.  702. 

97.  Ado  Viennensis,  in  Chron.,  sub  Cnnslantino: 
Relicius  Augustodnnensis  episcopus  eelebftrilhte  fa- 
mw  hubetur,  el  Juvencus  preslyler  Hispanus,  qui 
hexametris  versibus  quatnor  libros  Evangelii  compo- 
sitil. 

98.  Frcculphusepiscnpus  Lexoviensis,  in  Chron., 
lom.  I,  46  l'br.  iii,  cap.  21,  de  diversis  doctoribus 
sub  Con:,laiilino  imperatore  agil  ,  ct  de  Juvenco 
vcibi  llieioiiynii  ex  libro  de  Vir.  illustr.  ex^criliit. 
Eimi  loin.  XIV  Bibliolh.  Patruin  Lugd.  pag. 
1171. 

99.  Eulogius  Cordubensis,  in  Memorial.  Sanctor. 
libi.  l,  num.  5,  versuni  Juvenci  rcfert,  il.ud  philoso- 

C  phicum  appellans,  ut  disiiuctius   iueiworabo  ad  libr. 
i,  v.  50. 

100.  'Iheodullus  Aurelianensis,  lib.  iv,  carm.  i, 
v.  11  : 

Cura  decens  Patriun  uec  crat  nost.-cina  piorum, 
Oiiomm  suut  subter  uoiiiina  scri|ila,  yjdft. 

Sedulius,  Huiilus.  Paulinus,  Arator,  Aviius, 
Ei  Foruuialus,  luque,  Juveuce  lon;ois. 

Sirmondo,  in  not.  ad  bunc  locum,  ignoium  est,  quis- 

nam   it  Rmilus  chrislianus  poeta.    Nonnulli  j>i:t;uii, 

legendum  Sedulius  rutilus,  I^aulinu»,  elc  ,  ui  rutilus 

sil  adjectivum  cohccrens  cum  Sedulio.  ldconipr(d)aii 

potest  cx  rcrsu  Fortuuaii,  num.  91  : 

Hinc  quoque  couspicui  radiavit  lingua  Seduli. 

Ul  eiiim  Forlunalus  Sedulium  conspiciuun  vocat,  sie 

enindem  rutilum  Tlicodtilfus  videtur  appellare,   for- 

tas-e  Fiirtunatiim,  quein  pariter  iioininal,    imitalus. 

ArnlzeniHs,   in   pralat.  ad  Sedulium  p.  9,  banc  in- 

tei ■pretationem  i;on  prob.it. 

i0\.  Motkerus  Bilbnlus,  tom.  I,  col.  9,  Thesaur. 
Anccdot.  Bernardi  Pczii,  cap.  7  libri  de  "mlerprel. 
Sci  ipl.  Juvencum,  et  Sediilium,  Aratorem,  hymnosque 
Ambrouanos,  scio,  quia  jam  memoria?  commcndusli. 
Locus  corruptus  csl.  Lego  :  Juvencum  et  Scdulium, 
Aratorem  Injmno.quc,  ete.  Scribebat  autem  Nokcins 
:ui  Salouioiicm  discipuliim  siiuin,  jiostea  Consian- 
liensis  EttlesfHe  cpiscopiun. 

102.  Luitprandus,  in  V i ti >  Pontilicum,  cap.  51, 
<!c  Gelasio  :  Item  Orosii  Historiam  laudat,  et  opus 
Sedulii,  et  Juvenci. 


D 


r. 


PROLEGOMENA. 


•If, 


103.  II  uiorius  Augusloduiierms,  1.  l  ,  c.  8b,  ex  &  ter  aiia  paemala  quce  dicuntur  nb  eo  edita,  scripsit 
llier.uiyino  :  Juvencus  nobiihsimi  gmeris  Hispanus  quatuor  evnngelia  hexumelris  versibus  :  quu  in  re  ma- 
presbyler,  quatuor  Evangelia  hexametrisversibuscom-  jari  ditigentia  usus  est  in  strvanda  rcrum  historia 
posuit ,  et  nonnuila  codem  nietro    ad   sucraincntoruiu      quam  in  deinonstrundu  ingenii  sui  eleyuntia.  IdtnJu- 


ordinem  perlineniui.  Floruit  sub  Consluuliuo. 

IMi.  Francisciis  Petrarcha,  eclog.  I0,qua:  inscri- 
bitur  Laurea  occidens,  sio  habct  tle  mullis  poetis 
christianis,  ac  poslremo  de  Juvenco  : 

47  Longe  ibi  trans  fliiviiiin  regum  iuter  busta  Seorsum, 
linus  erat  rulilus  ilivini  ruris  Aralor, 
Qui  uinguem  scabro  sulcabat  vomera  campum. 
Huic  coihes  liine  Prudens,  liinc  Sedulus  aller  aranii 
Cerlabant  rigido  giebas  conveilere  rastro. 
TerraferaXj,  lassique  boves,  et  laurea  nusquam, 
Nusquain  hedera-,  aul  mvrtus;  viii  iis  nani  gloriaserti, 
Nousiudiiim  musae  fiagilis  vox,  area  sacro" 
Fonie  recens,  atqiie  alia  domus,  lum  piuea  late 
Silva  virens,  dulcesque  oleie,  gremioque  decorum 
Clara  fovens  roseo  puerum  stal  limine  Virgo. 
Hnec  malrona  fuit  lioilis,  quse  lecla  remotis 
Vimineis  ealalliis  leni|:lo  aurea  ponia  sacravit. 
Mira  loquar,  supraque  fidem,  sed  carmina  vidi 
Hic  liominis,  parilerque  aquilae,  bo\is,  aique  leonis 
Hispamim  nosira  niodulanlem  voce  .Tuveucum. 

103.  Bapl  sla  Manluanus,  inApolog.  t«ni.  lOper.: 


veucus  aliquot  hymnus  f  cit,  quibus  fttcile  indicavxt  se 
optimc  meritum  de  religione  christiana i  Neque  dubinm 
cs:,  fuisse  iiluin  relalum  inler  sacerdoies  christianos, 
ut  veteres  auctores  teslantur.  DivusHieronymus  uticubi 
repetit  Juvenci  carmina,  eumqne  ut  erudilum  et  ele- 
ganlcm  poelam  coinmeiidat. 

108.  Ikinuaidtis  Lnrichiiis  Hadamariu-,  in  epi- 
sirla  deiiieatoria  ail  Joannem  Comilem  t  Vueda  , 
pra-iiiissa  edilioni  Juvenci  :  Lonyc  tutius  ac  consul- 
ti,:s  ad  eos  auctores  adluxrescere,  quidoclis  imurumho- 
minum  judiciis  tiumquam  a  possessione,  ut  fcrvnt,  de- 
JSjf-ti,  mullis  jam  >ceculis  flurcntes  inclaruerunt.  /n 
qiiorttm  numero  si  non  primas  ferunt  Juvencvs  h;c  nc- 
ster,  ac  Scdulius,  certe  mca  senlentia  voa  t  :me)i  in 
po.-iremis  erunt  :  quorum  ulterum  divv.s  Hieromjmus 
non  in  uno  loco  prcedicavit,  qvasi  diynum  Arqiro,  ut 
(■iunt,  ciypeo  :  alterum  adrrav.tia  Putrum  sancti  :,im<> 
Certum  est  mihi  cum  his  prcesiantibus  virismaile  carpi ,  vum  decrela  iaudibus  tulrunt  in  cielum.  Qni  s(  non 
<jUuinvobiscum,o  censores  mei,  ub  irpcrito  vulgopnv-  ""dique  pomposo  vaborum  appnn.lu  iu',oii«n!es,  deli- 
dicari.  \oio  ante  islorum  ociios  Juvenc.in  Hispanu  n      catis  ntmium,    qine  mayh   etegantia  wrmnr.is,   quam 


slatuere,  queni  inler  iiiustrcs  viros,  et  in  ductissimo- 
rum  v  rormn  cataioyo  Ilieronymiis  cnumerat,  ut  acci- 
dut  eis,  quod  a  Persio  dicilur  :  Virtulem  ui  vidcant, 
inlabescantque  reticta.  Prodile,  o  Zoili  wistri  :  vidcle 
virum  sacris  initiutum  mys^erih,  lauro  coronalKin,  inu- 
sis  undique    cinclum,    tyram  tenenicm.  Cnrrite  ad  ra- 


studiu  pietatis,  sibi  blnndiun  xir  ac  perplccc:  l,  inye- 
niis  svtisfacere  vidcbunlur,  cmnia  compensabunt  uber- 
rinm  cuupiauc  verilatis  49  et  sanclimonitv  fructu.... 
Quumquani  nihil  occurrit,  qvod  <:.b  avctori'us  kisce  de- 
sJtmptum,  et  p<rgatis  auribii:,  imerlnn',  cffendlculo 
possit  csse.  Mhil  euim  a  pura  lutiniiule,  nilnl  a  legibns 


rum  hoc  el  grande  speclaculum  :  sed  cavete    ue  rcpeute  C  pocticisalienum,  uihit  barbarvtn,  nihil  quod,  qv.asi  sco- 

puliuu,  fuyicndum  illc  diccbntjnsttetis.  Hilitcida  phr<<- 
si-  cmicat,  at  ab  omni  vitio  remulvb  senno.  Non  deest 
verborum  ae  rnum,  quibus  etiam  critici  inorosiores 
acquiescerent ,  ornaia  diynita,.  Hcvc  omniacoivmcnda- 
tiura  fuciunt ,  el  vcluli  solcm  infer  ulcs  iliiminanl, 
cruuytlicw  t\-:italis  historitv  plenh  veneravda  Htajestut4 
versibttsexpressa?. 

409.  Euslailiius  SwarlhiS,  Analect.  i.  II,  cap.  15  : 
Dulcedo  christiani  nominis  in  Pauiino  faci>,  ut  alium 
vci  Apolliuis  cygnum  tracture  tibidosit.  JSon  erit  ille 
poeiarum  sumimts,  >cio.  Taiis  lamen  erit,  qualem 
emure  vel  ob  styli  stmpliciltilem  quiXjtu'  niatint  vcri 
poetavum  ccnsores,  qtium  nescio  quos  lumorcs,  ct  affec- 
tatam  non  gravitulem,  sed  plumbeam  difficntlaicm  qvo- 


culpeiis.  Laudatvr  hic  ab  Hieronymo.  llic  iyitur  im- 
mensam  cvanyeticcv  lcgis  majeslatem  versibus  includil 
heroich,  et  idcm  alii  fecere  christiani,  et  yravis.imi  et 
sanclissimi. 

106.  JoaiinesTrilhemius  de  Scriptor.  eceles.:  Ju- 
veucus  pre>bitter,  nalione  Hispanus,  vir  uobiHs,  aique 
doitissimus  phiiosophus,  poeta,  rhelor,  el  tlteolo^ns 
insiguis,  el  non  minui  conversalione  quam  scientia 
Scriplurarum  Ecclesitv  venerabiHs,  etliiiil  pro  iv;!i/i- 
calione  lcgentium,  tam  metro  tjwim  prosa,  niuliu  pra'- 
clara  voiumina  :  sed  pauca  eorum  ad  notiiiam  meam 
pervencrunl.  Lecji  opus  insigne,  qnod  hexuinelris  pen- 
taiiictrisque  48  ver*ibM»  compusuit.  Dequatitor  Evan- 
geiiis  libros  quatuor.  hnmoilale  niliti.   De  sacramentis 


duos  iibros.  Civlera,  qiuv  composuissc  dicitur,  ud  tna-  B  rumdam  aliorum  valum,  qiti  dum  aquilvs  tncras  som- 


nus  nosiras  non  venerunt.  Claruitsub  Constnnlino  Mu- 
gno  el  filiis  ejiiS,  anno  Domini  330.  .hivencuiu  prosa 
oratione  aiiquid  conscripsissc  alibi  ioii  leiii.  Illnd 
cerle  faisiim,  evangelic.im  Ilisloi  iam,  quod  iniiuil 
Trithemius,  versibus  hexainelris  penianielrisqiie 
consiare. 

107.  Pelrus  Criiilius,  de  Poei.  Luin.  I.  v,  c.  89  : 
Juvencus  poela  nationc  Hispauns,  fumitia  insiyni 
inu.ii:!',.i>>e  ii'siri  itatus  e.-t .  ulab  Hieronymo  tradilur. 
Prcecipnc  0m*  U  impenutibus  (  oustantioelConsianle  : 
qua  tcmpenu'.  iu  ciuquenlia  apud  Luiiios  cluri  f  %- 
rvnt  Ti  '  uus,  Sttzarius,  el  Itavit,:,  Vopiscus,  qiti 
4*  qcsth  RomanorHiv  pri>icipum  tibrr>$  MmputMli    fw- 


ni  Ht,  vtiltures  morticini  fiunt,  uihil  non  (lcganliarum 
maii-:  niigi:ibus  tn;ctaiit.^.  vndc  apvd  vutgus  scqualur 
fiinui  rirtulis,  apud  doclu  ■  nilii1 ,  ntsi  (urpis  rapacitatis 
incondittc  contcmptus.  Qucm  nos  lr,iCtaiuri  diximus, 
is  erit  bonus  Juvencus,  Consituitini  iniperaloris  pii  pius 
lcnisiiue,  praro. 

110.  Barihius,  1.  m.iii  Advers.  c.  i'3,  col.  1973  : 
JiTtiicus  poetit  est  non  pnulo  eruditior,  qv.am  vuigo 
pittent,  qmunvis  stytum  premat ,  el  v  rba  ip  a  sacra; 
Snipiv.nv  re  inerc  labont  Bt  I.  lxi:\.  o.  3,  col.  -2117: 
lu  ,'v<tnq,'i;c>.m  ii  isturium  Juv.nci  uptinti  codicis  svbsi- 
dto  qvoydiiui  upcrioiibus  UMt  commenlai;  siun:.. 
d^nus  scripiori  p.f-r,     t  pn*ri*  <vs<intnr,\  vinra  hnt. 


47  C.  VETTIUS  AQUILINUS  JUVENCUS.  48 

capite.    Nec  delerreant  nos  hominum  umbraticorum  A  Ceillierius,  de  Scripl.  eccles.  (.  IV,  Juvenco   objici 


deliria,  qni  hoc  qenm  auctorum  ideo  damnanl.  quod  de 
rebus  divinis  non  cum  Marone  aul  Ovidio,  v:'l  el  Lu- 
cano  polius  bquuntur,  quam  Puulo,  Isaia  et  Mollliwo: 
scilicet  ut  sese  proceres  liomana?  ebquentia?  eo  con- 
temptu  facianl.  li  enim  homines  imaginosum  paliuntur 
cum  tnbus  scriptoribus  vix  tertiam  partem  lectis,judi- 
cium  sibi  de  omnibus  vindicant  :  et  vera?  pielatis  stylus 
etiam  in  culhedris  Tulliorum  suam  simpHcitalem  pro- 
bai.  De  qua  re  50  disputabimus  ita  alibi,  ut  mngnam 
partem  supercilii  sui  pudore  fatuilatis  suwuliro  remis- 
suri  sint,  opinor,  iili  censorii  leinurcs.  Laudi  eliani 
Juvenci  verii  debct,  <|Uod  non  soluni  Bartliias,  el 
Swariius  modo  memorati  plura  ejus  loca  illu-travc- 
riut,  ut  Gruncrus,  Arnizenius,  Vonckius,  eic.  Non- 
nulli  eiiam  edilionem  Juvenci  tentarunt,  nec  tanifii  B 
perlecerunl,  utJoannesWeiizius,de  quovidenolam 
ad  v.  13,  libr.  I. 

4 11.  Plura  testimnnia  ut  facile  estaddere,  ita  mi- 
nime  est  necessarium.  Qufledani  alia  iiiilica^e  snffi- 
ciat  :  Plaiina  in  Viia  Harci  1  poniificis;  Lil.  Gre- 
goriu>  Gvraldus,  Histor.  P^et.  dial.  5;  Joannes  Pe- 
tms  Lowchius  Bihlmth.  Poeiic.  part.  i,  pag.  76; 
Andreas  Wilkiix,  Henriogr.  part.  1  ,  pag.  201 ; 
Geiardus  Joannes  Vossius.de  Poei.  Lai.  cap.  4; 
Joaimes  Goitefridus  Olearius,  in  Abaco  Patrolog. 
pag.283;  Olaus  Borrichius,  di«sert.  Academ.  de 
poetis,  pag.  09-  Uis  adde  Volaterranum,  Eisengrei- 
niiim,  Bergoinensem,  Xyslum  Senensem,  Ceniuria- 
tores,  Baronium,  Scaligerum,  Possevinum,  innume- 


liuniilem  stylum,  neglectum  ornatus  poetici,peccata 
metri  et  laliniiatis. 

113.  Postularet  I : i c  locus,  ut  de  prosodia  et  la- 
tinitate  Juvenci  di^sererem.  Sed  universim  de  stylo 
et  poesi  cliristiauorum  poetarum  non  paura  dixi 
in  Prolegomenis  ad  Dracontium,  nimis  eliam  for- 
tasse  multa  in  Prnlen'omenis  ad  Prudentium.  Eo 
aulem  lilientius  in  procsentia  ab  hac  dispuiatione 
abslinebo,  qnia  illa  ipsa,  qiue  metri  el  latiniiatis 
peccaia  ab  ignaris,  sivc,  quod  pennde  esi,  a  sciolis 
jndicantur,  longe  rariora  sunt  in  Juvenco,  quam 
aut  iu  Uraconiio,  aut  in  Prudentio,  aut  in  quovis 
alio  poeta  christiano. 

CAPUTV. 

MalUuei  bcus  cap.  xx,  v.  28,  aliter  a  Juvenco  leclus, 
ac  nunc  in  Yulgata  legitur. 

114.  Latinam  sacrarum  Scripturarum  inlerprc- 
laliouem,  Jtalam  nuncupatnm,  ante  S.  Hieronymum 
cxstitisse,  fortasse  ab  ipsis  Aposlolorum  tempo- 
ribns  profectam,  contra  Benileyum,  el  Casleyum 
Petrus  Sabatier  erudite  et  nervose  confirmat  in 
pnrfat.  lom.  III  vcrsionis  veteris  Ilalicae  ex  mss 
antiquis  deprompta?.  Juvencus,  ut  fusius  posiea 
dicam,  baiic  versiouem  Lalinam  veterem  potius 
sequebaiur,  quam  Grceca  excmplaria  N.  T.  :  cum 
illa  rerie  sa;pe  convenit.  Insignis  locus  esl,  quem 
nunc  referam,  ex  Maithaei  cap.  xx,  27.28,  29. 

115.  Vulgata  sic   babet :   El  qui  voluerit  inter  vos 


rosque  alios.  Neque  omillas  eos,  quorum    verba   in  C  primus  esse,  erit  vester  servus.  Sicut  filins  hominis 


Juvenci  laudein  opportunis  in  locis  a  nobis  allala 
sunt  :  Barihium,  num.  12  Proleg.  :  Gallamlium  , 
iium.  16;  Fel!<iinn,Ferraiiiiin,  Maurolycum,  n.31  ; 
episc.  Equilinum,  n.  32;  Tarafam,  num.  36;  Bus- 
cbiinn,  nnm.  55;  Faustum,  num.  58;  Barihium,  ad 
1.  i,  v.  9,  245,  599,  083 ;  I.  u,  v.  2,  61  ;  1.  iv,  v.  62, 
93;  Badium,  ad  1.  i,  v.  9,  etc. 

112.  P.nuin  igiiur  imbis  obesse  debet,  quod  nnn- 
nulli  de  siylo  Juveuci  minus  reciesenlire  % ide  miur, 
cum  vel  hi  ipsi  ulilitatem,  quae  ex  ejus  lectimie  percipi 
poiesi,  minime  negent.  Jo.  Ludovicus  Vives,  1.  mde 
tradend.  discipl.  :  Jiaencus,  Sedulius,  Prosper,Pauli- 
nus  lutulentmel  pertnrbutw  sunl  aqiue ,  salubres  tamen, 
ut  de  quibnulam  fluminibus  ferunt.  Philippus  Brielius 


non  venil  minislrari,  sed  ministrare,  et  dare  animam 
suam  redemplionem  52  Pro  wtt/rf*.  El  egredienlibus 
lllis  ab  Jericho,  secuta  est  eum  lurba  multa.  Velus  Iiala 
versio  e\  ms.  Colbert.  :  Et  qui  voluerit.  .  .  .  pro 
mullis.  Vos  autem  qucerith  de  pusillo  crescere,  et  de 
mojore  minores  esse.  Inlrantes  autem,  et  rogati  ad 
cocnn.n  nolite  recumbere  in  bcis  eminentioribus.  ne 
forte  claiior  le  superveuiat  :  et  acced>ns  qui  ad 
caenam  vocavit  le,  dicul  libi  :  Adhuc  deorsum  occede  ; 
et  confundaris.  Si  autem  recubueris  in  loco  inferiori, 
et  supervenerit  humilior  te,  dicat  libi,  qui  ad  coenam 
vocavit :  Accede  adhuc  superius,  ct  erit  tibi  uiilius.  El 
egredienlibus  eis  abJ  ericho  secuto?  sunl  eumturbce  multa:. 
116.  Jnvenciis,   ut  notum  est,  Maflbaenm  poiis- 


l.ivde  Poet.  Lat.de Juvenco  cjosque  stylo :  Humilior  D  simum  sequiiur.  Aecipe  igiiur  ejus  versus  lib.  m, 
rsl,  dum  Evangelii  ve.bis  nimis  adhoeretcil,  et  veriialis      y.  608  : 


quam  poeseos  ananlior  :  quique  nimit  restringit  se 
carmhie  magis  pio,  quam  cleganti.  AlphoilsUS  Garsias 
Matamnros  de  academ.,  et  doct.  vir.  Ili-p.  :  Pra- 
denliusvero,  el  Juocncus,  si  quod  milii  cst  51  "'  hac 
re  cum  librtate  jndicium,  meliores  versifimtores, 
qnam  poeto?  videntur.  Dupinius,  in  Nova  Bib'ioili. 
tom.  I,  .luvencim  vocat  poetam  magni  prelii,  ei  pri- 
niuni  curisiianornm.  Spiritus  poeiicos  in  ejus  ear- 
mine  4gn»scit,  niimerumque  versuiuu  laudat  :  sed 
vores  nofi  semper  essejioeticas,  aliqnando  nec  Laii- 
nas  dint.  Adilil  tamen,  vix  fieri  poiuisse,  ni  melius 
et  lidttiius  verba  evangelica  versibusconcluderenlur. 


Nec  primus  qnisqnam.  nisi  cnnciis  serviat,  unus 
E-<se  poiesl.  Homiiii-  natus  sic  v<  stra  minisler 
Ol)sc.|iiio  snliis  proprio  pia  uiiinera  gesl:it, 
l'ro  rnuliisqin-  auimarn  prelioso s.mguine  ponit. 
At  vos  f\  uiinimis opibus  Lransceudere  \ulus, 
Et  sic  e  siinniiis  1  ipsi  cumprendiiis  iinos. 
Si  vos  qaisque  voc.it  c.i'ii:e  convivia  ponens, 
Cornibus  in  summis  devitel  punere  inembi  a, 
(juisque  sapit,  elc. 

E\  JuveiK  o  patet,  ea  verba,  qua;  in  Vulgaia  deside- 
rautur,  ex-tiiisse  olim  in  Iiala.  Hoc  ipsum  confir- 
mant  miilti  alii  codices  versionis  antiquaB. 

117.    Discrimeu   autem    noiinullura    est   in    his 
verbis :  Vos  autem  quwritis  de  pusilb  crescere,  et  de 


40 


PROLEGOMENA. 


50 


majore  tninores  esse.  Ita  tegitur  in  ms.  Colbert.,  riisi  A  eu  ipsa  labi  quwritis,  et  de  majore  minores  fieri.  Vel , 


quod  mendum  minor  esse  Sabatierus  correxil  per 
minores  esse:  erat  enim,  ui  ait,  lapsus  calami  satis 
apei  t  is.  CodexCorbeiens.  2et  Claromont.  iia  plane: 
Vos  auiem  quceritis  de  pusillo  crescere,  et  de  majore 
minores  esse.  Corb.  4  solum  immulat  qucerelis  pro 
quwrilis,  et  de  majore  minores  fieri  pro  csse.  Cau- 
tabr.:  Vos  aitlem  quwritis  de  minimo  crescere,  et  de 
magno  minui,  <|uoil  in  idemrecidil.  Claiior  videtur 
senleulia  in  cod.  Sangerm.  i  :  Vos  autem  quaritis 
de  pnsillo  crescere,  el  de  minore  majores  fieri,  53  et 
in  indice  eapitulnrum,  artic.  18  :  De  filiis  Zibalwi: 
el  de  minimo  mujores  fieri :  et  de  dnobits  cwcis.  Favet 
ms.  codex  monasterii  S.  Andrete  secus  Avenionem  : 
Vos  autem  quwriiis  de  pusillo  erescere,  et  de  magnis 
mujores  esse. 

1 18.  S.  Leo  utroque  modo  ridetur  legisse.  In 
epist.  18,  ad  Doruin  Beneventanum  episc,  cum 
preshyteros,  juri  suo  ei  bonori  temere  cedentes, 
redargueret,  sie  ait :  y~eque  enim  iynorabas,  dixisse 
Dominum,  quod,  Qui  sc  liumiliat,  exaltabilur ;  eum- 
demque  dixisse  :  Qui  vero  se  exallat,  humUiabilur. 
Ycs  aulem  quwritis  de  pusillo  crescere,  et  de  majore 
minores  esse.  Utrumque  enim  inordinalum,  uirumque 
prceposterum  est.  Sic  legit,  ei  hanc  leclionem  luetur 
Ques  ellos  contra  alios,  qui  ediderani  :  de  pusillo 
crescere,  et  de  honore  majores  esse.  Idem  S.  Leo,  in 
episl.  79,  ad  Pulclieriam,  c.  2  :  Bcec  iUisiunc  insi- 
nuabantur,  qui  de  pusillo  voiebanl  crescere,  el  de  infi- 
mis  ad  summa  transire.  Qiie-nel lns  negat,  haec  verba 


Quo  ipso  vos  quwrilis  de  pusillo  crescere,  in  eo  ipso 
labimini,  et  de  majore  minores  estis.  Hseo  interpre- 
taiio  conGrmatur  exemplo  subjecto  ejus  qni  vocalus 
ad  cceuam  primuin  loctun  occupat,  ex  quo  deji- 
citiiv. 

120.  Neque  ab  hac  sententia  longe  abiudit  versio 
Anglo-Saxonii  a  Matthaui  in  ijuatuor  mss  ,  apud 
Tliomaui  Marescallum  :  In  rcbus  exiguis  crescere  vos 
cupilis,  et  in  maximit  rebus  minui.  In  Bililii*  etiam 
polyglottis  Londinensibus,  lom.  VI,  toiidem  pene 
verbis  ac  in  ms.  Colhertino,  Graece  ex  iribus  apo- 
graphis  !i;e<:  ipsa  proferuntur  :  Vos  autem  quaritis, 
elc.  Joseph  Blanchinius,  in  Evangel.  Quadrupl. 
cuni  nis.  Colbert.  el  Juvenco  pariler  legil  ex  mss. 

B  Veronensi  et  Vercellensi  :  Vos  autem  qnwritis  de 
pitsillo  cresce  e,  et  de  minore  majores  esse  :  idque 
exstare  in  duobus  mss.  Boilleian.  arfirmat,  qtiod 
alii  <|iioi|ue  traduiit.  Codex  Vercellensis,  qui  manu 
S.  Etisebii  exaralus  dicilur,  collatu>  etiam  est  ab 
Amlrea  Iricio,  qui  iu  pracfalione  et  in  notis  de  hoc 
ipso  addilamento  dispulat. 

121.  Quod  sequiiur  in  versione  Itala  aniiqua  ms. 
Colbertini  :  Intrantes  autem,  et  rogali  ad  ccenum, 
etc,  pariter  a  Juvenco  expressum  est  :  Si  vos  quis- 
que  vocat,  etc  Eui  enim  apud  Lucam,  c.  xiv,  8 
seqq.  similia  legantur,  tameu  Jnvencum  ex  Matihaeo 
id  sump^isse  probat  Sabatierius.  Siquidem  duobns 
ver^ibos,  quibus  prius  addiiamentum  expressii,  ad- 
jnnxit  proxime  :  Si  vos  quisque  v  cat,  etc.  El  rclictis 


de  infimis  ad   summa   transire  e«se  explicationem  C  se .iiiemibus  capitis  xx  Maiiluei    versiculis,  quibus 


illorum  de  minore  majores  esse.  Certum  polius  vi- 
dettir,  in<]uit,  nibil  aliud  esse,  quain  priorum  re- 
petilionem,  aliis  verbis  conceptam  :  quod  ex  serie 
et  coniextu  episiolae  probare  conaiur.  Richardus 
Simonius,  in  Observat.  ad  textum  et  versiones  novi 
Testamenli,  cap.  21,  a  QueMiello  dissenlit.  Consu- 
lenda  est  etiam  di-ser!alio  critica  Simonii,  in  fine 
ejusdem  operis,  qua  difficiilialihus  An'onii  Ainaldi 
de.  codice  Cantabrisiensi  respondet.  Contra  Simo- 
niuni  vero  proiliit  Dissertalion  crilique  touclmut  lcs 
exemplaires  grecs,  sur  lesquels  M.  Simon  pre'ead  que 
funcienne  Vulgate  u  eie  faite.,  et  sur  le  jugement  qite 
l'on  doil  fare  du  fameitx  manuscrit  dc  Beze.  A  Co- 
logne,  1C91. 


curatio  duoruni  caeeorum  enarraiur,  connnuo  venit 
ad  cajiut  x\i  Mailhaei,  quod  respmidct  Lucae  eapiti 
19,  non  vero  his  qme  sequuntur  apud  Lucam,  cap. 
xiv,  ubi  de  primo  ae<  ubilu  in  ccena  agiiur. 

122.  Cotlici  Colbertino  adhcerent  duo  codices 
C<irbeienses,  codex  Monaslerii  S.  Andreie  secus 
Avenionem,  Claromonlaniis  el  Cantabrigiensis.  E 
codicibus  Sangermanensibus  major,  num.  15,  habet 
prius  assiimenlum  :  Vos  autem  quwritis,  etc;  55 
non  vero  boc  secundum,  Inirantes  autem ,  et  ro- 
gati,  elc  Contra  codex  Sangermanensis  minor 
ah&que  numerica  nota  referi  secmidiim  hoc  addi- 
lameniuni,  IiVrantes  autem,  seelnso  priori,  Vos  au- 
tem  quasrilis.  Omm-s  auiem  bi  codices  in  secundo 


119.  Jnveucus  qtiidem  scripluram  codicis   Col-  D  addiiamento  verbis  dumiaxat,  aut  eorum  or.line  a 


bertini  tenet  et  explicat: 

At  vos  ex  minimis  opihus  transcendere  vultis. 

Iloc  esl  :  Vos  autem  quceritis  de  pusilio  crescere. 
Et  sic  e  summis  lapsi  comprendilis  imos  : 

Nimirum  :  Et  de  majore  minores  esse.  Sabalierius 
sic  commemaiur  :  Ilic  vcrsus  uperte  reddit  sententiam 
ms.  noslri  Colbertini :  Et  de  majore  minores  essc ; 
immo  et  p'aniorem  (acit.  54  ^"'c  ein">  s'  prima 
specie  uliqnantum  obscnntotis  liabei  in  codice  Latino  , 
ut  modo  exprimitur  a  Juvenco,  nihil  offerl  quod  sen- 
sum  imppdiat.  Qnippe  ita  inlelligi  potest.  ac  si  dice- 
rsiu*:  Qua  ambiiiom  >o*  quwritit  de  fmsillo  tra 


ms.  Colhertino  differuni;  re,  et  sensu  cum  eo  con- 
senliunt.  Haec  ipsa  parabola  loc.  cit.  Matthaei  legitur 
in  texlu  Gr;eco  Bihlior.  Polyglottor.  Londm.,  tom. 
VI,  et  in  versione  Anglo-Saxonica,  inierpreie  Ma- 
rescallo.  Eamdem  indieant  Ires capitulorum  indices 
praefixi  Evangelio  Maitha-i  in  mss.  Colbeitino,  et 
ditobus  Corbeiensibus.  Ililarius  etiam  comment.  in 
Mauli.,  quamvis  prius  additamenlum,  Vos  auiem 
quwritis,  praetereat,  tamen  boc  aherum  disertc  ex- 
jionil  :  et  in  capitulis  commenlario  Uilarii  iu  Mat- 
Ihaiim  praefixis,  niun.  20,  legilnr:  De  filiis  Z^bedwi ; 
de  primo  accubilu;  de  duobus  cwcis.  Duo  vet«resco- 
(\\cp'-.  qu  I  81  Blahchiniiia  iu  Evnn?elinr. 


51  C.  VETlir  AQUILIM  JUVENCI  5-2 

quadrupl.,  cum  priori  asswmento  hoc  al!erum  exhi-  A  veiercm  margiui  memhratiarum  ascripsisse  dedccus 


beni  :  Intrautes  aulem,  ei  roqali  ad  ccenam.  elc.  Co- 
bxmH  duo  alii  codices  Latini  Bihliothecae  Bodleianre 
a  Blanchinio  htndati.  In  Biblii  theen  sacrat  ssinii 
principis  D.  N.  Pii  VI,  raris  ac  svl-clis  Iibris  referta, 
consului  novuin  Testamentum  Graeeutn  curn  hciio- 


oppressa?.  addidil  :  Huc  enim  leclionc  vis  iltata  Vir- 
gini,  ut  qnidem  videbatur  bono  illi  Josepho,  indicatur: 
quod  apud  animuni  cjus  erranlem  a  rei  veritale,  in  ipsa 
tamen  quoqne  falsilate  excnsatiliorem  faciebat  Vifgi- 
nem  r.ponsam.   Et  hoc  genus  variantum   teclionum  ob 


nihus  varianlibus  et  c<>mmentario  Joannis  Jacobi      tatia^J  nccuratiu$expendidecet,quam  si  alium  quem- 


WetsleniiAmsielo  lami  1751;  luin  Quattior  Kvangelia 
Graece  cum  variantibus  a  lcxlu  leclmnibus  rms. 
codicnm  llavniao  1788,  opera  Andreae  Birch  ;  pr;r- 
terea  novum  TestamenLiim  Gr;cce  et  Litineex  mss. 
nunquam  anlea  examinalis  maximam  partem  Mos- 
quensibus,  eurante  Christiano  Friderieo  Matih;ei 
Big»\  in  8\  Tomns,  quo  Evangelium  Matlhai  con- 
tinetnr,   prmiiit  anno  1788.   Codices  Frid.  Matihxi 


piam  scriptorem  tmcles,  in  tatibus  quidem  sanclis 
nnjsiis.  Accedil,  multos  librarios,  prirnosveeditores, 
lectioni  Vulgakc  ixsir.e  assucto?,  sape  verba  Jn- 
venci,  eo  tr nxi-se,  ut  cuni  ea  coiisenlircnt ;  cum  ta- 
mcn  ipse  velcrem  Iialam  seetitus  fuerit,  ntque  alia 
omnia  interdum  dixerii,  i|iiain  qtiac  in  editis  nunc 
apparenl,  ut  multis  in  locis  e\  mss.  demonstr  tho. 
125.  Aflirmant  nonnuili,  isliusmodi  variis  fecTio- 


et  Birchii  Vtfiptta  < ooscniiuiii :  ac  soluni  Birchius  B  nibns  annolandis  omnia  incerla  reddi,  et  suquede- 


icdicat  <x  mnigiite  cod.  Assemauii  1  versionis  Syra; 
Philoxeninnae  :  Yos  aulem  quwritis  de  ininimo  uu- 
geri,  et  de  magno  minui,  cum  parabola  sequenli. 
WetsleniiH  ivperil:  Vos  autem  qittvritis  de  minimo 
crescerc,  et  de  majorc  minores  esse,  cuni  reliquo  ad- 
dilmienio  in  cdice  regio  3930,  Colbeiiino  4051  ct 
1895,  et  in  c.xlice  Collegii  Lndovici  Magni,  tunc 
Jesuiiarum. 

56CAPUT  M. 

Utilitas  conferendi  codices  mss.  Juvenci.  Melhodits 
hujus  editwnit. 


qne  verti.  Qui  an  s-atis  Inlelligant,  qnae  dicunt ,  in- 
certum  niihi  est.  Quid  eniin?  Ciim  coinpeiinm  sit, 
veterum  scripta  ignoranlia,  incnri',  aul  perversitale 
cxsciiptorum,  temporis  eiiam  injurii  inuliis  in  lo- 
ciscorrupta  es-e,  nonne  satius  est  veia  a  falsi*  , 
certa  ab  incertis,  probabilia  ab  absurdis,  qiiautum 
quidem  iieri  polest ,  secerncre,  qu  mi  oninia  sine 
ullo  examine  recipcre?  Nec  propterea  negsrvertm, 
hoc  etiain  in  studio  peccari  possc.  Conlcmnendum 
niinime  est  jodicinm  Batiliii,  I.  xxxvi  Advers.  c. 
lO,  col.  10f/J  :  Et  sane  hoc  dicam  semel,  nii.ium  li- 
bris  iHis  cascis  a  p!erisquc,htvc  studia  colentibus.    tri- 


1-23.  Qui  vcieres  scriplores  lypis  priini  commise-  bttitur.  ;Vo«  cutpanda  quiiiem  judicia  exislimo  vuriun- 

itinl,  unuui   vei  ;ilteiutn  cxeni|,l.ir  ms.   ff.telr,  sape  tium  lectiontim,  sed  a  quovis    illas   cestimari  xtne  est 
mendusum,    iiiicr.luut   miililiim,  ita  ipsi  opcra  cor-  ^  origo  infmitce  inrtrtituJinis.  Ei  jam  eo  ventum  est,   ut 

rigebatil   c-t  supplebani,    ut  senlentia  po-ceie  vidc-  nemo  ex  quibisvis  illis  esse  veli! ;  adeo  omues  irtbici- 

batur;  (|iiiu  lcclores    moiierent,    quibus  M    bicis    a  piti  illo  monic  somaiasse  videri  volunt. 
m>s.  c>'dicibiis  rccessis-cni.  D ign;i,  'p::c  Iegaiur,  est  120.  E(|uidem  in   vaiii>  leciionihus  vclernm  edi- 

ilisserl  i  o  J<».  MichiLlis  Heu^in^eri,  prl.  1  Aclor.  lionuin,  praserlim  vero  codicum  mss.,  ipios  pcrlu- 

Socie;.  Lain.  bceiis.  pag.  40  :  Detcriptorihts  Gnvcis  stravi,  aiinoiandis,  diiigcnii:iin  iiia\ini;uii  :idbibere 

it  Romanis   nondii:it   ad  veterum  exemplarium  fidetn  coostilui,  qnai  fortasse  aliud  agenlihus  niinia  \ideri 

suiis  emeudati».  Quid  Barthius  in  hoc  geinre  <le  Al-  possit,  sed  inuiilis   ininiinc  est,  ul  viri  critici  jndi- 


dinis  editioiiibiis  censuerit,  vidiiiius  h.  dl.  Contfa 
gr.iniruaiieum  Miperciliuin  Georgii  Fabricii  in  edcn- 
dis  ac  pro  lihitu  corrigendis  |oetis  cln  istianis  dis- 
puiat  idem  Bartliius,  pag.  2778,  a  nohis  refere;  <lus 
ad  I.  i,  v.  17(J.  Scilicel  G.  Fahricium  In  alicnis 
opeiibus,  qnre  edebit,  nimis  luisse  ingcniosum,  Ciini 
Joanne  Alheiio  Fahricio  el  Dauniio  nolavil  Arnlze- 


ciuiii  de  re  tota  ferant.  Intcr  discrepantes  vero  Scri- 
pturas,  collatis  mss.  exemplaribus,  cam  plerum- 
que  seligo,  qiue  ad  veterem  Italam  vcrsi  frem 
Evan^eliorum,  qua  Juvcncus  utebalur,  proximc  ac- 
cedii  :  neque  in  ea  cx|)licanda  imniorari  me  |»igct. 
Tam  in  variis  leciionibus,  quaio  ifl  noiis  subjeelis, 
pracler  ca   qu;e  ad  lalinilatem   prusodiamquc    spe- 


niiis   in   pr.vlatione  ad  editioitcnt  Setlulii,   et  nitilto  "  ctanl,  poiissimutii  enucleand;i  suscipio,  <|ua>   pecu- 
atitc   Grctserus.  In   Juvenco   edendo  F;ibcr  Slapu-      liarem  aliquam  sacru;  Scriplurye  inierpreiationem  a 


lensrs  <le  ?eip-o  hoe  ctiam  fatctnr,  ui  olrseftaVi 
nimi.  55  :  Qutv  enim  el  iminutulu  sunt  in  eo,  et  qua: 
ad  imperfccios  versus  accesserunl  propter  exemplaris 
depruintionem,  non  facile  dixerim.  Judicimn  Grnneri 
de  Jnvemi  editione  a  Reuscbio  adi.rnata  relege 
ntiiu.  51. 


Juvenco  adbibitam  contineul.  Plurimi  <imn  fieri 
dcbet  ejusaucioritas  cum  in  vera  sacrx  58  Scri- 
plurae  lcctione  conslituenda,  tnm  in  scnicnlia  ex- 
plicanda.  Nam  eo  lempore  floruit  Juveticus,  quo 
miuus  corrupti  cranl  excinpl.nia  sacraj  Scripiurie  ; 
et  cum  daia  opi-ra    ad   Ev;m»e!iorum    concordiam 


1-24.  Si   quis  autcm   a  ius  scriptor,    Juvencns  in      aggrcssus  fuerii,  irquuin  csl  credere,  euni  prohatis- 


primis  accnrat  <  reeensione  hrdiget.  Srcpe  enim  ex 
iiuiiis  vc;l;i  ti.utniio  e  diversa  aliqua  oriri  polcst 
sacrac  Scripiur.c  intcrprelatio.  Sic  Barlbius  cnm 
I.  19  Ativers.  c.  5,  animadvertis>et,  lib.  i,  vers. 
471,    pro  dedecus  oppressiun   qucmdani    ubilologu<n 


siina  cxemplaria  pi;t:  oculis  liabuisse,  ens'|tie  cxpli- 
caiiones  adopt.i^se,  qu;c  lonc  in  Ecclesia  apud  san- 
ctissimos  ejus  ;c<|uales  Tiros  inaxime  viRcli.int. 
Etsi  autem  intcr  Grtecos  Taii;mus  haereiicus,  Am- 
moiiius  Alcxaudrinus,  et  Tbeophilus    Anliochemis 


55 


EVaNGELICA  MSTORIA.  PR/EFATIO. 


$4 


harmoniam  quatuorEvangeliorum  composuUse    Ji- A  toqui  arnat  Sabuierins,  nt  Vu'gatam  ab  Itala  ver 


cnntur,  larnen  inter  Laiinos  anle  Jtivencum  neuii- 
nem  legimus  in  liujusmodi  arduum  el  d if fioi t liniiiiii 
opus  incubuisse.  Eorum,  qui  post  Juvencuni  con- 
cordiam  evangelicam  ad<  rnaruni,  satis  amplum  ca- 
lalogum  exhibet  Calmetus  in  Bibliotb.  sacr.,  anle 
Diction.  Biblic. 

127.  Cum  autcm  ediliones  veieres  et  mss.  codices 
plerumque  priinis  iiomiium  litleris  indicentur,  la- 
bulim  liic  su  :tcxere  juviibil,  ut  leciorum  roininodo 
consulahir  : 

Ald.  Aldi  editio.  Vide  n.  60.  Barth.  Rarihii  Ad- 
versaria.  Bas.  Basileensis  editio  anni  1537.  Vide  n. 
68.  Ca.  cant.  Cantabrigienses  codices  apud  Beus- 
chium.  Vide  num.  86.  Daventr.  D  iventriensis,  ut 


sione  antiquiori  disiingual.  Qmiri  boe  L>cn  polesl , 
an  Juvencus  Iialica  ver-ione  tunc  conimuni  u-us  fue- 
rit,  an  Gra  cis  exemplaribus  novi  Tesiamenii.  Cal- 
meius  in  pictinnar.,  verbo  Bibtia  Lotina,  sic  babel: 
Hi  tantutntnodo  tudes  humines  Latiua-  versionis  indi- 
gebant  :  eruditi  enim,  quippe  genere  et  nomine  pollc 
bant,  Grcecum  idioma  callentes,  ad  versionem  minime 
confugiebant.  Praucrea  rnuHft  crant  versiones  Laij- 
na;,  mqiie  a  doctissimis  quidem  viiis  conftciae,  ut 
teslatur  S.  Augusiinus,  de  Doctr.  christ.  1.  u,  c.  11, 
n.  Ki  :  Qui  ':■  cripturas  ex  Hebrcea  livgna  in  Gracain 
verterunt,  numerari  possunl  :  Laiini  autem  interpreies 
uullo  modo.  Ut  enim  cuiqtte  primis  fidei  leu  poribut 
in  inanus  veuit  codex  Gracus,  el  uliquantulum  facul- 


puto,  editio.  Vide  n.  61.  Fabr.  Fabricius(Georgius)  B  tatis  sibi  utriusque  liuguce  habere  vidtbatur,  ausus  est 

in  Corpore  poetanim  cbrisli.inoriim.  Vide  num.  77.  interpretari.  Ilinc  nnra  nata  eonfusio,et  perlnibaiio, 

Faust.  Fausii  editio.  Vide  n;sm.  14  seq  i.  Fuld.  FiiI-  ui  ,ot  Pene  e&be"1  exe>"Pln)'ia  (lli0i  codiccs,  ut  aifHie- 

densis    co.lex.   Vide    uum.   86.  Galland.   Gallan-  rnnymus  pra-fat.  in  quatiior  Evangelia.  Niliilominus 

dii  ediiio.  Vide  num.  87.    IIad.    Hadamaiii    etlitio.  exisiimo,  Juv.ncum  consuluisse  quidem  exemplaria 

Vide  num.  69.  Helmst.  lldmsiadi.  iws  codex.    Vide  Gru-ca,  sed  poiisMinum  si-cumm    fuisse   Iiab.ni  ver- 

num.  86.  Ott.  Oliobonianus  codes  vaiieanus.   Vide  Hoiieni.Etsienim  plures  aliaj  fuerint  ver.-iones  Lali- 


inini.  49.  Poelm.  Poelmannj  editio.  Vide  n.  70. 
REG.Reginai  Sueciie  codex  vatieamis.Vide  uiiin.  48. 
Rom.  Romani  colligii  codex.  \id.  rn.-m.  50.  Torn. 
Tormesiana  edilio.  Vide  num.  76,  78.  Westhem. 
Westheineri  edilio.  Vide  n.  71. 

59  128.  Ver.sionis  lialicae  veteris  Evangeliorum 
codicessa>pe  ex  Sabaiierio  laudare  conljngel,  ninii- 
riuii  Colberlinum,  dnos  Saogermaiienses,  dnos  iiem 


n;e,  lainen  ea,  qme  liala  dic  batur,  c;vleris  pne.-la- 
bai,  et  ab  hominibus  eiiam  doctis  ip  preiio  habeba- 
lur,  ({iiod  verborum  tetucior  cssel  cum  per>picvMa\e 
scDtenlicc,  ut  ait  Augusiinus,  de  Doclr.  clnist.  cap. 
15,  I.  n.  Profecto  Juvencusscepe  a  Scriptura,  qtue 
in  coditibusGrsecisrepeiiiur,aperte  rectdii, ut  sen- 
tentiam  leneat,  quae  in  plerisque  mss.  auiiquis  Iialai 
versionis  conservatur.  Varieias  autem,  60'luse  "ff" 


Corbeienses,  Camabrigiensem,  Claromonianiim,  S.  C  ler  excmplaria  vetera  Laiina  occurrit, 


non    arguit 


Mauii  Fossatensis  S.  Gaiiani,  S.  Mariini,  et  majn- 
ris  monaslerii  Turonensis.  Qmdsalisest  iiionuisse, 
ut  lector  nolas,sive  primas  lilteias  borum  codicum, 
ubi  occiirrant,  faeile  per  se  inlelligat.  Sabatierius 
llalam  versionem  liiulo  versionis  vetcris.    vulyatam 


versionum  diversilatem,  ul  similis  varietas  in  lextu 
Graco,  non  probat  diversum  esse  lexium. 

1-29.  In  notis  saepe  lecioremad  Comment.  in  Pru- 
dentium  nolasque  in  Draconlium  delego,  ne  aclum 
agam,  ei  inutili  mnle  opus  excrcscat.  Juvencum  enim 


noslram  Vulgatce  novai  pra'notat :  non  quod  hsecnova  ita  edo,  ut  cum  Prudenlio   et  Draconlio  continenil 

reipsa  sil;  est  enim  vetus,  ut  ait  Synodus  Tritb  niina  serie  ad  unum  clirislianornm   poelarum  consliiuen- 

sess.  4,  decrei.  dc  edit.  et  us.  sacr.  libr.,   et    longo  dum  coipus  referatur. 
lot  smculorum  usn  iu  Ecclesia  ipsa   probala  :  sed  iia 

G.  VETTII  AQUILINI  JUWENCI 

HISPANI  PRESBYTERI 

EVANGELlCiE  filSTORLE 

LIBRI  IV. 


^Jr&fctio, 


61  Maithens  instituit  virtntum  iramUe  mores ,  Et  hene  vivendi  juslo  deiiit  urdine  leges. 

LF.CTIONES  VARIAiNTES. 

(Vers.   1).   Codex    reginte    Suecia?  el    Bailbii  scribunt  Matheus,    at;uc  iia    sciihendum   noi  nulii  do- 

not^e. 

(Vers.  1.)    De  bac  prinia  pradatione  cgi  in  Prolegim.  num.   48.    Sibaiieiius,    Uiblicr.  sacror.  Lat. 


3S  C    Y.  AQUIL.  JUVENCl 

Marcus  amai  terras  inter  coeluinque  volare,       A         Jure  sacer  vilulus,  qui  munia  faiur  Abia. 

Joannes  fremit  ore  len,  similis  rugienii , 


56 


g2Etvel)einensaquila  striciosecatomnialapsu. 
5  Lucas  nberius  describil  prselia  Christi , 


63  Inionat  a:ternce  pandens  mysteria  vilse. 


LECTIONES  VARIANTES. 


ceni.  Poelmannus ,  et  Reuscliius  male  Mathmts , 
instituit.  F;iLiicius  :  Virtutum  inslituit  Matihmis 
traniile  mores,  ex  ingeuio,  nt  pulo. 

5.  Hcg.  videre,  supra  volare,  sive  sit  glossa,  sive 
correclio.  Fabricius,  Infremit  ore  pio  Marcus,  simi- 
lisque  leoni—  Insonat  mernce  pnndens  mysteria  viuv. 
Aquilam  Jouiini  Fabricius,  v.  7  ei  8,  cum  plerisque 
aliis  tribuit. 

o*.  Poelm.  mendn-e  jura  sacer.  Fabr.  vitulus,  qui 
jurta  mcenia  fertur.  Poelm.  vituius,  quijuxta  nmnia 

M)T,E. 

version.,  initio  Evangelii  S.  Marci,  ex  veiusiissimo  B  idcirco  fm-iasse  boc  loco  commemoranlur,  quia,  ut 
codiceSangermanensi  primosduos  versus  prntulit :      aii  Petrus  Anrorariiis ,  siye   Rigensis   in   pmlogo 


fatur.  Reg.  ,  et  Barib.  ,  vitulus ,  qui  nicenia  falur 
avita.  Sic  Cantahr.  ,  s^d  quia  pro  qui.  Ex  con- 
jecmra  qui  muma  fa  ur  Abicc  ,  vel  qui  munera 
fiitur  Abia,  adjeclive  Abia,  vel  moinera  more  anii- 
qno  pro  munera  aui  mcenia  prn  munia.  Fortavse 
eiiam  Abia  pmiitur  mnre  indecliiiahili,  ui  v.  141, 
libr.  i  :  Elisabeth ,  etapud  Lucam  :  De  vice  Abia. 

7,  8.  Fabr.  Terras  inter  amat,  ccetumque  volare 
Joannes,  —  Et  vehemens  aouilie  slriclo  secal  omnia 
lapsu. 


Matlheus  ins'ituit,  etc,  quibUs  illico  succedunt  duo 
alii  de  S.  M.uco,  sml  in  |ianc  sententiam  :  Marcus 
fremit  ore  leo ,  similisque  rudenli  —  Intonat  asternaj 
pindens  mysleria  vitm.  Reliqui  versus  de  fluobus 
aliis  Evangelistis  a  Sabatierio  omnino  nmitluniur. 
Abnormis  vero  est,  et  corrupius  versus  ille  Marcus 
fremit,  elc.  Birtbius,  libr.  \i  Advers.  cap.  23,  ex 
eodice  ms.  Juvenci  octn  imegros  versus  descripsit 
fere,  ut  apud  Poelmaunum.  Renschius  idem  epi- 
graiuma  in  codicibus  Juvenci  Canlabrigiensi ,  et 
Helm»tadiensi  inveniri  leslatur.  <)b-erv  u  eliam.dun- 
bus  primis  versibus  innuere  velie  Jjuvriicuiii,  licet 
non  etprimat,  hominis  specie  uoiari  Matihaetun  in 
rota  Ezeclneli-  :  idqae  praecipue  colUgit  ex  verbis  v. 
seq.  justo  ordine. 

3.  Mirco  lignra  leonis  tribui  snlet,  Joanni  aquiltt 
etiam  in  piciuris  antiquis.  Juvencus  alil-r  judical 


Evangeliorum,  apud  Barlbium,  loc  cit.,  Lucam  de~ 
siguai  bos  vietima,  qni  specialem  —  Materiam  sumpsit 
de  cruce,  Clirisle,  tua. 

6.  Lucas,  cap.  i,  5  :  Fuit  in  diebns  Herotlis,  regis 
Judmv,  sacerdos  quidam  nomine  Zacharias  de  vice 
Abin ,  etc.  Abia  fuit  iiniis  e  po-teris  ICIenzari  filii 
Aaronis,  cai»ui  ociav.ne  clas-is  sacerdoluui  in  disiri- 
butione  Davidis,  1  P;ir;ilip.  xxiv,  21.  Quia  ergo  Lu- 
cas  a  sacrilicio,  et  a  sacerdole  de  vice  Alia  incipit, 
ideo  sacer  viiuius  diritnr,  qui  munia  latur  Abia,  vel 
qaia  munia  futur  Abia ,  ut  eincndavit  Reiuesius  lau- 
dilus  a  T lnnnasio  loc.  cit. 

7.  Nounnlli  piiiain  ,  primam  in  ruqio  necessario 
esse  producendam.  Fortasse  hucde  causa  Fabricius 
banc  vocem  in  Marco  omisit.  Pusvet  ad  ejus  imi- 
laiionem  ita  hic  versus  relingi  :  Joannes  fremit  ore 
p.o,  similisque  leoni.  Verum  bei.e  csl  similis  rugienli, 


luierpreiaiinuein  addil  gl»ssilnr  antiquus  i.i  codice  p  vel  quia  versus  pi»iest  esse  spundaicus,  facta  syu;r,- 

Banhii  :  Matthaeus,  quia  plis  moralis  ftiil,  quani  ca3- 

teri  Evangelist.-* ,  idciic»  peranimal  raiion-ilc,  id  est, 

hominem  designalur.  Marcus  dicitur  volure  inter  cce- 

luni  et  terram.  Quia  euim  nativitatem  Verbi,  in  qua 

terram  uostriv  carnis  deiias  assumpsit,  siiut  Matthmts, 

et  Luras.  no-i  descrip^il ,  quasi  terram  non  letiair.  Et 

quia  de  divinitate  pauca  dixit,  necccelutn,  sicul  Joan- 

nes,  peneiravit.  Aquitce  vero  propter  velocitatem  nur- 

rationis  compttralur,  quia  breviloquus  est  in  omnibus. 

Lucas  ftfjuaiii  vituli  tenet,  r/«i  in  templo  mactari  solet, 

quia  Itnius  de.scribil,  i\uaz  in  templo,  et  circa  templum 

g*>ssit  Dommus,  et  plura  ioqnitur  de  passtone  Domini. 

Joannes  p?r  leonem  exprimi  ur.  quod  quasi  rugitum 

teonis  ettidit  d  c  ns ,  In  princioio  erat  verbum.  Luea; 

nenio,  quod  sciain,  vitulinn  negat.  Tboinasius  ettatn 

in  disserlai.  de  quaiiior  iiisigmbus  Evaugelistaruin 

aflirm  't,  oiuiie-  Lueue  hguram  bovis  asciibere.  Au- 

gustinus  in  .loann.  c.  vni,  iracl.  56,  leoiiem  tribuit 

Mailbseo,  non  bomineiii  :  idque  pauco^  nlios  ;tsse 


I) 


resi  iii  rugienii,  vel  quia  revera  prnua  iii  rugio  l»re- 
vis  est.  Aucior  carmiuis  de  Philomela,  inter  Ovidii 
poeuiaia,  iu  quibusdam  edilionibus,  v.  49  :  Tigritles 
indomitai  rancant,  ruqiuntque  'eones,  ubi  vel  corri- 
piiiir  prima,  vcl  fit  syuneresis  in  rugiunt. 

8.  Aniinad  ei  lendumesi.eo  ordin«  qualuor  Evan- 
gelistas  in  b  >c  epigrammate  recenseri,  quo  iu  '-acris 
IJibliis  nunc  exsiaut.  Ii  codicc  Evaugeliorum  Cania- 
brigiensi,  ei  in  alio  Corbeiensi  apud  Sabaiierium, 
inuio  Evangelii  S.  M.irei.  ordo  EvangehstarUm  iia 
iniiiaiur,  primo  loeo  Matihaeus  ex^iat,  deinde  Joan- 
iics,  tum  Luc;is,  po^iieino  Marcus.  Eodem  ordiue 
refefuntiir  Evangelia  in  codice  auiiquissimn  Ver- 
cellensi,  in  qu  »  |iro  Lucas  scribitur  Lucauus.  Iricius 
in  praefaliiHie  e\  Garbello  in  episioia  ad  Biancbi- 
uium,  aliis  iue,  olim  iu  multis  EccJesiis  ila  usilalum 
fuisse  osteudit.  tlinc  suspicio  mihi  subona  esi  ,  an 
bic  idi-m  orio  a  Juvenco  observaius  fuerit,  quem 
aliquis  postea  inverierit,  ui   n-ilaio  inore  Evange- 


rui-se,  confirmari  potest.  Pieriiiue  cum  llicronymo  "  listarum  nomina  distnbueret.  Iia  potuit accidere,  ut 


hoininein  M;ilib;eo  assignant ;  Barlhius  auclor  esi  , 
nonmillos  augeliim  Malih.eo  appingere.  Verum  inler 
quafuorviilgata  Evangelisiarum  iiisiguia  angelus  lo- 
cuin  non  habet.  Opiuiunem  Juveuci  tribuentis  leo- 
nem  Joanni,  Harco  aqnilam,  lenuerat  Irena-us  I.  ni 
advers.  bareses  cap.  i\,  ei  indical  Augu-linus  I.  i 
de  conseusu  Evangel.  cap.  6,  quamvis  minus  probet. 
Tbomasius,  loc.  cit.,  eamdem  iinpugnat,  ei  in  epi- 
gramma  hoc  nnstrum  iuvehitur,  quasi  ab  aliquo 
nugatore  post  Augu.-tiuum  cunfectum.  Sed  pariun 
isinis  houiiiiis  judicio  iribuam,  qui  magnum  aliquid 
sibi  conlicere  visus  esl,  (liim  impiigiiationeni  cou- 
clusit  :  Sed  manum  de  labula  ,  et  in  ima  ora  sub- 
scripsil  :  Erasm.  in  adag. 

4.  Stricto  tapm  iiitelligo  rapido,  ut  babena  con- 
tenta,  seu  adducia  stricta  diciiur.  Sumi  eliam  polest 
striclo  pro  brevi  :  id(|iic  Versus  seq.  innuil. 

5.  Uberior  Marco  Lucas  csi.  Pi  a:lia  autem  Clirisli 


aqmla  Joanni,  le  >  Marco  a  Juvencu  inbueretur  : 
po-tea  vero  inverso  niuniiium  ordine,  eiiani  figurac 
diverso  modo  applicaiae  fuerint,  ac  aucior  epigram- 
matis  vnluerit.  1 1  hanc  senleuliaiii  facii  discrepaniia 
leclionum,  (|u.im  est  Fabricio,  aiiis(|ii(!  m>-s.  et  edilis 
annolavi.  De  liguris  quatuor  animalium,  quibus  qua- 
tuorEvangelistx  insigniunlur,  videndusBaribiiis  libr. 
xi  Advers.  cap.  23.  et  J.icobus  Tlnnnasius  m  disserla- 
lione  e<«  prirsiile  habiia  Lipsiie  anno  1667,  ei  excusa 
anno  i(il\,de  insignibus  qualuor Evangflistarum,ei  \n 
prngrammate  de  qualuor  Animalibus  Ezechielis  inter 
disserlaiiones  v;>rii  argumeuli,  iium.  38,  ei  iu  Tbe- 
sauio  Theologico  Philolog.,  sive  Sylb>ge  Dissrr- 
l;il.  loin,  ii,  p;ig.  57.  Ambrosius,  in  prolog.  ad  Liicam, 
epigrammaiisnnstri  senieniiameudem  fere  modoex- 
prnnil :  A'iiue  ila  in  libris  singulis  forma  animulium  figu- 
rtttiir,  ut  uniuicujusque libri series  propositorum  videatur 
animaliumaui  nalumtautvirtuii\  autgtalta}\aui  rdirw 


EVANGELICA  IHSTORIA.  PR^EFATlu. 


ITEM   PFLEFATIO. 


Immortale  nihil  mundi  compage  tenelur,  A 

64  «0  ^on  orbis,   non  regna  hominum,  non 

[  aurea  Roma , 
Non  mare,  non  tellus,  non  ign^a  sidera  ca  li. 
Nam  siatuii  geniior  reruni  irrevocabile  lempus, 
Quo   cuncium    torrens  rapiat   flamma    nhima 

[  mundum. 


Sed  tamen  innumeros  homines  sublimia  facta  , 

15  Ei  virtuiis  ho"OS  in  lemporalonga  fre<|uentant : 

65    Accumulant  quorum  famam  ,  laudesque 

[pnela?. 
IJos  ce'si  cantus,  Smyrna?  de  fonte  fluenies, 
II los  Minciadae  celebrat  dulcedo  Maionis. 
Nec  minor  ipsorum  discurrit  gloria  vatum, 


LECTIONES  VARIANTES. 


10.  Ottobonianus  codex  orbes,  bene  correctum 
alia  maiiii. 

12.  Fausti  ediiio  velus  non  pro  nam  mendo«e. 

15.  Aldns  ,  codex  R'»m.  Tolieg.,  Fdiiio  Torna?- 
si:ma,  rapiat,  quod  lenent  Reg  . ,  et  On.;  alii  ra- 
friet. 

15.  Fausii  ed.  frequentent,  male. 

16.  Fausti  ed.,  quorum  el  [amam, 


17.   Reg.,  corruple,   fluentos.  Librarius  forlasse 
voluit    fluente. 

19.  Poelm.,  Fahr.,  deeurrit.  Reg.,  Oit.,  Rarth., 
Ald.,  et  alii,  discurrit,  uuod  ethmi  exsiat  in  Fausi., 
Poelm.  pro  diversa  scriplura.  Prselerendum  esi  dis- 
currit  ciiam  ex  senlenlia  Banhii :  lamani  p.niin  dicit 
B  Jnvencus  pcr  omnia  niundi  spaiia  poetarum  gloriam 
diffeienlem. 


NOTjE. 


culo  convenire.  Qntc  licet  omnia  in  omnibus  sinl,  ta- 
men  plcnitudo  qiucdum  in  sinyulis  virtulum  est  singuia- 
rum  Orium  hominis  alius  descripsil  uberius  ,  mores 
quoque  hominis  pncceptis  uberioribus  erndivit.  Alius 
a  potentice  coepit  expressione  dniiKc,  quod  ex  rege  rex, 
(oriis  ex  forti,  verus  ex  vero,  vivida  mortem  virtuie 
eontempserit.  Tirtins  sacrificium  sacerdotule  pramisit, 
et  ipsam  viluli  immolationem  sdjlo  quodam  pleniore 
diffudii.  Quartus  copiosins  cceteris  divitue miracula  re- 
surteelionis  expressit.  Ambro-ins  autem  a  c<»mmuiii 
senteniia  in  distribuendis  Evangelistarum  insignibus 
iion  i ecpdit. 

!i.  Bariiiius,  libr.  xi  Advers.  cap.  23,  lios  versus 
explicat.  Sic  aulem  exorditur  :  Sunt  apud  me  mem- 
braiuc  veteres  librorum  quatuor  Aquilii  Juvenci,  quos 
ille  Mcvtlucum  polissimum  secutus,  evangelicam  his- 
toriam  complectentes  metro  simjdici,  sed  adeo  non 
illatine  srripsit,  ul  eiiam  antiqiuc  ejus  liugua'  anle 
Maronis  oevum  usiialtc  non  pauca  in  eo  sint  vesligia  ; 
unde  eqo  conjectura  diicor,  plerosque  barbarismos,  qui 
in  ep scriptore sunt,  monachorum  isse  barbarorum.  Li- 
ber  nester  optimus  est,  e!  ex  quo  multa  corrtipta  apud 
poeiam  veierem ,  ct  pium  corriqi  possunl.  Ohservat, 
compage  s<didissimum  nexiim  designare,  ut  apud 
Sedul.  I.  5,  v.  260  :  Infernx  patuere  \'w.  rupteeque 
faliscunt  —  Divisa  compaqe  pelrce.  B.ulius  Aseen- 
sins,  Auctor  in  hac  proloquio.  ail,  fac il i  ostendil,  quo 
sit  inqenio  pncdilus,  et  quam  auream  hubeat  in  car- 
mina  venam,  n^si  eum  filei,  qiuc  captival  omnem  seu- 
sitm,  et  sobrieiati  evanqelico?  cohibere  malil.  Yix  euim 
quid  iiuim  auiseiilentiosius,  aut  detieiosius  hoc  proos.i.io 
invenias.  Beda,  d«  M  tr.  cap.  de  scansionibus,  liunc 
versum  in  exempluin  prnfert  :  Conjuncta  scansio, 
inq  iit,  qua?  ccsteris  laudabilior  kabelur,  ea  est ,  ubi 
nusquam  pes  cum  verbo  (iniiur,  ut  Jmmoriale  ni- 
hil ,  ele. 

10.  lu  iibro  vetuslissimn  Bartbii  tilossa  erat  :  IIoc 
ideo  jungitur,  quia  vutgo  (clcrnu  mbs  Roma  dieebatur. 
Nil  poiini  magis  commode,  ut  uolat  Barthius.  Suinma 
eniin  tria,  qnac  poluit,  pnsuit  iuvencus,  quaique 
m  iMinain  habenl  speciem  aeternitatis,  vel  hahrhatit 
poiius.  De  liuiiimis  veterihiiscum  inscripiione  Romce 
trternce  vide  Commentar.  ad  Prud  nliuin.  I.  i  con- 
ira  Symmacli.  v.  219.  Exsiai  Gab.  Barri  Fiaocicaui 
(  miIi  bnc  nomine  latere  dicitur  dnctissimus  r»rdi- 
nalis  Sirlelns  )  Liber  unus  de  anernilate  urbis.  lioiiuc. 
in  icdibus  popnli  fiomani,  1571.  Virgilius,  qui  aeter- 
nititem  iinperii  Konuuii  taniopere  prardicat,  peritu- 
riim  landem  agimvit  libr.  n  Genrgic.  v.  193  :  Vi  n 
vrS  HomttnaJ,  perituraau*  'v/ita.ctc.  Roma.  "i  a  Vlr- 


I) 


gilio  libr.  ii  Georg.  v.  534  rerum  pulcherrima,  sic 
ab  alns  aurea  diciiur  non  dissimili  signifu  aiinne. 
Ovidius,  de  Arte  I.  5,  v.  115  .  Simpliciias  rudis  ante 
fuit,  nunc  aurea  Roma  —  Edomiti  magnas  possidet 
orbis  opes.  Ausonins,  de  Urb.  :  Prima  urbes  inter, 
ditiim  decus,  aurea  Iloma. 

12.  Lncielius,  I.  i,  v.  469  :  .Elas  prccterita  irrevo- 
ca'<ilis.  Quamquam  apud  Juvencum  irrevocabile  \o- 
lius  significai  cei i>>  defiuiium,  et  qund  mnlari  non 
pos^it.  Livius,  I.  \LU,  c.  o2  :  In  casum  irrevocabi- 
lem  sedaret.  Plinius  Junior,  libr.  iu,  episi.  7  :  Morbi 
ta>dio  ad  moriem  irrevocabili  constanlia  decucurrit, 
al.  decurrit,  t\uo<\  meliiis  esl. 

15.  Mnndam  Bammis  denique  consumendum  esse 
opinio  inier  eilinicos  fuit,  e  sacris  scilicel auctoribus 
peiita,  ut  animadverti  in  Coinment.  ad.  Prndeniium, 
hymn.  xi  Caib.  v.  106.;  queni  ad  locnmWeilzius  lau- 
dat  versus  Sophoclis  de  mundi  conflagralione,  quos 
adduco,  inquil,  adJuvencum  proeful.  Exqnoapparei, 
eiini  comineniarios  in  Juvencum  parasse.  Vide  Tro- 
leginii.  iiiiiu.  57. 

15.  In  temporu  longa,  sed  quse  tandem  iinem  ha- 
bebinl  :  nam  Immortale  mhil  mundi  compage  lene- 
tur.  Nniaiiiliis  est  usus  verbi  frequentant  pro  cele- 
branl  ,  notatus  jam  a  Barihio,  b  c.  cit.  Idem  verbiun 
hae  notione  vtilgo  noii  cognila  oceiirrit  hoc  I.  i, 
v.  152;  el  I.  n,  v.  6l)5,  v.  727:  et  I.  5,  v.  202; 
el  I.  iv,  v.  ^22.  W  teohindus,  lil>r.  i  :  Nomen  novi 
Regis  cum  clanore  ialido  frequenlabant.  Nee  abs<|tie 
meliuris  laliuiiaiis  usn  ,  m  probal  Bartbms  ex  auc- 
tore  Priapaeorum,  carm.  70  :  Minwee  Cereremnu- 
rus  frequeiilunt.  Magis  ad  rem  noslram  Sulpuia  in 
Satyr.  :  Siusa,  quibus  numeris  heroas,  et  arma  frc- 
quentas.  Sic  (requenUire  mcmoriom  ulicvjus  apuil  Se- 
necam,  de  C«msoI.  ad  llarc.  cap.  5.  Frequentare  pro 
nariare,  iterare  iisurpatum  etiain  est  a  Vopisco,  el 
Spariiano,  ei  in  codice  Theodos.,  ut  osieudii  Du- 
cangius. 

17.  Smyrna  una  ex  nrbibus,  qna2  sibi  Homerum 
eivem  arrngabant.  Siaiius,  I.  iv,  Silv.  2,  v.  9  :  Nec- 
tat  ndoratas  et  Smurna  et  Mantua  lanros.  F«rte  <<7«- 
ralas.  Ilinc  llomerus  Smyrnams  vales  diclus.  Vide 
A.  Gellium.  1.5.  eap.  ll,*el  disseitationem  Leonis 
Allain  iie  Patria  Bomeri. 

18.  Minaades.  Mim  iudtc  nonicii  a  Juvenco  lor- 
maiiini  e\  Mincio  Quvio,  qui  Mai.iuain  alluil.  Fon- 
iini  Sinyriw  el  fluvium  Maniuae  Juvencns  comme- 
nnirat,  ut  v.5i  mneludat,  praeslantiures  esse aquaa 
Jovil  mn  ad  aetcrnum  carmen  peragendun»< 


:9  C.  V.  AQUIL. 

20  Quas  manei  aeternae  similis,  dum  s.eela  vo!a-  x 

(llUl)l, 

El  vertigo  poli  terras,  atque  a:quora  circuin 
/Eihera  sidercum  jusso  moderamioe  volvet. 
63  Quod  si  lam  longain  nieruerunt  carniina  fa- 

[mam, 
Quae  veterum  gestis  hominum  niendada  nec- 

[lunt, 
25  Nobis  ceria  fidesaeterme  in  saecula  laudis 


luveaoi  60 

Immoriale    decus    tribuet,    meriiumque    re- 

[pendeU 
Nam  niilii  cnrmen  cril  Clirisli  vilalia  gesta, 
Divinum  in  populis  lalsi  siue  crimine  donum. 
67  ^ec melUS, ul  iiiundi rapianl  im  endia  secum 
50  lioc  opus  :    lioc  etenim  forsan  me  sublrahet 

[igni 
Tunc,  cum  flammivoma  descendet  nube  coru- 

[scans 


LECTIONLS  WRIANTES. 

20.  B *r> hii  codex  alernum  similis,  quod  Barlliius,  22.  Reg.,  Otloh.,Barih.,Rom.,  Jusso  moderamine: 

I.  xi  Advers.  can.  25,  repcit,  quia  durius  es«ei ,  si  pleri>|ue  jusio.  Tornsesius  jam  edideral  jusso. 

(Blernum  pro  ceternorum  poneretur:  sed   I.  x^xiv,  BT.  Reg.,  Oll.,  Barih.,  Ilom.,  erit:  vulgo,  erunt . 

cap.  15,  prjelen  ceternnm  similis   p-eiice,  q nia  sic  28.  Li  R.eg.,   deest  in.  Poelm.,  pro  d.s.,   in  po- 

nielius  Jiivencus  aliis  pneiis  coitseutii,  (juiglorinm  npulos. 

poet:i;irn   (pferiifnn  es$£   dieunt.  luie  llig  t,    o  *im<r,  51 .  Rwnani  collegii  codex  :    Huc  cum  flamminea 

cetefnum  e$se  adverhium.  Malo   aHeriuv   similis:   id  descendet.  Reg.,  coruscus. 
e  liin  vull  .luveucus. 

not^;. 

20.  Poeiarum  moivm  esse,  fetcrna  eensere,  qme      ferrum,   vec  edax  abolere  vetustas.  —  Chih  volet  illa 
canaat,  aniniadverlil  Barthius,  libr   xxxiv  Advers.      die$,quainU  nisi  corporis  hujns — Jus  liabet.  incerti 


cap.  13,  col.  loio,  es  lioc  Jnvenci  loco,  coll  itis  aliis 
alior.un.  Pr  iperlias,  libr  m.  el.  I,  tost  multa  alia 
C  »ii  .i.id  |  ;  Al  niid  inqeuio  qiirsilum  iiomen  ub  wvo — 
Excidi! ;  ingenio  stat  sine  morle  decus.  Qvidius,  Lbr . 
l  Anior.,  el.  1  >,  v.  51  :  Eryo  cum  tiiices,  cum  dens 
palieivis  nrut.  i — Deperep.nl  cevo,  cnrmina  mor:e  ca- 
rent.  Lt  I.  iv  de  Poiit  »,  <1.  8,  v.  47  seqq.,  plur ■■>  in 
liauc seuteuliain  affert.  Horatius,  I.  iv,  <>d.  8:  Di- 
gnuin  laude  vinun  musa  velal  mori,  —  Ccelo  musa 
bea>.  Sic  L  icanus,  et  alii  poet;e  p.isnm. 

21.  Oviihus  1.  n  Meiam.  v.  70  :  Adde  quod  assj- 
dua  rapilur  veniqine  ccelum,  —  Sideraque  aita  traliit, 
cfleriquc  volumine  lorquet.  Polus  a  r.viu,  v.rlo,  di- 
<  ilur. 

22.  .Eiliera  accusaljvus  s'i!<gu!aris  Grie  a  B)or§ 
pro  icili. ■rem  ;i  jio  * t ■  s  Lalinis  frequen&er  usurpat  r. 
Jusium  dic  lur  luodcramcn,  ui  inlclligamus,  divina 
proviJeoiii  imimluin  gi  bernari.  Omeisius  ,  qui 
pr.cferl  ju.,io,  inleiligil  poudus,  inemuram  ac  nu- 
niermn.  Mos  v.  41:  Moderaminis  aqui;  ei  1.  n,  v. 
.'»77:  lu  tomodrr  >ni.<el  gis. 

25.  lii  versus  usi|ue  ;  d  pr<>|ngi  finem  reperii.n- 
tur  iu  quodam  codice  Valicano  re.nime  Sueci;e,  num. 
29,  ii  qiio  suiit  dner-a  npera  pra-sertim  mctrica, 
et  in  h;s  Petri  Auimani  carmen  de  nlroqiie  lesta- 
ineoto.  Prius  iegilur  epigraiuma  tlegiaruin  in  l^u- 
dein  ;irgumenli  sacri  ;i  poeti»  traclaidi:  Aurea  Ma?- 
o.iii  concedaat  carmlna  vutis,  etc;  l:im  lii  versus  Ju- 
vcnd,  sed  sine  a:n  loris  uoniuie.  Slrdio,  de  Vil;i  B. 
Blaiimaici  sec.  m,  part.  u,  Actor.  SS.  Ord.  Bene- 
dici.  .Mibillonii  :  ,S;  laniam  mruere  suo  pio  carmine 
[imnn.  —  Qui  sceLvosurinn  mores,  el  (acta  tulerunt 

—  Laudibus  in  coelim  ,  etc 

25.  Bed:i,  de  Metr.  cap.  de  scans.,  in  hoc  \ersn 
observal  se.iiisiooeiii  inixtam,  quai  utruimiue  in  se 
ba!»ei,  ut  iu  quib  isdam  conjuiiclus,  in  quibusdaui 
-cpiiatu^  sil  pes. 

2«i.  Aiiii  in  ivit  supra  ,  immorlale  iiibil  mundi 
compige  teneri :  ouuc  aulem  immorlale  decus  ex 
suo  cirmioe  evangelico  >ibi  pollicelur,  quia,  etiain 
cu  o  iiiundus  ineendio  iieribit,  sperat,  se  viiam  ;c- 
lernam  o!»  teoifius  iia  bene  colloc.ilnm  conseciilu- 
iiiin.  Poeiis  proianis  familiare  e»l  immoi 'l^lilalem 
nomiiiis  silii  ex  suis  c  > r im i n i i >ns  promittere.  Luca- 
nus,  |.  ix,  v.  985:  Pliursutia  nostra—  Vivet,  el  a 
nullo  leneris  damnabilur  oevo.  Iloratius,  libr.  III,  od. 
ii  t.  :  lCxeqi  monumentum  mre  perennius. —  RcqaUqne 
situ  pyramidum  uliiu-,; —  Qund  non  imbev  edax,  non 
aqui'o   imfiatsnt —  Possit  diruere,  aut  iiinumeralitis 

—  Annuruni  serie>,  e'  fu/a  lemporum,  —  Mon  omnis 
moriar,  elc.  Ovidi-s  ifl  li  :e  Mctain.  Jamque  opus 
exegi,  quod  nec  Jovii  ira,   nec  ignes, —  Nec  polerunt 


spntium  mihi  finiat  wvi.  —  Pnrte  lamen  meliore  mei 
snper  alta  perennis — Astra  ferar,  nomenqueeril  inde- 
lefile  nosirum.  Juvencus  poelas  etbniAOS  io;i!:ilus, 
seiileiili:im  eo  direv  I,  quo  Clir  sli;nii  onines  spec- 
taie  unice  debent :  soliun  enim  desiderat  lamlem 
qu;e  in  aeterna  vii.i  po-iia  est ,  et  quam  bonis 
opiibus  co:iScq!ii  possumos. 

2  '.  la  p  pulis,  quia  douum  illud  genlibus  jam 
cuni  iis  cxb  liiiuni  luerat:  adeoque  si^nificanlios  id 
<  m,  i|u:ini.-i  in  poptt/tsslegeremus,  m  putai  Reuschtus. 
Falsi  sine  crimine .  quia  ipse  ex  Evangeliis  argu- 
mcntinn  -mim  desumit.  Ethnici  poet.r,  aliique  pro- 
fani  pleriiniqiie  gestis  hominum  mendaeia  nectuni. 
C  Dio  Cbiysostonius  orationem  de  Ilio  non  capto 
scripsit.  Vugilii  hisioriain  iu  dubiuin  innlti  revo- 
ciul,  :  c  magna  ex  parie  certo  faNam  Bise  osten- 
dool.  Hi  aiiteiii  duo,  Houieriis  el  Virgilius,  pi:e- 
cipiiam  luidein  in  carminibus  ohiinueriint ,  qui 
propicrea    pioe   caleris  a   Juvenco    commemorati 

SUIll. 

'0.  Juvencum  exprimit  Alruinm  ia  eid-iola  ad 
eiiiscopum  onenidam  Transalpinuui,apnd  Mabillon., 
Vclcr.  Analcei.  ediiioo.  Pari>icns.  1755,  pag.  405: 
Hoc  tst  opus  tunm  in  prcesenti  Ince  ,  lioc  esl  merces 
tUii  in  wiernn  qloria.  AH  enim  quidam  poeta  de  opere 
carminis  rvunqelici  :  lloc  opus  ,  hoc  elenim  forsan 
iiv  sublraliit  ( lege  subtraliei)  iqni  —  Tunc,  cum  flum- 
mivomn  judex  descendel  ab  arce.  Dicam  et  eqo  :  Hoc 
opus ,  lioc  etenim  non  solum  sublrahit  igni  —  Te  jam, 
scd  facmi  arti  conscendere  in  arcem.  No-ter  cliain 
S.  r.ulogius  C  iidtibensis,  iuilio  Memori;ilis  Sanclo- 
rum  :  Et  sicut  me  iudicjnum  tanlo  opere  fa'eor,  ita 
T)  quoasu  sui  perfectione  non  solum  erui  culpis  confulo, 
verum  eliam  poenis  abstraclns,  prwstanliorem  qraVam 
inlerventu  ejus  upud  D ■iminum  iuvenire  spero  :  ut  est 
itlud  phUosophicum  :  Hoc  opus .  Iivc  ohm  forsan  me 
sublruhet  igni.  Ubi  olim  pro  etenim  ponilur,  ul  sen- 
tenlia  hoc  versu  coucliidaliir.  Lulogius  vero  pbilo- 
SOpbornia  noniine  appcllare  solet  Cbristianos  ,  qui 
doctriua  pi;cstaienl,  quive  doclores  in  Ecclesia  es- 
senl,  ut  observal  Ambrosius  Morales  in  Scholiis  ad 
nuiit.  8,  I.  i.  Omeisiu-  huc  aat«rt  Ovidii  versusl.  i 
Amor.,  el.  i5,  in  line:  Erqo  etiain,  cum  me  supre- 
mus  adederit  iqnis,—  Vivam,  parsque  mei  magna  su- 
persles  erit.  Sel  Ovidius  de  supreuio  igne,  quo  cor- 
pora  lioiuiniiin  olim  post  obilum  creinabariHir,  ma- 
mfesie  Loquitur.  De  bujusinodi  precibus,  quibus 
scriptores  veteres  ecalesiasiici  veuiam  pro  cxtremo 
jud:cii  die  deposi  ere  solehmi,  pluia  congessi  m 
Piolegoin.  ad  Prudeiitiiiiii,  cap.  19.,  el  in  nol.  ad 
Dracontium,  1.  3,  v.  G8i. 
51.  Scnpioiem,  qui  llammivomus  dixerit,  anii- 


61 


KVANGELlCiE  HISTORIjE  LIB.  I. 


Judex,  allilhfoiii  geniloris  gloria,  Cbrislus.        A 
Ergo  age,  sanctilicus  adsil  mihi  carminis  auclor 


68Spiritus,elpuronienlem  rigelamnecanentis 
55  Dulcis  Jordanis,  ul  Christo  digna  loquamur. 


LIBER   PRIMUS. 


40  IIujus  inhncrebii  thalamis  dignissima  conjux. 
Cura  his  ambobus  p.nilis  moderaminis  aequi, 
Ainhis  annexos  legis  praecepta  ieneh:<nt. 


Rex  fuil  Herodes  jud?ca  in  gente  cruentus 
Suh  quo  servalor  jusli,  templirjue  sacerdos 
69  Z-icharias,  vicibtis  cui  tcmpluni  cnra  lueri, 
Digeslo  insiabal  leclorum  cx  online  valum. 

LECTIONES  VARIANTES. 
35.  Codex  Barlh.,  sanaifcans.  libus,  et  constantiam  denotat. 

39.  Rom.  Digeso  stabai,  quod  non  displicel  :  nam  40.  Poclm.,  pro  divers.  s.,  Cujus  pro  Hujus. 

siare  proprie  tribuitur  sacerdoiibus  altari  iuservien-  41.  Heg  ,  Oti.,  Ald.,  his  :  alii,  ii*. 

Eo  vocabnlo  usus  est      Baptismatis  explicel.  Prudentius,  hymn.  2  Caihem. 


quiorom  Juvenco   non  novi. 

Araior,  1.  u,  v.  531  :  Flammivomo  sub  sole  jacet. 
NoniiuUi  lesunt  Flammivolo  snb  sole,  qu.ist  volanle 
cum  flammis;  sed  elegautuis  est  Ftarnmivomo,  quod 
fioftsolum  in  ediiis  veterlbus  invenio,  se<l  ciiam  in 
mss.  eodieibus  valicauis.  Similitcr  p  :!cx  Collegii 
Romani  Aratorem,  Juvenciim,  et  Sedulium  com- 
p!ecleus,  quocuui  Jttvencum  coniuli,  habei  Flam- 
mivomo  sub  sole  jacel.  Rabanus  Ma  rus,  sive  alins  sit 
auciur  hyinni  yetefis  in  Aseefisione  (.hrisii,  Juvei:- 
cttm  imitatur  :  Ut  cum  fhmimvoma  nube  reverieris. 
EdUusesthic  liymnus  a  Browero  inler  alins  Rabanj, 
52.  Libr.  II,'  v.  6"2  :  Per  pttris  altilhroni  nomen, 
ctc,  ei  I.  iii,  v.  409:  AUithroni  vultnm  geniiorls. 
Ven  mtius  Foriunatus  a  Juvenco,  ut  puto,  bocver- 
hum  mutuatus  esi  I.  i  de  Vita  S.  Martini  v.  i.  Cla- 
rius  imilalur  Engelniodus  episcopus  in  versjbus  ad 
Ivilbcrium  Abbfllem,  to;n.  IX  Riblioth.  Patruin 
I  :ut.  n,  p.g.  897,  f.ob  ni;e  1618  :  Cum  re.v  aHithro- 
uits  mtnidiini  discreveril  urna  —  Judicii,  elc.  Barlbiiis 
iuiei 'pretatur,  Juvenciim  eo  aHudere,  quod  snper 
Jordane  dixit  vox  Dci,  Matlh.  m,  17:  tlic  esi  Filius 
meus  ililertus.  in  quomihi  eomplacui,  fltuul  Juvencu-, 


v.  01  :  Dnrare  nos  lales  jttbe,  —  Quates  remotis  snr- 
dibwi  —  iMiere  pridem  jttsseras, —  Jordane  linctos 
Hitmine.  Ad  huuc  Prudenlii  locuin  plura  coinnien- 
latiis,  sum  de  srudio,  qi|o  veteies  Chrisiiani  amhi- 
banl  in  Jordane  hapiizari ,  qtii ;i  ibi  haptiiaius  esl 
Cliristus.  Juyenci  piani  hauc  invocalinnem  imil.ilns 
esj  Pauliiuis.  de  Viia  S.  Martini  I.  iv:  CasHtlias  pos- 
citni  tymphalica  pectora  lymphas : — Aihru  pocta 
deceni  homines  Jordane  renalqs, 

55.  Portasse  ex  imijalione  Virgijii  I.  vi.  v.  66'2  : 
Qmqne  p\i  vales.  e!  Phcebo  dianq  tucli.  St  lius,  I.  iv, 
sat.  21,  v.  1(J  :  Digna  loquar,  elc.  Ilis  Juveuci  ver- 
sihus  respondenl  alti,  I.  iv,  v.  8Q3,  in  epilogo  :  Ilus 
mea  mens  fidei  vtres,  sanclique  limoris  —  Cepit,  et  in 
iiiiiiii  n  iuxil  milti  gratia  Cnristi,  —  Versibus  ut  no- 
flris  divina'  gtoria  legis — Ornanienta  libeus  caperet 
terrestria  UngutX. 

50.  In  plerisqqe  editionibus  exprimunlur  c;  pita 
rcrnm,  et  indicantur  loca  Ev.mg.  !ist;r,  in,  q  tms;  Ju- 
vcnous  sequitur.  Anostris  codicibus  absuni  i  tius- 
modi  lilnli.  Eos  igimr  ex  edilioot!  Abli  suis  locis 
iuseremus.  Quaravis  eniin  Juveiicum  ppema  sine  his 


I    i,  v.  ".98,  sicvenit  :  Te,  imie,  hodie  per  gandia  le-  C  iuscripiionibus  composuisse  certum  nohis  vicleaiur, 

lamen  ulites.  illae  suni,  et  fonas-e  veieniin  srripio- 
runi,  ::in  "lossilorum  tlil  gcn.ia  confcclie. 

38.  Cap.  I.  —  De  purentibus,  et  conceplione 
Joannis  Baptislai  prxcurspris  Domini  (  Luc.o  i  , 
26).  —  Explie;it  verha  Luca;  De  vice  A'.ia,  i|tiod 
poslea,  v.  45,  exponit  per  verbnm  sorte.  B.iriliius, 
libr.  xi  A.dvers.  c;ip.  \~1,  nolat,  vices  isias  fuisse 
diarias,  vel  m  dtem  sacejuintnni  sibi  successioues, 
ad  atlmiiiislramlum  sacfificium  et  rilns  dehilos 
in   timplo  ,    e.\  III   Esdr.   i,     1,  2  :     Ei  fecii  Jo- 

sias  pusclat slatuens  saceruot  s  per   vices  dierttm 

stoiis  nmictos  in  tempto  Domini.  Exini  canonem  nos- 
itiiin  librorum  sacrofum  teriius  hic  lilicr  Esdrjji  csi. 
1  Paraiipom-  xmv  ,  enumeranliir  yigiotj  qiiatiiQr 
cla--ses,  scu  vices  iu  ministerio  Domini  a  b.avul  de- 
signata^,  nbi,  v.  3  :  Et  divisil  eos  Ducid....  secuntium 
vices  suas  et  minisleriitm.  El  v.  7  :  Exivit  autem  sors 
prima  Jojurib,  etc.  Deinde,  v.  10:  Octava  (sors) /Ui</. 
Rtirsus  v.  19  :  ttai  vices  eorum  iecundum  mimsteria 
stta.  Encberius  iu  liislruclionibus,  sive  de  Qna-st. 
iiovi  Tesiain  :  Quid  est ,  quod  scribitur  in  Luca  dc 
Zacharia  sacerdote,  quod  esset  de  vice  Abia?  x\iv 
sonibits  in  ministerium  lempli  distrioutf  fuerpnt  sa- 
cerdotes,  ul  in  ordine  vicis  stta;  quisque  sacerdoiali 
fungeretur  officio.  In  hoc  ergo  ordine  octavam  sorlem 
Abia  Itnbitil,  de  quu  vice  Zucharias  sacerdos  [itit. 

59.  Sacerdotes  srepe  Juvencus  vates  npnellat,  ut 
h.  I.,  v.  221,  5"i7  ;  I.  m,  v.  292;  I.  iv,  v.  4«5,  5-24. 

il.  Moderamen  pro  moderatioiie.  Prudentitis  f 
Psych.  v.  -11 V  :  At  cirius  placidi  modei anw/is. 

42.  Annexos  Barthius  interpretaiur  ,  jibr.  xliii 
Advers.  cap.  23,  ei  soli  chrae  maucipatus,  nulliiis 
alterius  studii  stndiosos,  quia  Juvencus  ailutiiad 
jus  vctus  Botminuiii,  quo  nexi  erant  uiancipio  pcr 
a-s  et  libram  acquisili,  velul  obstricti  iraperio  :  ile 
qtin  vklendus f  urnebus,  I.  x\  Advers.  caj).  19.  Mihi 
yidelur  Juvencus  explicare  voluissc  veibawLuc» 


stor — Ex  me  progenitum:  placel  luvc  nulti  gtoria 
p  olts.  Epist.  3'i  llcbr.  i,  5:  Qui  cum  sii  splendor 
ghrrice,  et  figura  substantiee  ej«s?  rtc. 

33.  Iti  saiicii/iats  prtjducilur  oltima  rationc  c.v- 
sitnc  :  ne<|iie  enim  Barihii»,  libr.  xi  Advers.  cap. 
250,  et  Cellarius,  tie  Barbar.  in  curis  posler., 
Ritdiendi  sunt ,  cum  aflii mant ,  metrum  postulare 
sa  ictifictins.  Ulrumqne  veihu.m  sttnciifuns ,  el  sun- 
ctiftco  ao  ecclesiaslicis  scrijitoribus  tantum  usurpa- 
lur,  iil  ;i  Teriulbano.  Piiitlcniio,  etc.  Amlor  incer- 
lus,  tle  Bebiani  baptismo  :  Ergo  ut  sanctifica  nituit 
icnovaliis  ab  unda.  PauiinuS  Pelroeori  :s,  libr.  v.  tle 
Vita  .S.  Mariiui  :  Qucetam  santtifki  conservani  muneta 
tttclus.  Ii  limrgia  tioc  vocabuhun  saiis  iisiiaunii  e>t. 

54.  Ileliconis  undis,  Smyrn;e  fonli,  et  MinciQ  flu- 
mini  opponii  purum  aninem  dulcis  Jonlanis,  cujus 
aquas  liaurire  cnpil,  ul  carmina  Chrisio  digna  to- 
<H>aiur.  Eccnr  auiem  Jordaneni  eun  in  rein  laudal? 
(Jios-a  in  codice  Barthii  bauf  allrgnrfam  sic  exp  i- 
Cat  :  Ver  Jordanem  vutl  inlelligi  Spirilitm  sanctum. 
Jnrdanis  a  dnobus  fluviis  w  men  sorlitur :  quorum 
unns  jor,  alter  d.vnis  apuellttiur  ;  qui  confluentes  fa- 
ciitnt  Jordttn  'in.  Sic  et  Spiritus  sanctus  a  Paire  pro- 
cedil,  et  Filio.  l\on  enim  dicitur,  quod  vel  Pater  sil 
Filii,  el  Spiritus  sancti,  vet  quod  Ftlius  sit  Palris,  el 
Spiritns  suncii.  Sed  veruater  coufitemur,  quod  san- 
clus  Spiriitt*  sit  Putris,  el  Fitii,quod  ex  utroquepro- 
cedil.  Jtirlanis  vero  interpreiali  r  descenstts ,  tjttod 
nomen  eomenit  Spiritui  sancto,  quia  qui  sc  ud  itquas 
liupiismi  linmiliant,  in  hoc  fit  diriiuv  graliaj,  et  beni- 
gnitati»  de.scensus,  qws  specialiter  Spirilui  saneto  at- 
tnbu  tur.  Cnrrigit  Barlluus  tjiiippe  qni  se  tul  aotlttS 
liautismi  humilians  ,  in  hoc  ftt.  Imerla  eliun  c  t 
etymologia  Jordanis,  qiue  aflVrlur.  Neganl  cnitncii- 
lici  scriplorcs,  Jonlaneiii  cx  (luolins  antniluis  coil- 
flari,  aiit  .  Iiquein  essc  ainneii),  qui  Dau  appelletur. 
Juvencus  aqaam  Jordanis  coniineiiiorat,  nt  giiiiiam 


D 


63 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCI 


70  Nec  fuit  his  soboles,  jam  tum  vergentibus  A 

[annis  , 
Gratius  ut  donum  jam  desperanlibus  esset. 
45  Sed  cum  sorie  adytis,   arisijue  inferret  odores 


71  Zacharias,  visus  coelo  descendere  aperto 
Nuntius,  et  soli  jussas  perlerre  loquelas, 
(Cueiera  nam  foribus  plebes  astrata  rogabat:) 
Quem  libi  lerribilis  concussit  corde  pavorem 


LECTIONES  VARIANTES. 
45.  Reg.,  Olt.,  Ald.,  His. :  alii,  iis.  Reg.  jam  !um  :      etiam  Torn. 
alii  jam  tutic,  Oli.,  Roin.,  Ald.,  jam  tot.  Sahalierms 
edi-ln, _;«m  tunc  urgentibus,  ei  pru  <l.s.,  vaijenlibus, 
quodahi  praeferunl,  et  praeferendum  videlur. 

45.  Codex.  Rtilli.,  A!d.,  Torn.,  minu-.  benc.  Forte 
ady  is.  1m  ms.  Cantaurig.  Evangelii  legilur  etiam 
Forte  accidit.,  eic. 

46.  F.ilir.,  Ald.,  Torn.,  Reg.,  Oti.,  visus.  Poelm., 
jussus,  (|iiod  miniis  piaeel.  Iu  quodam  ms.  S.  Gat. 
(vetens  lialica-.)  legiiur  visus  esl  pro  apparuit,  buc 
cap.  S.  Lucae. 

47.  Oti.  a  prima  manu,  Soli  jussus.  Ita  Fausti  edi- 
tio. 

4S.  Coilex  Ranbii,  Foribus  tum  plebs  prostrata. 
Reg.,  foribus  tunc  plebsalstrata.  Oll.,  Rom.,  foribus 
plebes  adstrata.  Ald.,  Poelin.,  Torn.,  Fahr.,  foribus 
piebes  ustrata.  Latmius  in  Bibl.,  furibus  plebes  abs- 
tracla,  ex  conjectura,  ut  puio,  sed  qu.e  probari  po- 
lest.  Nam  verba  Lucse  sunt  :  Ei  omuis  multitudo  po- 
puli  erat  orans  foris  liora  incensi.  Pro  plcbs  ponitur 
plebes  :  <\i  qu<»  vide  1.  iv,  v.  694. 

49.  Poelm.  Quem  tibi  terribilis  concussit  corda  pa- 
vorem —  Visus,  cum  ioeli  sermottis  gralia  pl.icct?  I:a 


et  Reg.,  sed  corde  pro  corda ,  ei  Reg. 
placal  pr:>  placet,  ei  glossa  pavorem  d  lec.ial.  F.msli 
e -lilio  :  Q  nd  nbi  terribilis  cnncussu  cord:i  pavore  — 
Visus :  lum  keii  sermonis  muneie  placat!  Ueu-cliios  : 
Qwd  tibi  terribilis  concusnt  corda  parore — Visus, 
cum  Ueti  sermonis  gratia  placet?  Omcisius  cum  Fal». : 
Quid  tibi  hrribilis  concussi  corda  pavore — Yisns, 
cum  Ueti  srrmonis  gratia  placet?  Codex  Rarilni  :  Qui 
tibi  terribilis  concussit  corde  pnvorcm  —  Fi.sus,  enm 
lo3'i  sermouis  grulia  placel.  Rarlliius  resiiluit  :  Qui 
tibi  terribilis  concussii  corda  pavore  —  Visus  eum,  eic. 
Poelm.,  pio  d.  s.  :  Quid  libi lerribilis  concussi  corda 
B  pavore —  Visus?  tum  lceli  sermovis  munere  placat. 
Scripima  Oliob.  vera  videiur  :  Quem  libi  terribilis 
concussii  corde  pavorem  —  Visus,  eum  tceti  sermonis 
gralia  placet,  <|iiod  placuit  Laiinio,  et  Aldo,  ipii 
inemlose  habet  pnvore ,  el  placat.  In  Roin.  eadem 
est  scriptura,  sed  placat  pro  placet.  Verlia  Linae  i, 
11  sunt  :  iVe  tnneas,  Zacharia,  quoniam  exaudila  cst 
deprecatio  tua.  Barlhius  putahat,  nulli  ex  lol  edi- 
lionibus  venisse  in  meniem,  l<>geiiduin  eum  pro  cum. 
Iu  Basileensi  etiam  anui  1537,  legitur  eum,  sed  cum 
errore  Aldi  pavore. 


NOTiE. 

sine  querela.  ln  texlu  Gr  <co  id  dicilnr  apeprroi,  quod 
plerique  vertuut  sine  repreliensione,  et  in  codice  Ca:i- 
tahrigiensi  Evangelioruin,  apud  S>hatierium,  sine 
macula.  Sed  cum  fere  omnes  versiones  veteres, 
Sanctique  Patres  L  »lini  cum  Vulgala  exliilieani  sine 
querela,  idque nuiiuie  re<pon<J'*:»t  verbo  Graeco,  nam 
apsuupia  esl  nulla  querela,  Juvencus  exposmt  annexos, 
boc  est  nnanimes,  ei  nuilo  unqnam  jurgin  inter  se 
diSCordes.  Sionlis  senieotia,  h.  I.  v.  5il  :  Ad  pro- 
prium  semper  cogms  neclebal  amorem.  Formula  fre- 
quens  est  iu  inscriptionihusauliquisadsiguilh ■andam 
concordiam  conjugum,  Cum  qua  vixu  sine  querela. 
Apud  Griileruin,  pa».  1145,  nnm.  8  :  Conjugi  dul- 
cissimo,  cum  quo  advixil  sine  querela  per  annos  vi- 
ginii.  Plures  alhe  similes  videri  po-suin  apud  eum- 
dem  Gruteriitn,  et  apud  Hanuiium,  ei  Cellarimn  in 
Orthogr.  Fabreiiu-,  pag.  256seqq.,  15  iiiscriniioms 
prfert,  quibusea  formula  sine  qncrela,  aul  sine  ulln 
querela,  vel,  ut  in  lapidihus  -cribinir,  querelln  conju- 
gum  coiisiaoieui  concordiain  siguificat.  Hoc  sen-u 
Apuleius,  lilir.  u  Floridor.  :  Pruinde  sedulo  consu- 
leret,  ne  posl  quereUe  causam  caperet.  Ila  Crales  Iii;i- 
par<h'>m  virginem,  conjugium  optaniem,  admone- 
bat.  Horatius  ii<m  dissimili  modo  <le  concordia 
ama  itium,  I.  i,  od.  15  :  Felices  ler,  el  amplius,  — 
Quos  irrupta  tenel  copuia,  nec  mahs  —  Dicuisus  que 


conslnbat  mente.  quod  distabal  in  sexu;  et  in  moribus 
eratunum,  quod  geminabat  aspectus:  ac  virtus  redde- 
bal  pares,  impares  dederat  quos  natura.  Eo  autem 
majjis  noiandum  esi,  vixissehosconjiiges  unaniiues, 
et  sine  querela,  qma  proces-eranl  aiuboin  diebus 
snis.  ei  non  erat  illis  (ilius.  Dedecori  enim,  et  pro- 
bio  feminis,  pra>seriim  judais,  vertebaiur,6i»leriles 
esseot. 

43.  Lucanus,  I.  i,  v.  1")0  :  Sec  coiere  pares  :  alter 
vergentibus  annis  —  In  senium.  Tacitus,  Annal.  n, 
c  qi.  <5,  siinpliciter  <li\il  :  Nam  snam  cetatem  v<  rgere, 
Drusi  non  s<tlis  adolevisse.  Mlatem  vergere  pro  incli- 
nare  in  tenium. 

44.  Rarlhiiis,  lih.  xliii  Advers.  cap.  23,  similem 
versum  Prusperi  all<>g<i  :  Gratior  est  fructus,  quem 
spes  productior  edit.  Jnvenci  versum  laudat  Jonas 
Sc"ius,  monacbus  Bnbieusis,  in  Vita  S.  Columbaui, 
num.  "22  :  Huic  soboles  nulla  eral,  ul  Juvcncus  de 
Klisabeth  et-  Zacharia  ait  :  Gratius  nt  donum,  eic. 
Ri>da,  ail  li.  I.,  ex  Juvenco,  ul  puio  :  Qnutenus  ino- 
pinalo  prolis  ortu  cl  ipsis  donum  gradus  existerel,  et 
cwteros  miraculi  slupor  futuri  proplielce  pararet 
auditui. 

45.  Sic  etiam  Irenaeus,  1.  m,  cap  10  :  Secundum 
consuetudinem  sacen/oiii  soute  exivit,  ut  incensum 
pnnerel,  ct  venil,    uli  sacrificarei,  intrans  in  lemplnm 


rimoniis  —  Suprema    citius    solvet    amor    die.     Elsi  0  Dapuni.    Sic  eliani  Vulgala,  et  anliqtia   Ilala   versio 


auteni  querekv  vocabulum  non  dicatur  propi  ium  essi 
de  aiiimi  offensa  conjugali  amori  interveuiente,  ul 
vult  Peirus  Clovius,  a<l  loc.  cit.  Apuleii.  lameii  ne- 
giri  nequil,  freqiienlissiine  iia  accipi,  ut  ciirn  scino 
esi  <le  coojugihiis,  ea  si^nificatio  praefercnda  >it.  Cri- 
lici  inlerpreics,  qni  bunc  locum  expendmii,  partim 
obscnra  haec  esse  verba  dicuni,  ut  Valla;  pariim 
exp  miuiiI  innoxios,  inlem<>raios.  iniegros,  insonles, 
irreprehensih  les ,  sine  tpierela  Dei  ei  hoiuiuum,  ni- 
iniriim  non  sotiini  r.onscientia  pura,  vernm  et  fama 
inlegra.  Aiqni  verlmm  ipSUin  Gr;eeum  veni  posset 
noi  jurgiosi ;  neque  culpandus  esi  iniernres  Latinus, 
qui  phrasin  comniuntorem  usurpavit  sine  qnerela. 
Petrus  Chrysol.,  serm.  89,  inlerpreiaiiunom  luvenei 
videiur  am!»le<>ti ;  sic  enim  <le  his  conjugibus  ail  : 
Est  nova  f'licitas,  et  conjuqium  sinqnlaie,  quando 
manet  in  duobvs  una  mens.  :<nn  tancliiai   in  :'  ■ 


in  inuliis  ms<.,  sorte  exiit.  Sanciuarium  parserat 
templi  secretior,  quam  ingredi  soli  suinnio sacerdoti 
licebat.  Sancium  a  sanciuario  velo  dividebaiur;ci  in 
sanctiini  simplices  eiiam  sacerdoles,  non  vero  lai<  i, 
ingredieh  mior.Iil  voealmni  eihnici  adijlum,  el  adgla, 
qiind  vocahnlum  christiaoi  etiam  scriptnies  usur- 
pant.  Paulinus,  poem.  53,  de  Obitu  Celsi  :  Tunc  el 
discisso  nndata  (al.  discusso  nudata,  al.  nudat»  di- 
scissa)  ultaria  vlo —  Amisere  sacri  relliyionem  adyti. 
I ii  saucio  aureum  aliare  eral,  quo  odores  iucende- 
biniiir.  Laici  ad  septum  liiijus  loci  accedebaul, 
ut  hostias  et  oblationes  traderent  ,  sed  inius  non 
peoeir  'hani. 

48.  Foribus  sancii,  ut  ego  pmo.  Barlhiiis,  lib.iLin, 
Advers.  Cap.13,  aflii  inai,  simile  hahuisseapiul  ethni- 
cos  instiliilinn,  <pii  corpora  liininibus  ipsis.elforibm 
templorum  prostefnerfl  soiebaut»  Id  respicit  Uctid 


68 


EVANGELICiC  HISTORI^  LIB.  I. 


C6 


50  Visus,  eum  laeli  serrnonis  graiia  placet. 
N;tin  me  propiiius  rerum  pater  uniens  allo 
72  A  eoeli  solio  libi  nunc  in  verba  venire 
Praecipit,  et  cliara  libi  mox  e  conjuge  nnium 
Promitiit,  grandis  reriun  cui  gloria  resiat, 

55  Plurima  qui  pnpulis  nascendo  gauiiia  qnaret, 
Sobrius  aUemum;  clausnm  quem  Spiritus  ipsis 
Visceribus  malris  cmnplebit  numine  claro. 
Istius  bic  populi  partem  pleramque  docendo 


Ad  veium  converlet  ilor,  dominumque  Deum 

ique. 

00  Continuo  primus  noscet,  plebemque  vocabii : 
73  Nomine  Joannen  hunc  tu  vocitare  memento. 
Olli  confusa  respondit  mente  sacerdos  : 
jEinula  promi«sis  obsisiii  lalihus  cclas, 
Nec  senibus  soboles  poierit  eoniingeie  fessis, 

65  Quam  Deus  averlens  primaevo  iu  flore  negavit. 
H;ec  trepidans  vaies;  cui  lalia  nuntiusaddit : 


LECTIONES  VARIANTES. 


51.  Torn.  :  Jam  me  demissum  rerum.  Reg.  :  iYaiu 
me  demissum.  Plerique  :  Nam  me  propiiius. 

53.  Ald.,  Reg.,  Olt.,  Torn.,  Mox  e.  Fabr.,  Poelm., 
Mox  de. 

56.  Barihii  codex,  Sobrius  :  ceternus,  quoe  scri- 
plura  valda  mihi  probabilis  esi,  m  atemus  spirilus 
pio  Spirilu  sanctn  ponaiur.  Alii,  repugnante  B*r- 
thi«>,  sobius  aternum,  et  iu  Reg.  e>l  glossa  ceterua- 
liter,  ei  indicatur  Spiritum  dici  sobriom.  Aliier  ego 
inierpiuigo. 

57.  Sabalierius  edidit  lumine  claro,  et  pro  d.  s. 
numine.  In  mss.  et  editis  lamiim  repei  io  nvmine, 
quod  ennfirmalur  vtrbisLucae  i,  15  :  Et  Spirilu  sunclo 
replebiinr  adfiuc  ex  ntero  matris  sua>. 

58.  Buib.  codev.  ,  Populi  partem  plebemque  do- 
cendu — Ad  verum  convertet  iter,  <|imd  non  ahsonum 
Barthio  videtur,  sed  uon  audet  mutare  plebeimiue 
prn  pleramque,  quia  continun  sequilur  ptebemque  vo- 
cabil.  Faust. :  populi  parlem  magnamque  dotendo — 
Ad  lerum  convertet  iler.  Cui  consenlil  hie,  ul  sa-pe 
alibi,  ediiio  veius  in  Bibliotheca  Valicana,  quain 
Davenlriensem  ap;  elbi.  Peelm.,  Hic  pnrlem  populi 
plerumque  docendo  —  Ad  verum  connriet  iter.  Ila 
Fabr.,  sed  plerumque;  et  Ald.,  Rom.,  Ott.,  sed  hi 


populi  partem  plernmque.  Veieres  editiones  apud 
Barihium,  Torn.,  Reg.,  populi  partem  pUiamque  re- 
verii  —  Ad  verum  suadebit  iter. 

60.  Reg.,  Torn.,  Fabr.,  Gall.,  Novabit  :  plerique 
Yocabil. 

61.  Beg.,  Ott..  Rnm.,  Joannem  hunc  tu,  quod 
non  abhorrel,  et  ediluin  esi  in  Torn.  Plerii|ue</i«;i» 
tu.  Rescribo  Joannem  huuc.  Renscbius  ad  vers.  58 
lstius  hic  pupuli  iuonei,  hic  el  Itunc  semper  cuin 
digniiate  aliqua,  et  oinamenio  ejus  de  quo  sermo 
esl,  usurpari.  Ipse  ainem  scribit  Joaunem  hunc, 
quod  susiiueri  polest  per  hiaium,  et  quia  aspiiaiio 
vim  consonamis  uommmi|uani  habet.  Id  probat 
eliani  Beda  De  ineir.  cap.  de  synalcej  h.  hoc  versu 
Juvenci. 

6i  R'g-,  Ald.,  Poelmann.  pro  d.  s.,Torn.,  Fabr. , 
soboles  :  alii  foeius.  Reuschius  soioles  pra  feit,  qnia 
v.  67  Angelus  Mariae  respondens  eodem  vocabulo 
uiitur. 

65.Alii  quam,  scilicet  sobolem  ;  alii  quem,  nempe 
fceium. 

66.  Ald.,  Fahric,  Poelm.  pm  d.  s.,  Oit.,  infert. 
Alii  addit.  Rom.   infert,  sed  forte  fuit  infn. 


NOT.E. 


nem  vulgatam  astrata  ,  vel  adsfrata,  vel  prostrata,  ut  G 
ms.  codex  Barlhii  h.bet.  Veibo  asterno  l>ac  sknifi- 
calione  usus  esl  Ovidius  lib.  n  Meiam.,  v.  543  : 
Nocte  dieque  vocant ,  asternuiUurque  sepulero.  Ajnid 
Lneaio  nulla  meniio  (u  hujiiis  moris  :  vero  lameu  si- 
millimum  est  enm  a  Juvenco  expressum  fuisse. 
Rugtbat  simpliciler  posiuim  pro  Deum  orabat.  liinc 
rogiitiones  preces,  supplicaiiones  ecclesiasticae,  de 
quo  verbo  consulendus  Ducangius.  Siuiili  inodo 
orure  absolule  ab  ecclesiastieis  scriploribus  Usurpa- 
lur. 

50.  Fortasse  alludit  ad  illud  Virgilianum  lib.  xu, 
v.  48  :  Qunm  pro  me  curam  geris,  hunc,  precor,  op- 
lime,  pro  me  — Deponas.  Ila  certe  putabal  Barthius, 
loc.  cil. 

51.  In  Prolegnm.  ad  Prudentium,  num.  205.  os- 
tendi,  priniam  in  propiiius  reete  produci  posse.  Con- 
fer  eiiain  Siiii-faeiioiiem  Dracontii,  v.  14,  pag.  369, 
ei  adde  Guilielinuni  Biitonem,  epist.  ad  Karlotum, 
vers.  18  :  Hunc  quoque  propitio  coelestis  sidere  vutttts  ^. 
—  Yel  semel  Hluslra.  ** 

52.  Venire  libi  in  verba  notanda  pbrasis,  ut  venire 
in  conspectum  alicujus,  lenire  in  sermouem  alicnjus, 
vel  ahcui. 

56.  Sobrius  asternum  ponilur  pro  bis  Lucir  verbis, 
Yinum  et  siceram  nun  b.bet.  Juleidiiin  aternum  ad- 
verbiniii  accipilur  prn  as>idue,  valde.  Virgitius, 
lib.  ii  Georg.,  v.  59'J  :  Terque  quattrque  solum  scin- 
dendum,  gtebaque  veisis  —  .Lternum  [rangenda  biden- 
tibus.  El  libr.  vi  yEneid.,  vers.  400  :  Licet  iugens 
janitor  uniro — JEiernum  latraus  exsangues  teneat 
umbras.  Omeisius,  <  ui  arridel  ceternum,  inierprela- 
lur  perpettto  sobrius.  Joauncs  eniin  lolo  vitse  suse 
tempore  (uitsubrius,  accibi  parcus. 

57.  Evangelista  ail  :Ab  ulero  matris  suw,  quod 
nonuulli  haeretici  inierpretanlur  ub  infantia  sua.  Ju- 


vencns  recie  cum  aliis  Pairibus,  clausttm  ipsisvisce- 
ribus  nutiiis. 

58.  Populi  partem  pleramque,  scilicet  multos  filio- 
rum  Israel,  ui  ail  Lucas.  lo  singulari  nuniero  ple- 
rusque  Sailusiius,  Gellius,  Apuleius,  et  alii  dixe- 
ruiii. 

d0.  Eu  verba  Lucaj  i,  16,  17  :  El  multos  filiorum 
lsrael  converlei  ad  dominum  deum  ipsorum.  Et  ipse 
prceeedel  ame  illum  in  spiritu,  et  viriule  Eiiw  :ul 
convertat  corda  patrum  in  filios,  et  incredulos  ud  pru- 
dentiam  justorum,  parare  Domino  plebem  ptrjectum. 
Ilaque  sic  Juvenci  verba  inlerpungo  ei  explico,  : 
parnin  pleiamque  populi  ad  verum  iler,  dominum- 
que,  deumque  converlet.  Ipse  pnnms  noscit  (l»o- 
mii  um  vide.jcet,  diiin  in  niero  mairis  exsuliavii)  et 
plebem  vocabit,  quia  v«>x  erit  clamautis  in  de- 
serto,  eic,  aut  plebem  novabit,  quia  Domino  plehem 
pei Te<  lam  parabit  :  nam  novubit  respieere  pnlesl  ali- 
quo  pacto  ad  baptisiiuim  Jnaunis,  vel  elegans  est 
metai  bora,  ut  aii  ad  li.  1.  Maldunaius,  i|ua*i  Joan- 
nes  serenduin  a  Cbristn  agruni  proscinderei,  ac  no- 
yarei.  Plerique  na  distinguunt,   Ad  vemm  eonveriei 

iter,  dominumque.  denmque Continuo  primus  no- 

scet :  «|uo<l  uoigis  a  verbis  Evangelii  recedil 

63.  Sic  Yirgilius  I.  v,  vers.  4i5  .  .Emula  necdum 
Temporibus  g  minis  cam  bat  sparta  senectus. 

04.  Eessns  sa-pe  Soual  generalioni  iuepiiim,  iu- 
fecuiidiim,  ut  v.  liO,  jEio  defessis  t.uxit  mnacula 
membris.  Claudianus,  Oe  rapt.  Proscrpinae  1. 1,  ^ers. 
1^4  :  Eessaque  post  primos  haseruni  oiseera  partus. 
65.  Keuschius  supplei  Quum  Deus  avertens  se,  et 
de  aveisioue  Dei,  t|iiai  liequenur  iiidignatmnem 
denotat,  plura  disseiit.  Sed  pulius  inlehigeuduni 
est,  quam  esse  accusaiivum  jungendum  partidpio 
(tvtrtcns,  el  veibo  negavit,  ut  in  re  simili  dit:tfS\ 
1.  m,  v.  504,  var.  lect. 


67  C  V,  AQLTL. 

Si  iil)i  morlalis  sobolem  promiiieret  nllus,  A 

Ad  desperandum  forsan  cunclaiio  meniis 
74  Debucral  lardis  lucrens  iusislere  verbis. 
70  Nunc   ego,  quein  Dominus,  coeli  lerraeque  re- 

[pertor, 
Ante  suos  vullus  vnluit  parere  minislrum, 
Auribns  ingratis  boiuinis,  visuque  receplus, 
Supremi  mandala  Dei  lemueuda  peregi. 


JUVENCI  6S 

Quare  promissis  manet  irrevocabile  dormm  ; 
75  Sed  tibiclaudetur  trepidaivox  ntinlia  menlis, 

Dmiec  cuncia  Dei  firnieulur  numera  vobis. 

75  Haeea.it,  et  sese  leneris  iinmiscuil  auris. 

Inlerea  pnpulus  miracula  longa  trabebat, 

Quid  tantuiu  in  leinplo  velle!  cessarc  sacerdos. 
80  Egressus  trepide,  numen  vidisse  supernum 

Nuiibus  edocuit,  miserae  el  dispendia  vocis. 


LECTIONES  VARIANTES. 


68.  Barihii  codex  ad  disperandum,  quod  Barihio 
arridei ,  quia  disperare  est  secus  sperare,  ul  dissenlire, 
et  inillt'  laliausu  hahet  laiinilas.  Omei-ius  a  Bulliio 
dissentil.  queffl  novarum  vociun  affeclorcin  vocat. 

70.  Ald.,  Torn.,  Banliii  codex,  Reg,,  \\<  m.,  On., 
repcrior.  qnod  pio  d.  s.  po-uii  Poe  inaiuus.  Alii 
creaior.  Grunerus  Act.  Soc.  Lat.  len.  vol.  111,  distln 
guil  quem  Dominus,  coeli  terrtvque  rcperlor.  Aiii  do- 
minns  ax'i,  lerrwque  repertor. 

71.  Sabaiieiius  edidit  patere,  ei  pro  d.  s.  parcrc. 
Id  iniice  verum  est,  et  in  niss.,  ei  cdiiis  (|iios  v>di, 
tanlinn  ex-iai.  Patere  metri  legibuj  advci-alur. 

72.  Banhitts  scrihendum  existirtial  Iwmini  :  sed 
bene  est  hominis.  Baiihius  iulelligit,  esse  dalivum 
brn  ablativo,  ut  sa-pe  lii. 

73.  Codc.x  Banlni  Supremi  mandata  Dci  temjmanda 
perctji  :  qoa  scriplura  aiiod  aiiqujd  lalere  pulal  Bar- 
lliius.  Ita  exbibent  n<isiri  codl.  Rcg.,  et  Ou.,  sed 
temneudu,  vel  tempnenda,  quod  in  ms-.  codd.  iuve- 
niri  conlirmal  Gallandius.  Beu-chuis  cnin  edilis 
Sunwii  jusna  Dei  iun  contcmnendii  peregi.  Grunr.rtis 
loc.  cii.,  Supremi  mandata  Dei  temnenia  p  regi'! 
h.  e.,  Peraecre  debeo"?  \ el  peregisse  debeo?  Galjan- 
dins  $v>>,mi  JH.sn  l)ei  non  contemncndu  peregi  ?  In 
Roin.  tcMnda  mendrtm  est  pro  tcmncndu  !  reliqUa, 
ii i  in  Ueg.,  et  Ott.  Omeisius  fatetur,  quatuor  codi- 
ces  ciiin  nostris  facere,  sed  putat  legendum  Dei 
haud  lenmenda.  Reuscbius  vero  suspicatur  Dei  con- 
tcmpta.  Uetineo  Dci  temnenda,  neinpc  qu;e  Z  iclia- 
rias  coniemneret,  vel  conlempturus  eral. 

75.  Tornies.,  Reg.,  Trepidce,  quod  expretsit  G;il 


landius  cnm  Grunero  loc.  cil.  ex  mss.  Angl.  Un., 
Caot.  IMeriquc  edili  rapidtv ,'  quod  Reoschins  reli- 
iiuil,  et  cxplicat  Badius,  quia  niens  unico  nioiue.nlo 
coelos  pcne  lal.  Trepitlu'  suinitur  pro  dubicv,  incerta>, 
dubiiantis. 

77.  P  elm.,  IV'g.,Oli.,  lioni.,  Fabr.,  Call.,  cl  ,<c- 
se  toteris  immiscnil  auris.  Velus  ediiio  Fausli,  Ald.  , 
Th:ii.,  Poclinann.  prp  d.  s  ,  ci  sulnto  lciwcs  se  mi.il 
in  quras. 

78.  Reg.,  Oittdi.,  Poeim.,  Ald.,  Tom.,  Rom., 
Daveiitr.,  popidus  miracula  longa  traheb.l.  Bartlni 
codcx,  populus  n\iracula  lonaa  trulubant.  Fabr.,  po- 
pu  »•..'  miiacula  lonya  irahebai.t. 

7/9,  Fabr.,  Q,.iii  tncdcn  in  templo,  minus  be;ic.  In 
Rcg.,  Quid  lanluui  templo,  deesi,  in.  Reuscliius  aii  , 
lamcn  non  adco  iuconcinnuin  esse. 

80.  Ucl;.,  Vrogressus  trepidw.  Bartini  codex  melius 
Progrcssiis  trcpiue.  Sic  Roin. 

81.  Plcri(|iic  edili  miscrw  el  dispendiu  vocis.  Reg., 
mi-cr:  disp  udia  vocis;  iia  Olt.,  sed  posl  miscre  abra- 
sum  alnju.d  videiur.  Rom.  misera:  dnpeudia  vocis. 
Bailli.c  de\  miscra' dispendni  voci,  quu:  gcnuina  lec- 
lin  Biiibio  vidctur.  Kortasse  lcgeie  prui.-liiei  it  mke- 
ra:  ob  dispcntiia  vocis,  qu;e  fuerit  causa  cur  nutilius 
edocuei  it,  clc.  Sed  lectio  vuLala  bcne  procedii.  Cor- 
nciiiis  Val.  Vonck  Observ.  Rliscell.  cap.  51,  pag. 
118,  rescribere  mallet  misera  et  dispendia  vocis :  uam 
ita  ainat  Jiiv*encus  ulijino  subslantivo  epiibeton  ne- 
gare,  nt  mox  v.  84,  Nec  dilata  diu  vcncrunt  munttn 
protis. 


NOTiE. 


67.  Pulcbra  1i;tc  est  iuterpretatio  verborum  Lucsfi 
cap.  i,  vw«.  19,  "20  :  Et  respondens  Angelus  dixil  ei: 
Ego  sum  (Jabrui  qui  aslo  ante  Deum,  el  missus  stint 
loqui  ad  ie,  ct  htvc  libi  evungelizure.  El  ecc  cris  la- 
cens.  elc.  Bcda,  iu  carininilms  Juvenci  vur.-atus,  banc 
explicalioncin  arripr.it  ad  h.  1.:  Yult  iutcll.iji,  qnod 
ii  homo  talia  promilleret.  impune  signitin  flaffitnre 
liccret  :  at  cum  aagelus  promiual,  jtiiu  dubilari  non 
deceat. 

00.  Reuschins  exponil,  Debuissel  eliam  lingnam 
cohibcre,  ul  laidus  ad  loqiiendum  esses.  Malo,  De- 


riiscripli  per  ttcbiiu  currcns, — Omnia  swctorum  serie* 
promissa  trahebat.  Adhuc  lamcn  obscuruin  remanet^ 
quidsit,  populum  miracula  longa  trabere.  Verba  Lu- 
c  v  h;cc  suni :  El  crai  plebs  exspectans  Zacliuiiam,  et 
mrrabantur  quod  lardarel  ipse  in  lempto.  Plnres  qui- 
dein  ac  diveisa)  sonl  sigiiificatioues  verbi  truho; 
sed  ad  rcui  nostram  ea  niaxime  lacit,  <ju;i  accipilur 
pro  agilare,  rtBjullare  animo,  considerare.  Sillustius 
De  bello  Jiigurlb.  cap.  98  :  Munus  anxius...  trahere 
cuni  animosuo,  omitlereine  incepium....  an  fortnnttm 
opperiretur.  Taciius  Annal.  i,  cap.  76,  ad  lin.  :  Cur 


huerat  insistere  his  luis  verbis,  quibus  tanluiii  le  ad  £)  itjstinue.it  spcclucuio  ipse,  varie  trahebant ;  boc  t\-t, 


credenilmn  osicndis. 

70.  Terrwque  repertur,  ul  rerum  repertor  apud 
Virgilium,  orbis  repertor  apml  Priidcnliuni,  el  si- 
miba  ;iba  apud  alios,  (jtie  bmguin  e-sei  recenscre. 

71.  Priina  signilicaiio  verlii  pareo  e-t  udsse, 
pnvsio  esse,  qua:  tMiic  loco  c<nvcnii.  Adisis  Coin- 
nicni.  ad  Pruilciilium  libr.  n,  conira  Syininach.  v. 
257,  Qntv  ximul?s  pareremeis  viriuiibus. 

74.  Diaeoniius  de  inunere  «li  vhtn,  foriase  Ju- 
vencuiu  i  nilalus,  hb.  i,  vers.  6',i5  :  Manet  irrevocu- 
bilc  niunus. 

77.  Teneris  auris.  S':c  Priiilcnlius  Psyih.  vers. 
122,  Per  teaeros  critpma  nttt*.  Coidcr  (>ooiment. 

78-  Barlliius  a  l,  pulclierrimc  iisiirpa:uni  tcuhc ' at, 
vel.  quud  IpSC  niavuh,  ct  eleganlius  quiilem  esi, 
trahebttnl,  uuni  ideliccl  longa  vidiatar  scrics  lein- 
poris  c.(miiir.i:tia.  Sic  Vir^ilius  lib.  iv  GcoilMc.  v«fS. 
592,  Qw  *int.  qum  fuerint,  quw  mox  veniinu  Irttlmn- 
tw . .'?!  Juvencus  noster  li.  I.  vcrs.  W2,  Intcrcu  veic- 


ViUie  liiierpretabantur. 

79.  Tanlum  tessare,  lantopere  cessare.  Vide  nol. 
:hI  DiaciMilium  I.  iii,  v.  250,  Et  ncgct,  Abraham  litn- 
tttin  fecisse  bcatum. 

80.  Glnssa  nolabilis  in  Bartbii  codiee  lncc  erat  : 
<  Nuiiieu  siipcrnum.  Angelum  sic  dicil,  ut  iu  historia 
Abr.ih.uni. \el  mittenieiu  prouiisso,  Qniniam  De.iun 
boino  viden;  non  poterai,  ei  vlvere.  Numcn  autem 
minftsesl,  quapisi  Deum  dixlsset.  Numea  cnim  ipiasi 
liuiainen  l)ei  dicbur.  »  Quod  postremuin  ail  Banbius 
cx  scelerato  Paulo  illo  ortiiiu  esse,  (iui  caroilicina 
Pc-ii  inniinieraliiles  bonas  res  omni  pnsleritiilis  ine- 
inorke  i:ial>'  exemil,  dignus  oplima  sui  parle.  pali, 
quae  lccii  illi.  Certe  numen  esi  nuius,  volunias,  el 
fere  dicebatur  ab  elhiiicis  de  voiuiilale  et  polenlia 
(ieoniin.  alque  adco  de  ipsis  diis,  ct  de  divinitale. 

81.  Dispendia  vocis,  ut  fanue  dispcndia,  mone  dis- 
pendia. 


19                                                   EVANGELICiE  HISTORIjE  LIB.  1.  70 

7S^llc'e(^om •  mremeat  eompletoex  ordinevates  j^  Tuiic  majora  dehinc  idem  mandata  minister 

Ofiicio,  amissamque  levanl  pmmissa  loquclam,  Detulit,  ad  Marhv  demis-us  Virginis  atires. 

Nec  di  ata  diu  veneiutit  min  era  proilfi ;  Haec  desponsa  stio  per  lempora  certa  propim|uo, 

85  Anxia  sed  ventris  celabat  gaudia  ennjnx  ,  90    77  Andita  virgineis  casie  pubescere  tes  tis, 

Donec  quinquecavam  complerrnl  lumina  lunam.  7S  Li  servare  diem  jussis  permissa  parenlum. 

LECTIONES  VAKIANTES. 

8-2.  Reg.,  Ott.,  Faust.,  Poelmann.  prod.s.,  Ald.,  J-8.  Poelm.  minns  bene  dimissus  pro  demissus. 

Torn.,  remeat.  Fabric.,  Poelm.  in  lexlu  rcdiit.  Rom.,  90.  Rom.  ,    pubescere  tcedis  cum   nola   in  margi- 

repedat.  ne,  Virgnew  tcedee  ,  srilicel  animadversione    id  di- 

87.PoeIm.  pro  d.  s.,  Nunc  :  melius,  Tunc.  gnum  esse,  quasi  Virgo  pubescerei  in  nupli:is. 

NOT^E. 

83.  Levant,  levem  el  tolerabilem  faciunl   amissam  rinm  conjugem  lua-n,  id  est,  uon  limeas  nuptias  ejus 

loqiielain.  Virgilius  1. 1,  vers.  55 i :  Sis  feli.r,  noslrum-  tolemnilei  celibrure  :  l.cel  alii   dicant,  quod  liouduui 

que  leves  qucecumque  tuborcm  ;    el  I.  viu,  vers.  109:  oat  in  douiuminducta,  scd  solum  desponsaia.  Pri...um 

Ingrediens,  varioque  viam  sermonc  ievabat.  Hinc  leva-  luiiwn    magis  coiu.onai   Eiangtlio.   Opiuinucm,    <;u:e 
men,  consolalio.                                                         t»  magis  piucet  S.  Thoime,  cuniiimai  Suarius  dispui. 

85.  Anxia  cclabal,  quia  occuilaba'  se,  ut  ail  Lueas,  "•  ">'■>•  xv"-  Ali:im  ime.  proiaiiouein,  qu;e  ;-d  Juve:;- 

qu;»i  eruhesceret   quod  in  senecuite  opeiam  bberis  ^11"1    uiagis   accedii,    te nenl    Ame  uius,    Abote«Si«, 

dedissei.  Schoeltgenius  iiim  hic,  lum  vms.  117,  an-  Cajcantis,    Baromus,  et  nlu.   Jwpiicin  boc  onhne 

xia  iBleypretatur  lala.  Gaudia  rentris,  qnia  vere  gau-  ,!'!"  l0lai"  n"hl  ««'«are  vi.ietur.  B.  Virgo  jsim  anlea, 

debat,  «r:ilii.sqiieDe:i:mehal,qiiod:ib*UiIisseio»pro-  el   |l,rlas.Sfi   antequam  nuMlns   essel,  de-pon<a  «>rai 

brium  ejus  inler  homines.  Nam  oini.es  uemes   prubro  suo  I  ropinquo    sed  jussis  |.aren:iim  ahdna  viijsineis 

veriebant  steriliiaiem  feminarum.  Inier  Judao;  liu-  ,eclis  Kibescebat,  iempusi|iie  opporuuniin  mairitnQ 

jiismo.li  opprobiium  eo  majus  erat,  qma  Messiam  ex  n"  contrahendi  exspeclabai.   Il..e  ipso  tempore  ap- 

sna  £?eme  i.asciiurui.i  sperabani  :  ;><•  proinde  femhi*  r*MH  iih  an:;elus,  ei  cum  de  Spuitii  san.  io  conte- 

steiiles  in  Imjus  ghwia»  p.itmi  tenirelion    otcrau.  PlsSel>  l,,,co  malrimomuw  veinm  cum  sponso  stie 

Pru.lentius  biliuoh.  vers.  Li,  ln  isla  —  Rfeft  Sar,t  Josepho  eonlraxii,  el  ad  s  .hrt  •n-iaiu  fJi-.-.bril.an:  sc 

ema,  sobalu  sibi  gaudia  *er*  —  Ferri,  et  Sedulim  1.  ™»'u'".  Nam  si  abdiia  virgtlieia  lectis  erv:  »  i  (iir,:i 

li,  vers.  m-.Qaa-  veutrc  beaio—  Gaudia    mclris  lia-  nuj.liarum,  slaii.u  ac  exl.a  ea  tecta  produssc,  cl  qni- 

bens  cam  virqinitatis  honore.  dem  '"  '"""'«i'"'  "'  civitaiem  Juda;  cum  festinaiim.e 

„„,'        .      .     „  ,  .  .    .  .        n       .  „  Kisse  cognoscimus,  ficde  inielligimus,  id  peractum 

87.CAPUTIL— AngelusGaimelmttolvraDeoadMar  |)us!  (iJ01ll  n,1:iii:,ium.  rq  lla  e\|.<»-ita,  vi\  ulla  ent 

rimn  Vtrgmcm{Luc.  i,  26-59).  Qiu.mnsidein  mmisier  difapplias,    qu;e   levi    negoiio   mm    uissolv.n.r     1  ;. 

fuerit,  idem  angelus  G.bnel,  tamen  ad  Manam  \ir-      eilillK    (|l|.e  p,lStea  ,,ai.r.1(  j .lVCI,Cll8  veif,    1G    M. 

gmen.  niajora  delulit.  Auuuuliavit  eni.n  Cbnsium  ex  C((mmo.le  expiicanlur  <le  Josepho  ja...  c  ujuge.   ei 
ea  i.asciHnuin.                                                               q  Viro  [j   Yirihnis,  qui  secuin  cogKaveiit  de  Ma.ia  coi- 

89.  Des]ionsa  ;  verbum  magis  Latiniiin  ,  quani  de-  jnge  sna  uimillei.tla. 

ponsala  :  quainquani  el  hoc,  quo  Vulgaia  uiinir,  pro-  (JU.  Mulialis  hbr.  l,  epigr.  71,   Yiigineam  domum 

bum  esl.  .Multi    inieiligppl  jam   tuuc   B.  Vnginem  vocat  virginum  Vesialium  aedee.  Siuuii  u  o.io  virgi- 

iiu|>tain  fuisse,   et  siguilicaiiune  minus  proprja   diei  ncis  lcc  is  e\plic.re  pos-u.nus  de  aliqua  dunio  ,  in 

despousam,  vel  desponsatam,  Juvencns,  cujus  sane  qua  virgines  sinnil  e.sseui,  el  educaienlur.  P.  Caui- 

auciorilas  conleiunenda  iion  esi,  conliariam  innuil.  siuslihr.iDcDeipara  V.iap.  Iv2,  el  Suariiisino  |  ari., 

vel  clare  etiarti  leuel  npiniooefla.   Eisi  mitem  Juven-  q  ast.   29,  ail.  2 ,   disp.  7,  ex  rainbus  pioi.ai.l, 

cum,  ut  coininuni    Pairiim  et  ibeologorum  senlenliac  lni.-se  in   lempio  llierosolyn.iiam.  leciiin  in  euovir- 

coluereat,  explicare  v:.lueiinuis  dc  soleiuni  eelebia-  gines  Di-o  dicala:  baiilal.ani,  ei  iu  liis  virgmeis  ;e- 

linne  nuptiaruni,  quani  etiam  p..st  veri   matriinonii  dibus  B.  Virginem  ab  anno  ieiat:s  mu.   leiiin.  qm  a 

coniracliim  dilalaiu   esse  inlelli.-al,  adliuc    laiuen  a  parenlibus  in  lemph»  pr;e>euiaia  esl,  i;t  pie  cre.iiiur, 

])leriM|iie  hac  in  re  dissidet,  qugq"  in  ead.mi  domo  usque  a.l  suain  .lesptu.s  liom  in.  vii.in  cgis.-e .  De  hu- 

cum  Josepho  non  haliiiasse  prediijerit,  etiam   post-  msmiuai    asceierio    virgiuuin   iniclligi    poiesi    illud 

quam  desponsa  iili  liierat,  aui  niauiiiionium  cum  eo  M  m-Ii  ib.  II,  ni,  19:  Accinptfegue  tuumW  cUieUa  pcc- 

contraxerat.  Negari   nCqUit  raiiones   [irolialiiles    pro  tus.  per  plateas  confiui  bant.  Scd  tl  virgines,  qua-  cuu- 

uliaque   senleniia  ex   Evangeliis  peii,  ui  vel    ex    iis  clusa'  eranl,  procuriibant  cd  Ouiam.  Al  dila  eigo  vir- 

colhgi  potesl,  uu:e  S.   Thomas  egregip  disj:iitat  iii  gineis  Impismo.li  leciis  D.  Virgq  easie  ci  i  ie  \iiam 

pari.,  qua^-t.  ^9,  art.  cl  :   Ad  lcrium  dic  .ndum,  quod  Iransegit  usq.e  ad  pnbi  nalis   leinpii^  :  ied   aiiniin- 

sicul  Chrysostomus  dicil  super  Muttliauim,  I-eata  \irap  -r»  lialio  Nerhi  divini  eo   loru  cerie  jeracla   n.»n    est, 

sic  fuit  de>ponsala  Josepli,  quod  et.am  csset  domi  ha-  (|iiamloquideni  an^elus  ini-su^  esl  a  heo  in  eiviiaiem 

biia.  Nam  sicul  in  ea,  qiuv  indomo  viri  comip.t,  iniel-  Galilajie,  cui  iioiiien  Nazaielli.  tiporl.  t  eigo,  ni  iu- 

ligitur  concepiio  marilahs  :  sfcin  ea  qua'  i.viri  du.,:nm  lelligamus  eliam  in  civiiale  Nazareili  l'ui-se  aliqueni 

coneipil,  est  snspecta  conceptio.  Et  ita  non  essct  suffi-  lociim  virginibuseducamlisaccuiiimo.lai;;m.  vel  t.t  la 

cienier  povisum  fama?  B.   Virginis  per  hoc,  quod  fuit  vnginea,  .|ii:e  Jiaeneus  meni.ual,  nihil  ;;li;:d  lins-e, 

despoiisiila,nisietiamfuissetdomi habita.  Vnde  quod  di-  q  am  c;;bu  uluiii    s.eieluui   in  (huuo  paleina  Dcipa- 

cimr,  Noflet  eam  iraducere,  melius  in  ciiitjititr,  id  cst,  r;e,  in  quo  hiec  soli  Dew  vacaii:ii,  aiqm;  osiio  clausu 

nollel  eam  difjumare  in  jnbliciun,  quQin  quott   iutilli-  oiahat  Palrcin  i.i  abscoudMo.  NalalisAle.\anuer  See.  i 

qtttur  tte  t-aduciioiie  in  domum.  Vnde  cl    Evanq  Ytsta  Ili.slor.  <  eclrs.  cap.    I,    ail.    "2,    l.iciun    I.  II  Mael.a- 

subdil.  ijitotl  vulnil  occulle  dimillerc  cam .  Qi  itmvis  lu-  b;e  •.riun  ile  virginibus,  qme   ritiHlMsa-   eranl,  e\pli- 

men  csse!  domi  liabita  propter  prifftam  icspoinuiliouis  cat  de  puelli-  qmc  pie  eil-.:ca!)a;ilur,  <i  j.iopiiissihi 

ftd,  m,  nondnm  tamcn    iiiterccncral  solcmnis  cilebrutio  Ci.hieulis  jialerme  domiis,  sive  penel'  ;.|ilins  laiehaiil, 

iittptiar><tn.  proptcr  quod  eliam  non  :itm  curnaHtcr  con-  ppque  prodire  loras  -inebanliir.  he  bis  eigo  patcriMM 

venerant.   Vnde,  sicut   Clirtjstis'omus  dicit.   noii   difiit  domus  lectrs  rq  iuui  e.-l  .luveiiCvin  bsdmmIk.    Vide 

Evaiuj,  lisla,    Antcquttm   tlitccctur  in   du.i.i:;!  sponsi,  im.l  nn  ::d  v.  OiO  h.  I. 

eteni,,:  intns  jam  erat.  Consuetudo  enim  fuii  vetcrihtis.  91.  Glos.-a  Reg.,  scrvare  dicm  —  Ftthmtm  nuptiu 

ut  sptmstv  in  sponsorum  domibus  haberentur.  Et  ideo  rum.  pa  alji  bunc  locun.    inteip.ei..nlur ,  pia-sniim 

etiam  Angelus  dicit  Joseph  :  Ne  timeas  uccipere  Ma.  Koenigius.   Quod   si     teneamus,  matrimonium  jam 


n 


95 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCI  72 

Ad  qnam  tranquillum  sermonem  nuntius  infn  :  ^  100  Nnllos  concepius  fieri  sine  conjuge  dicunt. 


Salve,  progenie  terras  julura  salubri, 
Desine  conspeciu  mentem  turbare  verendo. 
Nam  tua  concipient  coelesti  viscera  jussu 
Natum,  quem  regnare  Deus  per  saccula  cuncla, 
79  Et  propriam  credi  sobolem  gaudetque,  ju- 

[betque. 
Hunc  ubi  sub  lucem  dederis,  sil  nomine  lesus. 
Ad  quem  Virgo  dehinc  pavido  sic  incboat  ore  : 


U»de  igitur  sobolem  mihimet  speraho  venire? 
Nuntius  haec  contra  ce!eri  sernione  faieiur  : 
Virius  celsa  Dei  circumvolilabit  obunibrans, 
Spiritus  et  veniet  purus,  leciissima  virgo, 
105  Aciibi  mox  puerum  casto  sernione  jubebit 
80  Maguificum  gigni  populis ,   quem  credere 

[  sanctum 
Supremique  Dei  natum  vociiare  necesse  est. 


92.  Poelm.  pro  d.  s.,  Ald.,  nuntius  infert  pro  infit. 

93  Poelm.  in  lexm,  Rom.,  OViob.,  Fabr.,  Salve, 
progenie  terras  juiura  salnbri.  Ald.,  Torn.,  Ptielm. 
pro  d.  s.,  Fausi.,  et  Daventr.  Salve  progeniem  lerris 
paritura  salubrem.  Reg.,  Salve,  prugenies  terras  jutura 
salubris,  ut  Virgo  dicalur   progenies  salubris.  Gru- 


LECTIONES  VARIANTES. 

Grttivrum,  Iluic,  vbi  sub  luce  dederis,  sit  nomen  le- 
sus.  Barlliii  codex,  Grutierus  1"C  cit.,  A!iuinu«  ad- 
vers.  Elipand.,  Kom.,Ott. ,  llunc  ubi  sub  lucem  dc- 
deris,  sii  nomine  lesus.  Ita  Beg.;  Cant.,  et  Ald.,  sed 
numea  Ics,  s. 
99.  Ald  ,Torn..  Faust.,  Rom.,  sic  incipit.  Poelm., 


neius  loc  cil.  ex  inss.  Un.  progenie  (erris  futura  sa-  B  Fabr.,  elalii,  sic  inclwat. 

lubri,  et  C  mt.    progenies  terris  futura  satubris.  b-git 

progenie  terris  futura  salubris  ,  quod  ineiilo   displi- 

cet  Gallandio,   qui    pr.iferl    progenie  lerras   julura 

salubri :  ac   revera  melruni  non   patilur  fulura  ,  ac 

parituru  videtur  glossema. 

94.  Torn.,  conspec  a   memlose. 

95.  Alcuinus  I.  ii  cuntra  Elipandum  male  Non  pro 
Nam. 

96.  Aleuinus  loc.  cit.,  per  scecu!a;\.  n  contra  Fe- 
licem  male  legit  per  singula. 

97.  Rom.,  ul  propriam. 

98.  Poelm.,  Faust.,  GalL,  Torn.,  Fabr.,   Huic  , 
ubi  suu  lucem  dederis,   sit  nomcn  lesus.    Un.  apud 


101.  Rom.,  codex  Barthii ,  Reg.,  Otiob.,  Gall., 
mihimet;  quod  magis  placet,  quam  mihinunc  in  Aldo, 
Poelm.,  Torn.,  et  aliis. 

10i.Torn.,Fa»st.,Rom.,  Ald.,  Fabr.,  Poelm.  pro 
d.  s.,  profatur   Reg.,  Otl.  cum  aliis,  fatetur. 

104.  Codex  Baitbii,  Spiritus  adveniei.  Rom.,  Spi- 
ritus  ac  veniet. 

106.  Plerique  edili  dislinguunt  gigni :  populis. 
Ald.,  Ilom.,  Fausi. ,  gigni  populis.  c/ucm  ;qund  »equi- 
tur  Gallandius  ex  ix,  6  lsaice,  Parrulus  enun  natus 
esl  uobis.  et  filius  dalus  est  nobis,  et  Lucaeu,  11: 
Natus  esl  voins  hodie  Sulvator.  Reuschius  prubat 
gigni:  populis  quem,  ex  Act.  Apost.  iv,  12. 


NOT.E. 

tunc  contractum  fuisse,  id  intelligemus  de  die  quo  Vide 
caeremoniae  publicae,  et  solemnes  matrimonii  peragi 
debebant,  vel  quo  Josepb  in  doniuin  suam  eam  du- 
cturus  erat.  Servare  interdum  sumitur  pro  observare, 
esse  in  specula,  exspectare.  Dies  eiiani  sumilur  pro  q 
lempore  indefinito,  ul  idem  sil  servare  diem,  ac  ex- 
speciare  leuipus  opportunum.  Igiiur  B.  Virgo  jussis 
parenlinn  pennissa  est,  neuipe  data,  seu  tradiia  est ; 
nam  bancsigoificaiionem  habel  hoc  loco  verbum  per- 
mitto,  iii  pubescerel  virgineis  tectis,  etservarct  diem. 
Sicenim  nroeedit seusushorum versnum,  non,  ut  ex- 
ponit  Wiikius,  abdita  est  pubescereelservare.  InnuitJu- 
vencus,  Virginem  Joseiiliodespons.iin  fuisse,  diimad- 
huc  SS.  ejus  parcntes  Joacbimet  Anna  viverent.  Mulli 
tamen  asser;int,  pireniesMariae  Virginis  evitaexces- 
sisse,  cumhaecaiinuinaetatisxivcirciierageret,acpro- 
indea  sacenlotibus  nuplui  traditam  luisse  Jo-epbo. 
Res  incerta  est,  neque  desunl  sci  ipiores  anti(|ui,  qui 
alfirment  utrumque  iiarentem  ,  aut  --aliein  S.  An- 
nam  superstuem  luisse  ad  anntim  quarlum  viia:  Sal- 
valoris  nostri.  Accipio  auiem  vixabulum  parcnlum 
propria  signilicatione,  uon  alia  niiniis  propria  ,  quac 
sequiori  aevo  invalmt.  qua  propinqui  parentes  dicun- 
tur  :  de  qua  dixi  ad  Draconlium  v.  5s6  libr.  ni. 


n; 


vers.   292  h.  L,  et  vers.  501  et  017  libt 
quibus  in  locis  vox  sibimet  occurril. 

103.  Verba  Lncae  siinl  cap.  i,  vers.  35  :  Spiritus 
sanctus  supcrveniet  in  te,  et  virtus  Altissmi  obumbrabil 
libi.  Amulhis  Lexoviensis  carm.  i  iinitalus  est  Ju- 
vencuin,  vel  potius  ipsiu>  sacri  codicis  verba  ipsa  re- 
linuil,  ut  obaerval  Barihius  libr.  ix  Adver.s.  cap. 
17,  col.  -449.  Versus  Arnuili  est :  Virgineutnque  ute- 
rum  rirtus  sacra  Patris  obumbrans.  Hoc  verbo  uliiit- 
turveleres  Omnes  versiones,  et  phrique  Patres. 
Victoriuus  Africanns  I.  i  adversus  Anum  dixit  et 
obumbrubit  tiV  inumbrabit .  Uirumque verbum  beoeLa- 
linuin  est.  Ilugo  Grotius  putat,  tra  isiatinupm  sum- 
ptam  ab  avibus  pullos  excludentihux.  Gngoi  ms  Ma- 
gniis  Moral.  xvui,  Jnb.  xvn :  Vetuli  umb  mn  qitam- 
dam  libi  circumfundet,  qua  le  ab  tcstu  libidinis  refri- 
gerundo  coutuiabtt.  Theophyiacius  primuui  anert 
similiuiiliiiem  a\is  pullo-  suos  conlegenlis,  sive  alis 
obumbramis;  lumquasi  dubiians  propomi  compara- 
lioueiii  picloris  primum  delineanlis  ,  et  unibras  in- 
duceniis,et  deinde  perfectum  colorem  addentis.  M.il- 
donatus  hanc  similitudineiu  rejicil,  priniam  sic  re- 
formai  :  Mel  us  fortasse  dixisset,  sicut  solel  avis  ova 
sua  legcre,  ui  ejus  calore  pulli  gignanlur,   excludau- 


92.  Virgilius  I.  xi  ,  vers.  242,  Ita  farier  infil.  Sic  D  lurque   Hocadoplavii  Gioiius 


alii  passim  cum  iolinilivo  :  sed  cum  iiccusativo  ser- 
monem  infil  non  facile  invenies. 

93.  A  juvo  participium  est  jutus  el  jnturus  apud 
Tacitum,  Palladium,  el  Colume.llam,  qui  I.  x,  vers. 
121  ait  :  Rutwfue  Palladice  baccm  juiura  saporem. 
Alii  habeut  viclura  pro  jutura. 

95.  Ilis  versibus  Juveuci  conlra  Felicem ,  et  Eli- 
panduin  probal  Alcuinus,  Christlim  filiuin  Dei  nalu- 
ralem  e-se,  ut  o-tendi  in  Prolegoni.  num.  9i. 

98.  Nomine  Iesus  irissyllabo  uti  solet  Juvencus; 
atque  adeo  legi  polesl  nomen  Iesus.  Verum  eliam 
in  liac  scriptura  nomine  lesus  inlelligo,  Iesus  esse 
trissyllabmn,  elisa  nltima  in  nomine. 

lUl.  B.  Virgo  sibi  conscia  erat  virginitatis,  eam- 
que  Deo  voverat.  Hincait:  M ihimel  sperabo,  elc, 
quod  magis  energicum  eat,  qnam  mihi  nunc  sperabo. 


107.  Anim  idverienda  est  explicatio  verborum  Lu- 
c:e  i,  55 :  Idnoque  el  quod  nascelur  ex  te  sanctnm,  vo- 
cabitur  Filius  Uei.  Videtur  Juvnicus  ita  distiuxisse  et 
quod  naacetur  ex  te,  sanctum  vocabilur,  Filius  Dei. 
Aperte  Tertullianus  lihr.  iv  advers.  Marciou.  pag. 
701  :  Propterea qwd  in  te  nascetur,  vocabitur sanctum, 
Filius  Dei.  Verbuin  vocabitur  exponit  Javeocus  vo- 
citare  nccesse  est.  Nam  in  sacri>  lnieris  vocari  ^a'pe 
idem  esi,ac  esse,  Hebraico  scilicei  idioinate,  m  l-aiaj 
cap.  i,  veis.  26  :  Poslluec  vocaberis  civitus  jusli,  u.bs 
fidelis,  et  boc  cap.  t  Lucac  vers.  o2,  Filius  Aitissimi 
vocabiiur.  Sic  etiam  lloinerus  lliad.  1.  iv,  \crs.  6, 
verba  Junouis  ad  Jovem  refert:  Utrumque,  tutn 
quud  ad  genus,  tum  quod  tua  conjux  —  Vocor.  Vide- 
licel,  Etsoror,  et  conjux  tua  sum.  Inleiprelaiio  Ju- 
venci   ba;c  esl  :    Sermone,   ct  virlute  Spirilus  sancti 


75  EVANGELKLE  HISTORLE  LIB.  I 

Sic  cognatatibi,  sterilis  tjnre  crediia  cunctis,      * 

Zacharia;  conjux  morlali  germine  nuper 
110  iEvo  defessis  auxit  miracula  membris. 

Sextus  adest  mensis  :  parent  sic  omnia  jussis. 

Sl  Virgo  dehinc  :  Domino  famulam  nunc  ecce 

[jubenli, 

Ut  tua  verba  sonant,  cernis  servire  paralam. 

Nuntius  abscedens  vacuis  se  condidit  auris. 
115  llla  dehinc  rapidis  Judoeam  passibus  urbem, 

Zachariseque   domum   pcneiral  ,  gravidamquc 

[salutal,  3 


74 

Elisabetli  :  clausas  cui  protinus  anxia  prolis 
Membra  uleri  gremio,  moiu  majore  resultant : 
Et  simul  exsiluil  maler  concussa  tremore 

120  Divinse  vocis  :  completa  alflamine  sanclo, 
S2  Et   magnum   clamans  :  Felix   o    femina, 
l:hi         i  [salve, 

Felicem  gestans  uleri  sinuamine  fcelum. 
Unde  meam  tanlo  voluit  Deus  acqtius  honore 
lllustrare  domum,  qnam  mater  numinis  alii 

125  Viseret!  Ecce  meo  gaudens  in   viscere  proles 
Exsultat,  Marise  cum  prima  affamina  sensit. 


LECTIONES  VARIANTES. 


108.  Fortasse,  Sic  cognala  tuaslerilis. 

110.  Reg.,  hauxit,  quod  videtur  fuisse  in  Ollob., 
forlasse  pro  hausit.  Sed  auxil  boniiin  est. 

112.  Nonnulli  editi  nuncesse.  Fabricius  cum  Ald.,  B 
Fausi.  edidil  nunc  ecce,  quod  conlirmaium  reperio 
in  mss.  Reg.,  Rom..  et  Ottobun.,  ubi  mendiim  est 
nunc   el  ecce.   Sic  eliam  Lueas  :  Ecce   ancilla  Do- 
mini,  eic. 

117.  Oilob.,  prolis,  a  sec.  m.  proles,  non  bene. 

119.  Ott.,   Reg.,  Ald.,   Torn.,    Faust  ,  exsiluit ; 
alii,  exiliit. 

120.  Rom.,  Codex  Barlli.,  Reg.,  vocis  completa  est 
flamine  sancto.  Ita  etiam  codex  Un.  apud  Grunerum. 


Ex  quo  conjici  possei  Divime  vocis  :  completa  et  fla- 
mine  sancto,  sic  enim  omitiitur  vocabulum  afflamen, 
dequodicam  in  noia  ad  vers.  126.  Ott.,  vocts,com- 
pleta  affamine,  sed  videiur  fuisse  afflamine.  Gru- 
nerus  ex  cotl.  D.  (forl.  Cant.),  completa  est  famine 
legi  vellel  affamine,  ul  vers.  126,  affumina^seiisit, 
Gallandio  viti.isa  hoec  ejusdem  vocis  repetiiio  videlur. 
Plerique  habcnt  Divime  vocis  completa  afflamine  san- 
cto.  Lucas  ait :  El  repleta  est  Spiritu  sancto  Elhabeth. 
El  exclamavit  vocemagntt,  et  dixit.  Hoc  erco  est  uffla- 
men  sunciitm.  Nam  Divime  vocis  jungo  cum  tremvre 
nempe  ut  audivit  salututionem,  eic. 
122.  Rom.  mendose,  uterisinu  animce. 


NOT/E. 


puer  generabitur  ex  te,  qui  erit  sanctus  ,  et  Filius  Dei. 
Nonnulli  interpretes  monent ,  sancium  jnngendum 
cum  vcrbo  nascetur,  quia  ita  in  emendaiis  Bibliisin- 
terpungitur.  Joannes  Albertus  Bengelius  Gnom.  novi 
Testament.  ad  h.  I.  cum  Teriulliano,  interpreie  Sy- 
ro,  et  auctore  sermonis  contra  omnes  hsereses  apud 
Atltanasium  in  Juvenci  explicationem  propendet,  ut  C 
sanclum  pro  parte  prsedicali  liabeatur.  Mazoehius 
l.iuSpicil.  adh.  loc.  iia  interpungendumconjiciebai, 
ul  cap.  n  Lucse  vers.  23:  Sicut  scriptum  esl  in  lege 
Domini :  Quia  omne  masculinum  adaperiens  vulvam, 
sanctum  Domino  vocabilur.  Maldomitus  hanc  inter- 
pungendi  rationem  non  probat,  qui  eliam  observat, 
eam  a  Beda  fuisse  rejeciam.  Minus  vero  piobandiiin 
est,  quod  ipse  sanctum  vim  polius  advorbii,  quam 
noniiuis  habere  cum  paucis  aliis  cen«et. 

108.  Cum  iu  Vulgata  Lalina  versione,  et  itt  Itala, 
et  apud  alios  Patres  legaiur  cognata  tua,  non  aegre 
feram,  si  aliquisila  legal  iu  Juvenco,  Sic  cognula  tua, 
steritis  guce  credila  cunctis,  proiiucla  scilicet  ttltiina 
in  tua  ob  st  dictionis  sequenlis.  S.  Eii^abctham 
sororem  S.  Aun;e  mairis  Mari;e  Virginis  fuisse  ali- 
qoilradunt.  Alii  alio  modo  explieaui  cognalioncm 
Deiparx  cum  S.  Elisabelha. 

109.  Morlali  germine,  ut  discrimen  inler  conce- 
plioiicin  Christi,  et  S.  Joannis  Bapiisue  indicetiir. 

110.  /Evum  sumitur  etiam  pro  senio  ,  *ive  exlre- 
ma  senectutis  patie. 

111.  Parent  sic  omnia  jttssis,  quia  non  eril  impossi- 
bile  apud  Deuin  omne  verbum.  Victor.  1. 1  Genes. 
vers.  75:  Plus  sil  libi  credere  semper  — Posse  Deum, 
quidquid  ficri  iton  posse  putatur. 

113.  His  verbi-i  consensus  praeslatur  a  Maria 
Virgiue  :  Ecce  ancilla  Domini  :  fiat  milii  secundum 
verbum  tuum.  In  veleri  Iiala  versione  :  conlingat  mihi 
secundum  verbum  Uinm.  In  Juveiico  secund.nn  verbum 
tuttui  ila  exprimilur,  Ut  tua  verba  sonanl,  niiniium  ul 
lua  vcrba  significant :  habet  enim  verbum sonare  hanc 
signilicalionem.  Cicero,  lin  Ollic.,cap.  21  :  Hwc  duo 
verbainlcr  se  discrepare,  re  tamen  unitm  sonare  videan- 
tur;  et  lil».  u.  De  finibus,  cap.  2.,al.  6  :  Non  inielli- 
gere  interdum,  quid  sonet  luec  voxvoluptatis.  B.  Virgo 
Maria  se  Deo  servire  paratam  ostendit  eo  videlicet 
Patuol.  XIX. 


1) 


in  opere,  quod  Angelus  explicuerat :  quo  consensu 
exhihito,  illico  Verbum  caro  lactum  est.  Putant  non- 
nulli,  verba  illa,  Fiat  mifii  secundum  verbum  tuum, 
innuere  desiderium  in  Yirgine.  Juvencussolum  con- 
scnsum  agnoscit,  quem  plerique  alii  sequuntur.  Pcr- 
inde  enim  esi,  ac  si  B.  Virgodicerei :  Ecce  ancillam 
Domino  meexhibeo,  titfiat  mihi  tecundumverbum  tuum 
115.  CAPUTHI.  Visit  MariamElisabeth.  Luc.  i,  31- 
56.  Jit(l(eamurbem,  videlicet  Hebronem,  ut  plerique 
volunl.  Evangelista  ait,  ln  civitatcm  Juda,  et  in  ve- 
teri  Itala  vcrsione  Judw,  vel  Judwce. 

119.  Gifanius  in  Indice  Lucrctii  verbo  dissilui  con- 
lendil,  veteres  ita  s;epissime  locutos  dissilui,  exsilui 
prosiltti,  non  dissilii,  exsilii,  prosilii.  Forcellinus 
eiiam  in  Lexico  affirmat,  tutius,  et  usitalius  esse 
exsilui ,  quam  exsilii.  Omeisius  contra  asseril  legen- 
dum  exsilii,  quia  ponilur  pro  exsilivi,  ut  dicilur  au- 
dii,  audivi. 

120.  Similia  occurrunt  !£0,  seq.,  Mox  eliam  as- 
suelam  penetrant  spiracula  mentcm.  —  Completusque 
canil  venturi  consciu  dicla  :  et  v.  ^50. 

\^\.  Magnum  adverbii  morc,  ut  dicam  ad  v.  128. 

122.  Glossa  in  codicc  Reg.  sinuamine-gremio.  Ba- 
dius  exponii  complexu  recurvo.  Juvencus  rursns  I.  m, 
v.  56,  Prudentius  ,  et  Sidonius  hoc  vocabulo  si- 
nuamen  nsi  sunt. 

125.  Rnrsus.  v.  135.  Et  seclis  voluit  Detts  aquuh 
haberi.  Vide  nol.  ad  v.  713. 

125.  Visctts  esi  quodcumque  intestinum  animalis: 
noiniiialini  pro  utero  ponilur,  praeserlim  in  nuinero 
plurali  ab  Ovidio,  Seueca,  Ulpiano,  ct  aliis.  Eccle- 
sia  eliam  canii  :  Pjcata  vtscera  quai  portaverunt  wterni 
Palris  Filium,  ctc. 

126.  Affamen  semel,  el  iterum  abApuleio  usurpa- 
lum  lil>.  xi  Metam.  Ut  igitur  Juvencus  affamcn,  si- 
nuatnen  dicit,  sic  afflamen  vcrs.  120  ciim  tlixisse 
credeniluin  esl.  Kceingins  plura  similia  profert,  al- 
legamen,  eruclamen,  frnslramen,  iinprecamen,  irrii/a- 
men,  micamen,  picturamcn  ,  qiiassamen.  scrutamen, 
surcnlitmcn.  Icmperamen,  veleramen.  Sed  nmlta  lio- 
rum  ex  receniioribiis  peiita  sunt,  neque  iiniiaiione 
diana. 


73 


C.  V.  AOJJIL,  JUVENCI  76 

Felix,  quae  credil  finem  mox  affore  verbis,       A         Spiriius  iste  eapit,  quod  mc  dignatus  in  alium 

Erigereex  humili  celsam,  cunclisque  beatam 
155  g^Gentibus,  elseclisvoluilDeussequus  ',aper'' 
Sustulitecceihroniimsrevis,  frcgiique  superbos, 
Largifluis  humiles  opibus  dilavit  egenles. 
Tunc  illic  mansit  trinos  ex  ordinc  menses, 
Adpropriamqiiedomumrepedatjamceriafuiuri. 


Quce  Deus  ad  famulos  ,  magnum  dignando,  lo- 

[cutus. 
Illa  trahens  animum  per  gautlia  mixla  pudore, 
130  83  Suppressa;  vocis  pavilantia  dicta  volutat : 
Magnilicas  laudes  animus,  graiesque  celebrat 
Immensi  Domino  mundi.  Vix  gaudia  tanta 


LECTIONES 
1-27.  Codex  Un.,  Felix  qui  credit.  Grunerus  cx 
conjectura  mallet  quce  credis  ex  Beaia,  quce  credi- 
disti.  Vulgata,  Poelm.  pro  div.  script.,  Fabr.,  quce 
confisa  fidem  mox.  Pleriqne,  quce  credit  fmem  mox  af- 
forc  verbis.  Fabr.,  verbo  pro  verbis,  et  vers.  seq. 
quod  pro  qune. 

128.  Barihius  elsi  legerit  cum  suo  cod.  vcrbis, 
nunc  legil  quod.  Rejieit  loculus  pro  to<iuetur  in  Fa- 
bricio,  quia  illud  lidem  ifl  pncierita  solum  declarai, 
hoc  autem  eamdem  eliam  insequcnii;-.  dirigil,  Fabri- 
cius  ex  ingenio,  ut  arbitror,  posuit  locutus  ul  expri- 
meret  verba  Lucse  i,  45  :  Et  beata  quce  credidisti. 
Cceterum  in  veteri  ediiione  Fausli  ellam  legiiur 
qnod,  sed  supra  verbis,  et  mox  loqueiur.  Reuschius 
sic  legit :  Quce  Deus  ad  fnmulam,  magnum  diqnando, 
loculus,  evtextn  Gr;eco:"OTi  Swoi TsAeuwtff  toi?  W.v.- 
Inuhon  txbm  7T«pa  Kujsiou.  IJem  notaverat  Omeisius. 
Saltem  locutus  retinendum  cst.  Aliqui  mss.  Lucae 
delent  illi,  aut  tibi. 

129.  Codex  Barth.,  Reg.  a  p.  m.  :  Illa  traliens 
animo  per  gaudia  mixla  pudorem,  supressoe  vobis  pavi- 
tantia  dicla  volulal.  lia  eiiam  Torn.,  ubi  tamen  legi- 
tur  suppresse  mendose,  ut  puto,  pro  suprvssce.  Rom. 
llla  trahens  animo  per  gaudia  mixla  pudore  —  Sup- 
presse  vbcis.  Omeisius  scripluram  Barlhii  in  codicc 
Fuldensi  invenit,  eamque  reliquis  prictiilii.  Accedit 
Reu^chius,  qui  interpretatur,  pudorem  ex  agniiionc 
indigniialis  orium  :  qui  tamen  iiuligniialis  sensus 
gaudioadmixtuserat,  quod  Dominus  ipsam  respexii. 
liditio  Coloniensis  lladamarii  anni  1557  :  Illa  Ira- 
hens  animum  per  gaudia  mixia  pudorem—  Suppresso, 
vocis,  quod  Poelm.  admisit  in  textu.  Reg.  a  sec.  m., 
et  Ott.  Illa  trahens  animum  per  gaudia  mixta  pudore, 
—  Suppressce  vocis  :  quce  leclio  milii  placet,  (inam- 


VARIANTES. 

vis  Reuschius  pntel  loquendi  hunc  modum  nlmium 
popularem  esse,  et  Juvenco  indignum;  cujus  dioti 
ruionem  nullam  affert.  Vide  Virgil.  I.  4,  JEn.  285. 
Poelm.  pro  div.  scr.,  Dav.,  Ald.,  Fausl.  lllatraliens 
animum  per  gaudia  multa  pudore  —  Suppresso,  vocis 
pavilantia  dicla  volulat.  Ua  Fab.,sed  mixtci  pro  mulia, 
qua  scriptura  Fabricii  suam  longe  meliorem  esse 
ail  Bartbius.  Ego  mallem  Suppressa  voce. 

151.  Ou.  a  p.  m.,  Rci,'.,  Rom.,  animo,  quod  edi- 
dil  Torn.   Plerique,   animus.   F.uist.,    Rom.,    Olt., 

R  Ucg.,  Ald.,    Poelm.,  pro  div.  s.  celebra!.  Tom.  ct 

**  alii,  rependit,  quae  est  glossa  in  Re?. 

132.  Codex  Barib.,  Rom.,  Olt.,  Torn.  Immensi  : 
ila  Reg.  cuni  glossa,  toiius.  Alii,  Immenso.  Faust. 
distinguit,  Immenso    Domino  :  mundi. 

135.  Poelm.,  pro  d.  scrip.,  vix  gaudia  lola — Ip- 
sumle  caperenl,  quod  exstai  [etiam  in  ed.  Fausti  cum 
nicndo  caperanl.  Reoschius  cum  aliis,  vix  gattdia 
lanla  — ■  ypiritus  isle  capil,  vidclicet  animus  ;  ne- 
gaique,  cum  Un.  legendum  ipse  pro  iste*  Sciendum 
quippe  esi,  pronomen  iste  aliquando  pro  hic  poni, 
ul  conlra  liic  pro  isle. 

156.  Ald.  Ab&lulit :  alii,  Suslulit.  Poiilin.,  pio  d. 
?.,  servis  pro  scevis ;  id  probnm  est.  Rom.,  serus. 

137.  Poelm.,  pro  d.  s.,   Immensis  humiles. 

138.  Fausl.,  Fabr.,  lernos  ex. 

139.  Fausl  ,  Otiob.,  Reg.,  Poclui.,  prod.  script., 
Torn.,  Fabr.,  Rom.,  Ald.,  el  alii,  repedat,  quod 
verius  videiur,  quam  remeat,  ul  legitur  in  aliis,  et 
in  veieri  etiam  codice  Barlhii  :  qui  falelur  quidem, 

C  repedare  esse  verbum  aniiquum,  ei  probe  Latinum, 
scd  illo  lol  Iocis  aii  scaierc  chrislianos  scriplores, 
ui  sajpe  in  illorum  lot  is  aliud  legere  volit. 


NOT/E. 


127.  Fmis,  ail  Barihius,  est  propler  quem  dalur 
quid  :  quo  effalo  scripluram  ediiam  confirmai.  Iie- 
rum  Juvencus  hoc  1.  vers.  238,  Finemque  imponere 
verbis  —  Dignelur  cum  pace  suis. 

128.  JI/agHH/nadverbii  more  pro  vtdde.  Val.  Flac- 
cus  1.  i,  vers.263,  Magnumque  sonanles.  Adde  Plau- 
tum,  Gellium,  alios. 

150.  S«ppres*<B  vocis  dicta  smit  verba  prolata 
summissa  voce.  Qnod  clarius  d'ui  poiuit,  et  ul  ego 
conjicio,  dixil  Juvencus  Suppressa  voce  pavilunlia 
dicla  voluiat,  producta  uliiina  in  voce  ralione  c»« 
Burae  :  qu;e  quidem  ila  apud  antiquos  insolens  csl, 
sed  frcquens  apud  poeias  sequioris  sevi,  ct  frequen- 
tiorapparcret,  si  librarii  ;-udaces,  cjnsque  consue- 
tiidiuis  ignari,  miillos  versns  nnn  torrupi^senl.  De- 
nolalui  mod  .-lia  Virginis  in  colloquio.  Cicco,  pro 
Sylla  ,  cap.  10  :  Qui  cum  suppressa  voce  de  scelere 
V.  Lnituli,de  audacia  conjuraiornm  omnium  dixissel, 
taniummodo  ui  vos,  qni  ea  probatis,  exaudire  pos- 
setis  :  ie  supiilicio  P.  Lentuli,  de  carcere  niagna,  et 
qucribunda  voce  dkeba!.  Yox  propiia  poeiaium  est 
pivitmilia,  sed  bonoriim  tameu  poelarum,  ul  Vir- 
gdii,  Lmreiii,  Terentii,  Valerii  Flacci,  Senec;u  Tra- 

g'ci-'  ...  c  •  T 

152.  Imiumm  mundi,  ut  m  oraiione  Lugenu  lo- 

leuini  e.v  o|>tiiois  exemplaiibns,  liex  Deus,  immensi 

(jiio  constul  mcicliinti  mundi,  non,  ut  iu  aiiis  legitur, 

Hex  Deus  immense,  quos  conslat  machina  mundi.  Vide 

Prolegmn.   iu   Draconlium,    D.    60,  pag.  49   seq. 


Reuscbius  id  conlirmai,  quia  si  mundus  imnicn-us, 
qiianlus  erit  ille,  qui  eum  condidit?  Prudeniiu*, 
I.  i  contra  Symm.  :  Magnique  immensa  creaverit  orbis. 
Ovidius,  1.  ii  Met.  v.  55  :  Itle  refert  :  0  lux  immensi 
publica  mundi. 

134.  Plerique  verba  Deipanv,  Quia  respexil  humi- 
lil.tlem  uncillai  suce,  inielligunt  de  virlule  bnmili- 
latis  :  Maldonatus  cum  Juvenco,  etaliis  dc  abjccta, 
vilique  condiiione. 

156.  Frcgit  superbos  eleganter,  ut  frangere  hostes, 
naliones.  l.icero,  l  Catilin.  cap.  9:  Te  ut  ulta  rcs 
frangttt?  Tu  ul  nmqitam  le  corrigas?  De  voce  ihronus 
vide  Coinm.   ;d  Prudeiilium,  v.  102,  Apoth. 

137.  Largifluus  vox  est  veteium  Lucretii,  el  Pa- 
V  cuvii. 

158.  In  Vulgata  babemus  quasi  mensibus  tribns.  \n 
innllis  exeinplaribus  veteris  llalic.e  decst  qitasi,  ut 
hic  apud  Juvencum  et  S.  Ambrosium,  libr.  n  in  Lu- 
cam.  S»pe  apud  Juvencum  oceurjt  adjectivum  hoc 
numerale  trinus,  quotl  distiibutivum  est,  veruin 
inlerdum  ponitur  e\lra  disuibuiionem,  ut  boc,  ct 
aliis  in  locis  a  Juvemo.  Idem  sigoificat,  ct  codem 
modo  atcipi  sole.i  ternus  sive  dislributive,  sive  ex- 
tra  dislribulionem  ;  ex  qno  accidere  solel,  lit  in  mss. 
non  solum  Juveiici,  sed  eliam  aliorum  unum  pro 
altero  ponatur,  ac  discrepeni  inter  se  vetera  cxem- 
plaria. 

159.  Fabricius  in  Commentar.  poel.  chiist.  ail , 
repedare  e»se  pedibus  domum  remeare.  Origo  qui- 


EYANGELICJ;  HISTORL€  LIB    I. 


;s 


140  Jamque   aderat   tempus,  quo  jussum  funilere  A 

[fcetum 
£5  Elisabelh  volvenda  dies  in  luininis  auras 
Cogeret.  Ad  partus  famam  collecta  cucurrit. 
Turba  prnpinquorum,  tum  gaudiamira  frequcn 

[tes 
Coneelebrant ,  noiiietique  jubent  genitoris  ha- 

[bere. 
145  Abnuii  h)cgenitrix,  sed  Joannes    vocitetur, 

LECTIONLS  VARlANIES 
140.  Reg.,  Ou.,  Rom.,  Reuschius   cum  quinque 
codicibus,  Bartli.,  Poebu.,  pro  div.  s.,  qno  jussum 


Ingeminat.  Placuiimuli  lunc  jussa  parentis 
Consulere,  seripioque  rogant  edicere  nomen. 
Sed,  pn  h  mira  fides !  t.ibulis  ciim  scribereteu- 

[tat, 
86  Implicitam  solvit  per  vcrba  sonantia  lin- 

[guam. 
150  Mox  etiaiu  as-ueuun  penelrant  spiracula  men- 

[lem, 


iu  textu 


nal.    Iladamarii    Ed.  ,   Rom.  ,    Poelm. 
cunctis  tunc.  Plerique,  muli  lunc. 

H7.  Reg.  ,  Oi(.  ,  Poelm.  ,  prn  d.  scripi. ,  Torn., 
Fabr.,  Consulere,  scriptoque  rogant  edicere  nomen, 
quod  boniiiu  est  ,   produclo  e  posiremo  in  consulere 


fundere  foelum  —  Elisabeth  volvenda  dies  in    tumiitis 

auras — Cogeret :  ad  partus  famam  collecta.  Ila  Torn., 

sed   dislinguil  Cogerel  ad    parlus   famam  :  collecta, 

minus  bene;  pejus  vero,  qind  scribitcum  aliis  Eli-  g  ob  duas  consonantes  vocis  se<|'ueniis.  BariiriT  codex 

zabeth  pro  Elisabeth,   quoil    poscit  melrum.    Ald.,       Consulerenl ,  scriptoqtie  rogant.   R mn.    Consulere    et 

scriploque  rogant.  AbL,  Fausi.,  Poelm.,  pro  alia 
scnplura,  Consulere,  in  scriptu  rogitanique  edkere 
nomen.  Poelm.,  in  lcxtu,  Hadamarius,  in  seriptoaue 
royant. 

148.  Barlhius  alicuti  legil  dttm  pro  cum. 

149.  Mendiim  crediderim  in  Fabricio  sonentia  pro 
sonantia,  qnamvis  sonere  pro  sonate  dixei  "mt  veleres, 
iii  multa  similia,  qu;e  lioc  loco  ci.nscrit  Schoetieo- 
nius. 

150.  Fabr.,  mendose,  penetrans.  Codex  B.irlhii  , 
penetrant  spiracula  liuguum.  Torn.,  essnetam,  Hada- 
inarius,  assuela  ,  quod  edidil  eliani  WesihVmerus 
pro  divers.  scripi.,  Rom.,  a-suetam  penetteni  spiii- 
lalta  mentem  :  sed  forlasse  prius  fuit  spiracula 
quod  uniceprobo.  Non  maleesset  assuela,  producla 
ullima  raiione  csesurcc.  Sed  assuetam  conliimat  ver- 
sus  7-20,  1.  ii. 


Fausl.,  Fabr.,  Poelm.  in  lextu,  Baventr.,  cl  ali 
qtto  surcina  deserat  ahum  —  Elisabeth  liqitidas  sol- 
venda  in  luniinis  auras: — Ad  partus  fama  tanlos  col- 
leela.  Birthius,  qui  hanc  scripluram  alibi  lalsam 
judicavii,  qttasi  eirorem  peperisset  nomeii  IJisabeth 
indeclinabile  posilum.  poslea,  I.  lvi.  cap.  17,  eam- 
dem  videlur  admillere  :  sed  pro  deserat  legil  deserel 
a  verbo  deserare,  recludere,  resignare,  quod  po*cit 
folvendi  verbum  de  altero  versu  sese  ingerens.  Idem 
Banliius  in  Fulgenlio  corrigil,  Descrate  (losculis  pro 
Reserate,  libr.  lMytliol  ,  el  a.md  Apul.,  I.  i  Metam., 
nonmilli  legunt  deseralus  pro   reseralus. 

145.  Poelm.,  pro  d.  s.,  per  gaudia.  Barlbii  codex 
frequentans  pro  freqitcntes. 

145.  Reuscbius  dislinguil  :  Abnuit  hoc  genitrix  ; 
sed,  Joannes  vocitetur,  —  lngeminat.  Alii,  sed  Joan- 
ttes. 

146.  Ott.,  ingemuit,  reclc  correctum  per  ingemi- 


NOT.E. 


dem  verbi  lnec  videtur  esse,  quasi  pedem  rctrahere,  G 
sed  simpliciier  ponitur  pro  reverti.  Hoc  verbum,  a 
Lucilio  ei  Pacuvio  usiiatum,  deinde  inobsoleiis  po- 
silum,  in  usum  denique  rcduxerunt  cadentis  latini- 
lalis  scriptores,  Juvencus,  Ammianus  ,  Bamasus, 
alii.  Vide  Cellarium,  Cur.  Poslerior.,  el  Jo.  Ludo- 
vicum  de  la  Cerda,  Advers.  sacr.,  cap.  21,  num.  6. 
Reversa  vero  est  Deipara  in  domum  suam  jam 
certa  futttri,  noii  quod  antea  ceria  non  esset,  sed 
quia  experientia  didicii,  ver.t  esse,  qure  Angelus 
de  Eiisabelba  pronunliaveral. 

140.CAPUT  IV.  Joannis  Baplistw  nalivitas.  Lticai  i, 
50,  80.  Plirasis  Eundere  fcelum  facilitatem  cdcndi 
loelum  innuil.  Dracnniius,  1.  n,  v.  682,  de  eodcm 
parlu  S.  Elisabelhae  :  Fundatur  de  ventre  pue.r  sub 
sorte  beata. 

141.  Elisabeth  imleclinabile  :  scilicel  volvenda 
dies  cogeret  EUsabeiliam  fundere  lcetum.  Yolienda 
dies  babet  vim  insiantU  lemporis,  ut  observavii  Gi- 
lanius,  Ind.  Lucretii,  verbo  volvenda.  Virgilius  I.  ix, 
v.  6  :  Turne,  quod  oplanti  Divum  promittere  nemo  — 
Auderel ,  volvenda  dies  en  atlulit  ttltro.  A\ilus,  1.  v, 
v.  411  ,  al.  416  :  Maxima  nvclumas  jam  purs  exege- 
rathoras, —  Et  volvenda  dies  in&tabat  sorle  propinqua. 

142.  Notandus  est  mos  a  Gra-cis,  Lalinis,  et  Ju- 
du;is  usilalus,  <|iiod  prnpim|ui  convenire  solebant 
ad  visendas  puerperas,  ci  adesse,  ciini  post  ocio  , 
vel  novem  dies,  infauti  nomen  imponebatur. 

145.  Sumii  partii  nlam  sed  ex  Kvangelio  :  Dixil  , 
Nequaquum  ,  sed  Joannes  vocabitur. 

147.  Malloiiitiis  ad  bunc  Evangelisiie  locum  sic 
aii  :  Juveucus  snipto  existimal  Zachariam  interroga- 
lum.  He*i  Jnveiiei  alia  iuiiii  videlut' ,  nimiriiin  Za- 
cliaiiain  ninibus  logaiutn  ,  ut  scripto  nomen  pieri 
edicerel. 

148.  Vulgaia,  Et  potlulans  pitgillarcm  :  sic  eii.nn 


Itala  in  plerisque  ms.,  sed  in  Canlabr.  :  Et  cttm  pe- 
tissel  tubulam  scripsit  :  Joannes  est  uomen  cjus.  Ant- 
brosius  in  Luc.  :  El  accepit  pugillures,  elc  ,  quod 
miigis  Latiiiuni  est  :  nam  in  ^ingulari  neuirmn  est 
pugillar.  Subaudiri  :uilent  polest  tabellam  in  pugilla- 
rem.  Nant  eliam  pugillares  adjeciiviim  esl ,  elsub- 
audiiur  tabelUe ,  codicilli ,  aut  aliquid   similV.    J>ru- 
deniius,  hymn.  9,  Peristepb.  de  S.  Cassiano,v.  15: 
Unde  puyillares  soliti  percurrere  ccras.  Fon  elliniis 
ait  :  Corripit  hic  Prudeutius  primam,  tnalus  cuctor 
prosodice.  Ego  vero  non  video,  cur  reprebeiideiidus 
sit  Prudentius,   oum   pugitlar  a  pugiHo,  seu  pugno 
dicalur,   et   in  pugillo  priuia   sil    brevis.    Corripuit 
etiain   Ausonius   in  ian.bico  dimelro ,   epi^r.  146 
Bipaiens  pugillar  expedi.   l)e  liujiisniodi  tabetiii  cera 
illilis,  quibus  veleres  scribebanl  ,    vide  Commeni. 
ad  cit.   Iiymn.   S.    Cassiani.   Jnvenci   senieniia   iia 
exponenda  est ,   ul  Zacbarias  simul   et  scripserit 
nonien  ,   el ,   recuperaia   famliaic   loqucndi,    illud 
pronuniiaveril.     Hoc    innuil     Lvangeliti     :     Scri- 
psit  dicens  :Joannes  e:t  nomen  ejits.   E(  mirati  sttnt 
universi.   El  videtnr  pmior  fuisse  ratio  ,  cur  mira- 
reotur,    quod    nomen   priiiiuntiavciil,    ijii.un    qui  d 
scripsoril.  Poleranl  cmm    Zacharias   ci   Llisahelb 
ii ii t li  et  Mripto  aniea  inlcr  se  conseiisissc  <ie  nomi- 
ne  Jnanni^  rmponendo.  Ei|iiideui  non  inlis  intelligu 
ralinnem   S.    Ambrosii   in  eoiiunenl.  ad   h.   I.  :  Et 
quidem  ilte   mulus  intimare  vocubulum   jiin  uetjuuit 
uxori  :  sed  per  prophetiam  Elisabeih  didtcit,  quod  non 
didicerat  a  marito.  Ralio  Anibrosii  coniii  niai  i  poiei  ii, 
si  dicitor,  ii  i  Zacbaijam  luisse  iiniium,  m  non  so- 
liuii  non  loipii,  et  non  audirc ,  sed  neipie  scriberc 
q::iileiii  possel.  Veriun  id  neqne  ab  Ambrosio  expri- 
milur,  neque,  ut  egocenseo,  ab  e\angeiisla  iniiui- 
lur. 


79  C.  V.  AQUIL 

Completusque  canit  venluri  conscia  dicta  :  [tent  A 
Concelebrent  cuncti  laudes,  gralesquefrequen- 
Astrorum,  et  terrse,  ponlique,  hominumque  pa- 

[renti  : 
Visere  quod  voluit  ,    propriamque  absolvere 

[plebem. 

155  En  beat  antiquam  gentem,  cornuque  salutis 
Erecto,  indulget  Davidis  origine  lumen. 
Hoc  est,  quod  prisci  cecinere  ex  ordine  vates  : 
Haec  est  illa  salus,  quae  nos  ex  hostibus  atris 
Lripit,  ut  juste  justo  servire  queamus. 

16087  El  lu,  parve  puer,  sanctus,  diguusqueprophela 


JUVENCI  80 

Dicere,  et  Dominum  mox  pnegrediere  viando. 
Illius  et  populum  duces  per  lumen  apertum  : 
Errorem  per  le  spernent,  mortisque  tenebras 
Abrumpent  omnes,  lua  qui  praecepta  sequentur. 

165  Exliinc  secretis  in  vallibus  abdila  semper 
Vita  fuit  puero,  donec,  posceniibus  annis, 
Vatis  ad  officium  pleno  pubesceret  aevo. 
Inlerea  Mariae  sponso  miracula  rnentem 
Sollicilant,  manifesla  uleri  quod  pondera  vidil  : 

170  Et  secum  volvit,  quanam  ratione  propinquse 
Dedecus  oppressum  celet,  thalamosque  recuset. 
88  Talia  tractanti  torpescunt  membra  sopore, 


LECTIONES  VARIANTES. 


151.  Banhii  membranae,  Completusque  Dei  ventu- 
ro  conscia  dicta ,  ex  quo  Barthius  restiluere  vult 
Dei  venturi  conscia  dictat.  Torn.,  venlura  viliose. 

152.  Olt.  concelebrant  et  (requenlant,  minus  bene. 
\U.  Torn.,  R«im.,  F.eg.,  Oit.,  quod :  alii,  qui. 
160.  Poelm.,  Rom.,  AhL,  Fabr.,  Et  tu.  Reg., 

Ott.  cum  Torn.,  At  tu.  Versiones  Vulgata,  et  Iiala, 
Et  tu,  ptter.  CodexCantrabr.,  Et  tu  autem,  infans. 

161  .Torn- ,  Reg.,  Ottobon.,  Dicere,  el  Doininum  mox 
prcegrediere  viando.  Ald.  ita,  sed  progrediere.  Cum 
Aldo  facit  Rom.,  sed  mendose  progredire.  Poelm., 
Diceris,  Dominum  mox  pmgrediere  viando,  el  pro 
div.  s.,  progrediere.  Pmgrediere  prseferendum  est  ex 
verbis  Lucae  l,  76:  Prceibis  enim  anle  (aciemDomini. 


Et  in  codice  Cantabr.,  apud  Sabatierium,  Anlecedes 
enim  ante  faciem  Domini.  Faustus  cum  Aldo  facit, 
alii  cum  aliis,  prcBgrediere. 

162.  Ald.,  Roimn.,  Tom.  per  limen.  Plerique  per 
g  lumen,  quod  ad  verb;>  Lucfc  i,  79,  propius  accedit. 

165.  Plerique  scribunt,  Exhinc  :  Sabaiierius,  pro 
d.  s..  Exin. 

168.  Rornan.  etcodex  Barthii,  Marue  sponsi,  quod 
tantumdem  est,  ut  ait  Barthius,  cap.  5,  libr.  lxix 
Advers. 

171.  Barthii  codicis  margini  apposila  erat  conje- 
ctura  philologiveteris  Dedecusoppressiv,  qua  indica- 
lur,  S.  Josephum  existimasse  vim  illalam  fuisse 
Virgini.  In  Rom.,  cedet,  crror,  pro  celet. 


NOIJE. 


154.  Yisere  et  visitare  in  mysterio  Jncarnationis 
exponendo  sa-pe  usurpaiur.  Confer  Cominentar. 
hymn.  xi  Cathem.  Prudentii,  v.  52  :  Dignaius  orbem 
viscret. 

155.  Comu  salutis,  ex  sacro  codice.  Cornu  He- 
braica  phrasi  potentiam  et  regnum  significat. 

156.  Verba  Lue;e  sunt  :  Et  erexil  cornu  salutis  in 
domo  David  pueri  sui.  Versio  ltala  ex  ms.  Cnlbert., 
in  domum.  Erigit  ergo  Deus  potentiam  et  saluiem  , 
indulgeique  lumen  ex  familia  David. 

161.  De  verbo  viare  egi  in  comment.  ad  Pruden- 
tium,  praefat.  2  Apoth.,  vers.  15.  Adde  Cerdam  Ad- 
vers.  sacr.,cap.  144,  n.  34. 

164.  Abrumpent,  discutient,  dispellent ;  e  lenebris 
emergent. 

166.  Trigesimo  tftaiis  anno  eos,  qui  ex  ordine 
sacerthuali  ernnt,  Judaei  ad  officium  sacerdotis  adrnit- 
lere  solel.ant.  Numer.  cap.  iv,  vers.  3  et  47. 

167.  Pleno  cevo,  plena  :<:iate,  plenis  annis,  ut  Vir- 
gilius  dixil  dc  Lavinia,  Jam  plenis  7iubilis  annis.  Vide 
notala  a  nobis  ad  vers.  384, 1.  i  Draeontii. 

168.  CAPUT  V.  Josepli  cogitat  relinguere  Mariam. 
Mallhaci  i,  19-24. 

169.  Onus  uteri  hocpariler  modo  dicunt  Ovidius, 
Gellius  Sidnnins,  Avilns,  Sedulius,  quorum  lora  an- 
noiavitOnieisiiis.  Ovidius,  1.  in  Fasl.  vers.  42  :  Coe- 
lesti  tumidus  pondere  venlereral.  Consule  Arntzenium, 
;id  S  iHilium,  1. 1,  veis.  96. 

171.  Glnssa  in  codice  Beg.  e«t,  thalumos  —  spon- 
salia.  Spimsalia  proprie  sunl  promissio  et  stipnlalio 
fiiluraruiii  nupliarum.  Juvenalis,  sal.  6,  vers.  25  : 
Convenlum  tamcn  et  paclum,  ct  sponsulia  noslra  — 
Tempestateparas.  Glossacoiifirmari  potestversu  178: 
Hxc  pmctpta  s^quetis  servat  sponsulia  pucta.  Verha 
iMalthaei  suni  :  Joseph  aulem  vir  ejus,  cum  esset  ju- 
stus,  et  nollel  eam  traducere,  voluit  occulie  dimiuere 
cam.  Pro  traducere  Gnece  esi  izu.pcf.Qzip.a.-iTv.L,  quod 
est  ignomini:e  expunere,  oslendere  in  exeiiipliim, 
infamare.  Dimiitere,  qnod  omnes  exhibent,  in  textu 
Gra:co  est  Knokvaat :  quod  si  sermo  sit  de  conjugo, 
verti  posset  divorlium  cum  ea  facere,  si  de  sponsa, 


melius  esset  repudiare  :  nam  repudiari  etiam  polest 
fuiurum  matrimonium.  In  codice  Canlabr.,  Etnollel 
eam  praspalare.  Hilarius,  in  Mallh.  l  :  El  dictum  hoc 
Joseph  volenti  eav%  abjicere,  quia  justus  ipse  nollel  in 
eam  lege  decerni.  Auguslinus,  epist.  153  :  Ei  nollet 
eam  divulgare.  Vigilius  Taps.,  lib.  xn  ile  Trin. ;  Et 

C  nollet  eam  detegere.  Se.cnm  igitur  cogilabat  Joseph, 
qnanam  raiione  dedecns  Maria?  celaret,  eamque  di- 
mitierei,  aut  ejus  conjugium  abjicerei.  Ikec  est  ex- 
posilio  Juvenci,  qui  proplerea  non  approbat  senten- 
liam  nonnulloiuin,  qui  explicant  nollet  eamtraducere, 
hoc  est,  nollet  eam  in  domum  suam  ducere.  Bar- 
thius,  libr.  xxxxiv  Advers.  cap.  9,  probat,  traducere 
verbum  nuptiale  esse  ex  Prudentio  Juniore  Hispano 
puto,  inVila  B.Mariae  virginis.Verum  hicauctor.ut  ego 
traducere  dixit,  ut  cxplicaret ,  novam  nuplam  in 
aliain  familiam  lran^ii:-se,  quia  jam  lnm  aliqui  verba 
Mallh;ei,  Et  nollet  eam  traducere  sic  accipiehant.  Alii 
existimant,  Josephum  nihil  mali  de  B.  Virgine  judi- 
casse,  vel  quia  intellexerat,  eam  concepisse  de  Spi- 
riiu  sancto,  vel  quia  eximia  Virginis  sanctiiaie  per- 
motusomne  judiciiim  sustinuil.  Abhis  eliani  dis^eniit 
Juvencus,  qui  polius  cuin  Chrysoslomo,  Amhrosio, 
Augustino,  Justino,  aliisque  Palrihus  et  interpreli- 
bus  lenet ,  Josephum   sibi  persuasisse  M  iriam  con- 

r)  cepissc  cx  adulierio.  Menochius  ab  opinione  philologi 
veteris  ,  qui  in  Juvenco  conjiciebat  Dedecus  op- 
press(e ,  non  ahhorrel.  Fortasse,  ait,  exislimavit  Jo- 
sepli,  Marice  vim  illalam,  atque  ila  absque  illius  pec- 
cato  gravidam  esse.  \n  novo  Thesauro  Theologieo- 
PliilolcgiiO  ioseria  esi  dissertaiio  Francisci  Baringii 
De  paradiiimaiismo,  seu  reimdio  sponsoe  adulteric. 

172.  Dhinum  hocest,  aii  Barlhius  pag.  2778  :  Quod 
indicat,  nonsomnium  solum,  sedipsum  etiam  somnum 
homini  immissum  a  Deo  :  quo  paclo  swpius  ad  ca- 
pienda  per  soporem  monita,  ct  proesagia  divina  homi- 
num  animi  disponuniure.v  sentenliu  gi  nlilium  poetarum, 
ui  Homeius  i/.  Aio;  u7rvov  appeltarit.  De  somniis,  quai 
a  Deo  in  veteri,  et  novo  Testamenio  immissa  esse 
constat,  agit  Durantus  in  tract.  De  visionib,  cap.  9, 
et  Beuedictus  XIV,  de  Beatif.  libr.  m,  cap.  51. 


8! 


EVANGELIC/E  HISTORLE  LIB.  I. 


82 


Audivitque  Dei  super  horrida  somnia  voceni  :     A 
89   Accipe    conjugium    nullo   cum    crimine 

[pactse, 
(75  Spiriius  implevit  sanclo  cui  viscera  foelu. 

Hanc  cecinit  vates  venluram  ex  virgineprolem; 


173.  Poelm.,   pro  d.  s.,  Fabr 
versuin  :    Mox    sterlenle,   Dei  vox  est    audita   mu- 
nentis ,   quem  spurium  esse   recte  judicat  Barihius 
loc.  cit. 

174.  Torn.,  pactum  ;  alii,  pactw.  Poelm.,  pro  div. 
s. ,  ita  legit  :  Tu  sponsam  cupias,  vacat  omni  pactio 
fraude. 

175.  Codex  Barlhii  sanctus ,  quod  Barlhius  prse- 
fert  sancto;  idque  ab  sciolis  cnrrecloribus  posiium 
affirmat,  sed  non  confirmat.  Favet  illi,  quod  apud 
Malilueum  legitur,  Quod  enim  in  ea  nalum  esl,  de 
Spiritusancto  est.  Hoc  lamen  ipsuminiitiiliiostra  scri- 
plura  verbis  sancto  (oetu. 

177.  Rom.  et  editi  omnes,  quos  vidi,  ita  habent: 
Nobiscum  Deus  est  cui  nouien,  proiinus  ille.  Reg. ,  et 
Ott. :  Nobiscum  Deus  est  nomen  cui  prolinus  ille,  et  a 
pr.  m.  ita  videtur  esse  scriptum  ,  ut  inielligatur  cui 
scilicett>ir</t>H,sedasec.  m.  in  Reg.  addita  est  inter- 


Nobiscum  Deus  est  nomen  cui.  Protinus  ille 
90-  Hu;c  praecepta  sequens,  servat  sponsalia 

j    [pacla. 
Sed  tum  forte  novi  capitum  discussio  census 
180  Caesaris  Augusti  jussis  per  plurima  terra? 

LECTIONES  VARIANTES. 

ita  legunt  hunc      punctio  nomen  cui  :  protinus ,  cum  glossa  cui  —  proli. 

179.  Poel.,  Hadam.,  Sed  lum  forle  novi  capiium 
discussio  censut,  quue  scriptura  approbalur  a  Barlhio 
ex  suis  membranis  ,  et  exstat  in  Ott.,  in  Torn. ,  ubi 
memlose  furte,  et  discussia  exaraiur,  et  in  Aido,  qui 
cum  habet  pro  tum.  Aldo  adharet  Rom.,  sed  ad 
maig.  pro  cupilum  corrigitur  capitur.  ln  Reg.  non 
conlemncnda  est  varietas  novo  capitum  discussio 
censu.  Fabric,  Fau^t.,  novus,  capitum  discussio,  cen- 
sus  ,  quod  exprimitur  a  Poelm.,  pro  d.  s.,  Sed  cuin 
fortc  novus,  et  a  B;irthio,  libr.  xi  Advers.  cap.  20. 

180.  Reg.  Cwsaris  Augusti  exjussis.  Faust.,  Poelm. 
pro  d.  s.  :  Cwsareque  Auguslo  jussus  per  plurima 
scribi ,  quod  sptirium  videtur.  PJeriijue  Cwsaris  Au- 
qusii  jussis  per  pturima  terrce ,  qu;c  est  inlerprelatio 
verborum  Lucse  n ,  1  :  Vt  describeietur  universus  or- 
bis.  Fabricius  edidit  jussu  pro  jussis,  seculusque  euin 
est  Sabatierius. 


B 


NOTjE. 


173.  In  scripto  codice  Barlhii  glossa  hrec  erat :  Hor- 
rida  somnia — quod  somno  dubietatis  premebatur :  quae 
loquitur  de  illa  suspicione,  quam  de  vitiala  conjuge 
habebit  Joseph  ,  adeo<|iie  ad  liiinc  locum  parum  , 
aut  nihil  poiius  facii ,  ut  animadvertii  Banhius.  Vo- 
cem  liorrida  poelicam  dicil  idem  B;irlhius,  et  ex  re 
ipsa  natam,  cnjus  quidam  velnt  horror  ansani  dede- 
rit  muiaiioni.  Juvencus  iterum  hoc  libr.  vers.  286  , 
de  Magis,  Totum  mox  horrida  somnia  noctem  —  Sol- 
licitant.  Adde,  horrorem  de  melu  religioso  dici,  et 
Siepe  cum  veneratione  conjiingi.  Valer.  Flaccus,  I.  n, 
vers.  432 :  Threiciis  arcana  sacris :  liic  numinis  ingens — ■ 
Horror.  ConlerCommenl.  ad  Prudenlitim,  1. 1  conlra. 
Syinui.  vers.  Ib9. 

174.  In  codice  ms.  Barlhii  glossa  erat,  Posse  hinc 
concludi  inler  consponsos  solum,  firmum  tamen  esse 
conjugium.  Nescio  quo  hoeo  periiiieani,  nisi  fortasse 
innuittir,  nondum  fuisse  mairimonium  vertim  inier 
Josephumet  Mariam.  Plcrique  lamen  senliunt,  cum 
Joseph  eam  animo  volvebat  cogilalionem,  raium  ma- 
tiimonium  jam  fuisse  coiilracium,  el  verba  Mallhasi, 
Accipere  conjuyem  tuam  interprelanlur  retinere,  non 
diiniiiere;  et  quoniam  aninio  jam  cogilaverat  eam 
dimitiere,  jubetur  ab  Angelo  eam  cogitationem  ab- 
jicere.  Pacla  proprie  cral  pnella,  quando  de  nuptiis 
certa  conditioiie  convenerat  :  sponsa ,  cuin  solem- 
nes  siipiilaliones ,  qu;e  sponsalia  dicebanlur,  arce- 
debanl.  Hoc  tamen  discrimen  a  bonis  scriplorihus 
non  semper  observari ,  demoustrat  Reuscbius  ,  qui 
etiani  lenet,  conjugium  pactcv  dici  pro  conjugem  pa- 
ctam  more  Graecoruui.  Ilieronymus  bac  in  re  dubius 


nerat ,  celal  silentio ,  cujus  mystcrium  nesciebat.  Hic 
simpliciier  vocat  uxorem  Mariam  ,  cum  paulo  ante 
futuram  uxorem  appellasset.  Nescio  vero,  an  probari 
pos.sit ,  nomine  futurw  uxoris  ab  Hieronymo  intelligi 
futuram  mairem  aut  malrem  familias  :  HiHioiiymus 
enim  in  futura  uxore  rationem  innuit  cur  Josepli 
Oiniiia  sciveril. 

177.  Mattlurus  ,  i,  23  :  Et  vocabunt  nomen  ejus 
Emmanuel,  quod  est  inlerpretalum,  Nobiscum  Deus.  lu 
codiee  Barthii  glossa  erat  Homo-Deus.  Relaiivnm 
cui  in  iine  periodi  rarum  est,  sed  aliquando  tamen 
usitatum,  ut  a  Prudeniio  hymn.  2  Perist.  v.  299: 
Gemmas  corusci  luminis,  — Ornalur  hoc  lemplum  qui- 
bus  :  quo  versu  claudiiur  stropha. 

178.  Spoitsaliapacla  :si  proprielalem  verborum  al- 
tendas,  rursus  censebis  Juvencum  in  ea  fnisse  opi- 
nione,  B.  Virginem  nondum  Josepho  nnpsisse,  cum 
is  ejns  llialaraos  recusare,  et  ab  sponsalibus  recedere 
cogitabat.  Sed  necesse  non  est,  ut  in  Juvenco  magis 
quam  in  Evangelio  proprietatem  verborum  retinea- 
mus.  Confer  notani.  ad  vers.  174. 

179.  CAPUT  VI.  Edictum  Augusti  Cwsaris.  Lncae 
n,  1-7.  Novuin  censum  vocal  Juvencus  ,  ul  explicet 
verba  Lucae  cap.  cit.,  v.  2  :  Hac  professio  prima  fucla 
cst,  eic.  Ex  his  versibus,  ut  ait  Bai  ihius  1.  lxix,  cap. 
3,  clarissime  docemur,  et  quid  diseti.-sio  sit  in  tali- 
bus  scriptorum  locis,  et  qua^  illa  recensio  fuerit  po- 
pnloruni  sub  Augusio  :  quali  vix  mullis  verborum 
periodis  descripserint  alii.  Addit,  discussionem  novi 
censtis  dici  ,  quia  non  talis  discussio  ceusus  fuerat 
per  lerrarura  orbemulla  temporum  niemoria  audiia. 


mihi   videlur  in   cap.  i    Mattliaci  :    Murtijr  Ignatius  j)  Iiivehiiur  deinde  contraGeorg.  Fabricium,  qnodaut 


etiam  quariam  addil  cuusam,  citr  a  desponsata  conce- 
plussil:  Ul  parlus,  inquiens ,  ejus  celarelur  diuboto,  dum 
eum  pntul,  nonde  virgine,  sed  de  nxore  generalum.  Ilic 
astruitur  mairjiuonium  laium.  Diabolns  cnim  ,  qui 
non  ubique  pneseus  esl,  et  ignorat  eaquai,  ubi  ipse 
iion   esi,    aguinur,    videus,    Maiiain    uxoreni    esse 

Jo^ephi,  putare  poiuit,  parlum  i de  virgine,  scd 

de  uxore  generatum.  Atldil  HierouyiniiS  :  Antequam 
convenirent ,  invenla  est  iu  ulero  hubens  de  Spiiitu 
sancto.  Non  ub  ulto  invenla  est  nisi  a  Joseph,  qui  pene 
Ucenlia  marilali  fuluriv  nxoris  oinititi  noverat.  Inielligo 
liceitiiapeue  maritali,  quia  sponsus  erat,  non  marilUS, 
quod  clarius  exprimilur  verbis  futurtv  uxoris.  Non- 
d ii m  eigo  Maria  uxor  eral.  Posiea  lanien  suhjungit  : 
Quomodo  Joseph,  cum  crimen  celaret  uxoris,  justus 
sciibilur  !  Setl  Itoc  lestnnoitium  Muriwesl,  quod  Jo- 
sejih  scieus  illiits  castitatem  ,   ♦'(  udmirans  .  quoil  eve 


mutavent  ipse  veram  scripturam  ,  atil  vitiosam  pn- 
scam  ediiioiiem  sequi  voluerit.  Certe,  inquil  ,  suspi- 
cor,  nimia  licenlia  in  auctores  ,  quos  schotw  cominen- 
dttbal,  ipsitm  illusum  a  scholastico  supercilio.  Cui  ge- 
ncri  hominum  parum  abest ,  qitin  bonorum  uuciorum 
recensio  simper  aiiquid  superbiw  cutpabitis  indutrit. 
Calbolici  scriptores,  qui  ita.de  Fabncio  judicariint, 
auctoritate  acatholici  bominis  Barthii  facile  snum 
judicium  lueri  possunt.  Discussio atileni  qmd  sil,  ex- 
plicalBailhius  locis  cilalis.  Erat  enim  quoddam  olfi- 
ciimi  diseu>soris,  nerape  inspec:oris,  censoris  ,  aut 
qu.x-storis  ;  ac  proinde  discus.-io  est  inspeciio  ,  cen- 
sio,  census,  diligenlior  examinano,  scrulalio.  Vide 
1.  x  Cod.  ,  tit.  50,  leg.  1,  etc.  Macrobius  ,  Syinma- 
chus,  Jnlius  Firniiciis  vocabulum  di>,cussio  hac  signi- 
/icalimie  tisui  |iant. 

180.    Plurimn  ternr,  ul   amatna  Incorum  ,    atpera 


II 


C.  V.  AQCIL.  JLVENCl 


84 


Describebalur,  Syriam  cmn  jore  regebat  \ 

91  Cyrinvis,  proprioscui  loia  per  oppida  fines 
Edebant  populi,  vires,  nomenque,  genusque. 
Urbs  esi  Jndyese  Beihlehcm,  Davida  cauoruin 
185  Qucc  genuit,  geucris  qurc  de.tli.Wtn  jnre  peieb.it. 
Edidit  bic  Mariam  Davidis  origine  Josepli, 


Desponomque  sihi  «eribcnp,  gr;ividamqnc  pro- 

fiessns. 
Hospitium  amhorum    Bethlehem   sub  moenibus 

[urbis 
92  Augnsti  fuerant  prjcparva  habitacula  rmis. 
190  Illic  virgo  novo  completo  in  temporc  foelu. 


LECTfONES  VARIANTES. 


181.  Rom.,  Syriee  lioc  inm  jure  regebat.  Omeisius 
cum  uno  Canlabrigiensi,  Drsrrtbebalur.  Syriant  lunc 
jure  :  qu;e  lectio  se  Keuscliio  approbabal  ,  sed  pro- 
pier  oijosam  particulae  tunc  repetilionem  cdidit  ciim 
Pnclm.,  Ald.,  Torn.,  Hadam.,  Fabr.,  Syrur,  quam, 
ut  iniellisalur  lerra-  Syrite.  In  Reg.  est.  Syria  ,  sed 
videtur  fuisse  Syria'.  Oll.,  probe,  Describebalnr,  Sij- 
riam  cuni  jure  regtbal :  nam  plurima  lerra',  id  cst,  loca, 
vehdiiid  siinile  iuuunnl  verba  Luea?  universus  orbis. 
FausUis  euidii,  Describebatur  Syrie :  quam,  utsit  Sy- 
rie  pro  Syria. 

182.  Poelm.,  pro  div.  script.,  proprii,  ut  inlclli- 
gantur  pipuli,  (piod  tencnt  Ald.,  Torn.  In  ulioque 
Caiilahr.  et  Rcg.,  Cyrinus  proprio,  minus  rccle.  q  :asi 
proprio  jure.  Rc  inc  proprios,  videlicel  fines. 

165.  Pnelm.,  \ld.,  Toin-,  Hadamar.  ,  Fabr.  ,  et 
alii,  Addebant.  Vera  leclio,  Edebant,  qnaeexsiat  m 
Barihii  cod.ce,  cl  in  noslro  Oliob.  Edere  verbum 
propriimi  in  ccn-u,  ct  panlo  po-l  recurril  ,  uhi  ali- 
qui  leguiit,  Obltdii  hic  illum.  Rom.,  perperam,  vires, 
qrnusqur,  nomenque. 

185.  Oll.,  quie  g.muil  :  Maricv  qiuv  censum.  Rcg., 
qua •  gcnuil,  generis  qiuv  ceusum.  Aldus,  Rom.,  e! 
alii,  qutv  genuit,  generis  censu  n  auas. 

180.  Davenlr.  :  Obtutil  hic  illinii  :  qiiius  hinc  utm- 
qw  trahebal.  Tmn.,  Pm  Im.,  Iladamar.,  Fabr.,  Ob- 
lulil  hic  illum,  q 'nus  liinc  quod  uteque  trahebal. 
Ott.  :  Edidit  hir  t,lam  Duvidis  oriqine  Joseph.  Rcg. 
Edidit  Mariani  Duvidis  oriqine  Joscplt  :  a  sec.  m., 
hic  Murium  <uui  cj  :-a  ui  Uelhlcem.  Ahlus,  Edidil 
hic  Mariam.  Davidit  oriqinc  Joseph  :  scd  puncliim 
posl  Mariam  mcmlose  appiolwn  videlur.  Codex  Bar- 
lliii  ita  sinc  puncio,  cui  consonal  Roiu.,  cl  ihio  Cao- 
lihr.  Sabaiieriws  ex  ulraqne  lceiiunc  du.js  versus 
ellccil  :  l.didn  hic  Maruim  :  Duridis  oriqine  Joseph 
—  Oblutil  hic  ittam,  qenus  hinc  quod  ulerque  trahe- 


bat,  — Desponsamque,  elc  Schceltgenins  restituere 
volebat  :  Obtulit  hic  illum  Datidis  oriqine  Ca'sar,  — 
Addidit  el  Mariam,  genns  hincquod  nlerqve  trahebat  : 
vid  licet  mc,  Tiethlehemi ;  ilu  m,  censtim.  Iia  vero 
ordinem  vcrsiium  seqq.  collocal  :  Desponsamque  — 
lllic  cuin  duobiis  scqq  —  Hospitium.  —  Angusli  — 
Circa. 

18S.  Beg.,  hospitio  ambornm  cuin  cod.  Bartbii,  ct 
Bom.  Ald.,  perperam,  Hospitum  amborum. 

189.  Ediii  plerique,  cl  Rom.  pcrpnrra.  In  cod. 
Reg.  est  prceparva,  idemque  videtur  esse  in  Oit.  Co- 
B  dex  Barthii,  prccparva  habitacnla  arvi :  quo  poslremo 
laiere  aliam  voceni  Bnthius  censei.  Aliquid  cogiia- 
b.t  dc  antri).  Conjicerc  lihet,  ut  inorcni  illi  geratn, 
Anguslo  fuerant  prwparva  habitacnla  in  antro.  Ald., 
fucral. 

l(J0.  Et  seqq.  Oit.,  Bcg.,  Codex  B.irihii,  et  apud 
hunc  Lugdiinensis  editio  anni  1351,  Poelm.,  pro  d. 
s.,  Torn.,  lltie  virgo  novo  complelo  in  tempore  foetu 
• —  Solvilur,  et  puerum  veteri  cunabuta  lcxlu  —  In- 
volvunt,  duroquc  dalur  prwsepe  cubili.  ln  Oll.,  a  pr. 
m.,  cubile,  et  videtur  fuisse  compleia,  quod  clire  le- 
gitur  iu  Rcg.  el  Rom.  Ad  scxli  casns  concursum  vi- 
tauduin  Reu-cliiiis  edidit  completa  in  tempora  :  sed 
veram  leclionein  auiuniat  :  Illic  virgo  uovum  com- 
pleto  in  lempore  fcelum —  Solritur,  pcr  SYnecdochen. 
lu  Torn  ,  ei  sccunda  sciiplura  Poilin.,  completo  in 
1,'inpore.  Abl.,  Il.idamar.,  Fahr.,  Poelm.,  iu  lcxlii, 
Illic  Virgo  novutn  complelo  lemporc  foelum  —  Edidil, 
et  lcni  pannoso  legminc  itiotu  —  Texil,  cui  durum  cu- 
p  nas  pro'sepe  minislrai  Fahr.,  folu  pro  motu ;  llada- 
^1  inar.,  vitiuse,  complures  pro  completo.  Davenlr.,  cui 
cunas  duruiii.  Schueugeniijs  :  Edilic,  atque  levi  pan- 
noso  tegmihe  folu.  B.nthius  t>iani  liaoc  lecliunem 
tainquam  spuriani  niciilo  rcjicil. 


NOT^E. 


helli.  infra  vcrs.  2C2 ,  p:'r  lonya  viarum,  cl  s  iriilia. 
Plurimus  cum  gcniiivo  lesilur  apud  Silimn,  lihr.xvi, 
vers.  562  :  Insiguis  mulla  ccrvice  ct  plurimus  idem 
—  Lvdiitlis  per  colla  jub(e. 

1X5.   Edcbant,  hoc  est,  profitehanlur,    promulga- 

banl,  exponebnil.  Est  verbum  lorense.   Clpiunis  , 

Dig.  Hbr.  II,  lit.  15,  qui  toius  esl  de  edeudo,  leg.  l  : 

Ederc  csl  cliatn  copiam  describendi  facrre,  vrl  itt  libstlo 

complecii,  ct  dare,  vel  dictarr.  Plmins,  lihr.  x,  episi. 

\i  :   Cum  annos  ejus ,  el  ccnsum,  sicut  praucp  ras, 

iderem,  adtnonitUs  sum  a  peritioribus,  etc.  Alii  crede- 

vn,  ininus  bene. 

185-.  Possis  iia  cx.ilicare,  Beihleliem  urbs  Jud;ie:e 
est.  Sed  foriasse  Juvencus  legit,  In  lirthlehem  Jn- 
d(C(e :  ita  enim  legilur  in  versione  veteri  ms.  Canta- 
br.,  et  in  icxlu  Cr:cco.  El  banc  leciionem  tueinr 
Nazncliius,  t.  m  Spic.  Bibl.,  ad  Matlh.  n,  5,  contra 
S.  Rieionyuiiim,  qui  erioreni  librarininni  existiina- 
b.it  Judwce  pio  Juta,  aul  Judiv.  Duvidu  ranorum,  ut 
I.  n,  vers.  572:  Lrgisii^  certe  in  templo  Dmida  c  ino- 
rum.  Alii  vafiaut  in  quaniilatesyllabariim  vocis  l)a- 
vidis. 

187.  Dcsponsa  boc  loco  de  uxore  certe  dicitur. 
Lnca-,  vers.  5  :  Ul  profiteretur  cum  Maria  drsponsata 
sibi  usore  pmgnante.  Pro(lteri  vcrbuin  censnale  est. 

189.  D.i  voce  hubilaculum  dixi  in  Cominentar.  ad 
Prudeniium,  bymn.  10  Calhem.  vers.  40.  Sannaza- 
jius  lorias-e  Juvcncum  imitatus  est  I.  u   de  l'art. 


Virg.  :  Esl  specus  haud  ingens  parvce  sub  mcenibus 
nrbis.  Juvencus  opinionem  eoruin  sequitur,  qui  Sal- 
vatorcm  in  snburbiis  Betlilebem  naium  aflirmant. 
Innuii  autem  diversorium,  de  quo  Lucas,  fuisse  spe- 
luncam  quamdani,  aut  lcrr.T  firamen  :  ita  cnim  alii 
etiam  tradunl.  Nonnulli  doceul,  in  ipsa  urhc  Be- 
thlehem  Dominum  naliim  fuisse.  Beda,cap.  8  de  Lo- 
cis  sanclis,  narrat  diversorium  fuisse  (piasi  naliirale 
scnnanlrum,  in  orientali  angnlo  Belhlebem  situm. 
Juvcnci  senientia  et  conimunior  fuii  inier  vcieres, 
et  inter  caiholicos  nun  saiis  cst  recepia.  Nilul  la- 
tnen  certi  ex  sacris  liiteris  cruitnr,  ut  ejusmodi  opi- 
D  ni.ncs  confirmentur.  Vide  Suarium,  tom.  xvu, 
rpjicsl.  55,  disput.  15,  seci.  5,  ut  plures  oniillam  ex 
Proteslanlihus,  qui  peculiares  dissertationes  de  Loco 
natali  fesn  Christi  conscripserunt,  Straucbium  ,  Co- 
tholreduui  Wegnernni,  Joannem  Heiiricum  Krause, 
Samuelem  Scbeiflium  Inier  catbolicos  pro  suburbio 
slanl  Tillemontiiis,  Scnyus,  ct  alii  :  pro  urbe  l'eia- 
vins,  Sandiniu-,  aliique  plurimi. 

19l).  Sicer  texlus  :  Cum  essent  ibi  ,  impleti  sunt 
din,  utparerrt.  Et  peperil  filinm  suum  primogenitum, 
et  pannis  eum  involvil,  el  rertinavil  eum  in  pra'sepio  : 
quia  non  erai  eis  locns  in  diversorio.  Videri  possnnt 
Joannis  Cliristophori  Letschii  Exeicilaiio  philologi- 
ca  dr  Cunabulis  Chrisli ;  Danielis  Vogelii  disserlatio 
de  Slabuto  Bclhlehemilico ,  in  quo  humani  getieris 
Redempior  natus  est ;  Ern.  Salom.  Cypriani  disser- 


85  EVANGEL1G£ 

Solvitur,  et  puerum  veieri  cunalula  lextu 

93  Involvunt,  duroque  datur  prccsepe   cubili 
Circa  solliciLe  pecorumcustodia  noctis 
Pastores  tenuit  vigiles  per  pascua  Iceta. 

195  Ecce  Dei  nionitu  visusdescendere  coelo 

Nunlius,  et  subitus  lerror  tremefacta  pavore 
Prostravit  viridi  pastorum  corpora  terrce. 

94  Talis  et  aitoniiis  ccelo  vox  missa  cucurrii 
Poniie  terrorem  menlis :  niea  sumilc  dicta, 

200  Pastores,  quibus  hrce  ingentia  gaudia  porto. 


HISTORL4E  LIB.  I.  86 

A         Nam  genitus  puer  esl  Davidis  origine  clara, 

Qtii  populis  lucem  mox,  la_nitiamque  propaget. 
Hoc  signum  dicam,  puerum  quod  cemere  vobis 
Jam  licei,  implentem  gracili  prasepia  voce. 
205  Talia  dicenli  jungunlur  millia  plebis 

Ccelestis,  cunctique  Deum  laudantque,  rogant- 

[que, 
:  Talis  etuniti  vox  agminis  aera  complet : 

Gloria  supremum  comitetur  debita  patrem, 
951"  terrisjustoshominespax  digna  sequatur. 


LECTIONES  VARIANTES. 


195.  Ald.,  Rom.  cura  sollicitw,  ul  tiira  sit  in  an- 
terendi  casu.  Plerique  circa.  Evangelista  in  Iiala 
vetiri,  in  illa  regione,  in  Vulgala  in  eadem  regione. 
Adverbii  moie  seepe  adhibelur  circa  sine  casu.  Ad 
clariorem  synlaxin  conjiciebam  Circa  sollicitos  peco- 
rum,  nempe  sollicilos  de  pecoribus.  Ald.,  Poelm. 
pro  d.  s.,  Rom.  pecudum,  Torn.,  pecudes  ;  alii,  pe- 
corum. 

195.  Reg  ,  Olt.,  Rom..  Barthii  membrana\  Edi- 
tio  Lugdunensis  anni  1551,  Poelm.,  pro  d.  s.,  Torn., 
Ald.,  visus  ;  noniiuHi  ed.,  jussus. 

196.  Ald.,  et  subito ;  Fabr.,  ac  subito  ;  Torn., 
Poelin.  in  lexlu,  ac  subitus.  Olt.,Rom..  et  subiius  ; 
Reg.,  al  subitus. 

198.  Rom  ,  et  ationitos,  minus  bene. 

201.  Rom.,  Jam  puer  est  genitus  D. 

202.  Torn.,  viiiose,  propagat. 


201.  Vonckius  rescribere  mallet  procsepia  fotu, 
qi.ia  vocis  niilla  mentio  apud  Lucam,  el  Juvencus 
exponit  illa  verba  :  Et  hoc  vobis  signum  :  Invenieiis 
infantem  pannis  involutum,  el  positum  in  prwsepio. 
g  Reponil  Gallandius,  explicari  id  posse  cum  Badio 
de  infaniili  vagitu.  Quod  autem  Vonckiusait,  supra 
eliam  legi  legmine  folu,  id  solum  invenilur  in  scri- 
ptura  supposiiitia,  quam  secutus  est  Fabricius.  Vide 
supra  vers.  191.  Gracilem  voccm,  sive  ejulatum 
expressit  auclor  antiquus  Homilire  in  Occursum  Do- 
mini  :  Infantem  ejulantem,  uc  vilam  mundo,  gau- 
diumque  largienlem. 

208.  Reg.,  el  Olt.,  comitatur,  sed  vers.  seq.,  se- 
quatur,  quod  poscere  videtur  comitetur.  Rom.,  co- 
mitatur,  ei  vers.  seq.,  sequetur. 

209.  Ald.,  Rom.,  sequelur ;  alii ,  sequatur. 


NOTiE. 


talio  de  Fasciis  Ckristi ;  Georgii  Goetii  Lucubratio 
de.  prmepio  Christi ;  Fr.uicisci  Blanchinii  disserlalio 
de  Translatione  sacrorum  cunabulorum ,  ac  piasepis 
Domini,  necnon  corporis  B.  HieronymiabecclesiaBelli- 
tehemitica  ad  basilicam  Liberianam  ,  tom.  ni  Ana- 
Stasii. 

191.  Quod  cunabula  veieri  texlu  iuvolverint  pue- 
rum,  difficulialem  antiquis  librariis  creavit ,  qui 
propterea  loctim  hiuic  mutarnnl.  Sed  adverlendum 
esi,  cunabula  suini  eliam  pro  ipso  lectulo  infamum, 
aut  pro  fasciis,  quibus  involvunlur.  Plautus  Amph. 
acl.  v,  scen.  1,  vers.  51  :  Sed  puer  ille,  quem  ego 
lavi,  ut  magnus  est,  et  muliunt  valel !  —  Xcque  eum 
quisquam  colligare  quivil  in  cunubulis  :  ubi  alii  Je- 
gunt  quivit  incunalndis,  ul  in  Trucul.  acl.  v,  scen. 
1,  vers.  11  :  Nnnc  opus  esl  carbonibus,  fasciis,  opus 
est  puliinis,  —  Cunis,  incunahulis.  Ita  etiam  Iegi  pos- 
sct  in  Juvenco  veleri  incunabula  lexlu,  elc.  Beda  de 
Onhogiaphia  :  Cunabula  sunt  panni  infantia' ,  scd 
Joauncs  Constantinopolitanus  cpiscopus  scribil,  Laza- 
rum  in  monumento  cunabulis  involutum.  Ad  hac  ver- 
baCerda,  Advers.  cap.  121,  niini.  68,  ait  :  7«  hic 
rimare,  quid  sint.  Opinor,  a  nonnullis  sumi  cunabula 
pro  quibusvisfisciis.  Vcteri  lextii  pauperiaioin  deno- 
tat,  quam  immerilo  nonnulli  a  Jesu  Cluisti  parenli- 
btis  removere  tentant.  Juvenco  accinit  Sedulius  I. 
ii,  vers.  57:  Omnia  qui  propriis  vesiit  nascenlia  do- 
nis,  —  Obsitus  exiguis  habuil  velaniina  punnis. 

192.  Cubile,  seu  pra;sepe,  in  quo  jacuil  Dominus, 
Juvencus  vocat  durum  :  quod  niinime  cvincii,  non 
luisseligneum,  ul  conlra  Basnagium  oslendi  inCoiu- 
mcnlario  ad  Prudenlium  hynin.  9  Caihcm.  vers.  77, 
uhi  al  v.  80,  pag.  374,  aeri  incisam  exhil  ui  im  >gi- 
nem  antiquam  ligoei  pra*sep:s  Salvaloris ,  qiiam 
(Onmendaiissiiiius  cardinalis  Borgia  e  locupleli 
sii  >  museo  pro  singulaii  slndio  iiiio  sacras  litte- 
ras  colii,  et  fovet,  mecum  liheraliier  conimunica- 
verat. 

195.  CAPUT  VII.  Angelus    nalivitatem  Christi  pa 
storibus   nuntiut.   Luc.    n,   8-20.  Syntaxis   nonnihil 
implexa  eslpecorum  cnstodia  sollicila:  noctis.  Iu  sacro 
codice  :   Custodientes   vigilias   noclis    super   gregem 


suum.  Reuschius  agnoscit,  duos  genilivos  pecorum, 
sollicihv  noclis  ajj  uno  substanlivo  regi,  ut  1.  ni,vers. 
369,  Incubuit ,  mentisque  nmul  convulsa  venena — 
C  Damonis  horrendi,  purgato  corde,  fugavil.  Omeisius 
sic  verba  ordinat:  Custodia  noctis  tenuit  pastores  pe- 
corum,  etc. 

197.  Viridi  lerrce,  ul  vers.  194,  pascua  lceta.  Neque 
est,  cur  dubilet  Schoettgenius,  an  Bethlehemitico 
in  agro  viride  solum  fuerit,  quamvis  hiberno  tem- 
pore  natus  fuerit  Salvalor  :  cum  in  ea  regionecce- 
lum  sit  temperalum.  Multo  miuus  unum  hoc  verbum 
nos  cogeret  a  commiini  sententia  recedere  de  die,  et 
mense  na.alis  Domini,  qiiainvis  tot  hac  in  re  inter 
se  discrepent  sententia',  nt,  excepto  Julio,  nullum 
sciam  esse  meiisem,  qui  defensorem  aliqucm  nou 
habeat.  Eas  oinnes  sententias  expendit  Tronibellius 
in  Viti  Deiparc,  t.  III,  part.  i,  dissert.  18,  cap.  1 
seqq.,  apud  quem  plures  alii  videii  possunt. 

198.  Honc  versuni  laudat  Omeisius,  similemque 
dicil  illi  iMaronis  libr.  xi,  vers.  296  :  Variusque  per 
ora  cucurrit  —  Ausonidum  turbala  fremor.  lnfra,  v. 
596  :   Tunc  vox   missa   Dei  longum   per  inanc  cu- 

n  currit. 

**  200.  Portare  proprie  est  ge>tare  ,  sed  accipilur 
siepe  pro  afferre.  Ovidius,  libr.  m  ex  Ponto  eleg.  4, 
vers.  1  :  lla?c  tibi  nonvanam  porlanliaverba  salulem 
—  ISaso  Tomitana  miitit  ub  urbe  tuus.  Teientius 
Audr.  act.  n,  sc.  2,  vers.  1  :  Dii  boni,  boni  quid 
porlo  ? 

205.  Plebs  coelcstis  vocantur  angeli  per  tapinosin, 
qiia'  esl  rei  mugiue  humilis  explicatio.  Epilhelum 
vero cceLslis  facil,  ul  cuin  dignitale  id  dicatur.  Sic 
iu  guigile  vasto  de  niaii  aple  di\il  Virgilius. 

207.  Agminis  videlicet  cceleslis.  In  Vulgata,  Mul- 
tiiudo  miliiiiv  ccelestis  ;  in  Ilala  versione  :  Muliiiudo 
exercitus  cwlcstis.  Angelos  dui,  et  esse  milUujfm 
coeli  docui  in  noiis  ad  Diaconliuin  I.  n,  vers.  475. 
Aslra  ctiam,  el  sol  militia  poli  vocantur  ab  ccdem 
Diacontio  ill).  i,  veis.  229,  et  lib.  n,  vers.  25  et 
v.  353. 

209.  ln  pleiisque  mss.  Grxci  tcMus  Icgitur  iv 
«vOpwr:ot;iuSoztV.,  in  homiiiibus  boita  voluntas.  Iu  non- 


&7  C.  V.  AQUIL.  JUVENCl  88 

210.  Ei  simul  his  diclis  coeli  secreta  revisunt.        A    215.  Omnia  noclurnis  monitis  quod  vera  recur- 


Pastores  propere  veniunt,  puerumque  jacen- 

[lem 
Praesepis  gremio  cernunt:  post  inde  sequentes 
Dispergunt  late  celeris  vaga  semina  famae. 
Mirantes  laudant,  laetantes  constupuerunt, 


[rant. 
96  Viderat  octavam  lucem  puer  :  ecce  recidi 
Ad  morem  legis,  nomenque  apiarenccesse  est : 
Imposilumque  illi  esl,  moniiis  coeleslibus  olim 
Quod  Marirc  vox  missa  Deo  priccepit,  Iesus. 


LECTIONES  VARIANTES. 


210.  Ald.,  Rom. ,  his;  alii,  iis.  In  Torn.,  his 
doctis,  mendum  puto. 

212.  Poelm.  pro  d.  s.,  inde  sequentes. 

215.  Torn.,  Ott.,  Reg.,  codex  Rarihii,  eeleris; 
plerique  edili,  celebris,  quod  in  Oit.  videtur  fuisse  a 
pr.  m.,  et  est  in  Rom.  Omeisius  praefert  eiiam  cele- 
bris,  quia  vox  vaga  celeritatem  jam  indicat. 

214.  In  Otiobon.  prius  ponitur  versus  seq.,  Om- 


nia,  dein  hic  Mirantes. 

216.  Barthii  codex,  atque  recidi,  quam  scripturarn 
unice  probat  Rarlhius.  Plerique,  ecce  recidi,  quod 
aeqne  bmium  est. 

218.  Torn.,  illi,  monitis ,  sine  esl. 

219.  Reg.,  missa  a  Deo,  contra  metrum,  immisso 
a  ex  aliqua  glossa  in  textum. 


NOT^E. 


nullis  tamen,  ut  in  Vulgata,  et  in  Itala  versione  B  munt  clare,  circumcisum   fuisse  puerum  Jesum  : 


hominibus  bonce  voluntatis,  svSoziaj.  Vulgatae  magno 
consensu  accinunt  1'atres.  Juvencus  etiain  jusios  ho- 
mines  cum  dicit,  intelligit  in  terra  pax  hominibus  bo- 
no?  voluntatis.  Menochius  sic  textus  Latini  sensum 
exponit  :  In  terra  pax  hominibus  bonce  volunlalis 
divince,  et  beneplacili  divini,  id  est,  pax  hominibus 
quos  Deus  amal,  etjam  gralos  habet,  ct  iu  quibus  sibi 
complacet.  Maldonatus  idem  leniierat,  qui  ad  prae- 
destinatos  hunc  locum  refert.  Alii  bonce  voluntatis 
homines  appellant,  qui  bon.im  habeant  voluntatem, 
et  ad  recipiendam  pacem,  quaeannuniiabalur ,  pro- 
pensam.  Wetsteniu  sscripturam  inmss.  Graeciscom- 
munem  acriter  defendii. 

210.  Vulgala,  Discesserunt  ab  eis  angeli  in  cce- 
lum.  Simili  modo  texms  graecus.  Ai  Itala  veius  in 
nonnullis  mss.  in  singulari,  Discessit  angelus.  Cceli 
secrela  ;  phrasisab  aliis  eliam  poeiis  usurpaia,  utdixi 
ad  Draconlium  lib.  II,  vers.  4,  Qua?  cceli  secreta  te- 
gunt.  A  poelisaliiid  acceperunt,  utGregoriusMagnus 
lib.  ii  Dialog.  cap.  55,  Coeli  secrela  penetrare.  Appo-  ' 
site  etiam  revisunt  dicium  de  angelis,  qui  ad  lo- 
cum  suum,  unde  venerunt,  redeunt.  Virgilius  non 
semel  hoc  verbo  usus  est  tali    significatu. 

212.  Gremium  eleganter  transfertur,  et  de  rebus 
inanimis  dicilur,  ut  gremium  terrcc,  gremium  urbis, 
gremium  Grcecice.  Silius  lib.  vm ,  vers.  192,  de  flti- 
mine  :  Domc  arenoso  (sic  fama)  Numicius  illam  — 
Susccpit  gremio ,  vitreisque  abscondit  in  antris.  In  re 
noslra,  cum  sermo  sit  de  puero,  majorem  venusta- 
tem  habel  Prcesepis  cjremio  cernunt  pucrumjacentem. 
215.  Juvencus  vim  verbi  Graeci  complexus  esi : 
nam  5t£yvwj0io-«v  ambiguurn  est,  el  signilical  cogno- 
verunl,  ac  simul  nolaaliis  fecernnl;  quod  utrumque 
Juvencus  expressii. 

214.  Constupuerunt  a  constupeo,  quod  verbum, 
nescio,  an  alium  auctorem  habeat  prsetcr  Juvencum. 
Et  potuit  quidem  is  dicere  lcelantes  obslupuerunt  : 
sed  maluit  constupuerunt,  ut  simul  omnes  slupuisse 
declararet. 

215.  Stupebant  pastores,  quod  omnia  monilis 
nocturnis  responderent ;  vera  nimirum  essent  ea, 
de  quibus  noclu  admonili  fuerant.  Hic  auiem  stupor 
narrari  videiur  de  die,  aut  diebussequeniibus.  Cum 
enim  pasiores  vidissent  puerum  jacentem,  post,  ut 
vers.  212  dicitur,  disperserunt  vaga  semina  celeris 
famce.  lnde  sequilor,  Lajtanics  obstupuerunt,  —  Om- 
nia  nociurnis  monilis  quod  vera  recurranl.  Ordo  idem 
exposiius  esse  videtur  in  saero  codice,  Vera  recur- 
rant,  ut  lib.  n  vers.  769,  Ut  diclum  Isaice  merila  de 
plebe  recurrat. 

216.  CAPUT  VIII.  Circumcisio  Domini.  Luc.  II, 
21. 

217.  Exstant  peculinres  Dissertaiiones  De  circum- 
cisione  Domini  a  Guil.  Lysero,  Antonio  Bynjeo,  Dan. 
Gerdesio  consetiplae.  Verba  Evangelistae  non  expri- 


Et  posiquam  consummali  sunl  dies  octo,  ul  circumci- 
deretur  puer,  vocatnm  est  nomen  ejus  Jesus.  Aperlius 
circumcisio  indicaiur  in  texlu  Graeco,  ubi  post  puer 
est  particula  et,  qua  quodammodo  asseriiur  circuni- 
cisio,  et  addilur  impositio  nominis  :  Juveiicus  cerie 
ciicumcisionem  astruit;  quae  fide  divina  credenda 
est,  cum  universa  Ecclesia  ita  verba  LiiC3e  intelle- 
xerit.  Quod  auiem  necesse  fuerit,  Chrisluin  ad  mo- 
rem  legis  circumcidi,  commoda  distinctione  expli- 
candum  est.  Christus  enim  praecepto  circumcisionis 
subjeclus  non  erat,  adeoiiue  parentes  ejus  non  fue- 
runt  obligati  ad  illum  circumcidendum.  Nam  prav 
lerquam  quod  Deus  erat,  non  fuerat  ex  semiue  virili 
generalus.  Nihilominus   Suarius  tom.  XVII,  disp. 
15,  sect.  1,  docet,  quamvisper  se  non  fueril  necessa- 
rium  parenlibus  Cliristi  puerum  circumcidere,  per  ac- 
cidens  lamen  ad  vitandum   scandalum  merito  exisii- 
mari  poluisse  necessarium.  Praeterea  maxime  decuil, 
-,  Christum  circumcidi.  S.  Thomas   part.  m ,  qusest. 
J  57,  art.  i,  theologica  illa  sua  gravitaie,  et  singulari 
ingenii  perspicacia,  quo  res  ad  vivum  resecare  so- 
lei,  septem  causas  distincie  memorat,  obquasChri- 
stus  debuit  circumcidi.  Id  autem  satis  est,  ut  aliquo 
sensu  necessarium  fuisse  dicatur,  Chrislum  ad  mo- 
rem   Jegis  recidi.  Aptare  nomen  videtur  mutuaius 
pseudo- Cyprianus    in     traclaiu     de    cardinalibus 
Christi  Operib.,  cap.  de  ralione  circumcisionis  :  Hoc 
cum  oclava  die  jussum  sit,  celebrari,  et  nomen  cir- 
cumciso  aptari,  etc. 

218.  Impositum  illi  est  nomen,  quod  vox  pracce- 
pit,  etc,  scilicet  Jesus. 

219.  Missa  Deo  pro  a  Deo,  dalivus  pro  ablativo, 
quod  Juvenco  familiare  est  in  hujusmodi  verbis  |  as- 
sivis.  De  hac  voce  missa  a  Deo  vide  vers.  98.  Lucas, 
qui  historiam  Magorum  penilus  omiltit,  post  cir- 
cumcisionem  illico  purificalionern  Miiria;  enarrat. 
Vocatum  esl  nornen  ejus  Jesus,  quod  vocatum  est,  ab 
angelo  priusquam  in  utero  conciperelnr .  Et  postquam 

D  impleti  sunt  dies  purgutionis  ejus  secundum  legem 
Moysi  ,  lulerunt  illum  in  Jerusatem,  ut  sisterent 
eum  Domino.  Al  MnUhscus  ,  qui  purificalionem 
Mariae  silenlio  praeieriit,  statim  posl  ortum  Salva- 
toris  Domini  m;igorum  adveiilum  commemorai,  et 
subinde  fugam  illius  in  ^Egyptum.  Cum  ergo  natus 
esset  Jesus  in  Bethlehem  Juda  in  diebus  Herodis  regis, 
ecce  magi  ab  Oriente  venerunt  Jerosolymam,  elc.  Qui 
cum  recessissent ,  ecce  angclus  Doniini  apparuit  in 
somnis  Josepli  dicens  :  Surge,  el  accipe  puerum,  et 
matrcm  ejus,  et  fuge  in  .Eqyptum.  Dilficullas  haec 
jamdiu  torquel  interpreles,  priorne  fuerit  purifica- 
tio  adventu  ma^orum,  an  advenius  magornni  purifi- 
c:itione.  Si  dicamu>i,  primns  venisse  magos,  quani 
Christus  in  templo  oblaius  fuerit,  non  intelligitur, 
qui  (ieri  potuerit,  ut  pOst  adventiim  magorum  Chri- 
stus  praeseniaius  fuerit  in  icmplo,  cum  et  Herode-» 


£9 


EVANGELKLG  HISTORl^  LIB.  I. 


90 


22097  ScripseratanliquaeMosesmoderaminalegis,  \ 
98Inierqu3e,primos  priscode  sanguinevatum, 
Observare  dedit,  felus  offerre  sacrandos, 
Implumesquesimul  ferread  delubra  columbas. 
Hitcubi  per  Mariam  templo  sei vata  ferunlnr, 

225  Ecce  sencx   Simeon ,  dignus  comprendere 

[sensu 


Coelestes  voces,  cui  quondam  praescia  rerum 
Virtus  prodiderat,  quod  carcere  corporis  aegri 
Deposito,  mortem  liber,  requiemque  videret, 
Cumprimum  cceli  laudem,terra?quesalutem, 
230  99  Omnia  quem   vatum   spondent  oracula, 

[Chrisluni 
Vidisset  templo  solemnes  ferre  palumbes. 


LECTIONES  VARIANTES. 


221.  Sabalierius  ,  Atqueinler  primos  ,  et  pro  d.  s. 
Inter  quw  primos  ,  quod  unum  in  mss. ,  et  editis  in- 
venio. 

1  225.  Ald. ,  Torn. ,  Rom. ,  Reg.  ,  Oa. ,  sed  a  sec. 
m.,  ut  videtur,  codex  Barthii ,  et  alii  sensu  —  Cce- 
lestes  voces.  Hadamar.  ,  Poelm. ,  Fabr.,  sensum  — 
Ccelestis  vocis.  Codcx  Barthii  pro  ccelestes  scribit  cce- 


B 


lesteis ,  ex  quo  forlasse  natum  est  ccelestis  vocis  ,  et 
priusfaclum  sensum  ex  sensu.  Poelm.  etiam  pro  d.  s., 
sensu — Ccelesteis  voces.  In  Olt.  mendum  est  dignis 
pro  dignus  ,  uli  ibicorrectum  apparet. 

231.  Reg.,  Rom.,  palumbes.  Olt.,  Torn.,  Abl., 
Poelm.  pro  d.  s.,  Fabr.,  palumbos.  Poelm.  in  texlu, 
Hadam.,  columbas. 


NOT.E. 


illusus  a  magis  illum  qn?creret  ad  perdendum  enm , 
etJoseph,  postquam  recessernnt  magi,  admonitus 
fuerit  ab  angelo  fugere  in/Egyplum.  Proelerea  qtiod 
Herodes  jussit,  occidi  iiifanies  omnes  a  bimatu,  el 
infra,  ostendit,  magos  non  staiim  ac  puer  naiusesi, 
venisse  Jerosolymam.  Conlra  si  assernmus,  anle 
magoium  adveniuni  Cbristi  praesentitionem,  el  pti- 
rificationem  Marise  peraciam,  explicandum  est,  qtia 
ratione  aeciderit,  quod  magi  in  civiiaie  Betblehem 
infaniem  Jesum  adoraverint.  Addit  enim  Lucas  post 
oblaiionem  in  lemplo  commemoralain  cap.  2, 
vers.  39  :  Et,  ut  perfecerunl  omnia  secundnm  legeni 
Domini,  reversi  sunt  in  ^Gulilasamtin  civitaiem  suam 
Xazareth.  Hac  dif(icullate  non  delerritus  Jnvenctis, 
primtim  prajsentalionem  in  tempio  relert,  lum  ad- 
ventum  magorum.  Revera  cum  Marioe  purificatio 
quadragesimo  die  post  Jesum  nattim  sectindum  le- 
gem  acciderit ,  quod  Lucas  narrat,  parentes  Jesu  in 
Galilacam  reveriis-e  ,  potest  quidein  id  ita  acci pi,  ut  p 
slatim  reverleriut,  setl  poslea ,  vertcme  anno,  eo 
fere  lempore,  quo  nattis  fuerai  Salvalor,  in  eivila- 
tem  Bethlehem  redierint,  ut  idem  narrat  Lncas  41  : 
Et  ibant  parentes  ejus  per  omnes  annos  in  Jcrusalem 
in  die  solemni  pascluv.  S.  Epiphanius,  qui  I.  1  Hieres. 
30,  num.  29,  affirmat,  exacto  biennio  venisse  magos 
ad  Christum  adorandum,  tradit  eiiam,  Josephum,  et 
Miriamcum  infauie  qtiotannis,  vel  certe  primo,  et 
secundo  anno  eo  tempore,  qno  puer  natus  erat, 
Beihlehemum  accessisse.  Alii  atitem  potius  arbilran- 
tur,  Lucam  posl  narra/am  ptirificaiioncm  illico  relu- 
li-se,  parentes  Jesu  cum  puero  in.G.ililaeam  remeas- 
se,  quia  nihil  de  fuga  in  ^gyplum  dicturus  er;it :  de 
qua  in  somnis  admonitus  fuil  Jo>eph  posl  pr;esenla- 
tionem  in  lemplo,  antequam  in  Gulilaeam  revertis- 
sent.  Ita  senliunt  Augusiinus  de  consens.  Evan- 
gelist.  lib.  11,  <ap.  5.  Beda,  Jansenitis  G;indavensis, 
Cajetanus,  et  alii  plures.  Eisi  ergo  plerique  exisii- 
ment,  ;idorationem  magorinn  aut  die  13  posl  oitum 
Saivaioris,  aut  sallem  anie  quadragesimum  diem  D 
coniigisse,  tamen  conlemnenda  uon  esi  raiio  concor- 
dia:  ;i  Jtnenco,  antiquissimo  inierprele,  inita.  Con- 
ferri  iu  hanc  rem  possunt  llermanm  Romhachii 
opus  :  Primiiue  genlium,  sivc  liistnna,  et  encomium 
Snnctorum  trium  magoruin ;  Petri  de  Marca  Disser- 
taiio  De  adventu  magorum  ad  Clirisium,  et  an  reges 
fuerini ;  Floreniinii  Exercitatio  5,  De  Mngorum  ad 
Chrislum  venientium  kistoria,  itinerisiiue  tempore ; 
Alplionsns  de  Mendoza  Demagorum  liisloria;  Steplia- 
iiiis  .Salazar  De  adventu  magorum  ;  Leichnerus  De 
lempore  magorum;  Augu-tinus  Calmei  in  Dis^erla- 
tione  De  magis;  Balthasar  Stolherg  ;  Daniel  Roden 
De  iisdem  magis;  Laurentius  Bciiediclus  Triebel  De 
Magis  poH  Jesumin  lemplo  repnrsentalum  advenien- 
tibus  in  novo  Thesauro  llieologico-philologico.  Pe- 
^nliaris  estopinio  Harduini,  bl  Rerruyerii.  qui  com- 


miniscnnliir,  ohlationem  Christi  in  templolunc  per- 
actam,  cutn  jam  trimtis  esset,  ea  fere  ;vt.ne  qtia 
Anna  lilium  suum  Samuelem  ad  lempluni  adduxil. 
Eorurn  inlerpretalionem  fuse  exponil,  et  refellit 
Tiomhellins  de  vita  Deipara1.  t.  III  p.  1,  diss.  22. 

2-20.  CAPUT  IX.  Punficatio  Marice.  Luc  11,  9-59. 
Verior  esset  inscriplio  Prcesentalio  Chrisli  in  templo  : 
iiam  de  purificalione  Marioe  vix  loquilur  Juvencus. 

221.  Conslructio  obscura  ,  nec  satisclara  senlen- 
lia.  Evan»elista  sic  habel  v.  23:  Sicut  scriplum  esi  in 
lege  Domini  :  quia  omne  masculinum  adaperiens  vul~ 
vum,  sanctum  Domino  vocnbiiur.  Etut  darent  hostiam , 
secunduinquod  diclum  esl  in  tege  Domini,  par  tuitiirum, 
aut  duos  pultos  colunibarum.  Sensus  ergo  verbornni 
Juvenei  hic  erni  poiesl ;  inler  qua;  inoderamina  an- 
liquae  legis  Moyscs  dedit ,  ut  id  observarent ,  quod 
primos  felus  ii  ,  qui  sunl  pi  i>co  de  semine  sacerdo- 
tnni  oflerrent  Deo  sacrandos.  Lex  cnim  ipsa  Levit. 
xn ,  6,  sic  concepia  esl:  Cumque  expteli  fuerint  dies 
purificationis  suco,  sive  pro  fitio,  sive  pro  filia,  deferet 
agnum  annicnlum  in  liolocaustum,  et  puilum  columba?, 
sive  turturem  pro  peccalo  ad  ostium  tabernaculi  testi- 
mnnii,  et  iradet  sacerdoti.  Qui  offeret  itla  coram  Do- 
mino,  el  orabit  ,  elc. 

222.  Observare  dedit,  Graecismus,  ul  Eerre  sui  de- 
derat  monumentum,  el  p  gnus  amoris,  Magnum  dat 
ferre  talentum.  Virgilius  ,  el  alii.  Vide  inlra  v.  50;). 

224.  Quanivis  nec  Chrisius  lcge  praiscnlulionis  iu 
lemplo,  neque  Maria  iegc  puiificaiionis  cuinpreheu- 
dereiur,  lamen  maxinie  decuil,  eam  legem  a  Maria 
pro  hlio,  el  pro  se  ohservari ,  ut  de  circumcisione 
diximns  ad  v.  217.  Agunl  hac  de  re  iheologi  in  111 
part.  S.  Thomae,  qu;vsi  57,  art.  5  et  4. 

225.  Shneon  signilicat  audieniem  ,  obedienlem  : 
ad  (jtiod  elymon  foriasse  respicii  Jiivencns  ,  duin 
ail ,  eum  luisse  digniim  comprendere  sensu  ccetestes 
voces. 

227.  Carcerem  corporis  vocal  phrasi  tamiliari  sa- 
cris  et  ecclesiasiicis  scriptoribus ,  de  qua  plura  in 
Coinmenl.  ad  Prudentium  v.  k\  procemii  pag.   25,">. 

228.  Mortem  vidcret  ex  sacra  pagina,  A'oh  visu- 
rum  se  mortem,  quod  codem  rnodo  in  texiu  Grano 
diciiur.  Forlasse  haec  lociilin  ud  illam  figuram  per- 
tinel ,  qua  inlerdum  unus  senstis ,  vel  aclus  ejus 
pro  alio  poniiur.  Sumilur  videre  pro  experiri  .  ut 
psalm.  xv,  vers.  10,  Mec  dabis  sanctum  tuum  videre 
corruptionem. 

229.  Coili  laudein ,  nimirum  (|uem  cceli  laudanl. 

230.  Inlra,  v.  272,  Omnia  veiiturum  spondent  quem 
oracula  vaium.  De  valicinaniihus,  ei  valibus  id 
verhiim  spondere  saBpe  dici  solel. 

251.  In  lege  scriplum  eral  ,  Pnr  inrluruin,  aul 
duos  putlos  columbarum;  el  panlo  anle  Jnvcnciis  ait 
Itnplumesqne  simul  ferre  ad  delubra  columbas.  Cur 
ergo  iiunc  dicit  palumbes? Qpinor,  quia  paupcrlalem 


9!  C.  V.  AQUIL.  JU  VENCI  0* 

Ispie  ubi,  curvato  defessns  corpore,  templum    A         Corporis  e  vinclis,  flnemque  imponere  verbis 


Jam  gravior   penetrai ,  monuil  quod   spiritus 

[auctor, 
Ecce  simul  paivum  gremio  geuilricis  Iesum 
235  100  ^  templum  sensil  venisse,  trementibus 

[ulnis 
Accepit  puerum,  laetusque  haec  dicta  profatur: 
Nune,  nunc  me  famulum  Dominus  nunc  liberet 

[arclis 


Dignetur  cum  pace  suis.  En  splendida  nostros 
240  Lux  oculos  tua  circumslat,  radiisque  refulget, 

Quam  cunclis  bominum  lustratis  gentibus  addet 

'sraelitarum  cumulatse  gloria  plebis. 

101  Qu'd  tanlum  MaiLe  siupuerunt   pectora 

[malris? 

Hic  puer  ad  populi  casum  datur  :  iste  renasci 
245  Concedet  populis  :  dicla  in  contraria  signum 


LECTIONES  VARIANTES. 


232.  Trombellius  in  Vita  V.  Deipane,  tom.  m, 
disserl.  22,  legil,  Ipse  ubi  currato  ,  el  pro  d.  s., 
lsque  ubi ,  qtiod  alii  prajferunt.  Crediderim,  a  Jn- 
venco  scriptttm  /s  ubi ,  prodiieto  monosylhbo  is, 
iil  in  si  nilibus  alibi  dicam.  Toru..  ttbi  curaij  per- 
perim.  Sensus  enim  poscit curvalo. 

253.  Trombellius  in  Vita  Deipar.ne,  1.  c.  dissert. 
22,  q.  7,  caa.  I,  legit  movii  ,  et  pro  d.  s.  monvit ; 
probH  movit,  nemiie  Ueus  vires  corpori  Simeonis 
add  dit.  Leitio  coinmunis  monuit  veiior  etiain  esi. 
Verba  EvangelisiK  sunt  :  Et  venil  in  spiritu  in  tem- 
plum. 

257.  Torn.,  rVuau  me  famulum,  reptignante  melro. 
Grunero  magis  arridel  lectio  cod.  Uo.,  Nunc ,  mtitc 
jam  fwnulum.  AKI.,  Poelm.  iu  lextu  ,  Reg.,  Rom., 
Hadamar.,  atris.  Torn.,  Fabr.,  arctis.  In  Oll.  deleium 
est  arctis  ,  et  lactum  alris.  Magis  placel  arcds.  Iu 
Rom.  inen.lutn  Deus  pro  Dominus.  Sabatierius ,  li- 
berat  arctis;  sed  posiea  v.  259,  Dignetur.  Mss.  et 
editi  exbibenl  tiberel ,  et  rnox  Diynelur.  Sed  verbis 
Lucne  magis  convenit  liberat.  .  .  Dignatur.  Versiones 
veteres,  etPatres  consianter  hahenl,  Nunc  dimitlis 
servum  tttum ,  Domine,  secuudum  verbum  tttum  in 
pace.  Ambrosius  tamen  libr.  De  Josue,  cap.  iii,  legit : 
Sunc,  Domine,  dimitte  servum  tuum  in  pace ,  et  ita 
ciiam  lilir.  n  in  Lucam.  Alibi  auiem  cuin  aliis  f.icit. 

25$.  In  Oliob.  et  Reg.  vinculis  recie  correclum 
e-it  per  vinclis. 

2il.  Ald.,  Imiii..  Fabr.,Reg.,  Poelm.  pro  d.  s., 
radiisque  refulijet.  Iladamar.,  Poelm.  in  lexiu,  ra- 
dmsqut  refnlget.  Ollob.  conlra   ralicnem   meiri  ra- 


diisque  renitet,  nisi  emendes  renidet ,  ul  videtur 
factum  ni  Rom.  Kcenigius  ex  membranis  Bartbii 
protulit  renidet ,  editum  eiiain  a  Reuscbio. 

241.  Poelm.  pro  d.  s.,  Rom.,  Ott.  a  pr.  m., 
Torn.,  Ald.,  Fabr.,  addet.  Reg.,  Hadam.,  ct  alii, 
addit.  Abl.  mentibus    pro  gentibus. 

242.  Fortasse  cumulata,  vel  cumulate.  Posl  bunc 
versuin  in  Poelm.,  Ald.,  Toro.,  Fabr.,  Daventr., 
legiiur  liic  alius,  Hinc  ait  :  Hcec  quid,  virgo,  tibi 
tam  mira  videnlur?  qui  ab  aliquo  sciolo  intrusus  est, 
ut  cnm  Evangelisla  sermo  Simeonis  ad  Virginem 
convcrsus  ostendeiur.  Deest  in  cod.  Barthii ,  in 
no-tiis  Reg.,  Rom.,  Oll.  Omissus  etiam  fuit  in 
edilione  Reuscbiana,  quod  lypographi  vilio  eveoisse 
minus  recle  suspicalus  esl  Gallandius. 

243.  In  Aldo  deest  hic  versus  :  Quid  tantum  Marioi. 
Barlhius  libr.  lviii,  c.  5,  ait,  vulgo  scriptum  esse 
viscera  malris  :  quod  ego  ne  in  Fabricio  quidem  in- 
venio,  cujus  cditionem  illo  loco  Barlbius  plerumque 
emendat. 

1'4. i.  Codex  Barlhii,  Rom.,  ad  ca^um  populi  dalur, 
quod  edidit  Torn.  Alii,  ad  populi  casum.  Al.,  Da- 
venlr.,  ad  casum  populis  daiur. 

2*5.  Reg.,  Concedet  popnlos,  cum  Torn.  Plerique, 
poptdis.  Gruuerns  cum  codd.  Angl.  praefei  t  populos. 
Torn.,  Ald.,  Fabr.,  Daventr.,  post  populos,  vel  po- 
pnlis,  ila  legtint,  illi  signnni  esse  negabunt  -~  Foede- 
ris,  hi  contra  cvelo  venisse  tenebunt.  —  Livor  edax 
faciet,  lelhuin  ut  percurral  amarum  :  —  Alque  ani- 
man,  eic  Ita  eliani  Poelm.  pro  d.  s.,  sed  cuoi  Aldo, 
ct   Torn.  legil,  Atque   tnam  fulgens    miimam,   niihi 


NOT,E. 


Virginis  iia  magis  declarare  voluit.  Esl  enim  pa- 
lumbes ,  vel  patumbus  columbus  silvestris,  in  arbo- 
libus,  ac  sepibus  nidilicans.  Ex  F.vangclio 'juidem 
non  liqoet ,  an  Deipara  tnrlures,  an  coltnnbas,  an 
palumhes  obtuleril.  Snarius  iu  ni  parl.,  qutest.  37, 
disp.  16,  secl.  1  :  Est  aulem ,  inquil,  observatione 
diqnum  ,  cur  Evangeiista  non  de/inile,  sed  sub  dis- 
junctione  eorum  oblationem  relulerit  :  lex  enim  sub 
disjunclione  fuil  laia ,  quia  voluit  hoc  offerentium  vo  - 
luntati  reitnquere,  lainen  in  effeclu  nou  servabalur, 


pectus,  et  bracbia,  gremium  est  complexus  veniris 
el  leminum  ,  quem  sedenles  efficimus.  Si  proprie- 
las  verborum  serveiur,  bic  pro  gremio  dicendum 
essel  sinu.  Sed  uuum  pro  aliero  sx-pe  ponitur, 
quidi|itid  c  nitra  dispulel  Valla  Eleganl.  1.  iv,  c.  37, 
qiiem  vidolur  se^ui  Badius  :  quamquam  is  inler- 
pretalur,  infertirein  pueri  pai  tem  in  gremio  foveri 
poiuisso,  duoi  pars  soper.or  in  braclms  reLiibaliat. 
238.  Corporis  e  vinclis,  ul  Y.  227,  curcere  corporis. 
Vide  eliain  Birlbioin   xVdvers.  pag.  I0G4,  ubi  pro- 


nisi  definile  atterum  eorum  offerendo.  Cum  ergo  Lvcas  pjbai,  vi;icula  pro  corporibus,  seu  potius  vilis,  utai1, 
non  legislaloris  ,  sed  liislorioqraplii  munus  exerceal,       poni. 


cur  non  deftnite  relulit  quid  Yirgo  obtulerit.'  Revera 
nulla  alia  est  ratio ,  nisi  quia  solum  voluit  siqnificare 
Virginii  paupertatem  ,  quod  nobis  esse  poterat  niite. 
iVrtm  quod  oblulerit  lurturem  ,  aut  pullum  columba) , 
uiliil  ad  noslram  insiilulionem  referebal. 

'252.  Seneclus  Sinieonis  desciibitur.  Ex  senio 
eurvatdr  corpus.  Silicernium  hnminem  decrepiium 
dicluin  pntant ,  qnasi  silicem  cernat.  Senem  fuisse 
Simeonem  ex  Evangelio  colligi  potesi,  et  canit 
F.cclesia  in  anlipbona  ad  Magoificat  in  priuiis  Ve- 
speris  Purificationis.  In  lectioiiibus  2  noclunii  ejus- 
dem  lesli  ex  quodani  sermone,  i|tfi  S.  Auguslini  di- 
( itur,  scd  nunc  btijus  esse  non  ereditur,  id  asseri- 
tur  :  In  templo  prwseniabatur,  et  a  Simcone  sene, 
fainosn,  annoso,  probalo,  coronalo  agnoscebalur.  Cer- 
tius  S.  Augusiini  est  sermo  20  deTempore,  ubi  ail: 
Simeon  ille  senex  diu  vixerat. 

235.  Gremium  a  sinu  diffet  t.  quia  sinus  esl  intra 


23:).  Evang.tlista  ait ,  in  pace :  qu;e  formuLi  e 
p-a mis,  aliisque  sacrio  Scriptur.e  locis  petila  ,  a 
Cinis  iiinis  semper  adliibita  fuit,  et  in  elogiis  sepul- 
cr.ilibns  passim  inscripta.  Confer  Lupium  Diss.  1, 
D.!  ba|itisler.,  nuin.  13S  seq. 

2il.  Lusirntis,  purgaiis,  a  scelere  expiatis;aut 
illastraiis.  Vide  v.  280. 

21-2.  De  tei-ti  i  syll.iba  m  lsraeiitarum  lilem  movet 
Koenigiiis,  quaM  nece-sario  sit  longa.  Sed  pr*ter- 
qiiam  ifUod  nullum  ess:i  peccatuni,  si  secunda,  cl 
tenia  corripianlui ,  pote>t  ctiaui  per  sym  resin  ulra- 
que  vocalis  conlralii  ,  ut  priinus  pes  sii  spondseus: 
(|H.id  ipse  Kcenigius  concedere  videlnr,  dum  ex  a, 
etediiditliongiinilieri  posseaiiimadverlil.  Pariomni- 
no  modo  Israelitarum  in  suis  versibus  bexamelris 
dixerunt  Draconiius,  Forlunalus,  Drepanius,  etalii. 

243.  Tantum,  tantopere,  ul  supra  v.  79. 

2t5.   Verba  Lucae  sunt  :  Ecce  positus   etl^hic 


EVANGKLICE  IIMORIyE  LIB.  I.  94 

Istius  adveniet;  percv.rrcl  debita  letho,  A         Destiiuit  viduam  mors  immali  ra  m.irili. 

102  Al;l«*5   aiiiniam    mairis    ferro    fulgenle  Casta  sed  in  templo  semper  pro  conjuge  vita, 

103  Et  cuhus  cessereDei;  quae  numine  jussa 
255  CognoviiChrisium,  etsimili  sermonelocuta  est. 
Inde  ubi  solemnem  pneri  pro  nomine  legem 
Complevit  geniirix,  et  Joseph  omnia  mirans, 
Ad  pairiam  lceii  repedant,  puerumque  reporlant. 


9", 


[machaera  ; 
Qao  pateant  lecti  lenebrosa  volumina  cordis. 
II?ec  ait  in  Simeone  Deus  :  mox  ecce  prophetui 
250  Femineam  sancto  complel  spiramine  mentem. 
Anna  fuit  natu  gravior,  quam  in  fiore  juvenia; 


LrXTIONES  VARIANTES. 


crede,  maclwra,  pro  quo  alii  AUme  animam  matris 
ferro  fnlgente  macluvra.  Codex  Barthii,  Poelm.  in 
tcxlu,  Rom.,  Oil.,  Iladamar.,  populis,  dicta  in  con- 
traria  signttm  —  Istius  adveniet  percurrens  dcbita  le- 
tho,  —  Atque  aninuvn  maliis  ferro  fulgente  machwru ; 
—  Quo  palcam.,  elc.  Ila  Reg.,  sed,  ut  dixi  antea, 
populos,  et  mox  percurrct  debita,  uii  eliam  h  hel  B 
Oll.  ln  Rom.  est  animum  pro  animam.  Rartliius  sui 
codicis  lectionem  iis  expendendam  relinquii,  qui 
opiiimiin  Chrisii  vatem,  ut  aii,  ei  antiquitaii  aesti- 
mabilem  nova  aliquando  recensionc  ex  niabiint. 
Kamdem  lectionem  in  ediiione  Reuschiana  minus 
reciam  piitat  Gallandius.  Teneo  scriplnram  brevio- 
rem;  nim  alia  lnngior  videtnr  esse  facta,  ui  .luvenci 
versus,  aliquanliilum  obscuri,  dariores  reddantur. 
219.  Kditi  omnes,  quos  vidi,  ila  habenl,  Htxc  ait 
in  Simeone  Deus  :  voxecce  prophela'.  B.nthius  in  suo 
codice  corruplum  id  rcperit,  Hcec  Simcon  dixit  mox 
Dcus  ecce  pioplicta;  :  verani  scripturam  ex  aliis  co- 
dicibus  in  medium  reduccndam  sperabat.  Eam  exhi- 
beni  ues  codiees  apud  Reuschinm,  el  Ires  nostri 
Rom.,  Reg.,et  Oli.,  Hwc  ait  in  Simcone  Deus :  mox 


ccce  prophctve  — »  Femineam,  etc.  Explicatur  id  in 
glossa  R'"g.,  prophetiv  — Prophetissw  Annce  :  scilicet 
Deus  complevit  ieinineam  mentem  Aniuc  prophelis- 
sas  Cum  non  intelligerenl  librarii,  propheten  dici 
de  lemina,  ul  sacerdotcm,  vatem,  et  similia,  versum 
corruperunt,  posiio  vox  pro  mox. 

2r>2.  Pnelin.  pro  div.  script.,  Ald.,  Daventr., 
Constituit  viduam. 

253.  Kiliii,  Hinc  fruilur  casta  charo  pro  conjagc 
vitn,  —  Continuoqite  Dci  citllti  :  qua:  nitmine  ditcla  — 
Coijiwvil.  Apud  Reuschium  noiuiulli  codices,  ui  hic 
innujt,  ei  no.stri  Reg.,  Rom.,  Ott.  iia  legunt  Casta 
sed  in  tcmplo  semper  pro  conjuge  vita,  —  Et  cultits 
ccsscre  Dei,  qna?  numinc  jussa  —  Cognovit.  Ei  glossa 
in  Reg.,  1  cessere,  accessere  illi  feinimc ;  jussa, 
comnulsa.  t 

257.  Rom.,  genitrix,  Joseph,  deest  et. 

258.  Poelm.  in  lextu,  Hadam.,  redeunt ,'  plerique, 
repedant.  Barlhii  coilex,  repciunt  :  siccum  pfsepost- 
tione  ad  usurpanl  verbum  rcpeto  Virgilius,  Gratius, 
et  alii.  Rom.,  mendose,  Ad  primam  lani. 


N0T4:. 


in  ruinam  ci  resurrectionem  muliorum  in  Israel,  ct  in 
siaiutm,  citi  contradicctur.  His  re-pondeut  versus 
Juveuei,///c  puer  usnuead  adveniet.  Se  (nitur  Lu  as:  C 
l.l  luam  ipsius  aniinam  pertransibit  glatlins,  ut  reve- 
Uutur  ex  mullis  cordibu*  cogittuiones.  Vclus  Ilalica  in 
nis.  Collierl.,  Et  luam,  et  ipsius  o.nimam  pcilransipt, 
elc  ,  ei  111  ins.  Cantabr.,  Et  luam  ipsius  aulcm  ani- 
mam.  Juvencus  h  tc  ila  reddil,  Machmra  (erro  ful- 
gente  percurrel  debita  letlio,  alque  aniniuin  matris. 
lulelligo  debita  letho,  vilam  filii,  qu;c  lelho  deinla 
erat,  ut  dicilur  Debiium  nalum  persolvcrc  :  quje  est 
inierpretatio  Reusehii.  H;vc  autem  ipsa  machfcra 
crii  signum,  quo  demonslratur  puerum  bunc  esse 
Messiam  :  sed  nonnulli  negabnnl,  eam  mach;cram 
esse  sigiium  Messuc.  Signum  dicta  in  contraria  ex 
Graeco  textu  peiitiun  csi,  anHSionw.vri^&yip.smt^  ueni- 
pe  signum,  de  quo  in  utrainque  parlem  disceptabi- 
lur.  Ila  quidein  idein  Reus<  hius,  suatti  scripluram  ' 
secuius.  Sed  verius  cum  Maldonato  iuierpreior, 
Cliristuin  posiluni  esse  in  signuni,  in  quod  omnes 
fere  Judiei  nou  solum  lingua,  sed  eliam  inanu  tela 
sua  conjicerent  :  non  enim  contenii  s;cpe  blasphe-  j^ 
masse,  eliam  cnicilixernnt.  Christus  eiiiui  in  pas- 
sione  similis  scopo  fuit,  cui  conlradiei,  id  est,  de 
quo  feriendo,  conligendoque  certari  solet.  Ipsa  vero 
passio  veheinentem  adeo  dolorein  Maria-  allulit,  ul 
l;nnquam  gladius  animani  ejus  perlransierit.  Christo 
aulcm  ita  patienle,  apparuit,  quoqiiis<|ue  erga  illum 
animo,  qua  fide  fuerit. 

247.  Machtvra  in  Vulgata,  et  veteri  Iiala  versione 
diciiur  gladius,  a  Paulino  episl.  50,  al.  43,  framea, 
vel  gladius,  ab  Augusiinoepist.  1 49,  framea,  in  lextu 
Grxco  fou.yoi.La.,  rhomphwa.  Machaira  est  glailius  lon- 
gns  ab  niia  parte  aiulus,  framea,  et  rliompluva  has- 
t;c  genus,  sed  lempore  Augiistini  framca  eliain,  el 
rhompbaa  quoddam  gladii  genus  significabanl.  Vide 
episl.  Augusiiiii  120,  cap.  16,  et  Isidorum  I.  xuu 
Orig.,  cap.  6. 

■2  i8.  Noia.  quo  pacio  Juvencus  interpretatur  vciba 
Evangelii,  Ul  revelentur  :  non  enim  particula  /"(  est 
cansalis  hoc  in  loco.  Quo  puleanl  idem  esl,  ac  Tunc 


patibunt.  Volumina  cordis  nove  forlasse  dielum,  sed 
eleganter.  Voluinen  est,  <|iiidquid  in  gymm  flecti- 
tur.  Translale  quoque  Plinius  1.  vn,  cap.  45,  Magna 
sorlis  humaiuv  volumina. 

249.  (^ur  propheta,  vel  prophetes,  prophe.oe  de  fe- 
nvna  dici  non  possit,  nullam  idoneam  rationem  vi- 
doo.  Reuscliius  non  dubiiassel  noslram  scripluram 
sequi,  si  hic  nsus  vocaboli  prophetes  probauis  illi 
fuisset.  Aiqui  Hilaiius  in  psalin.  xiv,  nnm.  4,  aper- 
te  ail,  Anna  propheies.  Velus  Italica  in  ms.  Canlabr. 
habet,  Anna  prophelis ;  genilivus  erit  prophetis,  vel 
prophctidis.  Possis  ergo  ila  legere  mox  ecce  proplie- 
lis.  Sed  cuni  auclorem  llilarium  habeamus,  coni- 
inuni  voce  ulimur  propheKc,  qu;e  per  sequentem 
dictione  n  Femineam  mentcm  ad  feuiinam  prophe- 
ten  resiringiiur.  Vossius  I.  1  de  Anal.  c.  19,  ex 
iEschilo  profert  7«?  ir«4inrr«s,  ex  Tertulliano  pro- 
phcles  non  scmel,  ei  e\  S  donio  psallcs. 

250.  Vide  noiam  ad  v.  120. 

254.  Cessere  ,  successere  ,  evencre  ,  accessere, 
lainqUftin  sors  optima  in  locum  conjugis.  Nepos  in 
Viia  Daiam.  cap.  1  :  Ea,  quoe  prospere  ei  cesserunt. 
Virgilius  I.  ni^Eneid.  v.355  :  MorteScoptolemiregno- 
ritm  reddita  cessit  —  Pars  HcUno.  Hujus  signilica- 
lionis  ignoraiio  ansam  coi  runipendi  locum  librariis 
deilil.  Sumine  jussa,  quasi  Dei  nulu,  el  voluniate 
jubenle,  ut  v.  29i>,  Divino  iiumine  jnssus. 

256.  Pueri  pro  uoinine,  pro  ipsa  pucii  persona,  ut 
Apocalyps.  cap.  111,  vers.  4.  Confer,  <|ii;c  hanc  in 
rcin  disserui  in  llvninod.  Hisp.  in  not.  ad  hymnuin 
S.  Isidori  pag.  275. 

258.  Ad  patriam,  videlicet  Nazarelb  Sequilur 
enini  Lucnn  cap.  n,^ves  59  :  Et  ul  perfecerunt  om- 
nia  secundum  lcge:n  Uomini,  reversi  sunt  in  Calilwam 
in  civittttcm  sitam  Nazareth..  Quid  eigo  licii  poiuil, 
ut  Belhleheini  Chrislus  posl  pr;csenlai:onein  in  tem- 
plo  a  Magis  adoralus  fuerii?  Pro  Juvenc»  respon- 
deal  Epiplianius,  <|ui,  ut  dixi  a<l  v.  220,  |  arenies 
Jesu  ciiin  eo  Bethlehemum  e  GaliUca  iierum  veuisse 
opinalur. 


95  C.  V 

Gens  est  ulterior,  surgenti  conscia  soli,  A 

260  104  Astrorura  solers  ortusque,  obiiusque  no-      265 

[tare. 
Hujus  primores  nomen  tenuere  Magorum. 
Hinc  lecti  proceres  Solymos  per  ionga   viarum 
Deveniunt,  regemque  adeunt,  orantque  doceri, 

LECTIONES  VARIANTES 

259.  Reg.,  Rom.,  Ott.,  Poelm.  pro  d.  s.,  Torn., 
Gens  est  ulterior,  surgenti  conscia  soli.  Ita  Aldus,  sed 
proxima  pro  conscia.  Fabr.,  Poelm.in  textu,  Hadam. 
Gens  est  eoi  Phabo  orio  proxima  regni.  Forte  surgen- 
tis  conscia  solis. 

861.  Barthius ,  libr.  lvii  Advers.  cap.  2 ,  edidit 
Qucrum  primores,  nescio,  an  casu  pro  Hujus  pri- 
mores. 

262.  Poelm.  pro  d.  s.,  Oltobon.,  Rom.,  Solymos. 
Reg.,  Tunc  hi  delecti  Solymos,  et  prius  videlur  fuisse 
(iilecli.  Alii,  Solymas. 

265.  Hadam.,  Poelm.  in  texlu  Jam  genitum  :  el 

NOTjE 


AQUIL.  JUVENCI  96 

Quae  regio  imperio  puerum  Judsea  leneret 
Progenitum  :  sese  stellae  fulgenlis  ab  ortu 
105  Admonitos  venisse  viam,  quo  suppUce 

[dextra 
Exorium  lerris  venerabile  numen  adorent. 
Territus  Herodes  Solymorum  culmina  vatum, 


sese.  Pnelm.  pro  d.  s.,  Fabr.  Progenitum;  et  sese. 
Elegamius  Ald.,  Torn.  cum  Reg.,  etOtt.  Progeni- 
lum  :  sese  sine  et.  Sic  etiam  Rom.,  et  Dav.  lterum 
v.  274.  Progigni  maneat. 

266.  Ou.  a  pr.  m.,  via.  Melius,  viam.  TrnmbeHius 
de  Viia  Deip.  tom.  iii,  part.  i,  dissert.  25,  nescio, 
unde  edidil  venisse  diem  :  pro  d.  s.  indicat  viam. 

268.  Poelm.  in  texiu,  Ald.,  Hadam.,  Fabr.,  He- 
rodes  vaium,  legumque  peritos.  Torn.  ,  Poelm.  pro 
d.  s.,  Reg.,Rom.,  Olt..  Herodes  Solymorum  culmina 
vahnn. 


259.  CAPUT  X.  Magi  cum  muneribus  veniunt. 
Matih.  ii,  1-12.  Reuschius  in  hanc  propendet  inter- 
preiationem,  quod  gens  illa  dicatur  conscia  soli  nas- 
centi,  quia  ejus  ortum  callebat.  Melius  puto,  quia 
veluii  contermina  erat  soli  nascenti.  Oratio  de  Magis 
ex  Oiiente  habita  a  Samuele  Durrio,  modernntc 
Omeisio,  excusa  est  Allfordii  anno  1686.  De  iisdem 
Magis  scripserunt  plures  auciores,  quos  indicavi  ad 
v.  220.  Anlonius  Collinus  impudentissime  verilaie  n 
hisioi  ue  Magorum  negavit ,  qu  im  in  Evangelium 
Mattluci  inlrusam  fuisse  prob:tre  conaius  esi.  Intole- 
rabilis  hic  error,  ut  aliornm  veterum  Patrum,  sic 
etiam  auctorilate  minime  suspecta Juvenci  refelliiur. 
AdUis  erudilam  Dissertilionetn  Liberali  Fassonii 
De  veritate  ,  atque  divinitate  historia'  Magorum,  qva' 
est  apud  Maitlneum.  Romas  1758.  Mngos  remotis 
Orientis  pariibus  veoisse  Juvencus  senlii,  cum  eo- 
rum  gen'em  ulteriorem  dicat,  nascenlique  soli  con- 
scimn.  Paulo  post  v.  276,  eos  Persas  vocat:  quo  no- 
mine  omnes  orientales  extra  Romanum  imperiuin 
nationes  Juvenci  tempore  censebantur,  ut  exisiimat 
BartUius  I.  lviii,  cap.  2.  At  Juvencum  pro  veiis  Per- 
sis  eos  habuisse  f  icile  crediderim.  Quiu  e:iam  Pru- 
deiitium  puio  imitatione  Juvenci  sic  cecinisse 
hymn.  12,  Caih.,  v.  25  :  En  Persici  ex  orbis  sinu, 
—  Sol  unde  sumit  januam, —  Ccrnunl  perili  inter- 
pretes  — Regale  vexillum  Magi.  Confer  noslrum  Com- 
nicnt.  ad  hunc  PruJentii  locum. 

260.  Solers  nolare.  Horatius  libr.  iv,  od.  8,  vers.  7. 
Ilic  saxo,  liquidis  ille  coloribus  —  Solers  nunc  lionu- 
nem  vonere,  nunc  Deum.  Sie  Ovidius,  Silius,  aliique 
poeta;  locuti  sunt.  Diversarum  gentium  sapient^s, 
qui  sacris  prrcerant,  ca-remoniasque  dirigeliant,  ec 
reconditis  disciplinis  addicti  erant,  Magi  appellalian- 
tur.  Juvencus  aslrononiam,  et  malheinaticas  cmi- 
templaiioncs  iilis  attribnit,  idemque  Tertnllianus, 
S.  Leo,  Sic.irdus  Cremonensis ,  Arnoldus  Ablias 
Bonsevallis,  atque  S.  Thomas,  cui  scholastici  pleii- 
que  adluerent,  seiiserun t.  Prudentius  Apoth.  v.  617, 


B  ligtur,  non  fuisse  reges  ,  quam  /uisse.  A  regibus 
proximam  dighitatem  Magos  habuisse,  censet  Fahri- 
cius  in  Commeniar.  poetar.  Chrisiianor. 

262.  Iiinuit  Juveiicus,  magos  lamquam  legatos,  a 
suis  geniibus  delectos,  venisse,  ui  Chrislum  adora- 
rent.  Gaudenlius  Brixianus  ad  Paulum  fralrem 
serm.  19  :  Herodes  persequilur  parvulum  :  sed  slel- 
lce  obsequentis  fulgor  magnum  declarat  Deum  ;  quem 
legari  universarum  gentium  Magi  suppliciter  adoranles 
coelesti  regi  debilam  lionorificeuliam,  oblatione  mtftti- 
corum  munerum,  deferebant.  Hoc  eliam  obscuruin 
est  :  ne<|ue  enim  ab  universis  genlibns  reipsa  missi 
sunl  Magi.  His  tamen  gentes  significanlur.  Per  longa 
viurum  ,  ut  supia  v.  180,  Per  pluriina  terree.  Pala> 
slinae  urbs  princeps  Hierusalem  dicebalur  etiam  So- 
lyma,  Sohj  norum.  Populi  PalaeslinaB  Solymi  appella- 
bantur.  Tacitus  1.  v  llist.  cap.  2  :  Solymos,  carmini- 
bus  Homeri  celebralam  genlem,  conditw  urbi  Hieroso- 
ly  main  nomen  e  suo  fecisse.  Hinc  Solijmus  adjeilive. 
Juvenalis  sal.  6,  v.  545  :  lnlerpres  legum  Soltjina- 

'-'  rum. 

264.  Sclioeligenius  explicat,  Quce  Judua,  quxpars 
Juda?ae,  teneret  puerum  regio  imperio  :  scilicet  invilis 
musis.  Expono.  Quce  regio  Judcea,  etc. 

265.  Oratio  de  Stella  Magorum  duce  habila  a  Cui- 
lielmo  Frizio,  moderanle  Omeisio,  lypis  ediia  fuit 
Allfordii  anno  16s5. 

266.  Venisse  viam,  ut  ireiler,  vivere  vitam,  servire 
serviiulem.  Cicero  Pliilipp.  n.  cap.  25  :  Yenisse  tot 
dierum  viam.  Revera  elegantius  id  a  Cicerone  dici- 
tur,  quia  addiiur  tot  dierum,  ut  eleganlius  dicimr 
vivo  vitam  infilicem,  quam  simtdiciler  vivo  vitam ;  et 
inlra  Juvencus  Gaudia  magna  Magvgaudent,  qnod  ve- 
nustius  est,  quaiu  si  dixisset  Gaudia  Magi  yaudent 
sine  ullo  adjeclivo,  quod  vicem  adverbii  gerai. 

267.  ISumen  adorent.  Sic  v.  277,  Monslrare  colen- 
dum ;  et  v.  285,  Regique,  hominique,  Deoque —  Dona 
dabant.  Ila  Juvencus,  ita  alii   Palres    in    Evangelio 

egunt,  Cliristum  a  Magis  adoratum  laniquun  Deum. 


de  Magis  :  Diriguil  trepidans  chaldwo  in  verlice  per-  j)  Recle    igitur  impiideniem     lemerilatem    Basnagii 


nox  —  Astrologus  :  quem  ad  locum  Weiizius  profert 
versiculum  :  llle  penes  Persas  magus  esl ,  qui  sidera 
norii.  Mngicum  oliui  vocabatur,  quidquid  arcanuni 
erat,  et  a  vulgi  caplii  remoium.  Sic  Lucanus,  I.  in 
Phirsali.E,  hieroglyphicas  ^gypliorum  sculpluras 
vocal  magicas  linguas  :  ila  eniiu  ail  v.  2^5  :  Et  saxis 
tantum  votucresque,  feraque,  —  Sculptaque  serrabant 
magicas  animalia  linguas. 

261.  Etiain  id  in  controversiam  vocalur,  fueiinlne 
reges  Magi.  Ita  vulgo  crcditur :  sed  haecopinio  vete- 
rnm  certa  auctoritate  caret.  Juvencus  Primores  illius 
gentis  vocat,  a  veneratione,  ait  Bartliius  col.  2722, 
siudiorum  sapicntiae ,  quibus  Magi  erant  populis 
orientalibus  accepti.  Profecio  ex  Juvenco  potiuscol- 


Clerici,  et  Richardi  Simonis  coarguunt,  et  refellnnt 
Joann.  Franciscus  Buddeus  Medii.  sacr.  pag.  56  , 
Honoralus  a  S.  Maria  lom.  u  Animadvers.  in  reg. 
crit.  I.  iii,  dissert.  4,  arl.  5,  et  Fassonius  in  peculiari 
disserlalione  de  Cullu  Jesu  Christo  a  Magis  adhibito, 
Roiiut'  1756,  ut  alios  omittam. 

268.  Sacerdoies  ethnicorum  vates  ,  et  propheia? 
dicebaniur.  Macrohius  1.  vu  Saiurn.  c.  13  :  Adeo  , 
inquil,  Disari,  veruin  ila  .ut  dicis  .Egyptios  opinaii, 
ut  ego  sacerdoles  eorum,  quos  prophetas  vocant,  cum 
vidissem,  eic.  Cum  auiem  v.  27ti  dieii  Juvemus  lm- 
perio  accilos,  inuiat  genus,  quia  ad  sensum  respicil, 
non  adverba.  Vide  Comment.  ad  Prud.  1. 11,  contra 
Symm.  \.  tOi,  et  not.  (id  Draconlium  Eleg.  v,  1ri^». 


97  EVANGELIC/E  HISTORLE  LIB.  I.  98 

Quiqueprophelarumvelerumpnedictarecensent  ^         Ecce  iteris  medio  stellam  prscurrere  cernunt. 


270  Imperio  nccitos  jubet  omnia  quaerere  legis, 

Qucis  pateat,  quse  sint  genitalia  mcenia  Christo; 

Omnia  venturum  spondentquem  oracula  vatum. 

106  Tunc  manifeslatur,Bethleliem  quod  mce- 

[nibus  illum 

Piogigni  maneat,  cui  sacram  ducereplebem 
275  Israelitarum  sancta  virtute  necesse  est. 

Tunc  jubet  Herodes,  Persas  pertendere   gres- 

[sum  , 

Invenlumquesibi  puerum  monstrare  colendum. 


Sulcantem  flammis  auras,  quse  culmine  sunimo 

280  Restitit,  et  pueri  lustrata  habitacula  monstrat. 

Gaudia  magna  Magi  gaudent.sidusquesalutant: 

107  Et  postquam   puerum  videre    sub  uberc 

[matris, 
Dejecti  prono  texerunt  corpore  terram. 
Summissique    simul   quaesunt   :    lum  munera 

[trina, 
285  Thus,  aurum,  myrrham  regique  ,  hominiquc, 

[Deoque 


LECTIONES  VARIAINTES. 


260.AId.,cum  aliis,  prcesagianoscunt.  Reg.,Rom., 
Ott.  cum  aliis,  prcedicta  recensent. 

270.  Hadam.,  Poelm.  omnia  acquirere,  quod  lex 
metri  respuit.  Sab;itierius  pro  d.  s.  notavit  etiam 
omnia  acquirere.  Pro  omnia  conjici  licet  omina. 

271.  Ald.,  Torn.,  quo  pateat.  Fabr.,  qua  putcat. 
Hadam.,  Poelm.,  0:t.,  Reg.,  Rom.,  queis,  vel  quis 
pateal  cum  glossa  inReg.  quibus  sacerclotibus  comper- 
tum  sit ;  sed  melius  intelligetur,  quibus  prcesagiis, 
vel  prophetiis  lecjis. 

272.  Ott.,  mendose,  spondentque  oracula. 

273.  Reg.,  Ald..  Oitob.  scribunt  Bethleem  ;  alii , 
Bethlem;  liom.,  Betheleem. 

275.  H;idam:»r.,  Poelm.  in  lexlu,  Fahr.  sacra  : 
Ott.,  Ald.,  Torn.,  Rom.,  Dav.,  sancta  ;  Reg.,  prom- 
pta  virlute. 

270.  Ald.,  Reg.,  Poelm.  pro  d.  s.,  Tuncjubet. 
Rom.,  Olt.,  et  alii,  Hinc  jubet.  Mallem  Huc  jubet. 
Sacer  lextus  :  Et  mittens  illos  in  Belhlehem. 

277.  Poelm.  pro  d.  s.,  videndum  ;  plerique,  co- 
lendmn,  quod  ex  ipso  Evangelio  petitum  est. 

27fi.  Poelm.  pro  d.  s.,  Ald.,  ecce  vke.  Reg.,  Olt. 
cum  aliis  ecce  iieris.  In  We»lhemero  iterum  pro  d. 
s.  forlasse  raendum  est  pro  iteris:  in  textu  haliet 
vice.  In  Rom.  eliani  esL  iterum  :  ibidem  penunere 
pro  prwcurrere.  Sabalierius  eliam  edidit  percurrere  : 
sed  Evauvjelio  magis  congi  uit  prcvcurrere. 

179.  Poelm.,  Hadam.,  auram.  Rcg.,On.,  Ald.,  et 
alii  auras.  Reg.,  et,  ut  videtur,  Oltob.,  quce  culmine, 
Editi,  quos  vidi,  quce  in  culmine. 

281.Poelm.  in  textu,  Hadarn.,  magna  Magisre- 


deunt;  lege  cum  Rom.,  Reg.,  Ott.,  Ald.,  Torn.  ei 
aliis,  magna  Magi  gaudenl. 

282.  Reg.,  Ott.  cum  Torn.,  Et  postquam.  Rom. 
et  alii,  At. 

284.  Ald.,  Torn.,  Hadamar.,  Dav.,  Poelm.,  in 
textu,  Fahr.,  Summissique  simul  mox  mystica  munera 
promunt.  Poelm.,  pro  d.  s.  :  Summissique  simul 
qucerunt  tunc  munera  trina.  Iia  Reg.,  Rom.,  Oit. 
sed  quccsunt  pro  qucerunt  :  in  Ott.  prius  fuit  simulque 
sunl,  sed  correclum  fuit  per  simul  qucesunt.  Ilaec  vera 
scriptura  videtur  :  poniiur  qucesunt  pro  orant,  ut 
quceso,  qucesuiuus,  qucesil  apud  Lucrelium,  qucesere 
apud  Plaulum. 

285.  Poelm.,  in  texlu,  Hadam.,  Torn.,  Fabr.  : 
Aurum,  tlius,  myrrham  regique,  Deoque,  hominique, 
quod  aptius  viuetur  Labbeo  de  Script.  eccles.,  ubi 
agit  de  Juvenco,  ut  singula  membra  sibi  invicem 
respondeant.  Ald.  Davenlr.  cum  nostris  Ottob.  , 
Rom..  Reg.,  Thus,  aurum,  myrrliam  regique,  homini- 
que,  Deogue.  Ita  fuit  in  membranis  Barthii,  qui  libr. 
lviii,  c;»p.  2,  melius  versum  collocandum  ait,  si  le- 
gaiur  Aurum,  myrrham,  llius  regique ,  Iwminiqne, 
Deoque.  S.  Hieronymus,  qui  liunc  versum  laudat, 
it;\  eum  legit,  ui  in  nosiris  codicibus  exstal.  Isido- 
rus,  I.  i  Orig.  cap.  11,  pr^trema  verba  sic  refert : 
Subjunctivtv  dicuntur  ,  quia  subjunguntur,  uique  : 
dicimus  enim,  Regique,  hominique,  Deoque  :  non  dici- 
mus,  <jue  regi,  quehomini,  que.  Deo.  Alcninns,  dedivin. 
Offic,  cap.  5  :  Hcec  dona  Juvencus  presbyler  mire  (al. 
metro)  conclusit  :  Aurum,  thus,  myrrham  regique, 
Deoque,   liominique  —  Dona  ferunt. 


NOT^E. 


269.  Cicero  n  de  Leg.  c.  8  :  Interprelari  fatidico- 
rum,  et  vutum  effala  incognita. 

270.  Omnia  legis  pro  omnem  legem,  vel  omnes  le- 
ges,  ut  v.  262,  longa  viarum,  et  v.  180,  plurima 
terrce. 

1~\.  Maneat,  fixum  sit.  Cicero  non  semel,  Maneat 
ergo,  Illud  mancal;  quem   alii  imitanlur.  -o-.   nunc   vci  iiut.uiuuui.  cisi  i   yui- 

276.  Pertendere  gressum,  ut  lendere    iter,    tendcre  j\  gata  liaheat  invenerunt,  tamen   viderunt  reperitur  in 
rsnm.  plerisque  mss.  Gracis  apud  Wetstenium,  Biichium, 


animadvcrti  ad  vers.  266.  Inler  epistolas  familiarcs 
Ciceronis  1.  vm,  epist.  2,  quae  Ccelii  est  ad  Cice- 
ronem  ,  Ut  suum  gaudium  gauderemus.  Teremius 
Andr.  scen.5,  act.  v,  in  fine  :  JSum  hunc  scio  mea 
solide  solum  gavisurum  gaudia.  Adde  A.  Gellium,  1. 
ix,  c.  9  :  Gaudium  gaudeat  genuinum  ei  intimum. 
282.  Videre  verbum   not;indum.  Etsi  eniiii  Vul- 


cursnm. 

278.  Iteris  pro  itineris,  quod  usilalius  est.  Ohli- 
quis  iteris,  etc,  usi  sunl  Lucretius,  Propertius,  Ac- 
cius,  Varro,  Naevius,  Julins  Hyginus.  De  stella,  quae 
Ma»is  apparuil,  viilend;c  sunt  DissertationesJoannis 
Friderici  Frenzel,  Elise  Berirandi,  el  Jac.Elsneri. 

279.  Sulcanlem  auras,  elegans  melaphora.  Virgi- 
lius  I.  n  iEneid.  vers.   69 i  seqq.  :  Stella  facem  du- 

ecnsmulta  cnm  luce  cucurril Tum   tongo  limite 

sulcns  —  Datlucem.  Similia  Lucanus,  Val.  Flaccus, 
Pnidenlius,  aliique  honi  poelae  habent. 

280.  Lusirata,  nempe  ah  ipsa  stella  veluli  illn- 
Slrata,  Saepeenim  verhum  simples  pro  composito 
ponilur,  ut  verlo  pro  everlo.  Neqne  aliam  significalio- 
nem  verbo  lustro  tribun,  cum  ait  Yirgilius  I.  w  JEn. 
v.  607  :  Sol.  qui  terrarum  /lammis  opera  omnia  lustras ; 
ell.  vn,  vers.  148:  Postera  cum  prima  luslrabat 
lampade  lerras  —  Oc/a  dies. 

281.  G audiamaij u a  gaudenl,  eleganter  dictum,   ut 


plensque  mss.  Oracis  apt_ 
et  Malihseium.  Veiustissimum  exemplar  Vaticanum 
1209  paiiier  exhibet  viderunt,  uti  eiiam  versio  La- 
tina  aniiiiui  codicis  Cantabr.,  et  Auctor  Oper.  impcrf. 
in  Malth. 

285.  Cum  munera  a  magis  oblata  mystice  innuant 
Deum,  regem,  hominem,  minime  duhiiim  cst,  quin 
thus  Deum  significei,  aurum  regem,  mynha  hoini- 
nem,  qnocumque  tandem  ordine  ea  dona  comme- 
morenlur.  Eamdem  siguificaiionem  liis  muneribus 
liibuii  Prudentius  in  Diit«>ch*o,  neque  lamen  ordi- 
nem  servat  :  Hic  preliosa  magi  sub  Yirginis  ubere 
ChristO  —  Dona  ferunt  puero,  myrrhaquc,  et  tliuris, 
et  auri,  —  Miratur  gonitrix  tol  casti  ventris  honores, 
—  Seque  Deum  genuisse,  hominem,  regem  quoquc 
summum.  De  hac  munerum  oblalione  plura  dixi 
in  Comment.  ad  Prudentium  ,  hymn.  iSfCalh. 
vers.  09. 


99  C.  V.  AQ14L, 

Dona  dabant.  Totam  mox  horrida  somnia  no-  A 

[ctem 
Sollicitant,  saevumque  jubent  viinre  lyraunum. 
108  Deniuue  diversis  Herndis  callibus  aulain 
Diffugiunt,  pairiamque  magi  rediere  latentes. 
290  Ipsum  etiam  puerum  monitis  ccelestibus  actus 
^Egyptum  cum  inatre  simul  transportal  loseph. 
At  ferus  Herodes  sibimet  succedere  credit, 
Qnem  callens  astris  quaesisset  cura  magorum. 
Quorum  praecauio  discessu  sollicitatus, 


JUVENC!  100 

295  Horribilem  jussit  Betlilehem  per  compita  ca> 

l  [dem, 
109  Infantes  mandans,  leneramque  sub  ubere 

[plebem 
Avelli  ferronullo  sub  crirnine  culpie. 
Haec  etiam  caedes  oliin  proescripta  manebat, 
Quam  bonus  Hieremias ,  divino  numine  jussus, 
300  Complorai,  misero  sobolis  pro  funerc  matrcs 
Horrendis  graviier  eoeluin  pulsare  querelis. 
Ast  ubi  sopitus  furor  est,  et  saeva  lyranni 


LECTIONES  VAIUANTES. 


286.  Ott.,  Reg.,  Poelm.,  pro  d.  s.,  Dona  dabani. 
Fortasse  Donabant ;  nnm  supra  pnccessil  munera. 
Ald.  cum  plerisque  Dona  ferunt,  uti  etiam  legitnr 
apud  Hieranymum  et  Alcuinum. 

287.  Rom*  Sollicitant,  scevumqae  jubent :  ita  solet 
scribere  Ron>.  scevus  pro  swvus  :  et  s?epe  in   mss. 
haec  vocabula  sunt  intcr  se  confusa,  videlicet  scwvus  B 
ei  swvus. 

"..89.  Ald.,  rediere  lalcntcr.  Rom.,  male,  magiredire 
Iwlanies. 

293.  Rom.  ad  marg.,  Qrce  pro  Quem. 

295.  Reg.,  Rom.,  Otlob.  :  Horribilem  jnssit  Belli- 
leem  per  compita  cwdem,  —  lnfanlcs  mandans,  tcne- 
ramque  sub  ubcrc  plebem  —  Avelli  ferro  nuilo  sub 
crimine  culpw.  In  Rom.  est  cuuctos  pra  mandans,  et 
evelli  pro  avelli.  lu  Oit.  est  tenerem  sub,  sed  addendum 
est  (/ne,ulmeiroconsulaiur.Poelm.,ii)  lexlu,  Hadam. : 
Crudcli  linxil  Bethlemica  compita  cwde,  —  Infuntes 
cunctos,  tenerainque  sub  ubere  plebem —  Evcllit  ferro 
nullo  sub  crimine  culpce.  Ald.,  Torn.,  Fabr.  iia,  sed 
mandans,  teneramque  sub  ubereplebem  —  Innocuam 
in  sinibus  rigido  succumbere  ferro.  Fabricius  legit 
teneroque,  et  mox  in  sinubus.  Poelm.,  pro  d.  s.,  con- 
junxit  utramque  lectionem   Horribilem,  etc. ;  Infan- 


tet,  elc,   iit  in  Reg.  ;  et  poslea   Innocuam,   ut  in 
Aldo. 

299.  Oil.  ,  Rom.  ,  Qinm  bonus  Hieremias  divino 
numine  jussus :  eob;rret  Reg.,  sed  scribit  Heremias. 
Edili,  quos  videre  licuit,  Nam  pius  lianc  vales  divino 
iiuinine  doctus :  in  Torn.  e^t  jussus  pro  doclus.  Sic 
vers.  348,  h.  I. :  haias  vates  cccinil  quod  nuininc 
jussus  :  et  vers.  254  :  Nnmine  jussa.  lloc  verbo  jus- 
sus  Jiivencum  delectari  consiai.  Retineo  lectionem 
codd.  Vait.,  ct  Rom.,  quam  iorlassc  niutaruni,  qui 
non  intellexeriint  recte  procedere  nielrum  cum  Jc- 
remias,  facla  symrresi  in  duabus  priinis  vocalibus  , 
ul  in  Jesus  saepe  feeit  Prudentius. 

500.  Sabalierius,  Complerat ,  et,  pio  d.  s.  ,  Com- 
plorat,  quod  liiium  in  editis  ct  mss.  reperio.  Ald. , 
Poetm.,  pro  d.  s. ,  miserce.  Reg. ,  Roin.,  etnlii,  mi- 
sero  :  in  Olt.,  fortasse  a  pr.  m.,fuil  miscrw, ,  aul  mi- 
seras,  a  sec.  m.  ,  esl  miscra ,  quod  susiineri  nequit. 
Aldus  miseras  inielligit  inatres,  ut  ex  Scriptura  vers. 
seq.  liquet. 

501.  Ald. ,  Poelm. ,  pro  d.  s.  ,  Horrcnda  graviter 
pulsabunl  cethera  voce.  Alii ,  Horrendis  graviter  ccc- 
lum  pulsare  qucrelis. 

302.  Rom.,  et  scwvatyranni. 


NOTjE. 

288.   Diversis   Herodis  callibus   aulam  :   irajectio  C  cben,  a  Juvenco   miitualus  est,  pag.  42  :  Eumdem 


vcrborum  non  nibil  implexa  pro  diversis  callibus 
aulam  Herodis.  Similes  locutiones  non  raro  apud 
poetas  occurruni. 

290.  CAPLT  XI.  Joseph  ab  Angelo  in  somnis  ad- 
monilus  cum  puero  el  matre  cjus  in  ASgyptum  fugit, 
et  infantes  occiduntur.  Maitb.  n,  19.  Infntilicidium 
Herodianum,  quod  lamquam  apociyphum,  eiEvan- 
gelio  Mitih;ei  assutum  nonneiiio  impie  refellebat, 
certa,  ac  divina  fide  credcndum  esse,  «lemonstrant 
Joannes  Fidalke,  in  Historia  infaniicidii  Herodiani  ; 
Car.  Gollieb  lloffnann,  in  dissertalionc,  Cur  Jose- 
phus  cwdem  infaulum  Bcthlehemitarum  tacueril ;  el 
Casius  lnnocens  Ansaldi,  in  Yindiciis  Herodiani  in- 
fanticidii  :  sic  enim  defensionem  hisiorise  de  infanli- 
cidio  ilerodiauo  inscribere  voluii. 

291.  JEgyplum  pro  in  Egyplum.  Ejusmodi  praepo- 
silio  a  poelis  non  raro  omiliitur,  nonniimquam  eliam 
ab  hisioricis.  Transporlare  communi  usu  de  iis  dici- 
tur,  quae  navi  trans  mare,  vel  flumen  vehunliir.  Ju- 
vencus  ulitur  pro  porto. 

-292.  Sibimet  empliasin  habet,  ul  vers.  101  :  Unde 
igiiur  sobolem  mihimel  sperubo  venirc  '.'  Juvencus  lein- 
pus  muiai  succedere  pro successuium  ;  qmc  mutatio 
temporuin  laniiliarisfuit  poeliscliiisiianis,  ctaliquau- 
do  ab  antiquioribus  scriptoribus  tujuta,  ui  notavi  ad 
Draconliuin, libr.  ui,  v.  .'76.  Simili  laiionecuiii  nas- 
cente  Auguslo  deniiiiiiainiii  luisset,  regeinpopuloRo- 
mano  natiuani  p ntuiire ,  senatus  exiei ritus  censuii, 
Ne  quis  illo anno genitus  educarelur.  Suetonius,  in  Au- 
guslo,  cap.  94,  ita  ieleri,  eiaddii,  eos,  quj  gravidas 
uxores  habeient,  quo  ad  se  qui^que  spein  irahtMct, 
curassc,  ne  senaiiisconsultuin  ad  serarium  dcfenetur. 

•^95.  lluii  •  versum   Vigilius ,  1.  iv,  conira  Euty- 


Herodis  insidiis  appetitum,  quem  callens  aslris  quwsi- 
vit  curamagoium,  elc.  Callere  pro  perfecte  scire  me- 
lius  jiingitur  cum  accusativo,  quam  cum  ablativo. 
R.pcritur  lanien  cum  ablativo  apud  Justinnm,  Soli- 
num,  Valeriuin  Maximum  ,  Apuleium.  Figuiata  con- 
struclio  cst  :  cura  callens  magorum  pro  cura  mago- 
rum  aillentium.  Fignrate  eliam  ponitur  aslris  pro 
aslronomia. 

295.  Jussit  cwdem  ,  ut  imperat  tribula.  Tacitus, 
Annil.  I.  iv,  c.  72  :  Tributum  iis  Drusus  jusscrat,  et 
1.  xiii,  cap.  15  :  Neque  jubere  cwdem  fratris  palam 
audebat,  et  in  Viia  Agricolae,  cap.  45  :  Nerojussit 
sceteru,  non  spectavll. 

296.  Juvcncus  libimler  easdem  phrases  repctit. 
Paulo  ante,  vers.  282  :  Videre  sub  ubere  malris. 

297.  Crimen  hic  sumi  potest  pro  causa,  seu  prai- 
le.vlu.  Virgilius  ,  1.  vn,  vers.  539:  Disjice  composi- 
lum  pacem  :  sere  crimina  belli.  Tullius  etiam  dixit , 

_.  nolanle  Reuscbio,  Suscipere  crimen  culpw. 

n  2'J9.  Bonus  est  probus,  ac  lortasse  boc  loco  misc- 
ricors,  quod  indical  verbiun  complorat.  S^epc  elian^ 
bonus  significat  benelicum,  facilem,  cleinenlem. 

300.  Funere,  morte  :  qii;e  signilicalio  obvia  est. 

301.  Pulsare  regitur  a  comploral.  Videlicel  plorat 
Jereinias,  quod  vox  in  Rama  andita  esi,  eic.  Itcus- 
cbiusait,  siibaudicndum  bie  esse  jubens.  Similem 
femineiini  ulnlaium  describit  ex  Ennio  Virgilius , 
lihr.  ii  Mu.  vers.  486  :  Al  domus  inlenor  gemitu, 
miseroque  tumullu — Miscetur.  Statius,  Silv.  5, 1,  22: 
Injustos  rabidis  pulsare  quereiis  —  Coelicolas  solamcn 
erai.  Maldoiiatus  iiinuit,  Juvencuin  respexisse  ad  si- 
giiilicationeni  vocis  Bnma,  excelsum,  quasi  vox  usque 
ad  cados  pervenerii.  Viile  not.  ad  I.  m,  v.  142. | 


101  EVANGELK:^  HISTORI^  LIB   I.  103 

Infantura  horribili  feritas  saliata  cruore  \         iEgypio  ev  alla  terris  lumenque,  salusque. 

Cre;cebat  rapidis  annorum  gressibus  infans, 


Exstinxissepulat  cunctos,  quos  primus,  et  alter 
505  110  Annns  letliiferi  miseros  oppresserat  aevi  : 
Mirandis  rursus  devinctus  membra  sopore 
Urgelur  monitis  Mariam,  puerumque  loseph 
iEgypto  ad  patriam  vectare,  ubi  Nazara  felix 
Olim  prsedictum  puero  dedit  addere  nonien. 
310  Dixit  et  alterius  quondam  pnenunlia  vaiis 
111  Vox  instincta  Deo  :  Veniet,  veniel  mea 

[proles 


Occurrens  revum  sapientia  praevenicbat, 
315  Gratiaquc  in  vultu,  et  verbis  veneranda  micahai. 
El  jain  bissenos  aevi  coniprender.it  annos, 
Ciim  pasclue  rilum  scrvare  ex  niore  pnrenles 
Ad  templum  laeii  puerum  perducere  feslis 
Omnibus  annorum  vicibus  demore  solebant. 
520  Ergoaderant  paschae  pariter,  cunclisqiie  diebus 
Festorum  impletis  patriam  remeare  parabnni. 


LECTIONES  VARIANTES. 


303.  Ald.  ,  Poelm.  ,  pro  d.  s.  ,  roseo :  plerique 
horribili. 

304.  Renschins  edidit  unus,  etalter,  quod  ipse  , 
Kcenigius  et  Scboettgenius  explicant  de  binario  , 
quainvis  lis  sit  inler  philologos ,  iium  liac  liculione 
binarius  ,  an  lernarius  nunicrus  explicelur,  Nostri 
codd.  hahent  primus ,  et  atter ,  cum  aliis  edilis,  ul  I. 
4,  v.  236  :  Tum  primus,  et  alter. 

505.  Poelm. ,  iu  lexlu.  Hadam.  ,  Fabr.  ,  misere 
suppresserat.  Ald. ,  Oll. ,  Rom. ,  miseros  oppresserat. 
Toru. ,  miseros  suppresserat.  Reg.  ,  miscrandus  pres- 
serat.  Forlasse  praestabit  legere  lethiferi  miserandos 
presserat. 

306.  Poelm.,  Iladnm.,  rursum.  Reg.,  Rom.,  On. 
cum  aliis  ,  rursus.  Reuscbiiis ,  pro  d.  s.  ,  deviclus , 
quod  non  cen-el  absurdum  ,  ut  apml  Ovidium  ,  I.  i 
Met.im.  vers.  684  ,  de  Mercurio  .  Servantia  lumina 
(Argi)  tentat  vincere  ,  et  v.  685  :  Pugnal  molles  evin- 
cere  somnos. 

507.  Reg. ,  Rom.,  Urgelur  monilis  Mariam,  pue- 
rumque  Joseph  :ila  etiam  Ott.,«ed  meiuiose  quce  pro 
que.  Forle  legenduni  puerumque  Josephus,  aui  liialus 
admiuendus  esl  in  pucrumque  Joseph  ,  neglecta  sy- 


nabepha  :  qnein  Reuscbius  putat  de  indusiria  a  Ju- 
venco  :idmis-um.  Ediii  :  Joseph  urgetur  monitis  Ma- 
riam   pucrumqne. 

508.  1'oeln:.,  memlose,  victare. 

309.  Ald.  ,  Torn.  ,  Poelmami.  ,  prod.  s.  ,  Fabr., 
prcedictum  ,  quod  exstal  eliam  in  Reg. ,  ei  Oll.  ,  rt 
sigmfical  pramuntiaivm  ttomen  :  Q>:oniam  Nazartvns 
vocabilur.  Iladam.  ,  Poelm.,  in  lexiu  ,  prcedicto,  ini- 
nns  bene.  In  Rom.  mendum  est  puro  pro  puero. 

511.  Ald.,  Poelm. ,  pro.  d.  s.,  instructa  pro  in- 
siincta:  ijiiod  postremum  longe  melius  esl.  Rom., 
corrupto,  Mox  imtincta. 

514.  Rom.,  Procurrens  :  Ald.,  Fabric,  Prwcvr- 
rens:  alii,  Occurrens.  lu  AldoeiRom.  mendum  esl 
proveniebat. 

315.  Poelm.,  pro.  d.  s.,  Omniaque  in  vultu  et  verbis 
veneranda  micabant. 

516.  Atd.,  Torn.,  Reg.,  Ouob.,  Rom.,  Et  jam. 
Alii,  At  jam. 

517.  Ald.  ,  Torn.,  Rom  ,  servando  pro  servaie, 
quem  graeeismum  infiuilivi  pro  gerundio  vocal 
Reuschius. 

518.  Ald.,  Ott.,  lceti :  alii,  lcetis. 


not^e. 


305.  Lethiferum  cevum  vocat  retatem  infanlium  , 
quia  Herodes  jusserat  occidi  omnes  a  bimatu,  ct  in- 
fra. 

506.  CAPUT  XII.  Joseph  in  somnis  monilus  pue- 
rum  ,  el  matrem  ejus  in  patriam  reducit.  Mallhnci  n  , 
19-25. 

507.  Urgeo  cum  infinilivo:  de  qoo  videsis  not.  ad 
Dracontium,  1.  m,  v.  440. 

50*.  Aigypto  sine  pramosilione  ex,  ul  in  re  siinili 
dixi  supra  ad  vers.  308.  ISazara,  seu  Nazareth  lelix, 
ui  iterum  1.  n,  vers.  106  ,  quia  ibi  habitavit  Jesus  , 
nomenque  Nazaraei  illi  dedit,  sive  potius  addidit. 

309.  Dedit  addere  simili  synlaxi,  ac  supra,  v.  222: 
Observare  dedit. 

310.  Conjungit  Juvencus  duas  has  praedictiones  , 
qua;  seorsum  ah  Evangeli>ta  memorantur ;  nempe 
vers.  15  ,  rap.  2,  ait  Matth&us  ,  Ut  adimplerctur 
quod  diclum  est  a  Domino  per  prophetum  dicentem  :  Ex 
.Egyptovocavi  filium  meum  :  quod  ex  Osea  M,  1,  pe- 
tiluin  est.  Rursus  Mallh:eus,  II,  25:  Ul  adimpler,  tur 
quod  dictum  esl  per  prophetas  :  Quoniam  Nazarwus 
vocabitur.  Evangelisla  numerum  miiliitinlinis  pro 
singulari  usurpat ,  ut  Juvencus  cum  aliis  inierpreti- 
bus  expnnit.  Inlelligilur  aulem  l.-ains,  XI,  1,  ul  multi 
voluut.  Fonasse  Juvcucns  excinplar  Malilia-i  vidii, 
in  qun  scriplum  essel  per  proplietam  :  nam  versio 
vctus  in  mss.  Colb.  ,  et  Corb.  et  lextus  Gratcu<i  in 
nis.  1,  Bodl. ,  in  singulari  exbibent  pef  prvplietam. 

511.  Instincta  ,  verbiim  ab  oplimis  scriploribus 
tisilatum,  el  s«pe  ailbibiliim,  cum  senno  est  de 
afflatu  divino,  qui  eiiani  inslineius  divinus  a  Cice- 
rone  dicilur.  Jnstincta  Deo  pro  a  Deo,  ul  supra, 
vers.  219  :  Vox  missa  Deo. 

312.  AZyypto  ex  alta.  Foriasse  innuit  yEgyplum 
superiorem,    niiuirum  Thcbaidem,   quo   Uominum 


C  confugisse  mullorum,  etiam  veteruni ,  est  opinio. 
Vel  jEgypium  vocat  allam,  b.  e.  prolimdam,  sive 
inferioreni  Jnda>a,  ex  pbrasi  sacr.r  Sci  iplunr  descen- 
dere  in  AZgyptum  :  ascendere  ex  .Egypto. 

515.  Hi  tres  versus  desumpii  sunt  ex  Luc.  n,  40. 
Juvencus  ita  nairationem  disponii.  Ex  Luca  aeoipit, 
et  coniincnier  nariat  nativiiaiem  Chrisii,  circum- 
cisionem,  ei  pra-senlaiioncm  iu  templo  u*que  ad 
v.  59  cap.  II  :  El,  ul  perfeccrunt  omuia  tecundum 
legem  Domini,  reversi  sunt  in  GaHlasam,  in  civilatem 
suam.  Tuin  inierseril  inagorum  advenluin,  ct  adora- 
lonem ,  infaniici  iiuiii  llerodiuium,  fugani  in  ^Egy- 
pliim,acregressum  in  civitaletuNazarelhcxMaitlKio. 
Subinde  ei  Luca3  cit.  v.'40  c.  n  ,  pergit  narrare  res 
ge-tas  in  pueriiia  J<>su. 

516.  CATUT  XIII.  Jesus  quwsiius  a  purentibut 
invenilur  in  medio  doctorum  d  sputans.  Lucaj  n  , 
42—51 . 

517.  Cum,  el  postea  ferebant  iu  intlicilivo,  quia 
mcniio  lempoi  is  proeccssit.  Vide  noi.,  »d  I.  n,  v.  6. 

519.  Omnibus  annorum  vicibus ,  ne.ope  per  omnes 
unnos ,  ut  ait  Bvangellsta.  Yices  sarpe  significanl 
vicissitiidinein,  alicrnationcm.  Plinius,  I.  xn,  c.  14: 
Per  vices  aunoruin,  qaod  cxponitur  altcmis  annis. 
Inlerdiim  lamen  viccs  denoianl  lempora ,  ipiibus 
aliquid  fil.  Iloraiiu-,  libr.  iv,  od.  14,  v.  15  :  Dcjccit 
acer  plus  vicc  simplici.  Coliintclla,  I.  m  ,  oap.  uli., 
Annuavice,  scilicetoinnibus  annis.  Non  oinnino  cer- 
limi  est,  Clirisiuin  per  singulos  annos  Jciusalcin 
asccndisse.  Sed  id  ab  Bvangelista  quodamiBddo 
iiiilicainr.  alqne  ila  cliam  scnlii  Beda  cuin  Juvciico. 

7)}.\ .  Patiium  pro  in  patiiam,  ul  observaliim  loit 
ad  v.  291.  Virgilms,  I.  xi,  v.  795  :  1'alriam  iciiicubo 
inglorius  urbem.  Stalius,  I.  m,  sih.  uli.,  v.  12  Anne 
quod  Euboicos  fetsus  remeare  penates — Auguror .' 


J) 


105  C.  V.  AQUIL.  JUVENCI  !0i 

112C"iii  puer  inpopulocomilisvestigia  matris  A  350  De  pueri  verbis  senibus  fuit.  At  pia  mater, 


Deseruit,  templique  libens  secreia  petivit. 

Illum  per  vicos  uibis,  perque  abdiia  tecta, 

325  Perque  iieris  slratas,  per  noios.  perque  propin- 

[quos 
Qucerebat  genilrix :  sed  lux  ubi  tertiavenit, 
113  Ad  templum  propere  remeat;  vatumque 

[choreis 
Invenit  inserlum,  legumque  obscura  senili 
Tractantem  ccetu.  Vix  admiratio  digna 


Nate,  ait,  amissum  lacrymis  te  quaero  profusis 
Anxia  cum  genitore  gemens  :  quae  causa  paren- 

[  tum 
Secernit  gressu,  lemplique  in  sede  reientat? 
Ilie  autem  :  Quid  me  lantum,  quid  quaeriiis? 

[inquit. 
535  An  nondum  senlis,  genilrix,  quod  jure  paternis 
Sedibus,  et  domibus  nalum  inhabitare  necessc 

[est? 


LECTIONES  VARIANTES. 


5-22.  Poelm.,  pro  d.  s. ,  Reg. ,  Olt.,  Rom.,  Cum 
puer.  Ald.,  et  alii,  Dumpuer. 

324.  Reg.,  per  vicos,  urbes,  et  glossa,  et  urbes. 
Ott.,  Ald.,  Torn.,  Rom.,  per  vicos  urbis,  perqne. 
Poelin. ,  Fabr.,  per  vicos,urbisque  per  abdita.  Hadam. 
conira  meirum ,  per  vicos  urbisque  perque  abdita 
lecta. 

325.  Ald.  perque  vice:  lege  perque  iteris  cum  ple- 
risque.  In  Westhemero,  perque  ilineris  ad  marg. 
luendum  est ,  aut  glossa.  Sabatierius  ex  ingenio,  ut 
puto,  Perque  vias  slratas  :  qnod  necessarium  non  esl; 
nam  vers.  550  idem  sine  vias  legit  slratas. 

327.  Fabr.,  Poelm.,  pro  d.  s.,  valumque  coronce, 
(|iiod  pr:eferunt  Kcenigius  ct  Schoeitgenius,  quia  co- 
rona  coelum  ilenotat. 

551.  Westliemerus,  pro  div.  script.,  te  quceso, 
(jiiod  anliquum  verbum  est  pro  qucero,  ut  dictum 
acl  v.  284. 

555.  Torn.  secrevit,  quod  invenio  in  Reg.  cum 
glossa  separavit  :  sed  fortasse  fuit  a  pr.  m.  secemit, 
quod  hibent  Ott.,  Rom.,  et  alii. 


556.  Ald.,  Torn.,  Hadam.,  Dav.,  etalii,  Sedibus, 
et  domibus  nalum  est  habitare  necesse.  Reg.,  et  Ott. 
veteres  mss.  cum  receniiori  codice  Romani  collpgii: 
Sedibus,  et  domibus  nalum  iuhabitare  necesse  esl.  Ila 
edidit  Fabricius,  nisi  quod  initio  legii  oedibus.  atque 
do.no.  Melius  est  Sedibus,  nam  templnm  sedes  Do- 
B  mini  nppellatur,  et  paulo  anie  dicitur  templique  in 
sede.  Idem  Fabricius,  in  indice,  sive  commentario, 
verbo  inhabitare,  nolat,  primam  apud  Jiivencum 
es-e  longam,  uti  apud  Fortunalum,  de  gaudiis  vituc 
neternas  :  Yirglneam  gaudens  inliubilare  domum.  Bar- 
ihius,  libr.  xxi,  cap.  17,  similibus  exemplis  Auso- 
nii,  Altlielmi,  Jonai  Aurelii  osteudit,  apud  scripto- 
res,  pr;tsertim  cadentis  latinitaiis  h  in  versibus 
valuisse  litteram,  ac  juvisse,  ut  syllaba  producere- 
tur  :  l.iudatque  hunc  ipsum  Juvenci  versum.  Bec- 
manus,  cap.  4,  Manuduct.  in  ling.  Lat.,  probat, 
immerito  h  eximi  e  seusu  lilterarum,  cum  ob  alias 
rationes,  tum  quia  ssepe  positionem  efficit,  ut  apud 
Virgilium,  eclog.  6,  vers.  53  :  llle  latus  niveummolti 
fulius  hyacintho. 


M7JE. 

522.  In  populo,   in  muliitudine,  in  lurba.   Hanc  C  sius  in  cod.  Theod.,  Victor  Vitens;s,  Alcuinus,  et 

a!ii.  Confer  Cellarium,  de  barbar.  Cur  post.,  et 
Dac.ingium. 

326.  Veibnm  Evangelistce  Requirebant  eum  inter 
cognalos  et  nolos,  majorem  animi  ultenliiuiem  innuit, 
quam  simplex  verbum  qucerebal.  Adilit  lamen  Juven- 
cus,  iit  diligenliam,  et  sedulitatem  significei,  Perque 
iteris  slratas. 

327.  Cliorea  hoc  loco  significat  chorum,  a  quo 
dicitur  chorea,  nempe  coeliim,  seu  comitalum.  Si 
legas  vatumque  coronce,  explicarc  poteris  Evangc- 
lisl.Te  verbis,  In  medio  doclorum. 

328.  Legum  obscura,  vide  vers.  180. 
529.    Traclantem,   verbum    ecclesiaslicum.    Vidc 

comm.  Prud.  15  Perisl.  101. 

350.  Fabricius  in  Commentar.  poet.  christ.  arci- 
pit  adjective  senibus.  et  intcrprelatur  verbis  homini 
seni  convenientibus.  Nibil  inepiius  dici  potuil.  Seusus 
verus  est :  Vix  senes  salis  digue  admirabantur  verba 
pueri.  Evangelisia  ait  :  Stupebant  aulem  omnes,  qui 
eum  audiebani,  elc. 

552.  S.  Joseph,  ut  paier  putatus  Jesu  Chrisli  di- 
citur,  ita  genitor  putaius  a  Juvenco  diciiur.  Nou 
tamen  facile  haec  appellaiio  exira  melrum  usnrpari 
debet  :  nam  S.  Josepb  paler  eliam  aliis  rationibus 
dici  potuil,  al  genilor  solmn,  quia  ila  vulgo  puia- 
batnr.  Adisis  Suarium  tom.  XVII,  part.  11,  de  lncar- 
nat.  quaeNt.  29,  disp.  8,  sect.  4. 

553.  Retentare  verbum  fre'|iientativum  a  reiineo 
eadem  fere  signilicationea  mullis  bonis  scriploribus 
usiirpaium.  Alio  sensu  retentare  est  iterum  teniare. 

554.  Tanlnm,  lantopere,  ul  supra  v.  79. 
556.  Verba  Vulgatae  sunt,  Nesciebatis,  quiainhis, 

quce  Palris  mei  sunt,  oporlet  me  csse  ?  Conseniit  Ita- 
lica  in  plerisque  codicibus  :  sed  in  Coibeiens.,  quia 
in  Palris  mei  oportel  me  esse?  Terlullianus,  libr. 
conlra  Prax.,  quod  in  Patris  mei  me  esse  oporiet/ 
Ambrosius,  quia  in  propria  Palris  mei  oporlel  me 
esse?  S.   Leo  Magnus,  epist.  16,  in  quodam  cod. 


m  significationem  hahel  etiam  populus,  ut  osiendi 
ad  Prudent.  bymn.  xi  Peristepb.  vers.  5.  Omeisius 
minus  apte  h;ec  verba  in  populo  refert  ad  Ev:mge- 
lista3  verbi  in  coniitalu.  Schoettgenius  Juvencum 
redarguit,  quod  sialuit,  Christum  jam  fuisse  in  via, 
ct  deinde  reversum  esse  Hierosolymam  :  quod  cum 
Kvangelista  ptiguat,  quippe  qui  diserle  asserit, 
Christum  statim  in  templo  mansisse.  Al  vcre  Juvenco 
cum  Evangelista  optime  convenire,  perlectis  Evan- 
gelii  verbis,  aperte  convincitur.  Sic  ait  Lucas  11, 
45  seq.  :  Consummatisque  diebus,  cum  redirent,  re- 
tnansit  puer  Jesus  in  Jerusalem,  et  non  cognoverunl 
parentes  ejus.  Existimanles  aulem,  illum  esse  in  comi- 
talu,  venerunt  iler  diei.  Juvencus  ail,  quod  puer  comi- 
tis  vesligia  malris  deseruit ,  templique  libens  secreta 
petivil.  ld  lieri  potuit,  sive  puer  in  templo  deseruerit 
ve^tigia  matris,  ac  secretiora  lempli  loca  petiverit, 
sive  exira  templum  in  urbe  a  matre  recesserii,  ac 
sese  in  lemplum  receperit :  qnod  postremum  Kvan- 
gelista  et  Juveucus  innuunt.  Falsum  enim  est,  ex 
Evangelio  constare,  puerum  statiin  in  lemplo  man- 
sisse.  Quod  autem  ait  Juvencus,  puerum  vesiigia 
matris  deseruisse,  foriasse  denotare  vult  singularem 
pueri  amorem  erga  mairem,cnjiis  vestigia  numquam 
alias  deserebal.  Narrant  Jodaei,  hunc  olim  morem 
fuisse,  tit  seorsum  viri ,  ac  seorsum  feminae  iler 
facerent,  cum  llierosolymam  peterent,  aul  inde 
reverterenlur.  Ptieri,  ul  credere  par  est,  inalribus 
adba?rebint.  Puer  Jesus  ,  cuin  jam  esset  .annorum 
duodecim,  vesligia  matris  deseruit,  ut  lemplum 
peterei.  Mater,  ut  videtur,  existimabat,  hoc  illum 
fecisse,  ui  se  viris  adjungeret. 

5'25.  Strttta,  slralo?  pro  via,  ex  quo  Iiali,  Hispa- 
nique  vocanl  strada,  estrada.  Antiqniores  Latini 
dicebant  slrata  via :  Virgilius,  poetice,  1. 1,  vers.426 : 
Strata  viarum ,  ut  Opaca  locorum.  Sequioris  aevi 
scriptores  passim  eo  vocabulo  slrala,  slratce  uleban- 
tur,  ut  Eutropius,  imperatores  Honorius  etTheodo- 


D 


105  EVANGELIC;E  IUSTORl/E  LIB.  I 

114  ^£C  Ali  >  et  gressum  sociat ,  patriainque  A 

[revisit: 
Nec  genilrix  tanli  persensit  pondera  verbi, 
Ordine  cuncla  lamen  cordis  secreia  rcservant. 
540  At  puer  obsequiis  apte  praedulcibus  ambos 
Ad  proprium  semper  cogens  neclebai  amorem. 

lnterea  veteris  scripti  per  debita  currens 
Omnii  seclorum  series  promissa  trahebai. 

115  Zacliariae  soboles  descrlis  vallibus  omnes 
545  AiJ  deponendas  maculas  clamore  vocabat, 

Fluminis  ut  liquidi  caperenl  miranda    lavacra, 
Queis  animae  species  ablula  sorde  niieret, 


106 

Isaias  vates  cccinit  quod  numine  jussus  : 
Vox  lale  resonat  deserlis  vallibus;  amplas 

550  Instruile  slratas,  omnis  sil  recla  viarum 
Scmita,  quse  Domini  digne  vesiigia  gestet. 
Subsident  colles,  vallis  complebitur  omnis  : 
Corriget  anfractus  iteris  bona  linea  recti, 
Corporeisque  oculis  lumen  tractare  serenum 

555  H6  Omnibus  indulgel  Genitor,  Dominusque 

[  Siilulis. 
Ergoadeianlpopuli.passimquehinciiideruenles 
Complebantripas,  avidique  lavacra  petebanl. 
Texta  camelorum  fuerant  velamina  setis, 


LECTIONES  VARIANTES. 


559.  Davenlr.  reservant  :  plerique  reservat.  Vix 
dubiio,  quin  legendum  sit  reservant,  ut  intelligatur, 
arcana  eovdis  reservasse  cuncia  veiba,  qiue  Virgo 
andierat.  Mentis  secreta,  et  cordis  secreta  non  seniel 
occiinil  apnd  Juvencum.  Iu  codice  quidem  Vat  , 
Reg.,  videtur  quoddam  signtim  supra  reservat,  cx 
quo  eolhgi  possit  alia  scriptura  reservanl.  Conjiciat 
aliquis  secreto  corde  reservat  :  sed  id  a  codicuin  ver- 
bis  nitnium  discrepat.  Omeisius  tamen  in  cod.  Ln. 
invenil  corde  sccreto  reservat,  vacillanle  nielro.  Idem 
conjiciehal  cunctaintra  cordis  secreta  reservat.  Wes- 
tbenierus  in  textu  edidit  reservant,  ad  marginem 
rescrvat. 

541.  Poelm..  pro  d.  s.,  veclabat.  Westhemerus 
ad  marg.,  vectebai,  in  lexiu  nectebat,  cum  aliis,  quod 
melius  est.  Hadainar.,  mendose,  semperque  cogens. 
Rom.-,  nectabat  pro  nectebat,  aut  veclabat. 

544.  Nonnujli  ioierpiingiinl  Zacharia;  soboles,  de- 
sertis  vullibus,  omnes  :  quod  sustineri  ne  luii.  Clauia- 
bat  euim  Joannes  in  ipsis  desertis  vallibus,  seu  lo- 
cis. 


547.  Reg.  :  Queis  animce  virtus.  In  Torn.     inen- 
B  diim  est  specie. 

54«.  Alii,  Esaias,  alij  haias  scribunl. 

550.  IMacet  lectio  codd.  Vatt.,  Ileg.,  el  Oil.  cum 
Rom  :  Instruile  stralus.  Melius  sane  est  inslruere 
stratas,  niinirum  construere,  ornare,  parare,  qu.-wi 
stemere  stratus.  ln  edilis  soluin  invenio  Sttrnile  jam 
slralas,  quod  a  librariis  factum  videlur,  quod  pu- 
tarent,  inetrum  non  procedeve  cuin  Instruile  sira- 
tas.  Verum  exploralum  est,  ultimam  in  inslruite 
prodnci  posse,  et  ex  quoiumdam  sententia  debere 
ob  sl  dictionis  sequentis.  Lx  ejus  rei  ignovatione 
nonnulli  versus  in  Prudenlio  corrupti  fuerant.  Vide 
quoe  notata  a  me  sunt  in  Prolegom.  ad  Prudenl. 
pag.  180  et  seq. 

551.  Ald.,  Poelm.,  prod.  d.  s.,  quce  Domini  plantis 
calcanda  bealis.  Reg.,  Rom.,  Ollob.  cuni  ])lensque, 
qiuv  Dumini  digne  vestigia  gestet. 

555.   Reg.,  Rom.,   Ou.,  Torn.,    heris.   Alii  cum 
Aldo,    callis. 
354.  Roni.,  corruple,  tractate  sereniter. 


NOT.E. 


Atlreb.  S.  Vedasti  :  Nescilis,  quod  in  domo  Patris  C 
mei  oportet  me  esse?  Signi/icaus,  ejus  se  esse  filium, 
cujus  esset  eltemplum.  Armeni  etiam,  Syri  ct  Persae 
legunl,  In  domo  Patris  mei.  Neque  alium  sensum 
habe.it  verba  lextus  Gvicci  h  -oi;  ~o\>  tzu-po-  p.ov, 
ut  idiiueis  exemplis  contirmat  Laniyus,  in  llarmon., 
ad  hunc  locum.  Yidendus  etiam  Spencerus,  de  leg. 
bebr.  Rit.  pag.  1186.  Plerique  inierpretes  iia  expo- 
nunt  :  Nejciebatis,  me  in  his  negotiis  esse  oporievc, 
qu;e  inihi  a  Patre  commissa  suni?  A  quibus  ullro 
dissenlio,  ut  Juvenci  interpretaiionem  sei|uar. 

558.  Pondera  verbi,  ul  apud  Ciceronem,  u  de 
Orat.  cap.  17  :  Omnium  sentenliaruin  gravitale,  om- 
nium  verborum  ponderibus  est  ulendum.  Uoc  sensu 
Uoraiius,  iu  Arl.  poet.  \ers.  519  :  Fabula  nullius 
veneris,  sine  poudere  et  arte. 

540.  Prosdutcibus;  hoc  vocabulo  Lncreiius,  Vir- 
gilins.  aliique  »pl  mi  scriptores  usi  sunt. 

541.  Ad  proprium  cogens  amorem,  impellebat,  ut 
cum  aiiiarent  :  n  !in  cogere  pro  compellere,  vim  al- 
ferre  ad  aliquid  (aciendum  poni  solel.  Neaebat  lia-  D 
bere  poiesi  siguificaiionein,  quam  ex  Bartbio  expli- 
cui  ad  v.  42.  Videiur  idem  accusaiivus  cum  prnepo- 
silione  ad  regi  a  vei  b  i  neclebut,  el  parlicipio  prjcsenli 
cogens.  Vide  lect.  var. .  ad  vers.  504  1.  ni. 

542.  CAPDT  XIV.  Baplisma  Joannit  in  Jordane, 
etvictus,  hubitusque  ejusdem.  ltem  Cliristus  bapliza- 
tur,  coslum  aperilur,  vox  Patris  uuditur.  Mattli.  III, 
1  se.iq.;  M.ivc  i,  l  sqq.;  Luc.  m,  1  sqq, ;  Joaun.  l, 
19  sqq. 

545.  Onlo  verborum  hic  esl :  Iulerea  series  seclo- 
rum,  cuivens  per  debita,  trahebat  omnia  promissa 
vetens  scnpti.  Ver  debila  currens,  explens,  qu;e  in 
lege  \cteii  praedicta  erant,  sive  debito  temporc  ap- 

Patuol.   XIX.. 


propinquans.    Veteris  scripti,  videlicet  veleris  Testa- 
menii. 

544.  Malth.  in  :  Venit  Joannes  prcedicuns  in  de- 
serto  Judeem.  Marc.  i :  Fuit  Jonnnes  in  ciesrrlo  bupti- 
zans  et  prcedicuns,  Juvencus  poelarum  more  sine 
prajposilione  in  u-urpat  deserlis  vallibus  pro  in  de- 
sertis  vallibus.  Riirsus  v.  549  :  Vox  late  resonat  de- 
serlis  vallibus. 

546.  De  nomine  lavacrum,    quo   bapiismus  solel 
appeilavi,    egregie  disserit  Antonius  Maria  Ltipius 
in dissertatione  italica  de.sacris  baptisteriis,   quam 
absulvit,  erudilisque  notis  ornavit  v.  c.    Franciscus 
Anloiiius  Zacbarias. 

547.  Species  animw,  pulcliritudo. 

548.  Numine  jussus,  ulv.  299. 

554.  Lnca-,  m,  6  :  Et  vidcbit  omuis  caro  salntare 
Dei.  Phra-is  notanda  est  oculis  tractare  lumen  pro 
videre,  aui  lumen  accipcre.  Pertinet tractare ad  sen- 
sum  attreclandi.  Cicero ,  v  Tuscul.  c.  58  :  Ea 
qu(C  gu.stamus.  olfacimus,  tractamus,  audimus ,  in  ea 
ipsa,  ubi  senlnnus,  purte  versuntur.  Siepe  aulem  unus 
scnsus  pro  alio  ponilur. 

556.  Passimque  liiuc  inde  :  lioc  exemplo  ait 
Reuscliius,  augeri  potcst  ludex  Xe?euv  i~o§vJcej.ov-L 
i|iieiii  Vechneriis  exbibet,  llellenulex.  i,  6,  pa^.  91 
sei|q.  liucre  inlerdnm  accipitur  pro  ardenler  ac°  fes- 
tinanter  ire.  Cicevo,  ad  Allic.  I.  vn,  ep.  19,  al.  20  : 
At  illum  raere  nuntiunt,  et  jum  iamque  adesse.  Poe- 
lis  id  familiave  est.  Post.  v.  565  :  Irruere  ad  flu- 
vium. 

558.  Mailh.eus,  loc.  cit.  :  Ipse  aulem  Joannes  lia- 
bebat  vestimentum  de  pilit  camelorum.  Id  nonnulli 
ita  explicant,  ui  pellem  cameli  pvo  vesle  habuerit 
Joaimes,  Verior  esi  imerpretatio  Juvenci,  qui  ves« 


107  C.  V.  AQUIL.  JUVENCl  148 

El  zonoo  pelles  medium  cinxere  prophetam,       A         Nam  facile  e  S3xis  cliam  pro  noniine  plebes 
560  Arvis  q  :i  solitus  ruralibus  esse  locustas, 


H7El  teiiuem  victum  prsebent  silvestria  mella. 
Isque  ubi  tot  populos  diversis  sedibus  ortos 
Irrueread  fluvium  cernit,  sic  iucrepal  ore  : 
Viperea;  gentis  soboles,  quis  debita  vobis 
365  Supplicia,  urgentesque  iras  evad^re  monsirat  ? 
Sed  facite,  omiseri,  fruclum,  si  poeniiet,  aplum, 
Nec  generis  vestri  tollai  fiducia  mentes. 


Succedenl  vestro,  soboles,  quiadegcner  erral. 
370  Proxima  roboreisjam  jam  radicibus  insiat 

Cunclorum  anle  oculos,aciesque  Icvala  sccuris. 

Cacdentursilvae  stcrilcs,  ignemiiue  fovebunl. 

118  Nunc  cgo  praeteritas  maculas  in  fluminc 

Abluere  instilui : veniet  sed  foriior  alier,  [puro 
575  Cujus  vincla   pedum    non  sum  conlingere  di- 

[gnus. 


LECTIONES  VAKIANTES. 


559.  Reg.,  pelles  :  ia  Oil.,  pellis,  sed  a  veteri 
manu  faclum  pelles.  Sic  zomv  eril  C3Sus  gigneudi 
in  nuioero  singulari.  Alii  :  Et  zona?  pellis.  Evange- 
lisla  Matib.cus  aii  :  El  zonmn  pelliceam   circa  lum- 

bos  suos. 
560.Reg.,Daventr..Ou.,Rom.,Ald.fidereioctts/as 

solilus  ruralibns  arvis  :  sed  in  Olt.  verstlS  ita  a 
manu  cadem  veieri  in  line  paginae  ascrthiiur; 
nam  suo  loco  omnino  decst.  In  eodem  Ott.  hedere 
ponitnr  pro  edere.  Tnrn.,  Madain.,  Poelm.,  Fahr., 
et  alii,  Arosoat  soliiusruralibus  essc  locusias  :  quae 
scriptnra  verior  mihi  videlur :  tiam  prima  in  edere 
pro  comedere  corripienda  csset,  ei  Latini  pro  com- 
edere  aicebant  esse,  non  edere.  Foriasse  quia  prima 
iu  locusla  brevis  a  plerisque  credilur,  nonnulli 
subslituerunt  Edere  locustas,  eic.  Vemm  eisi  apud 
veieres  Laiinos  Locusta,  nomen  femin.v,  occurrat, 
prima  pmducta,  non,  tamcn  facil:  ostendes,  i>ri- 
ir.am  in  locusta  insecio,  necessario  essc  pfotrahcn- 
dam.  Eam  cnrripuit  Prudenlins,  in  Dillocli.  v.  117. 
Confer  commentarium  meum  in  eum  locum.  Poiest 
iiiliilominus  sostineri  leciio  codieiun  mss.  auctori- 
tale  Ituslici  llelpidii  in  Hisior.  vei.  et  nov.  Teslam. 
v.  17:  Discus  habel,  quce  cuncta  jubel  Pater  edere 
Petrum. 

361 .  Torn.,  Fabr.,  Poelm.,  pro  d.  s  ,  rictum  y,l- 
vestria  mandere  mclla.  Reg. ,  Otl. ,  Rom.  cum  Ald.  et 
aliis,  xictum  prcebenl  silvcstria  mella.  Conjici  polest, 
Cui  tenuem  pro  Et  tenuem. 

362.  \\d.,Usque  ubi  tol  nopulos  minus  bene.  For- 
lasse  Juveucus   scripsit   ls  ubi.  Vide   var.  leci.  ad 


v.  832. 

565.  Roin.,  sic  incipii  ore. 

567.  In  Ott. ,  pro  d.  s.,  videlur  esse  vestras  tol~ 
lat. 

3;>S.  Reg.,  Ott.,  Torn.,  PoeIm.,prod.  s.,  Nam 
facile  e  saxis  etiam  pro  nomine  plebes  —  Succedenl 
teslro,  suboles  quia  degencr  errat.  In  Reg.  scribitiir 
r»  sobolis,  ct  iit  Oll.  plebis,  §cc\  id  faclum  plcbes.  Ahhis 
cum  aliis  :  iSam  potis  est  dura  superum  rex  cote 
crcare — Progeniem,  quando  soboles  sua  degener  er- 
rat,  quam  lectionem pr.-elercbai  SciiQetigenius,  quia 
proxime  ad  verba  Evangelist.-e  ac.cedit.  dissentiente 
Reusehio,  cui  ethiiicisinus  videlur  phrasis  Superum 
rex,  iu  Juvenco  nnn  leienilns.  Sabaiierius  edidii,  rex 
caute,  ei,  pro  d.  *.,degcner  eral  :  id  cuni  melro 
non  slal. 

571.  Torn.,  Poelm.,  in  lexm,  Hadam..  aciesque 
levala.  Ahl.,  Westh.,  in  texiu,  Fabr.,  Poelm.,  pro 
d.  s.,  acies  subialn.  Keg.,  Ou.,  Rum.,  acies  levala, 
rcsisteiilc  melro,  ut  in  Davenlr.  aciesque  elevata. 
In  Reg.  csl  glossa  subrectu  pro  levata.  Forlassc  prius 
fuil  subrecia,  cujus  glossa  lnei  it  levata  :  nani  id  ver- 
hiim  glossani  sapil,  <iii;e  posiea  in  lexlinn  conimi- 
grarit.  Conjici  potesl  acies  elala,  vel  Cunctorum  anle 
oculos,  faciesque  levata  securis. 

372.  Heg.,  Olt.,  Rom.,  cwduutur  :  lege  cxdentur, 

nani  sequiuir    fovebunl. Vulgala,  Excidetur,  ci  inig- 

C  nemmitietur.  Codex  Caniabr.  et  Sangerm.  1,  el  Lu- 

cifer  Calaritanus,  1.  u  pro  S.  Alhanasio  :  Excindiiur 

ct  in  ignem  millilur. 

5T4.  Torn.,  conuple,  inslituti. 


NOT.i]. 


lem  Joannis  pilis  caineoruiu  coniexlam  repracsen- 
tat.  lia  etiatn  HWarhis,  in  Matih.  :  Pilh  cumelorum 
vestis  adt.exla.  ElP.uilimis,  in  carni.  vi  de  S.  Joanne 
Bapiisia  :  Ve.sfis  erat  curvi  setis  conlexta  ar.ncH,  al. 
conserta.  Co;:ferri  possunt  dSssertaliones  ,  sive 
exerritaliones  BalthasnTis  Holherg  de  amictu  et 
v:au  Joannh  BaplUlce ;  Conradi  Oldii  de  domicUio, 
victn  et  amictu  ejusdem,  Frideriei  Sp  niheniii,  de  eo- 
dem  argumento;  Salomonis  Di-ylingi  ,  uc  Joannis 
Buplislcenatalibus,  cducationc,  eic;  Pahli  R.he,  de 
viciu  ct  icstitu  ejusdem.  Vilern  fnisse  amiclum  ,  vic- 
luuque  conira  nonnullos  tenendum  est. 

36  l.  Riirsns.  v.  578,  occurril  ruralis.  Iloc  vocahulo 
utiintnr  Macrobios,  Nemesiamis,  Animianus,  Ju- 
lius  Firmiciis,  et  e\  lide  qnorunidam  exemplarium 
Cspsar,  I.  in  13.  Gall.  c.  14,  apud  quem  plerique  non 
riiralinm  ,  ed  muralium  legiml.  In  codice  Reg. 
glossa  cst  locustas — izillas,  vel  ares  parvas;  forlasse 
legendum  acrtdas  c%  vcrho  Gra;co,  quo  locusiaB  si- 
snilieanlur.  De  liiiiusmodi  locnslis  et  uielle  silvcs- 
:ii.  quilnis  Joannes  vesceb:iiur,  Ifgesis  Coinincnt. 
noflr.  in  Prndeniinm  iiynni.  7  Perist.  v.  60. 

506.  Faciic  frtrctum  ;  hebraismuin  bune  esse  aii 
Scboeiiiicn  us.  ui  cap.  i<Jenes.  11.  Eju-niodi  opera 
pceniii-niia^  (lisiinciius  etiumerantuf  a  Paulo  Ephes. 
v,  9  :  Fructus  enim  lucis.  etc. 

567.  firgilius,  Mn.  lib.  i,  v.  156:  Tanlane  vos 
qeneris  tenuit  fiducia  vestri  ? 

570.fio6oreis,specicsarboris  progenere.Evangeli- 


sla  ait: 3atn  enimsecuris  ad  radice.n  arborum  posiia  cst. 
."73.  Mahlonatus  ohjicienles,  Prudenl ir.ni ,  el  Ju- 
vencum  baptismum  Joanuis  liaptismo  Chrisli  vidci  i 
a>quinarasse,  sic  refellil  :  Possem  respondcrc.  non 
subliliter,  scd  poetice  locutos.  Sed  non  opus  esi  poesi 
sententiam  excusare,  cuin  possimus  in  bonitnt  partem 
interprelari.  ilulti  enitn  veleres  auctores  codr,.:  raodo 
loculi  sunl...  Dicunt  enim,  baplismum  Joannis  datum 
fuisse  in  poenitenliuin,  in  remisdonem  peccutannn, 
Luc.  m,  non  quod  per  illum  peccata  rcmillercntur, 
sed  quod  ad  poenitenliam  excilaiet.  Adi*is  (ouinient. 
ad  Pnideinium.  hymn.  7  Cailiem.  v.  76. 
D  57">.  Shexponii  vei  ba  Evangelislarum.  Matlh.aii: 
Cujus  non  sum  diqnus  calceamenta  portarc.  Marcus  : 
Cnjus  non  sum  dignus  procumbens  solvere  corrigiam 
C!ilccamcn'orum  ejus.  Lucas  :Cujus  nonsum  dignus  sol- 
vere corrigiam  calceame.torum  ejus.  Raldninus,  deCal- 
ceo  amiquo.c.  1 1,  prohai,  vincula  a  pnetis  pro^uo- 
vis  calceo  usurpari,  sed  prxci|ine  pro  soleis.  Calcci 
Hcbraenrum  planias  pediim  solum  legebait,  leieii- 
hus  baheni-,  seu  conigiis  supra  colligali  :  aiquc 
adeo  SJmites  eranl  soleis  lioiuanoiuni.  F^gnian  ejns- 
niniii  ceJceorum  Lnnyns  exhibct  iu  liarin.  Evang. 
ad  hiinc  locuni.  Prudenlius,  hymn.  5  Cailiem.  v.  55, 
de  Moyse  ila  lianel  :  Jussus  ne.ca  pedum solvere vin~ 
cula.  Araior,  1.  n,  v.  81  :  Quce  ligat  excelsas  hutailis 
corrigiu  pluntas.  Cicero  vocat  corrigias  calceamenti, 
l  elronius  calceamentorum  vincula.  Eral  aulem  fa- 
muloruiu  inunus  non   solinn  vincula  cakeoruni  sol- 


J09  EVANGELICE  HISTORIjE  LIB.  1.  110 

Abhieiillehouiiriessanetoin  spiraminemergens,  j^  585  Tune  ineis  manibus  dignaris  mergier  undis, 
Flammarumque  globis  purgabil  noxia  corda. 
119  Hlius  et  manibus  ruralis'pala  lenelur. 
Et  propria  ipsius  purgabilur  area  riugum, 
380  Ilorreaque  implebit  secreli  copia  farris  , 


^Eternusque  leves  paleas  populabiiur  ignis. 
Ilaec  aii,  et  properis  per  silvam  pas-ibus  ipsum 
Cernit  jordanis  veneranda  lavacra  petentein. 
Sed  veiat  increpilans  vatc?,  et  lalia  fatur  : 


Cum  lua  me  melius  possinl  purgare  lavacra? 

Dixit  Joanues  ,  cui  lalia  reddit  Iesus. 

Nunc  sine  :    nam   decet   boc  :   sic  sancla  per 

[  omnia  nobis 
Justilke  conseclandus  complebiiur  ordo. 
590  120  'Lbc  memorans,  vitreas  pencirabat  flu- 

[  minis  uudas. 
gonii  maiufesta  dei  praescniia  claret. 


LECTIONES  VARIANTES. 


576.  Reg.,  Rom.,  cum  editis,  sanclo  spiramine. 
Oll.,  soncto  inspiramine,  ex  quo  ila  lego  sancto  in 
spiramine.  Matih.  m,  II  :  Ipse  vos  baptizabil  in  Spi- 
ritu  sanclo,etigni.  Ila  etiaiu  Veisionesveleres.  S.  Am- 
brosius  sspe  in  Spiritu,  sed  in  libr.  de  Spiritu  sancio 
sine  prfeposiiione  Baptizabit  Spirilu  ;  et  eodem  modo 
Vigilius  Tapsensis,  I.  n  de  Trin.  His  conlirmari  po- 
lesl  lectio  vulgala  Juvcnci. 

3^2.  Ald.,  Rom.,  propere;  alii,  properis, 

583.  Poelin.  pro  d.  s.,  Cernit  Joannes. 

585.  Hadamar.,  Torn.,  Fabr.,  Poelm. ,  digncris. 
Reg.,  Rpni.,  Ott.  cum  Aldo,  diguarh. 


386.  Sabatierius  edidit  nmndare,  et  pro  d.  s.  pur- 
gare,  quod  plures  alii  praderunl. 

587.  Rom.,  reddidii  Iesus,  quod  non  videtur  ex 
U6U  juvenci.  Prudentins  qaidem  ila  sttpe  Jetus  extu- 
lit,  ul  ex  primis  duabus  vecalibus  una  fierei  per 
synseresin. 

590.  Codex  Helnisl.,  penelrabat  flumen  in  undas  : 
quce,  ait  Reuschius,  mira  est  empliasis,  qua  illa  quo- 
riimdain  interpreluin  observnlio  innuinir,  seipsiun 
flumini  innnersisse:  neuti(|iiain  vero  a  Joanne  lui-se 
submersnni.  Sed  obstai  snpra  v.  585. 


NOT^. 


vere,  sed  etiain  ens  porlare,  quo  domini  jussissenl, 
ut  in  eonviviis,  aui  nliis  in  locis.  diverso  calceorum 
genere  ulerenlur.  I  l  erai  id  quidem  vilissiinum  mi- 
nistei ium,  ul  videri  poiest  apud  Joann.  Lhristopho- 
rum  Wollium,Cur.Philolog.  ad  N.T.,alio-que  lbicila- 
los.  Aliquando  eliam  doinini  propler  locuai  sacrum 
calceos  deponebant,  quns  interea  portare  laniulus 
jubebatur  :  vel  certe  cum  dominus  loca  sacra  ingre- 
deretur,  fainulus  caleeaineniorum  ligulas  solvebat, 
easque  servabat.  Apud  iiebrams  discipuli  inagistiis 
suis,  et  inferiores  dignitate  superioribus  honoris 
causa  delrahere  ealeeos  solebant,  uli  primiCliristiani  ~ 
episcopis,el  adhuc  subdiaconus  episcoj  o  celebranii.  *-* 
In  Smyrntforuin  epistola,  de  S.  Polycarpi  passione  : 
Culceos  eliam  sibi  ipsi  detralwe  lentabul  :  quod  qui- 
dem  antea  minime  consueverat,  quippe  cum  singuli  (i- 
deluim  quotidie  inter  se  ambitiose  certarent,  quisnam 
prior  curporis  ipsius  cuiem  conlingeret.  Huie  consue- 
tudini  osculum  pedum  Romani  Pontilicis  succesMSse 
conjicitur.  Pneier  scriplores  de  calceu  antiquo,  Bal- 
duinum  et  Bynauiin,  legi  potesl  dis-erlatio  Joannjs 
Ad;inii  K<eiiii:ii,  de  rilu  portandi  calceus. 

578.  Pala  est  instrumeiiium  feireum,  quo  terra 
versatur,  et  egeritur,  sud  ligoue  latius,  clpkiniu-. 
Ilujus  instruinenii  imilalione  eranl  aliaj  palae  lignea*, 
quas  Cato  De  re  rustica  cap,  11  meniorai;  qua:  ad 
venlilandum  in  area  irumeiiiuni  uliles  erant.  Ter- 
lullianiis  de  Prte.sci  ip).  rap.  5  :  Putum  in  mauuporlal 
ad  purgundum  anain  suam.  lsidorus  libr.  xx  Orig. 
Cap.  14  :  Pala,  (jiuv  ecntilabium  vulgu  dicitur.  a  icn- 
tilandis  paleis  numinata.  Apnd  Tertuilianiim  nonniil.i 
mss.  babent  venlilabrum  ,  sed  pulum  pra-feil  Pame-  D 
lius  ex  hbro  eju.-deni  Tertulliani  de  Fuga  in  perse- 
cut.,  ac  praHerea  ex  Cypnano  ei  Hieiouyiun. 

580.  Secreli,  sejiarau  a  palcis.  Etiain  pro  c.vimio, 
selecio  adbibetur  secretus  a  Quin  iliano  1.  ix,  c.  5. 

581.  Populor  de  igne  coi.sumenie  saiis  frciiuen- 
ler  usurpalur,  ut  a  Floro  I.  II,  c.  i,  Ovidio  n  Ale- 
tain.  v.  519.  Adde  Senecani  |>agu;UU)  .  Viigilium 
el  alios. 

5&5.  Juvencus,  el  alii  prodiiCUiit  a  iu  Jordauis. 
Teriullianus  I.  ni  conlia  Marcion.  pofripit;  Jordanr 
percnssopedibus  via  facta  rcgie.su,.  B.ip;isni,  s  Joannis 
\oca;ur/iir,  ■■cra  i,urunua,  ul  v.  546,  miranda  lavacra. 

584.  lnci\phun, ,  elamaiis ,  diclitans,  intinans; 
r-l  cnini  eju  <!cio  le;c  signiliealiniiis,  .  tjue  incrvpu, 
quod  pro  dictito  usurpalur  n  Propcriiu  bbr.  m, 
eleg.  8,  v.  '••  i    Alcyunum  putiti,  rcquivscaui  i.ra  quc- 


relis  :  —  Increpel  ubsumplum  nec  sua  maler  liyn.  Ju- 
vencus  infra  v.  456.  Sunliat  ,  increpitans  praconia 
larga  salutis. 

588.  Verba  MalthKi  sunt  :  Siiw  modo :  sic  enim 
decet  nos  implere  omnem  justitiam.  Reuschius  dubi- 
tat.ur.m  Juveneys  sicrauienla  inlellexerit :  sed  nial- 
let,  ad  oninia  legis  pra:cepta  eum  resnexfssc. 

590.  Ep.thelon  vitreus  pro  pellucido  sa^pe  aquis 
iribuiiur  a  poelis. 

odl.  Clossa  Reg.,  Surgcnti  —  clevanli  caput  Cliri- 
sto.  Tria  dislincie  aflirmat  Juveiciis,  man  fe  tain 
Dei  pnesentiam  clarui^se  ,  coelos  apertos  iylsse,  ct 
Spiritum  sauclum  corporali  spe<  ie  sicui  coiunibam 
descendi--e.  Vidctur  crgo  aliquid  in  EvangeliiS  le- 
gi.-se,  (|iioil  nunc  non  exstai.  Maithaius  Ut.c  refert  : 
liapiizatus  aut,m  Jesus  confestiin  ascendit  de  aqua,  et 
ecce aperti  sunt  coeli ,  cl  vidit  Spirilum  Deidescendenlem 
sicnt  culnmbam,  tt  venicntcm  super  se,  ^iarcus  vero: 
Et  baptizatus  est  a  Joanne  in  Jordaue.  Et  staiim 
ascendens  dc  uqui,  vidit  ccelos  aperlos ,  et  Spiritmn 
tainquain  columbam  descendentein ,  et  inunentem  in 
ipsu.  Lueas  aulem  :  Et  Jesu  biptizito,  et  orante , 
ujiertum  esl  ccelum.  Et  descendit  Spirilus  sunclus  cor- 
porali  specie,  sicut  columba  inipsum.  Juveneus  igi- 
lur  forla>se  naclus  liiit  codiceni  Eva|ig,elii  S.  Mat- 
tluei  simiJc.ru  Sangerinanensi  1  apud  Sabalieriuni  et 
Majliaua'um  :  Et  cum  iaptizaretur  Jesus,  lumen 
magnum  futgebal  de  aqua  :  ita  ut  limercnt  omncs, 
qui  cmigregati  erant.  ilis  concieil  codex  Evangelio- 
runi  manu,  ul  credilur,  S.  Eusebii  Venellensis  exa- 
lalus  cid.  2:  Et  cum  bapiizaretur ,  tumen  ingeus 
circumfulsit  de  aqua  ilaul  limerent  omues,  quiudve- 
nerunt.  Manifesla  pra-eutia  Dei,  (|u;e  claruii,  cl 
biiiien  inagiiuni  fulgcns  de  aqua  n.uii  niiiliiiui  fnler 
se  differunl,  vel  unum,  idenupie  sunl.  Videmlus  e-t 
ad  hunc  locum  .Mdlius  in  Prolegom.  ad  iioviun  Te- 
slameuiuin  gracuin  niini.  7b6,  pag.  75,  ubi  de  Ju- 
vcneo  agil,  ct  Grotjus  ad  h.  I.,  qui  iu  Lilurgia 
Syioruni  idem  narrari  obseival,  Joaiuics  Audreas 
Irieiiis  iu  prafal.,  cl  not.  ad  coiliccn,  Veiccl- 
Iciimuu  .  el  io  primis  Jii-lious  Marlyr  lljulng,  eum 
Trycfr.  §  88.  FabriciusC  d  apo  rvpli.  noyl  Te-iam. 
p.".l7,  i.l.ciim  Dodwello  ne^ai,  jiisiinuiii  exEvan- 
geito  Elconiiainm  suam  nar raliooem  acccpissfi.  E>t 
eniin  paiiluluui  diversa,  ei  e\  ;dia  triiditione  vule- 
lur  de.-uui|.;  l.  Noii  autem  rc[)ii^nalio.  sijui.-  ila  Ju- 
vcnciiin  exiamal,  nl  bic  vgriju^  Bit  velun  cxplicaiio 
beipieulis,  ipio  m;'gi-  t*d  vei  bum  lcxlus  evangelieus 


411  C.  V.  AQUIL 

Scinditur  auricolor  coeli  septemplicis  oclhra,      \ 
121  Corporeamque  gerens  speciem  descendit 

[  ab  alto 
Spiritus  ,  aeream  simulans  ex    nube    colum 

[bam, 
395  Et  sancto  flatucorpus  perfudit  Iesu. 

LECTIONES  VARIANTES. 


JUVENCl  m 

Tum  vox  missa  Dei  longum  per  inane  cucurrit, 
Ablutumque   undis   Christum  ,  flatuque    per- 

[unctum. 
Alloquitur  :  Te,  nale,  hodie  per  gaudia  lestor 
122  Ex  me  progenitum;  placet  ha;c    mihi 

[  gloria  prolis. 


592.  Poelm.  mendnse  auriculor.  Ald.,  Poelm.  pro 
d.  s.,  seplemplicis  wthera  coeli.  Alii,  cceli  septempli- 
cis  eilira,  sed  in  Keg.  aither  pro  anhra. 

594.  Aeg.,  Torn. ,  aeream  simulans.  Ald. ,  Rom.  et 
alii,  aeream  similans ;  in  Ott.  a  sec.  manu  veteri, 
anheream  shnulans.  Magis  placel  simulans,  quam  si- 
tnilans.  Infra  occurril  simulatio  eodem  sensu  libr.  n, 
v.  548.  Vide  etiam  1.  m,  vers.266.  Reuschius  veram 
hanc  lectionem  putat,  sed  alteram  similans  castio- 


rem,    el   reverenliorem.  Sed  verior    pracferenda 
est. 

595.  Rom.,  perfundit.  Alii,  perfudit. 

596.  Legerem.  si  haberem  exemplar  ms.,  quod 
sequerer,  voxmissa  Deo.  Supra  v.  219,  Quod  Marice 
vox  missa  Deo  praicepil;  et  v.  311 ,  vox  inslincta 
Deo. 

597.  Poelmann.  pro  d.  s.  ,  ambitumque  un- 
dis . 


NOTyE. 


exprimilur  :  Et  ecce  aperii  sunt  ei  coeii,  quod  Sua- 
rius  in  iii  part.,  qusest.  59,  disp.  27,  sect.  1,  expo- 
nit  de  mulatione  aliqua  i.n  aere  supra  Salvatorem 
facta,  atqueomnibus,  qui  prsesentes  aderant,  mani- 
fesla.  Quod  enin»  Vulgata  habet  aperli  sunt  ei,  ex 
textu  Gneco  verli  posset  aperti  sunt  sapra  eum,  et 
in  multis  mss.  veteris  versionis  simpliciter  dicitur 
apeni  sunt  coeli  sine  ei.  Schonttgenius  puiat  ,  Ju- 
vencum  manifes'a  hac  praesentia  respexisse  ;>d  anti- 
quam  traditionem,  qnam  etianinum  servant  imagi- 
nes,  Deum  nempe  Palrem  una  cum  S.  Spirilu  se 
conspiciendum  prabui«se.  Ait  enim,  Dei  praesen- 
tiam  visam,  postquam  Salvator  ex  aquis  ascendit. 

5i»2.  Coelum  septemplex  cur  a  veteribus  dictum 
fuerit ,  explicui  in  not.  ad  Dracont.  1.  l,  vers.  5,  et 
in  Comment.  ad  Prudent.  hymn.  7  Cath.  vers.  56  : 
JSon  ante  cceli  principem  septemplicis.  Non  reperio 
scriptorera  Juvenco  antiquiorem ,  qui  verbo  aurico- 
lor  usus  fuerit :  sed  recte  illud  lormatum  est,  et  ex 
analngia,  ut  versicolor,  unicolor. 

594.  S.  Thonias,  quem  mulli  scholastici  sequun- 
lur,  III,  p.  quaesl.  59,  art.  7,  docet  columbam  ,  in 
qua  Spiiiiussanctns  apparuit,  fuisse  verum  animal. 
Ambrosius  id  aperte  negat  1.  i  de  Sae.ram.cap.  5  : 
Non  columba  descendit,  sed  quasi  columba.  Christus 
camemsuscepit,  non  sicut  carnem,  sed  camis  verila- 
tem.  Spiritus  aulem  sanctus  in  specie  cotumbw.  non  in 
veritate  coiumboz.  Hanc  inlerpretationem  magis  pro- 
bat  Suarius  ad  loc.  cit.  S.  Thomse  disp.  27,  sect.  2, 
quam  secutus  etiam  fueral  S.  Thomas  in  i,  d.  16, 
a.  5,  q.  unica,  et  multi  interpretes  amplectuntur. 
Praeivit  Juvencus,  eleqanter  admodum,  ac  graphice 
lianc  apparitionem  Spiritus  sancti  depingens,  ul  ait 
Aug.  Varenus  in  Dissert.  De  Columbit  super  capul 
Christi  descendente. 

5^)5.  Corpus  perfudit  Jesu,  quia  descendil  super 
ipMim,  el  mansit  in  ipso. 

596.  Inane  pro  aere.  Vide  not.  ad  Draconl.  I.  i, 
vers.  152. 

597.  Flatuque  perunctum,  ut  supra  fialu  corpus 
perfudit.  llieronymus  iu  Evangelio  ,  quoii  sermone 
Ilehr&o  consciiptum  legebant  Nazarsei,  b»2c  reperit, 
in  Isaiamcap.  xi.  tom.  111:  Faclmn  est  autem,  cum 
ascendisset  Dominus  de  aqita,  descendit  fons  oninis 
Spiritus  sancti,  et  requievit  snper  eum.  llilaiiusad 
hunc  locum  Manhsei  sic  habel  :  Ordo  etiam  in  eo  ar- 
cani  aeleslis  exprimitur  :  nam  baptizato  eo,  reserais 
coclorum  adilibus,  Spiritus  sanctus  emittitur,  et  specie 
columboz  visibilis  agnoscitur,  el  istiusmodi  puternce 
pieiaiis  unctione  perfundilur  :  vox  deinde  de  ccelis  ita 
oquilur. 

598.  Qinerataliquis,  undenam  Juvencus  rd  sum- 
pserit  :  Te,  nale,  hodie  per  gaudia  teslor  —  Ex  me 
progenitum.  Naiu  Maitbaeus  solum  habet  :  Et  ecce 
vux  de  coelis  dicens :  Hic  est  Filius  meus  dilectus,  in 


B  quo  mihi  complacui.  Marcus  :  Et  vox  facta  est  in  cai- 
lis  :Tu  es  Filius  meus  diiectus,  in  te  complacui.  Lucas: 
Et  vox  de  coelo  facla  est  :  Tu  es  filius  meus  dileclus, 
inte  complacui  mihi.  Huic  quaestioni  respondeiur, 
in  Itala  veteri  versione  ms.  Cantahrig.  hanc  lectio- 
nem  exhiheri  apud  Lucam  :  Faciuni  est  cutem, 
cum  bapiizalus  esset  omnis  populus,  el  Jesu  bapti- 
zato,  et  oranle,  aperiri  ccelum,  etdescendere  Spiritum 
sanctum  corporali  figitra  quasi  coiumbam  in  eum  :  et 
vocem  de  co:lo  factum  :  Filius  meus  es  tu,  ego  hodie 
genui  (e.Respondelhis  textusGraecusin  eodemcodice. 
Cohoeret  codex  Colbert.  Et  vox  de  coelo  facta  est  : 
Filius  rneus  es  lu,  ego  hodie  genui  le.  In  codice  Ver- 
eellcnsi  posl  verbum  complacui  in  Mallhieo  aliquid 
vetustate  consumptum  est,  quod  ad  lianc  ipsam 
scripturam  pertiuuisse  non  immeriio  conjicit  Iricius. 
Ita  etiam  legerat  Hilarius  libr.  vni  de  Trinit.  num. 
25,  et  rursus  lih.  xi,  num.  18.  Ascendente  eo  de  Jor- 
dane,  vox  Dei  Palris  audila  est  :  Filius  meus  es  lu , 

p  ego  hodie  genui  te,  ut  per  hoc  lestimonium  sanctijiculm 
in  eo  carnis  unctio  spiriialis  virtulis  cognosceretur ; 
et  in  psalm.  u,num.  29,  ei  in  Comment.  ad  Malthsei 
cap.  ii.  Concinit  Juslinus  Marlyr  dial.  contr;i  Tryph. : 
Postquam  namqite  Christus  ex  arnne  Jordanc  ascendit, 
voce  de  eo  edita,  Filius  meus  es  tu,  ego  hodie  genui 
te.  Eamdem  scripturam  agnovit  Laclaniiiis  1.  iv,  cap. 
15,  et  Faustus  ManichxMisapudS.  Augustinum  l.xxm 
contra  ipsum  Faustum.  Ipse  Augiisiinus  De  consen- 
su  Evangel.  lib.  n,  num.  51  :  lllud  vero  quod  non- 
nulli  codices  habenl  secundum  Lucum,  hoc  illa  voce 
sonuisse,  quod  in  psalmo  scriptum  est  :  Filius  meus  es 
tu,  ego  hodie  genui  te  :  quamqvam  in  antiquioribus  co- 
dicibus  Grwcis  non  inveniri  perhibeaiur,  tamen  si  ali- 
quibus  fi.de  dignis  exempluribus  confirmari  possit,  quid 
aliud,  quam  utrumque  intelligendum  est  quolibel  ver- 
borum  ordine  de  cozto  sonuisse?  An  vero  in  Evangelio 
Mallbsei  haec  ipsa  verba,  Filius  metts  es  tu,  ego  ho- 
die  genui  te,  aliquando  exstiierinl,  rcs  est  minus  ex- 
plorala:etMeiiiinexE|>iphaniolia3resi50coiisial,Ebio- 

D  neosinEvangelio  Matthaei, quo  nno  utebantur.ita  le- 
gisse,t;imen  ipse  Epiphaniiisadvir(il,hoc  Ebionitarum 
Evangelium  interpolatum  fuisse  ,  multisque  in  locis 
corruptum.  Vnle  Sabatierium  in  noiis  ad  Matlhaeuro, 
et  Lucam,  et  Fabricium  Cod.  Apocryph.  novi  Tcsta- 
nienli  lom.  I,  pag.  3i7  seq.,  ubi  ex  Epiphanio  Irag- 
menium  Evangelii  Ebiouiiarum  exscnbii,  et  scrip- 
lores  nonnullos  recenset ,  qui  de  lioc  argumenlo 
agunt. 

599.  Rarthius,  lib.  xlviii  Advers.  cap.  9,  explicat 
versiculum  Matlhaei  :  Uic  est  Filius  meus  dilecms,in 
quo  mihi  complacui,  quein  interpres  Germanicus  male 
reddiderat,  cuni  non  aliud  innuerit,  nisi  quod  Paler 
Filio  delecteiur.  Ex  sententia  vero  Maithsei  Pater  in 
Filio  sibi  complacuit,  atque  adeo  ut  per  eum,  qui 
sapientia  ejusipsius,  et  virlus  esl,  condiderit  ante, 


113  EVANGELICE  IHSTORI/E  LIB.  I. 

400      Tumpetil  umbrososmonles,  etlusiraferarum,  A  410  Horrendi  interea  scelern  fallacia  lentans, 


III 


Obsequiumque  illi  Patris  praebere  ministri 
123    Certabant ,  rabidi    mox  livor  dsemonis 

[atram 
Cum  lerrore  rapit  mentem,  nec  defuit  segro 
Tentandi  interea  Christum  versulia  fallax. 
403  Quadraginta  illi  fuerant  ex  ordine  soles, 

Ex  quo  nulla  cibi,  polusve  alimenla  dabantur  : 
Sed  contexia  simul  firmi  jejunia  cordis 
Terrarum  ad  regnum  meniis  secreia  tenebant. 
Tunc  epulasdemum  monuit  conquirere  corpus. 


124  Si   te  pro  certo  genuit  Deus,  omnibus,  ioquit, 
His  poteris  saxis  forti  sermone  jubere 
Usum  triticei,  formamque  capessere  panis. 
Clirisius  ad  haec  fatur  :  Nil  me  jam  lalia  lerrent. 

415  Nani  memini  scriptum,  Quoniam  non  sola  te- 

[nebit 
Vitam  credentis  facilis  substanlia  panis : 
Sed  sermone  Dei  complet  pia  pectora  virius. 
Rursus  at  ille  dolos  versuiis  artibus  apians 
Nectere  teniator  properat.  Nam  mcenibus  urbis 


400.  Ald.,  nunc;  alii,  tum,  vel  lunc. 

401.  Ottobon.,  patrii,  sed  prius  videlur  fuisse 
Patris.  Utrumlibet  bonumest. 

402.  Reg.,  Rom.,  Ollob.  cum  Ald.,  Torn.,  atram, 
quam  lectionem  Schcetigenius  probat.  Hadam., 
1'oelmaun.,  el  alii,  aler.  Nec  mibi  displicerei  utro 
cum  terrore.  Marius  Victor  libr.  iii  ,  col.  344  edilio- 
nis  Fabricii,  Exterretque  animos  niger  horror  ;  idem 
eod.  I.  col.  545  :  Ecceniger  terrur,  tremor  liorridus. 
ln  Reg.  mendtim  est  Certabat  rapidi  cuin  glossa 
celeres  supra  rapidi.  Corrigi  potest  Certabunt  rapidi, 
mox.  Rom.,  Certabant  :  rapidi  mox.  Plerique,  Cer- 
tabant,  rabidi  mox. 

405.  Oti.  a  pr.  m.,  fuerunt,  quod  defendi  posset  : 
sed  melius  esl  fuerant.  Forte,  itlic  fuerat. 

406.  Ott.  a  pr.  m.,  potusque,  quod  edidil  Fabri- 
cius. 

41'8.  Otl.,  Rom.,  cordis  secreta. 

409.  Reg.,  Rom.,  Oil.,  Tuncque  epulas.  Ald.,  et 
alii,  Tunc  epulas,  quod  habet  Oll.  a  pr.  m.  Roin., 
dcemon,  aul  demon  pro  demum.  Nonnulli  ita  inter- 
piiugunl,  quisi  fallacia  monueril  corpus  conquirere 
epulas.  Sensus  verus  est  :  Corpus  monuit  Christum 


LECTIONES  VARIANTES. 

* 

conquirere  epulas.  Verbum  Evangelislarum  est  Esm- 
riit. 

413.  Ald.  scribit  capescere. 

414.  Reg.  nihil,  quod  retineri  polest  pcr  syn;o- 
resin.  Rom.,  me  tam  lalia,  non  male. 

-B      415.  Ald.,  Poelm.  pro  d.  s.,  scriplum,   quod  non 
sil  sola  datura. 

411).  Barlhius  ,  lib.  xxvi,  cap.  7,  corrigit  properat, 
quam  moenibus  nrbis — Moxinferre  pedem  lendit :  vis, 
eic,  quia  Muthaeus  refert,  Domiuum  a  diabolo  as- 
sumpium  iu  sanctam  civitatem,  non  ipsum  eam  in- 
gressum  luisse.  Inielligit  auiem  Barthius  tmesin  in 
quam  mox,  quam  libr;uii  non  adverterint,  adeoque 
veram  scripturam  corruperim.  Paulo  post  apud 
Aldum  occiirril  tendit  pro  suasit,  aut  fecit.  Verum 
Barthii  correctio  necessaria  non  est :  seniiebat  enim 
diaholus,  Christum,  ab  eo  assumptum,  pedem  in 
urbem  intulisse.  Neque  vero  Christus  diiclus,  aut 
assumptus  esi  quasi  cnactus,  sed  lihens,  ut  niulii  in- 
terpreles  sentiuni,  quibus  f.icile  asseniior  :  et  for- 
tasse  hanc  inlerprelaiionem  innuere  voluit  Juven- 
cus.  Iterum  v.  434  redit  idem  verbuin  sensit,  ea- 
demque  controversia. 


et  nunc  conservet  omnia,  ut  per  eum  genus  huma- 
num  beuedixerit  :  Sententiam,  addil,  liujus  versiculi 
elegantissime  expressit  paraphrastes,  poeiicus  quidem, 
sed  quem  egopro  optimo  explanalore  multis  mihi  locis 
satisfecisse  memini,  Juvencus  Aquitius.  H;i'C  ergo  Ju- 
venci  verha,  Ptacet  licec  mihi  gloria  protis  pro  opti- 
ma  explicatioae  versiculi  Mattluei  non  iinmerito  ha- 
bebat  Barlhius. 

4u0.  CAPUT  XV.  Post  jejunium  quadraginta  die- 
rum,  et  noclium  Jesus  tenlatur  a  diabolo.  Mailh.  vi,  1 
seqq.;  M;irc.  l,  12  seq. ;  Luc.  iv,  1  seqq.  Quod  ait 
Juvencus  et  lustra  ferarum,e\  Evangelio  Marci  peti- 
tum  est  :  Et  tentabatur  a  Satana,  eratque  eum  bestiis, 
quod  de  (kemonihus  niinus  bene  alii  exponunt.  Mon- 
tem  Qitarantaiia  loctim  deserlum  esse,  in  quo  Chiis- 
tus  jejunavit,  traditione  veteri  consiat.  De  Christi 
lentationis  historia  legendus  Salom.  Deylingus  Obser- 
v.U.  sac.  lom.  II,  cap.  27,  et  alii,  quoruiu  exstant 
Dissertaiioues  in  Thesaur.  Theolog.  1  hilolog. 

402.  Barlhius  1.  xxxm  Advers.  cap.  19,  obscrvai, 
veteres  omnia  malegiaia  aul  coulraria,  nigra  et 
atra,  appellare  consuevisse,  pnjecipue  poet;is  Chris- 
tiauos. 

405.  Livor  huc  illuc  menlcm  dxmonis  trabebat, 
cum  de  Christi  divinitale  et  redempiione  humani 
generis  suspicaretur.  JEger  l.oc  loco  ponilur  pro 
sollicito,  invido,  trisli  :  qua;  sigiiifnalio  satis  obvia 
est  piM-sertim  apud  poetas,  aliosque  idoneos  auc- 
lores,  ul  observat  Reusehius. 

405.  Quadruginta  soles,  dies,  phrasi  a  bonis  poelis 
usi(;Ua. 

407.  Contexta,  continuaia  virtute  drvina,  vel  ctiam 
a  Peo  Paire  jussa,  ac  veluti  parala.lllud  prius  ma- 
gis  placct,  iii  I.  iii,  vcrs.  580  :  Multaquerobusti  jeju- 
nia  pedoris  arcent. 

40S.  Prudenliusde  endem  jejunio  Ghristi  Catbem. 


NOIJE 
C 


D 


hymn.  7,  v.  189  :  Firmans  salubri  scilicel  jejunio  — 
Vas  uppetendis  imbecillum  gaudiis.  Glo^sa  in  Reg., 
Terrurum  ud  regnum,  ad  desiruendiim  diaboli  re- 
gnum,  tencbant,  confirniahant.  Possis  eiiam  inler- 
pretari  ad  obtinendum  terrarnm  regnum,  vel  ad 
regnnm  giaiiae  his  in  lerris  inchoauduiii.  Fonasse 
etiam  mentis  secreta  e-l  nominativus,  a  quo  regiiur 
verbum  tenebant,  non  coutra  jejunia  :  ac  sensus  erit, 
Mens  secrela  lenebal,  seu  observabai  jejuuia  cordis 
conlinuaia  ad  terrarum  regnum  •  Mentis  secreta,  ui 
vers.  559.  Cordis  secrela. 

410.  Sceleris  fallucia  figurale  pro  sceleraii  falla- 
cia.    Vide  lection.  variant.  ad  vers.  644,  1.  iv. 

411.  Noiae  sunt  h.t  phrases  pro  cerlo  scire,  pro 
certo  habere,  pro  certo  puture,  pro  cerlo  credere,  pro 
certo  dicere,  pro  certo  negure,  pro  certo  polliceri.  Ta- 
men  nonnilnl  esl  diversum  pro  certo  genuil,  ubi  pro 
certo  idem  esiaccer/o;  sed  non  multuni  dissimile 
esl  pro   certo  polliceri. 

415.  Quoninm  pro  quia.  S.  Ambrosius  lihr.  iv  in 
Luc  :  liespondit  direns  :  Scriptum  esl :  Quoniom  non 
in  solo  pane  vivit  lionio.  Pro  vivit  nonnulli  codices 
lialoe  Versiouis  in  Lnca,  et  plerique  in  M.iitha^o  le- 
giinl  vivet,  iil  bgit  Jnvenciis.  Graece  eiiam,  tvjo-eTat. 
Augustiniis  pariler  1.  n  de  Cons.  Evangelist.,  et 
Arnobius  Annot.in  Evangel.,  vivet  pro  vtvtl.  Tenebit 
viiam,  custodiel,  conservahit.  Maitialis  I.  xiv,  ep. 
108  :  Qiuv  non  sollicitus  teneat,  servetque  minister, 
—  Sume  snguniino  pocula  fictn  luto. 

416.  Subsiantia  panis,  ut  hoc  libr.  vers.  631  : 
Vitalisque  hodie  sancti  substantia  panis.  Pro  cibo 
usurpat  eiiam  substantiam  Prudenlius  hymn.  7  Ca- 
Ihem.  v.  40:  Omni  curentem  cemerel  substantia  :  ubi 
Iso  appoint  [{lossam  cibo,  cibornm.  iJonfer  cod.  Theo- 
dos.  tii.  5  leg.  nlt.  de  Cust.reor.,  et  tii.  27  leg.  2  d*; 
Alim.,  et  Ducangium  verbo  Substantia,  iiivven'i:\n,  ; 


IfS  C.  V.  AQUIL. 

420  Mox  inferre  pedem  sensit,   vis  livida  Chrislum  A 

125  Culmine  marmoreo  suasilconsisteretem- 

[pli. 
Tunc  sic  aggreditur  vocis  fallente  veneno  : 
Sideusest  verc  genitor  libi,  culmine  lempli 
Aeia  per  vacuum  sallu  jaculabere  corpus. 

423  Testis  erii  scriptura  libi,  qu#  spondct  aperte 
Mandatum  suiiimi  geniioris  i.ile  minisuis, 
Ut  lapsum  siudeant  casu  defendere  corpus, 
Et  famulis  maiiibus  curcni  lua  membra  levare, 
Ne  lapidis  lacdat  snmmas  ofieiiMO  planlas. 

450  Reddidit  liis  Chrislus  diclis  contraria  dicta  : 

126  M*   meminisse    nvigis  scripti    coelesiis 

f  oportci, 


JUVENCl  HG 

Ne  vires  Domini  fnlens  audacia  tentei. 
Rursus  in  abnipli  inontis  consistere  celsis 
Mox  furibunda  jugis  sensit  f;illacia  Christum, 

455  Oslendens  illi  fulgenlia  regna  per  orbem, 
Cernis,  aii,  quae  sit  lanlarum  gloria  rerum  ? 
Cuncta  luo  possum  jamjam  concedere  regno, 
Talia  donantem  me  si  veneralus  adores. 
Tum  sic  inslanlem  dictis  rejecit  Jesus  : 

440  Effuge,  pestiferi  rabies  vesana  veneni, 
llaereat  ut  semper  nobis  immobile  jussum, 
Ul  justus  coeli  Doininum  devotus  adorel, 
Unius  et  famulans  venerelur  numen  in  xvum. 
Talibus  cxcussusfugiiperdevia  damOn. 

445  127  Meubi  Joannem  eognovitcarceris  umbris 


LECTIONES  VARIANTES. 


420.  Oit.  videlur  ila  distinguere  sensil  vis  ticida  B 
Ckrhtttm,   qimd   iiiinus  probatnr ;  nam  §it  liv',du  n>l 
soliun  verhum    suasii  melins  accommodalur. 

421.  Ald.,  D;ivenir.,  Pot-Im.  pio  d.  s.,  marmoreo 
tendii.  Torn.,  Oli.,  marmoreo  fecit,  iu  Oll.  supra 
suasit.  Reg.,  R"iu.  marmoreo  suasit.  Fabr.,  Poelm. 
in  hxiu  cuni  Itad.,  ul  snlel,  marmorei  suasit. 

422.  Ilic  veisus,  ci  sei|iiens  deeiaut  in  Reg  ,  sed 
a  manu  veleii  addili  sunlmaigini. 

426.  Torn.,  Ald.,  1'oeliiiaiin.  pro  d.  s.,  id  esse  pro 
lale.  Rom.  nou  inepie  lale,  minislri  —  Ut  lapsum 
s'udeant.  In  Torn.  muiidainm  est  menduin. 

427.  Toru.,  descendeie  corpus,  corrige  defendere. 

450.  Ald.,Torii.,  Iiis  dictis  Clinslus.  Alii,  his  Cliris- 
lus  dictis. 

451.  Rom.,  Te  meiuiuisse.  Alii,  Me  meminisse.  In 
Reg.  piius  pouiiur  JSe  t'ires,etc. ;  dein,  M«  mani- 
nisse.  ln  Roin.  deest  versus  Se  vires. 

454.  A!d  ,  Poelni.  d.  s.  magis  pro  jugis.  De  veibo 


sensit  eadem  excitari  potesl  conjeciura,  qurc  supra 
ex  Rarthio  proposiia  esi  ad  vets.  420.  In  Rom.  le- 
gilur  scensit.  Hoc  vero  loco  libentius  legnm  saasit, 
aul  (eci>,  aul  tendil,  ut  veis.  421.  Radius  vcrba 
Evaugclislu:,  lterum  as^umpsit  eum  diabolus  inler- 
pretatur,  ui  illa,  Assumpsit  Jesus  discipulos  suos, 
nempe  non  poriandos,  sedcomiies. 

455.  Reg.,  Ott.,  AldM  Toru.,  illi.  Hadamar., 
Poelm.,  et  alii,  otli,  quod  perinde  est. 

457.  Ald.,  Poelmann.  pro  d.  s.,  Fabr. ,  tibi  pro 
tuo,  ct  regna  pro  regno. 

458.  Sabalierius  cum  Alilo,  si  me  :  pro  d.  s.  assi- 
gnal  me  si,  qimd  in  reliquis  iovcnilur. 

441.  Oit.,  Hicreal,ul  nobis  semper  :  poslea  factum 
ul  semper  nobis.  Ueg.  male  llwreat  semper  ut  nobis. 
In  Oll.,  donum.  sxiprn  jussum. 

442.  Reg.,  Dominum  cveli. 

445.  Reg.,  Rom.,  Ott.,  numen  cum  Aklo.  In  Ott. 
a.  pr.  m.  luit  nomen,  quod  habent  plerique  editi. 


NOT.E. 


420.  Plerique  p;tlanl  Chrisium  a  diaholo  fuisse 
asp  inaiiiui  vel  iu  manihus,  vel  supcr  liumeros,  vel 
ita  ul  duibnlus  impulsum  in  eorpore  Chnsli  impres- 
Miil,  quodclalus  luerit  1:1  piiinaciiliim  lempli.  Mal- 
di>natu->  Ciiin  Oi  igene,  Euthymio,  el  Aiiselm.)  ce;;- 
sei,  (lliiistnin  iui  a  dialmlo  ducluui,  ui  snis  ipse 
peiiibu-  iter  e^eni,  Yis  tivida,  ut  vers.  402,  liabidi 
mox  livor  dtcmonis.  ILec  loquendi  ralio  sxme  ailbi- 
belur  a  poetis,  ul  vis  eaui  pro  equo,  vis  animi  pro 
aniiiio,  c/.s  //  uiviica  pro  llamnia,  scu  maxiino  igni, 
viscanum  pio  canibus.  Co.ifer  Cilanium  Ind.  Lucr. 
verbo  vis. 

422.  Venenum  voci  invidi  et  maledici  s:vpe  iri- 
buiiur.  Ovidius  de  invnlia  libr.  n  Melam.  v.  777  : 
Pectorafelle  vireui,  linguu  esl  sufftisa  veneno.  Silius  1. 
vii,  v.  2U0  :  Fraudisqne  veneno — Aggredilur  menles. 
PiuiJenlms  Dilloch  v.  I  :  Eva  columba  fait  tum  can- 
dida,  irgra  deinde  —  Facta  per  anguinam  malesuadu 
fraude  venenum.  Sic  alii  passim. 

424.  Juadari,  vi  omillere.  Libr.  iii,  vers.  406  : 
Prtccipiiemqite  maris  tese  jaculelur  in  uncias.  Floms 
lilir.  i,  cap.  I  i  :  lu  conferlissima  se  hoslium  telu  ja- 
culatus.  Plniiiis  libr.  II,  cap.  25  :  In  quas  parles  sese 
jaculelur.  Ranbius  libr.  xxxni  Adveis.  cap.  19  ubser- 
vat,  ex  De  nocnli  philosoph  a  pirelas  Latinos  dicere 
Aera  vacuum,  quos  ctHirus  poelarum  Cluislianoium 
secuius  est. 

427.  Propria  significaiio  verbi  defendo  est  prolii- 
oere,  arcere,  propulsare,  quod  cxemplis  conlirmaifc 
supeivacaneum  cst. 

425.  Adjeclive  famulus,  ul  apuu  Ovidium  non  se- 
mel,  ei  1'mdentium  vers.  80  llamartig. 

429.  Offensio  lapidis,  incursus  in  lapidem ,  vel 
n  >xa  ex  uoc  incursu.  Ulramquc  enim  signilicatimiem 


G  hahet  vcrbum  offensio  :  scd  buic  icco  magis  cougiuit 
priina. 

450.  Supra  v.  2io  :  Dicla  in  conlraria. 

454.  Funbitnda  fallacia,  (iguiaie  pro  dainon  furi- 
bundus  et  fallax  ,  ul  v.  410  ,  Sceleris  fallacia  ,  v.  420, 
Yis  livida. 

456.  Iniiiaiione  Virgilii  libr.  iv  /En.  vers.  272  : 
Si  le  nulla  movet  tantarum  yloria  rerum. 

440.  Eiiam  id  liguiate  diclum,  ul  \ers.  434,  fMri- 
bunda  fa'lacia. 

442.  Devotus,  deditus,  addiclus,  volo  consecratns: 
quo  sensu  ab  optimis  scriptoribus  h;cc  vox  usurpa- 
tur.  Pro  pio,  religioso  verlmm  esl  proprium  Cliris- 
tianorum.  Arnobii,  Lacianlii ,  Prudeniii ,  ILeronymi 
el  aqualiuni,  ac  multo  magis  posieiiorum. 

444.  Fxcitssus ,  vi  ac  veluli  qUalieudo  ejeclus  , 
dcjeciu>.  Hilarius,  iu  Mallh.  iv.  Posl  hanc  cryo  dia- 
boli  (ugatn,  Angcli  Clirislo  ministrant.  In  Evangelio 
solum  legilur,  Ueliquit  euvti  diubolus,  aui  dimisit  eum, 

p.  aut  d;scessit  ab  eo,  aut  recessil  ab  eo.  Pnideuiius 
eaiiiilem  fug.im  dajinonis  sic  expressit  bymu.  7  Ca- 
lliemer.  vers.  19o  :  Sed ,  increpata  fraude,  posl  ler- 
gum  rut.  Piudenliuin  verum  lapsum  diaboli  in 
terguin  aflirmasse,  puiabat  Mazocbius,  ul  in  Com- 
inenl.  ad  eum  locuui  explicui.  Confcr  Cenloncm 
Proba;. 

445.  CAPUT  XVI.  Jesus,  Joanne  caplo  ,  secedit  in 
GaliUcam.  Mauh.  iv,  12  seqq. ;  Marc.  i ,  14  ;  Luc.  iv, 
li.  Lamyus  in  llarmon.  Evang.  conlra  omniuni 
interpreium  senteuiiam  ,  ul  prolitetur,  astruii,  car- 
cerem,  de  quo  bic  fil  sermo,  non  fuisse  llerodianum. 
Put.it  enim,  bis  in  carcerem  Joannem  tradilmn 
luisse",  primum  a  proceribus^synediii  Ilierosolymi- 
tani,  deinde,  interposilo  aliquo  lemporc,  ab  Herode 


H7  EVANGELIC^;  IHSTOnlyE  LIB.  I.  H8 

Immersum  ,  iristi  compressit  corda  dolore  ,       A  Praeteriensque  videtponti  per  littora  Iralres, 


Finibus  et  statuil  Zabulonum  ponere  sedes, 
Ut  diclum  Isaice  concurreret  ordine  secli  : 
Terra  Zabulonum,  elregionisNephthala  nomen, 

450  Et  via  trans  pelagus  longe  ,  Galilceiaque  arva, 
128  Trans  el   Jord;w>em   gentes,  populique 

[tenebris 
Liclusi,  magnum  lumcn,  subiluinque  videbunl: 
In  morlisque  illis  umbra  resideniibus  alma 
Exoriiur  fidei  rcsplemlens  luce  voluntas. 

455  Ergoinstare  Dei  regnanlis  muneraCbristus 
Nuntiat,  increpitans  proecnnia  larga  salutis. 


PrsesolidumqueSimon,  dignum  cognomine  Pe- 

[tri, 

Andrenmque  sitntil,  sinuosa  volumina  lini  , 
460  Pi^cibus  insidias  disponere  marmoris  undis. 

Nunc,  inquii,  pisces  capitls  maris  a^stibus  altis: 
129  Scd  me  si  libeal  sectari,  foriia  vobis 

Provenienthominumpraepulchra  indaginelucra. 

Illi  confestim  firmato  pectore  cerli , 
465  Retibus  abjeclis,  pariter  prsecepta  sequuntur. 

Po?t  fralres  Jacobum,  Joannemque  marinis 

Insidias  gregibus  maculoso  innectere  textu 


416.  Hadam.  ,  Poeliuan..  Ald 
sum.  Torn.  ,  Reg. ,  Demersum.  Otl.,  Rom.,  Immer 
sitm.  Poelm.,  in  texlu,  Hadam.,  Fabr.,  Reg..  Glt.  a 
sec.  m.,  trisli  compressit  corda  doiore.  Ald.,  Torn.  , 
Ott.  a  pr.  m.,  Rom.  corde  dolorem  :  quasi  dolorem 
signis  et  verbis  non  manilestaverit,  quain  poetse 
nieniem  non  esse.  Reiiscliius  censet.  C;ieierof|iiin 
comprimere  corda  dolore  pto  concipere,  accipere,  pbra- 
sis  parum  usitata  esi. 

•449.  Hadain.,  Reuscbius,  Poelman.  in  textu, 
Fabr.  :  Terra  Zubulon,  et  regio  cui  Xeplukala  nomen. 
Iia  Ald.,  Davenlr. ,  elToin.,  sed  Zabulonum  pro 
Zabulon,  et  Toru.,  mendose,  Nephthalia.  Rom.  et 
Vatt.  Reg.,  el  Ott.,  ita  liabent  :  Terra  Zabulonunt  , 
elregionis  Xephtliala  nomen.  ln  qualibel  ei  Ins  Scri- 
pluris  diverso  intervallo  quanlilalis  effertur  Znbul.  n 
in  hoe  versu  ,  et  in  versu447,  quod  in  aliis  nontini- 
bus  pvopriis  leeisse  .liivencum  liqnet.  Cwteruiti  cum 
in  sacris  litteris  pmferatur  Zabulon  iudeeiin  ibile  , 
et  secunda  ejus  nominis  Grasce  per  dipiitliongum 
Bcribatur,  possent  ita  bi  veisus  restitiri  :  I  inibus  et 
slaiuit  Zabuion  ponere  sedes.  Terra  Zubulon,  regio  cui 
Xephthuta  nomen.  Nolanrium  etiam,a  \uterru  produ- 
ci  obz  dietionis  tequenlis,  qua?  vim  duplicis  consi  - 
nanlis  oblinel. 

450.  Barlbii  eodex,  RoiB.,  l»eg.,  Ott.,  Basi!., 
Ald. ,  Galihvaque  arva ,  ex  quo  Birtliius  rette  conji- 
ctt  Galihviaijite  arva.  Ediij  plerique  Galthvuque  ritra. 
Torn.,  mendose,  Gulil.nv jue  rura.  Nouiiulii  scri- 
bunt  Galileaqm. 

451.  Reg.  dislinguil  :  Jordanem.  Gentes.  Alii  : 
Jordanem  gentes. 

453.  Rom.,  ln  mortegue  illius  umbra  ,  qitod  men- 
dosum  est. 
4)4.  Reg.,  ei,  a  pr.  m.  ,  Oit. ,  splendens  :  sed  re- 


LLCTIONES  VaRIANTES. 
Fabric,  Snbmer-  B  pugnat  melrum. 

455.  Ott. ,  a  pr.  tn. 


tnunere  ;  a  sec.  m. ,  munera, 


457.  Rom.,  vidit  :  retinendum  videt.  Sabatierius 
edidit  geminos,  et,  pro  d.  s.  ;  ponli ,  quod  alii  edili 
et  mss.  exhibent. 

458.  Rom.  Prosolidum  :  lege  Pro?solidum.  Aldus 
edidil  :  Prcesolidum  Simonem  dignum  coynominePe- 
tri ;  cnrrexil  in  Erratis  Prwsolidumque  Stmonem  di- 
gnum  cognomine  Petri;  sed  forlasse  volnit  corrigere 
PrcBsokdumque  Simonem,  digmim  nomine  Petri, 
correpio  si  ,  ut  ab  aliis  fieri  solet ,  vel  Pwsolidum'- 
que  Simon.  indeclinabili  modo.  Juveneus  alibi  in 
Simoitis  primam  semper  corripit,  secundam  produ- 
cil.  Vide  nol.  ad  Diaconl.  1.  m,  v.  250,  ubi  de 
qnaniiiaie  primaj  et  seeendee  in  bae  voce  disserui. 
Ligi  possel  Prcesolidum  Simonem,  diguum  nomine. 

461.  Reg.,  altos,  el  glossa,  profundos. 

4ti5.  Uom.  perpulcliru  :  plerique  prcvpulchra,  ijuod 
ex  usii  Juveuei  ait  Gallaitdius  esse  pio  perpulchra  , 
ut  v.  458,  prwsolidum  pro  pcrsolidum. 

466.  Ald.,  Rom.  Bas.,  Torn.,  Posi  fratres  geminos 
Jacobum,  Joannemque  marinis.  Ila  etiam  Oll.,  a  sec. 
m.,  nisi  fralres  apposijjjin  sit  pro  diversa  scriptura, 
vel  glnssa.  Plerique:  Posl  fratres  Jacobum,  Joannem- 
que  mariuis :  Poelm.,  pro  diversa  lcctione,  Reus- 
chius:  Posl  qeminos  Jacobum,  ete.  In  liac  scriplura 
Bidius  ait,  Jacobum  qnaiuor  syllabaruin  vocem  esse, 
quarum  teilia  longa.  Sic  et  Claudianus  (vel  alius 
polius)  AT(?  laceres  versus,  dux  Jaeobe,  meos.  Poterit 
tamen  esse  Iri-yllabum  la m  Jacobum,  quam  Joan- 
nem,  prodtietis  duabus  piimis  in  Jacobum.  Mirum 
quantuni  poel.e  chri>tiani  varieut  in  i|iiantitale  syl- 
labarum  bujus  vocis. 


NOTiE. 


Iia  ergo  ordinem  hisloriye  collocat :  Post  Cbrisii 
j.jiininm  Jouines  se  pneciirsorem  Clirisii  esse  ju- 
dacis  asseruit,  et  testimonium  de  Jesu  Christo  Mes- 
sia  reddidil  :  quo  tesiimonio  audilo,  Pelrus.  et 
Andreas,  Joannis  discipuli,  secuii  ^unt  Salvaloreii). 
Ciim  autem  paulo  posl.  ant  die  sequcnti  post  le-ti- 
nionium  Joannis  de  e<>  amlivisset,  Joannem  in  e.n- 
cerem  conjectinn  fuisse  (SciliCel  a  proeeribus  syne- 
drii  llierosolymilani, )  in  Galibeani  sece-sit.  Juven 
cns  ,  nt  vides ,  aliler  bisloriain  conlexii;  quein  nos 
libcnlibus  animis  seqiiimui',  ne  a  comniuui  omnium 
interpreluni  sententia  reccdannis. 

448.  Goncurrere  eodem  sen-u  libr.  n,  v.  346  : 
llle  ubi  cognovit  certum  concurrere  tempus ;  el  ibitlem 
v.  *"2S  :  Ordine  seclorum  jiusis  concnrrere  rcbus. 

452.  Inclusi,  initneisi.  Simili  modo  boc  libr., 
v.  K)3  :  Moriisquetenebras —  Abnmpenl  omnes. 

456.  Increpitans,  pr;edicans,  inioiians.  Vide  nola- 
la  ad  v.  3Xi. 

457.  CAPLT  XVII.  Peirttm  el  Andream,  Joun- 
nem  et  Jacobum  piscaiores  convocat.  Maitb.  iv,  18 
seqt|. ;  Marc.  i,  16  seqq. 


458.  Pra^solidum  :  alludit  ad  nomen  Petri ,  et  ad 
verba  Cliristi  :  Tu  es  Petrus,  ct  super  hanc  peiram 
wdificabo  Ecclesiam  meam. 
J)  459.  Sinuosa  volumina  :  de  serpente  dixit  Virgi- 
lins  ,  I.  xi ,  v.  755  :  Saueius  at  serpens  sinuosa  votu- 
mina  verdtit.  Pro  linea  piscatoria,  ex  qua  pendet 
bamus  ,  linam  simpliciter  pontlur  aliquando,  ul 
apud  Ovidium  ,  libr.  xin  Meiani.  v.  925  :  Nitne  in 
mole  sedens  moderabar  ariintiine  linum,  et  panlo 
posl,  C.cpite  consedi,  dum  lina  madentiq  sicco.  Ailde 
juvenalem  ,  Sedulium  ,  Fortunatum  ,  Sulpiciuni  Se- 
veiuni. 

400.  Marmiir  pro  mari  a  poetis  sicpe  adhibctur, 
Ut  notavi  ad  Draconl   V.  578,  libr.  l. 

465.  Indago  esl  vox  venalorum  propria  :  iia  enim 
vocant  inclusionem  ferarum  in  aliquem  locuin.  ex 
quo  ferae  cvailcre  non  possunt;  quse  incjusip  djvcr>is 
tnodis  lieii  solet.  Virgilir.s,  lih.  iv  &n.  v.  121  :  Ihtm 
trepidant  alw,  sattusque indagine  cingunt.  Ilic  sonat 
[nmusilionem.  Notnndum  quoque  forlia  Ivcra, 

i()7.  Gn-yibus  marinis.  piscibus,  tpios  Proteus  gre- 
L'aiim   agere  dicitur.    MucttUv  sunt  foiamina  retis. 


119 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCI 


120 


Ui  vidii,  similemque  dedil  de  litiore  vocem, 
llli  Zebedeum  geniiorem  in  puppe  relinquuni 

470  Illico,  seclantes  pulcherrima  jussa  salulis. 
Exin  per  terram  Galilse;e  sancta  serebat 
Insinuans  populis  regni  prsecoitia  Christus, 
Donabatqueciiam  fessis,  a>grisque  medelam, 
|_30  Et  mox  crebra  procul  Syriam  jam  fama  le- 

[nebat, 

475  Mille  sonans  linguis  praeseniia  munera  Chrisli. 
Denique  certaiim  languoris  tabe  peresos, 
Diver»isque  malis  nexos,  queis  longa  dolorum 
Absumpsit  populans  membrorum  rohora  labes, 
Monstrabanl  Christo  :  facili  sed  munere  cunctos 

480  Reddebat  propere  miranda  ad  gaudia  sanos. 

LECTIONES  VARIANTES 

469.  In  nonnullis  editis  male  scriptum  est  Zebe-  B     476.  Ald. 


Jamque  animae  ipsius  morbi,  sajvique  furores, 
Et  lunse  cursum  comitala  insania  menlis 
Discessere  gravi  sermonis  pondere  jussa. 
131  IHum  stipantes  miracula  magna  movenlem 
485  Mixtae  seclantur  turbse,  Solymique,  Syrique, 
Ei  Judtfa  frequens  populis ,  Galilaeaque  plebes, 
Quos  et  Jordanis  dirimit  siagnanle  fluento. 

llos  populos  cernens,  pra^celsa  in  rnpe resedit, 
Ac  sic  discipulis  gremium  cingenlibus  infit : 
Felices  humiles,  pauper  quos  spiritus  ainhii: 
Ulos  nain  coeli  regnum  sublime  recepiat. 
His  similes  miies,  quos  mansueiudo  coronai, 
Qimrum  debetur  juri  pulcherrima  lellus.- 
Hos  modo  lugentes  solatia  digna  sequentur. 


490 


d(cum. 


471.  Reg.,  Olt.,  per  terram  Galileam.  Rom.  cum 
edilis  Galilece,  vel  Galilaxc.  Poelm.,  pro  diversa  le- 
clione,  sancta  ferebal :  qua;  leclio  incominodanonest, 
sed  melior  est  serebat. 

473.  Reg.,  Torn.,  citam  fessis,  legrisque ;  cl  glossa 
Reg.,  invalidis  supra  fessis.  Plerique  citam  invalidis, 
cegrisque. 

NOTjE. 


lanquoris. 
477.  Reg. 


Bas.,  Icmguores.  Mss.  et  plerique  editi, 


Torn.,  dolorum.  Oll.,    doloris.  Rom. 
cum  plerisque  edilis,  dolore. 

479.  Rom.,  Monstrabam:  Christus  facili  sed  mur- 
mure  cunctos,  el  correcuun  id  per  Chrislus  facite  sub 
munere  cunctos.  Reliqui  omnes  ,  quos  vidi,  Monstra- 
banl  Christo  :  facili  sed  munere  cunctos. 

480.  Kom.,  sanctos :  corrige,  sanos, 
494.  Reg.,  Hoc  modo  lugentes  solatio  digna  sequcn- 


Hispanice  mallas,  ut  explicui  ad  Prudent.  hymn.  5 
Cathem.,  v.  42.  Hinc  maculosus  textus  pro  inaculis, 
seu  reii :  quo  lanien  sensu  non  invenio,  quisnam 
alius  maculosus  dixerit. 

409.  Eodem  intervallo  syllabarum  iierum  occurrit 
Zcbedeus,  lihr.  lll,  v.  516  :  Pelrum  Zebedeique  duos 
per  devia  iuuos,  quod  non  dainno. 

471.  CAPUT  XVlll.  Jesus  Galilceam  circuiens,  poz- 
nitentiam  pra'dicat,  etvarios  languores  homiiium  curat. 
Matlh.  iv,  23,  seq.  ;  Marc  m,  7  ;  Luc.  vi,  17. 

474.  Servius,  ad  v.  10  ^Eneid.,  lih.  vi,  pulat,  pro- 
<ul  duplicem  significaiionein  hahere  et  juxta,  el  lon- 
ge,  quasi  porro  ab  octdis,  aut  prcc  oculis.  Alii  reclius 
existimanl,  procul  et  parvam,  et  magnam  disianliain 
signiOcare.  Uoc  loco  a  Juvenco  procul  sumitur  pro 
longe  lateque  :  nam  verba  Mallhaei  sunl  :  El  abiit  opi- 
nio  ejus  in  tolam  Syriam.  Pieusehius  alio  sensu  ex- 
plicat :  Fama  per  Syriam  prope  adjacenlem,  vel  cir- 
cumjacentem  dispersa  erat;  quod  minus  placet. 

475.  Famoe  niille  linguue,  hoc  est,  mullse  iribuun- 
lur.  Virgilius,  lib.  iv  ^Eneid.  v.  181,  de  fama  :  Mon- 
strum  horrcndumingcns :  cui  quol  sunl  corpore  plumai, 
—  Tol  vigiles  ocnli  subtcr  (  inirabile  dictu  ),  —  Tol 
lingiuv,  lolidem  ora  sonant,  tol  subrigit  aures.  Ovi- 
dius,  1.  xn  Meiam.  47,  de  fama  :  Tota  frcinii,  voces- 
que  referl,  ileratque,  quod  audit.  Centum,  et  mille 
poetae  adhibere  soleni  pro  plurimis,  ut  oralores,  et 
iiisiorici  sexcenta. 

478.  Membrorum  robora,  membra,  vim  membro- 
rum.  Sic  Lucretius  pro  saxo,  aut  duritia  saxi,  dixii 
I.  i,  v.  88':):  robur  saxi.  Virgilius,  pro  ferro,  I.  vu, 
v.  609,  roboraferri.WAe,  Gifaniuui,  Ind.  Liicret.,  vcrb. 
robur  saxi,  et  vis  morbi. 

481.  Morbi  animi  a  Latinis  cupiditntes,  perturba- 
tiones  animi,  et  vitia  interdum  dicuntur,  quamvis 
Cicero,  ni  Tuscul.  c.  4,  hann  traiiblationem  ininus 
probet.  Ipse  certe  ssepe  ea  ulitur.  Juvencus  moriios 
animje  vocat  eos,  qui  mentem  e  suo  siatu  naluiali 
dejiciuni,  ut  iiisaniam,  lurores,  vel  vitia  mentis  ex 
diiitunia  da:monis  praBsentia  contracta. 

482.  Lunaiicus  inorbns  describilur.  Nonnulli  de 
epileplicis  exponunl.  Isidorus,  Orig.  iv,  7  :  Hos  (epi- 
lepticos)  vulgus  lunaticos  vocat,  quod  pro  lunve  cursu 
comiieiur  insania  :  quod  lorlasse  ex  hoc  Juvenci  loco 
,  eiltiiin  est.  Prsc^dil  enim  in  hidnro  :  Epilepsia  vo- 


D 


cabulum  sumpsit,  quod  mentem  apprehendens,  paiiter 
et  corpus  possideal. 

483.  Sjepe  Juvcncus  hoc  verbum  adhihet,  ut  vim 
divini  imperii  ostendal.  Confer  Ovidium,  Mei.  u, 
844  ;  iii ,  105  et  130.  Conirarium  est  injussus  de  iis, 
qua'  sponle  proveniunt. 

48ti.  Piebes  in  nominaiivo  singulari;  de  quo  di- 
cain  ad  v.  694  1.  iv.  in  var.  led. 

488.  CAPLT  XIX.  Qui  bcali  fuluri  sint.  Malih.  v, 
1  seqq. ;  Luc;«  vi,  20  seqq.  Videtur  innuere  Juven- 
cus,  iu  monie  sermonem  hunc  habilum.  Magna  qui- 
dein  est  inlerpretum  hac  in  re  dissensio,  qnorum 
diversa:  ophiiunes  legi  nossunl  apud  Nic.  Alheilum 
de  \iia  Chrisli  p.  2,  nuin.  101.  Nonnnlli  puUnl, 
Chrislum  sermonem  habuisse  ad  discipulos  supra 
monleni ,  ui  ait  Mattbseus ,  quem  ad  lurhas  in  loco 
campestri,  ut  ait  Lucas,  repeiiveril. 

489.  Ovidius  libr.  iv  ex  Ponlo  eleg.  9,  v.  17 :  Dnm- 
quc  latus  sancti  cinget  tibi  turba  senalus.  Sic  cingere 
sinum,  vel  gremium,  quamvis  neminem  alium  iia  lo- 
quenlem  invenerim.  Badius  exponit  gremium  cin- 
gentibus,  hoc  est,  in  circuiiu  sedeutibus. 

490.  Multi  auctores  hannoniariim  Evangelicarum 
bunc  sermonein  serins  a  Domino  factum  exisiimant. 
Lamyus  fere  cum  Juvenco  facit.  Qui  novam  legein, 
inquit,  prolalurus  veneral,  statun  ac  plures  discipu- 
loscollegii,  et  miraculis  suis  obiinuit,  ntcredereiiir, 
cur  illam  legem  non  prolulisset ,  opiima  docirina 
iinbuens  dis<  ipulos,  et  plebem,  <iuac  eus  seqiiehatur? 
An  amem  in  prima  liac  heatiiudine  pauperes  spirilu 
omues  illi  iuielliganlur,  qui  lumore  animi  caient,  an 
illi,  qui  vere  penuria  laboranl,  sed  tamen  sorie  sua 
sunt  conienli,  disputatum  est  inter  interpreies.  Ju- 
vencus  priorem  expositionem  poiius  eiprimit,  uti 
eiiam  sentiunl  Auguslinus,  Hieronyinus,  Clirysosto- 
mus,  llilarius,  Basilius,  Gregorius,  aliique  plures 
patres.  Confer  Heinsium  in  Lxercit.  sacr.  ad  hunc 
Matlli.  locum  cap.  iv,  pag.  23. 

491.  Heceplat,  forlasse  ex  imitatione  Lucrelii  lihr. 
n  v.  9li8  :  Quud  missum  est  ex  wtlieris  oris  —  ld  rur- 
sum  cceli  rellalum  templa  receplant. 

4y2.  Observaiidum ,  Juveiicum  non  textum  Gra>,- 
cum  sc  |iii,  in  quo  hac  heaiitudo  sequenti  poslpoui- 
lur ,  sed  Italam  versionem  veterem,  in  qua  id#ta 
ordo  ac  in  Vulgaia,  £ervalurj 


121  EVANGELIC^E 

495  132  Pabula  jusiitice  qui  nunc ,  potusque  re- 

[quirunt, 
Illos  plena  manet  saturandos  copia  mensae. 
Felix,  qui  miseri  do'uit  de  pectore  sortem  : 
lllum  nam  Domini  miseraiio  larga  manebit. 
Fclices,  pnro  qui  cnelum  cnrde  tueutur  : 

500  Yisibilis  Deus  iis  per  saecnla  cuncta  patebit. 
Pacificos  Deus  in  numerum  sibi  prolis  adoptat. 
Felices  nimium,  quos  insectatio  frendens 
Propier  jusiitiam  premit :  iis  mox  regia  cceli 
Pandclur.  Gaudete,  operum  quos  justa  tenentes 

505  Urgebit  prieceps  slimulis  injuria  stevis. 

133  Plurima  nam  merces   vobis  servatur  in 

[aethra; 


IIISTORI^  LIB.  I.  m 

A         iNamque  prophelarum  fuil  insectatio  talis. 

Disciie,  vos  hac  in  terra  salis  esse  saporem. 
Ilic  sapor  amissa  si  jam  virtule  senescit, 
510  Quae  salis  absumptos  acuet  substantia  gustus? 
Nec  quisquam  vani  posl  h;ec  superesl  salis  usus, 
Ni  longe  abjectum  cuncta  ut  vestigia  calcent. 
Yos  estis    mundi  clarum  (ne  abscondile)  lu- 

[men. 
Nam  quis  praecelsis  impostam  rupibus  urbem 
515  Occultare  queat?  Yeslrum  sed  lumen  ad  omnes 
134  Perveniat,  rerumque  decus  sub  luce  serena 
Ponatur.  Cunctis  geniioris  gloria  vestri 
Laudetur,  celsi  ihronus  est  cui  regia  coeli. 
Non  ego  nunc  priscas  leges  dissolvere  vcni, 


LECTIONES  VARIANTES. 


ntr.  Ita  etiam  Rom.,  sed  magis  videlur  solatia,  quam 
solaiio.  Glossa  in  Reg.  est  Hoc  modo  —  tali  modo, 
et  solatio  —  consotatio.  Forlasse  legendum  Hoc  modo 
lugentes  solalio  digna  sequelur.  Relitjui  omnes,  quos 
vidi,  habent  Hic  modo  lugeniessolaiia  digna  sequentur. 

499.  Reg. ,  Rom.,  Ott. ,  puro  qui  ccelum.   Udiii, 
puro  coelum  qui. 

500.  Reg.  ,   Oll. ,    Rom.,    patebil.  Editi,  manebit, 
quod  preecessit,  et  minus  placel. 

501.  Ald.,  Pacificum. 

505.  Ald.,  Bis.,  premet ;  alii,  premit. 
508.  Reg.  a  pr.  m.,  Dicite  vos. 


p      509.  Reg.,  senescel. 

511.  Reg.  pro  div.  scripl.,  Ncquicquam  vani.  Reus- 
chius  censei,  Parisinae  leciionem,  Nec  cuiquam  non 
incommodam  esse,  et  foriasse  reliquis  pneslare.  Pro 
vani  nonnulli  leguni  falui,  leste  Reuschio,  qui  ait, 
codices  lueri  vani.  Sahalierius  fatui,  pio  d.  s.  vani. 

512.  Sabatierius,  abjecti,  pro  d.  s.  abjeetum,  quod 
reliqui  prreferunt. 

514.  Westhem.  iu  lexlu  Nam  qui,  ad  marg.  Nam 
quis. 

516.  Ald.,  Provenial;  alii,  Pervenial.  Torn.,  ve- 
rumque  decus.  Rom.,  rerum  decus,  niendose. 

518.  Rom.,  throni  esl  :  lege  thronusest. 


mjjE. 


495.  Pabula  el  potus,  melaphora  ,  iniensam  cupi- 
dilatem  noians.  Horaiius  I.  i,  ep.  18,  v.  23:  Qucm 
tenet  argenli  siiis  importuna,  famesque. 

497.  l)e  pectore  :  inlerdum  de  s-iperflnum  est,  ut 
notavi  in  Comment.  ad  Prudent.   Psychom.  v.  5,  r 
inlerdnm  ponitur  pro  cx  ,   ul  apud  Propertium,  m>-  ^ 
tante  Kcenigio. 

4!Jy.  Uala  velus,  ei  Vulgala;  Beati  mundo  cordc 
S.  Cyprianus  epist.  40  dicii,  Beatos  esse  puros  corde: 
el  S.  Auguslinus  serm.  12  lom.  V,  Beali,  qui  puro 
sunt  corde.  Tueri  sa^pe  significat  avide  el  cum  suinma 
atleniione  conspicere. 

501.  Nic  vcrsus  exeniplum  esi  scansionis  mixlse 
apud  Bedam  De  meir.  cap.  de  scansionib.  Vide  su- 
pra  not.  ad  v.  25. 

502.  Insectatio  iterum  v.  507.  D.  Brulus  in  epist. 
famil.  Cicer.  iibr.  xi,  epist.  \t,Tanta  est  hominum 
insolentia,  et  nostri  imeclalio.  Ita  alii  oplimi  scripio- 
res  locuii  sunt. 

504.  (Jperum  justa  pro  opera  jusia  :  qnre  loquendi 
ralio  fiimiliaris  esi  Juvenco.  Schcettgeiiins  hcndia- 
dyn  vocare  volnil. 

;'i0o.  Llicanus  libr.  i,  v.  262  :  Dub'uvque  in  pra-lia 
menli —  Urgentes  addunt  stimulos.  Juvencus slimulos 
sun.it  pr<>  molesiia,  vexalione,  insectaiione  :  sic  sii-  D 
mntos  doloris  Cicero  ,  aliique  «licu.il.  Expriniit  Ju- 
vencus  v.  11  Matth.  v:  Beati  estis,  cum  maledixerinl 
robis  ,  et  persecuti  vos  fuerint  ,  ei  dixeriut  omne 
maium  adversus  vos  meuttentes  propter  me.  De 
qiiibus  omnibus  siluisse  Juvencum  jnuneriio  pro- 
imniiat  Sabalierius,  qui  ad  versiculum  12  ejusdem 
cap.  5  refert  h;ec  verba  :  Gaudete,  operum  quosjustu 
lenentes —  Urgebit  pnvceps  slimulis  injuria  sievis,  si- 
mul  ciiin  duobus  versibus  sequentibus.  Sequitur  Ju- 
vencus  versionem  veierem  ,  qualem  exliibet  codex 
nis.  Colbert.,  Dicent  omne  malum  advenus  vos,  pro- 
plrr  justitiam:  cni  concinuni  codex  Sangerm.  1,  Can- 
labrig.,  Ililarins,  Ambrosius,  AmbrOsiasler,  Sym- 
inachus  ponlifex  et  alii  a  Sabatierio  relaii. 

506.  Utitur  verbo  Evangelist;e  :  Caudele,  elexul- 
toie,  quoniam  >;'{••••••<.'*  vettra copiosa est tn  coelis.  Boiiia 


justorum  operibus  per  graiiam  Dei  factis  gloria,  seu 
viia  selerna  conceditur  lamquam  merces.  Definiuim 
aperte  id  est  in  concilio  Tridenlino  sess.  6.  can.  55  : 
Si  quis  dixerit,  hominis  justificati  bona  opera  ita  esse 
dona  Dei,  ut  non  sint  etiam  boua  ipsius  justificali  me- 
rita,  aut  ipsum  justificalum  bonis  operibus,  qiuc  ob  co 
per  Dei  gratiam,  et  per  Jesn  Christi  meritum,  cvjus 
vivum  membrum  est,  pZunts  non  vere  mereri  augmentum 
gratiw,  vitam  wternom,  et  ipsius  vitiv  ivteina'  [si  lamen 
in  gratia  decesseril)  consecutionem,  atque  etiam  gloruc 
augmentum,  anathema  sit.  Meriium  hujusniodi  vitae 
aelernae  condignum  esse,  quamvis  conceptis  verbis 
definitum  non  sil,  lamen  ex  sacris  liueris,  conciliis, 
acPalribus  cvidentissime  colligiiur.  Quod  satis  fucrit 
conlra  Koenigii  notam  hoc  loco  indicasse. 

508.  CAPUT  XX.  Apostolos  sat  ternr  vocat. 
Malth.  v,  15;  Marc.  ix ,  49 ;  Luc.  xiv,  5i.  Qnotl 
ait  Jiivencus  hac  in  terra  ,  intelligo  in  lioc  mun- 
d».  Evangelisia  sic  habet  :  Yos  e*'is  sal  terra: ,  ut 
paulo  post :  Yos  estis  lux  mundi.  Poniiur  autem  sa- 
lissapor,  ut  infra  sulis  substanlia,  pio  sale.  In  lianc 
rem  exslal  disserlalio  Vahni  Gieissengii  inscripla  : 
Sal  infalualum.  Scliuettgenius  cnm  Lomeiero  ex- 
ponit  hac  in  terra,  h.  e.,  in  Judaa,  non  in  universa 
lerra. 

510.  Salis  substanlia  eo  modo  dicluin,  quo  v.  416, 
h.  I.  subsianiia  panis. 

511.  Versioltala,  et  Vulgala,  Quod  si  sal  evanue- 
rit :  verum  Iiala  in  nonnullis  m>s.,  ei  mnlii  Patres : 
Quod  si  sul  infatuutum  jueiit. 

512.  Yestigia,  iiielonymice  pto  ima  pedis  parle, 
et  pro  ipsis  pedihus. 

515.  CAPUT  XXI.  lidem  apostoli  tnmina  mundi 
dicuntur.  Mallh.  v,  II;  M.irc.  iv,  21  ;  Lueae  viu,  16, 
ct  xi,  55. 

517.  Cunctis  pro  a  cunclis  :  dalivus  pro  ablalivo 
in  ins  verbis  passivis  saepe  a  Juvenco  adltibetur. 

518.  Thronus  :  dixi  de  hac  ?uce  ad  Prudeniium 
v.  102Apoih. 

519.  CAPUT  XXII.  Quodnon  venerit  solverc  legem, 
ted  adimplere.  Maiih.  v,  1~scnq. 


125  C.  V.  AQUIL.  JlVENCl  1M 

.'»■20  \'erierenec,veieresponuniqiue  jussa  prophetac.  A  550  Inviolaia  simu!  tradel  praecepla  priorum, 


Oaniia  nam  vobis  per  ine  complenda  manebunt. 
Vera  loquor,  donec  cceli,  ierra?que,  marisque 
Interilus  veniat,  legis  ne  liltera  saltem, 
Aut  apicis  parvi  gracilis  distinclio  deerit, 
525  Omnia  quin  fiant  digesta  ex  ordine  saecli. 

Siquis  enim  minimam  mandati  sohvre  partem 
Aususerit,  parilerquehoniinessuadendodocebit, 
135  ^'c  niinimi  nomen  ccelestiin  sedetenebit. 
At  quicumque  operis  proprii  moderaniina  ser- 

[vans, 


Magniis  erit,  inagnique  feret  trans  sidera  nomen. 
Audisiis  veteris  jussum    moderaniine   legis  : 
Humano  si  (|uis  macularit  sanguine  palnias, 
Ille  reus  ferro  persolvet  vindice  pcenas. 
535  Ast  ego  pnecipiam,  ne  quis  consurgere  in  iras 
Audeat,  atquc  odio  frairis  fervente  moveri. 
136  Nam  reus  liic  sei|uo  poenas  sub  judiee 

[reddet. 
Nec  minor  illorum  convicia  flamma  sequetur, 
Qui  latui ,  miserive  cient  sub  nomine  fratrem. 


LECTIONES  VARIANTES. 


52$.  Rom.,  Verba  loquor  mintis  bcne. 

525.  Reg.,  el  a  pr.  m.  Olt.,  legunt  nec.  Rom.,  ulla 
nec.  Plerique,  legit  ne. 

525.  Rom.,  Omnia  quando  fiant :  corrige  quin  fiant. 
Rnni.,  el  Ald.,  digesto,  ul  hoc  lihro  v.  59. 

527.  Res.,  audi'iido,  Otlob.,  suadendo  cuin  pleris- 
que,sed  snpra  audmdo .   quod   praeferi  Reuschius 


530.  Torn.,  et  Ras.,  piorum  :  cseteri  melius,  prio- 
rum. 

535.  Bas. ,  palmos:  reline  palmas. 

555.  Sabaiierius  edidit  pra'cipio,  et  pro  d.  s. ,  pnv- 
cipiam,  quod  in  aliis  exial.  Exislimo,  Sabalicrium 
has  mulationes  ex  ingenio  inlerdum  invehere.  Prw- 
cipiam  magis  poeticum  est,  necniuianduin. 


cum  liibus  c<>di<  ibus  :  i|iii  exponit  audcndo,  hoc  est,  B      557.     Reg.    et ,  ut  videtur ,    Ol.  ,  wque   poznas 
malo  exemplo.   Evang^lisla    poiius   distinguit   opus       Roni.,  pendet,  quod  edidit  eiiain  Fahrieius. 
pravum,  et  pravain  docliinani.  539.  Oti.  a  pr.  m.  iniserique,  a  sec.    m.  miseiive 

529.  Ott.  a  sec.  m.  ,moderamine.  Oido  videlur  exposcere  Qui  miseri,  faluive. 


NO'LE. 


521.  Omnia  per  me  complenda  vobis  manebunt, 
ut  vos  ita  eiiam  ea  impleaiis.  Deusenim  |>er  gratiam 
suam  siipernaturalem  facit  nos  legem  implere. 

523.  Noianda  signilicalio  particuhe  saltem,  quae 
lioc  loco  signilicat  solum,  tanlum,  lanluniiiiodo.  Cel- 
larius  in  Cur.  posier.  append.  miscell.  de  hac  signi- 
fiiati.ne  contra  Borricliiuih  disputat.  Borrichius  Vir- 
gilium,  ei  Ovidium  ila  locutos  existimat  :  Cellarius 
vix  argeuleo  saeculo  ita  dici  cceplum  concedit.  Infe- 
riorem  lalinilaiem  ah  hocmirius  ahhoiruisse,  exem- 
plo  Hieronymi,  et  Apuleii  eonfirmat.  Forcellinus  om- 
nia  loea,  quae  pro  liac  significalione  alTerunlur,  aliler 
pos<e  explicari  contendit.  EqUidem  non  video,  quem 
aliiim  sensuni  apud  Juvenciim  hoc  loco  haheat  par- 
licula  saltem. 

52i.  Gracilis  distinctib  apicis  parvi.  quia  apex  <'rat 
gracilis  virgula  appicta  supia  vocalem,  ut  brevis  a 
longa  distingiieretur,  ut  doeet  Scaurns  in  fine  ?uae 
Orlhographiae.  Quiniilianus  lib.  i,  cap.  7,  al.  13  : 
Malus  uiruin  orbovem  significet,  an  liomimm  non  bo- 
vum,  apice  dislinguilur.  Noiniiilli  puncla  Ilebraeorum 
jutiui  exisiiinaruni  :  quai  opinio  oinnino  rejicienda 
est. 

528.  Minimi  nomen  lenebit ,  vocabltur  minimus, 
quod  idem  sonat,  ac  erit  minimus,  ui  explicui  ad  v. 
107.  Minimus  vero  esl  novissimus,  prope  nullus,  vel 
potius  nullus.  IHarius  Comnieni.  in  Mallb  :  Fuluros 
minimos,  id  est,  novissimos,  oc  pene  nnllos  denuntians 
minima  solvemes.  Koen:gius  Hebraismuni  esseait  mi- 
nimus  pro  nullus,  sive  niillum  locuin  babens. 

529.  Moderamina  :  frequens  usus  hujiis  vocis 
apud  Juvencuni,  neqne  obviae  -ignifioaiionis.  Paiilo 
posl  v.  53i  :  Modcramine  legis.  IIoc  loc<>  Oprris  pro- 
prii  moderamina  servans  idem  est,ac  qui  feceril  man- 
data. 

550.  Priorum,  majorum  :  quae  signilicalio  proba, 
et  cognila  est  ex  Virgilio,  Taciio.  Plinio  .luuiore. 

531.  Trans  sidern,  in  regno  eoelorum  ,  ait  Evan- 
gelista. 

552.  CAPUT  XXIII.  De  homicidlo.  Matih.  v,  21 
seqq. 

535.  Ego  ex  Evangelio  siimplum,  quod  emphasin 

hahet.  DoitnUis  ad  Terenl.  Eimueh.  v  ,  9  :   Qnod  Eqo 

addidit,  <  o  dicto  usits  cst,  qito  uti  solent,  qui  plus  in  ne- 

gotio  vident.   Consvrgeie  imras,  ut  I.  iv,  v.504:  Con- 

surgal  1«  iras  —  Rclligio. 

536.1iala  yctus  in  multisinss. :  Ego  autem  dko  vo- 


bis,  quia  omnistjiti  irascilur  fratri  suo  sine  causa,  Reus 
eritjudicio.  In  Vulgata,  et  in  prohalissimis  codieihus 
texlus  Graeei  dcesl  sine  causa  :  quam  leetionem  pro- 
hare  videUir  Augusiinus  lihr.  i  Kelracl.  cap.  19 ,  et 
dpcrte  defendit  Ilieronynnis  Comment.  in  Matth.  In 
quibusdam  codicibus  additur  «ine  causa  :  cceterum  in 
veris  definita  sententia  est ,  et  ira  penitus  tollitur,  di- 
cenle  Scriptura  :  Qui  irascitur  fratri  suo,  rcus  erit,  etc. 
Radendum  esl  ergo  sine  ca.usa.  Ilane  seripluram  con- 
firman!  hi  versns  Juvenci,  arilitpiilate  sua  venera- 
hiles.  Nonnulli  iia  explicanl  h;ec  veiha  Evangelii, 
P  u t  qui  irascitur  fralri  suo,  siidignus,  nl  in  judicio 
^  ejus  explorciur  causa.  Maldonaius  inlerprelaiioiieni 
Juvenei  et  Euthymii  praelert,  reum  esse  pcshse  ca- 
pilalis,  qtioe  contra  homicidas  in  judicio  decerne- 
halnr.  Signilicai  Chrislus,  euin  qui  in  Evangelio  sola 
occidil  voluntate,  imn  niinore  dignuui  e.-se  poena, 
qiiam  qui  re  ipsa  occ.dehat  in  Lege. 

53/.  Pcehas  reddet ,  dahit.  Silluslius  deBelloJu- 
gurth.  c.  17  :  Impieto.iis  in  parentem  nostrum  graves 
poenas  reddat.  Evangehsiie  veiha  sunt :  Reus  erit  ju- 
diciu,  quod  inierpretes  referunl  ad  qin-ddam  trihu- 
nal,  ah  Hehia-is  Mispat,  id  est,  judicium  nuncupa- 
tum.  Ila  etiam  alia  verba  Reus  erit  concilio  exponunl 
de  giaviori  alio  trihunali,  quod  Synedrion  diceha- 
tnr.  Signilicat  crgo  Kvangelista,  aelertia  poena  pu- 
iiiendiim,  qui  gravi  odio  Iratii  suo  iralus  fuerit ;  sed 
graviorem  j  cenam  iis  essc  infligendam,  ipiiin  vciha 
coniumeliie  eruinpunt.  Eamdetn  senientiam  expn- 
mii  uvencus,  sed  de  tribufiali  jtidicH  et  concilii, 
seu  S  ■■iiedrini  disiincie  nihil  expr>  mii.  Eieuim  verha 
r\  (cquo  sitb  jutHce  de  Deo  poiiusaccipio. 

538.  ISec  minor,  hoc  esi,  major;  banc  enim  virn, 
ul  putn,  hahenl  h;ec  verba. 

55').  GIossi  in  mss.  Reg. ,  cieni — vocant.  Ovidius 
lihr.  iv  F.'St.,  v.  484:  Clamat,  ct  ulteruis  nomen 
utrumque  ciet.  Suelonins  iu  Nerone  oap.  \{>:  Exau- 
dila  vov  est,  nomine  euin  cienlis.  Reiluiuiat  sub  in  Ju- 
veneo  sub  iioniine,  ul  s;vpe  apud  Draconiium,  in  cu- 
jus  indice  vcrhoruni  plura  loco  nolala  siml  verho 
sitb.  Confi  r  eliam  Coinmenl.  ad  Prudent.  1.  n  con- 
tiaSymmaeh.  v.  102.  lloe,  versu  Juvencus  duplex 
eonvicium  comprehendii,  ah  Evangelisia  sic  exp>- 
situiii  :  Qui  aiiie.n  dixevil  frairi  suo,  Raca ,  reus  erit 
concilio.  Qui  autcmdixcrit,  Falue,  reus  eril  gehennaj 
igliis.  Juvenous  prius  faiuttm  profert  ,  lum  Raca, 
quod  interprelalur  miserum,  videlicel  calamitosum. 


12"  EVANGELICiE  UISTORLE  LIB.  I.  ^26 

550      Sin  offerre  voles,  vcucrans  altaria  donis,         A  Dum  rapidae  teeum  grndiliir  per  c&mpila  vit.i;. 

550  133  Accusabil  eniin  polluii  corporis  usus, 
Et  te  sublimi  slaiuet  sub  iudice  vinctum. 


Et  tua  tunc  lacitae  mentis  peuetralia  tanget, 
Oj.ioil  libi  si!  cum  fraire  domi  suscepla  simullas, 
137  ;Miiiiera  cuncta  illic  adyiis  admola  relin- 

[que: 
Et  prius  ad  pacem  properans  transcurre  peten- 

[dam. 
545  Fraleruo  demum  jam  conciliaius  amori, 
Offer  grala  deo  tranquillo  peclnre  dona. 

Est  libi  prneterea  virlus  conlraria  semper 
Corporis  :  boc  casti  celeri  curetur  amore, 


Damnalum  rapient  ad  vincula  sseva  ministri, 
Nec  prius  e  tenebris  solveris  carceris  alri, 
'Jllima  rpiam  miniini  reddatur  portio  nummi. 
555      !l:uid  ignola,  reor,  vobis  siat  cantio  legis, 
Corpus  adullerio  prohibens  :  sed  nunc  mea  jussa 
Occulla  inlernae  frenent  nioliinina  menlis  : 
Nec  minus  optati,  quam  facii  pcena  luenda. 
Si  le  forle  oculi  dexlri  laqueaverit  error, 

LECTIONES  VARfANTES. 


540.  Reg. ,  et,  uf  videtur,  Olt.  a  pr.  m. ,  volens. 
Leg.  voles.  Reg.,  munus ,  el  pro  div.  script.,  donis. 

541.  Ald.,  Bas. ,  tangent  :  Roin.,  langunt.  InReg. 
ei  Oit.  ,  lungent  correclum  per  tanget. 

542.  Roin.  in  lexlu  fratre  cum  aliis  omnibus  :  ad 
niarg. ,  fraude. 

5i5.  Ald.,  cuncta  adijtis  illic  admota,  cum  Toin., 
el  Bas.  fu  aliis  edilis  cuncta  adylis  illis  admota.  Mss. 
Reg.,  Oitob.,  Rom.,  cuncta  iltic adytis admotu. 

5i7.  Ald.,  Rom.,  Poelm.,  pro  div.  s.,  Davenir., 
semper  contraria  virlus  :  plerique  eiiitts  contraria 
semper. 

548.  Rom.,  Reg.,  Oilobon.,  Ald.,  Davenlr.,  Bas., 
Corporis:  lioc  casii.  Poelm.  cuni  aliis  editis,  Corporis 
hwc  casti,  quam  interpunctionem  pncfert  Reuscliius; 
quia  .luvencus  connectit  banc  lextus  sacri  parieni 


cum  sequenlibus,  ubi  Christo  sermo  est  de  adulle- 
rio.  Intelligit  Reuscbius  per  virtutem  conlrariam  co- 
gilaiione  n  nialam.  cui  remedium  boc  paraiur. 

549.  Reg.,  Oliob.,  Rom.,  rapide;  sed  dipbllitingi 
g  in  liiscodd.  modu  omiilunlur,  modn  abundaul.  Edili, 
rapidw.  Rom.,  Cum  pro  Dum. 

■V,0.  Ott.  a  pr.  in.,  Accusabat  enim. 

555.  Rom.,  Faljr.,  Ald.,  solveris  :  qux  esl  diversa 
lcclio  in  Ueg.,  Ou.,  Poelm.,  in  quibus  a  pr.  m.  est 
miiteris.  Ex  v.  praec.  colligi  potest,  solveris  leciionem 
esse  magis  genuinam. 

554.  Rom.  Ultraquam  minimi  :  lege  Ultiina  quam. 

557.  Oll.  interne  ferianl  :  corrige  frenenl.  Rom, 
eliam  interne  pro  inlernoe. 

;  58.  Reg.,  el  Oit.  luenda  :  Rom.  cum  editis  luenda 
est. 


NOT.E. 


aennnnosum.  Alii  raca  seu  raclia  exponunt  liominem 
vacuurii  cerebrO,Vanuin,  houiuucionciii  :alii  ex  Gne- 
co  pccxoc,  pannus,  liominem  pauperem  el  paiiiio.-uni : 
<|ii  >  forlasse  respicil  juvencus.  Evangeli-ia  tres  gra- 
dns  pectorum,  ei  pce  lartim  iia  disiinguii.  ut  primiis 
sit  ira  in  veriia  non  erumpens,  judicio  punienda,  se 
cuiulus  verlnim  coiiinuieliosuiu,  quo  fraier  raca,  le- 
vi-,  inconstans,  am  infelix,miser  bomo  dicilur,  con- 
(ilii  poena ,  seu  seniemia  dignuin  ,  leriius  verbum 
magis  coniumeliosuiii,  quo  fraier  fatuus  appcllatur, 
gelienna  ignis  puiiie;ulum.  Elsi  auiem  ideiii  sil  |  ce- 
iir  gcniis,  nempc  mOrs  av.erna,  gradus  tamen  |ce- 
n.c  ex  divtersa  gra.it ..le  dislinguiiniur. 

540.  CAPUT  XXIV.  De  oblulionc.  Matlh.  v,  25,  24. 
Offerre  pio  conseerare  Deo  vox  a  Chrislianis  s;epe 
usurpata,  el  in  re  lilurgica  p.is-im  obvia.  Prudcn- 
tius  liymn.  5  Calliem.  v.  15>.  Lumen  ,  quod  (a- 
mulaiis  offero,  suscipe.  ln  Jnvenco  suhinleHigi  poiest 
doita,  seu  munera,  ul  v.  546:  Offer  grata  Deo  trttn- 
quillo  pectoie  dona.  Evangelisia  ail  :  Si  offers  munus 
luum  ad  aliare,  vel  in  liala  versimie  :  Si  offeres  mu- 
nus  tuum  al  allttre.  Christus  de  vetcribus  Jmhi-orum 
sacrificiis  loquitur  :  sed  inuho  magis  id  iiueSligere 
opuriet  de  Eucharistia. 

547.  CAPlT  XXV.  Adversario,  vinuii  scilicet,  el 
rationi,  tiiue  vitiis  adversauiur,  consenliendum  esse  in 
via,  lioc  esl,  in  vila.  Milth.  v,  25  seq.  Clossa  in  co- 
dne  Reg.  Vinus  coittraria — sermo  divinus  tib>,  dum 
vadis  cuin  advcrsurio  tuo  in  via.  Ila  eliain  verba 
EvangelisUe  iulerprelaliir  S.  Paulinus.  MaHlueu-  sic 
hahel  :  Eslo  consenliens  adversurio  lito  cito,  dum  es 
in  via  cum  <o  ;  ne  forte  tradal  te  adversurius  judici, 
et  ju.lex  tradal  te  ministro,  el  in  carcerem  nuttaris. 
Pio  esto  consenliens  nonnulli  habent  csto  bcnevolus, 
aui  concorda  cum  adversario  luo.  Expositio  comniu- 
nis  ohvia  e^l.  Juvencus  aliam  sequi  videtur,  nimi- 
ruin  per  vlrintem  corporis  conlrariani  homini  intel- 
ligit  carnis  roncupisceiiliam,  qu;e  celeri  amore  casti, 
seu  castilalis  cutanda  esi.  Raiio  ergo  consenliendi 
huic  adversario,  scu  concordandi  cum  illo,  a  Juvenco 
in  Co  <  ollocalur,  quod  ea.-lil:ais  amoi  pi  avas  cogiia- 
liones  expellat  :  sic  enim  coipus  el  anima  quodam- 


niodo  in  concordiam  lediguntiir.  Yirtus  corporis  po- 
nilur  pro  corpus,  ul  v.  478,  Metnbrofum  roborn  pro 
membra.  Vide  notuii  ad  eiun  versura.  ©iueisius  ex- 
plicalionem  Jiivenei  hodie  recipi  negat.  Maldomitus 
plores  interpreiaiioncs  prolert,  ac  fatetur,  opinio- 
iiem  hanc  Juvenci,  adversariuin  esse  carnem,  quae 
G  coucupiscil  adversos  spirilum  ,  teneri  etiam  ab  At- 
hanasio  qusesl.  62,  quain  ffieronymus  quoque  in  com- 
ment.  ad  hunc  locuni  videtur  approbare, 

549.  Clossa  Reg.  :  gradilur — itla  virlus  conlrnriu. 
Sciiicet  corpus,  ,-eu  virtus  corporis,  ut  e^o  quidem 
interpretor.  Per  compila  viiw  e-t  cxpositio  ejus,  quod 
ait  .Mailhiciis  iu  viu.  ililarius  Coinment.  in  Matth.  : 
Cito  iu  oiuiii  vitu:  nostra'  via  rccvnciliari  nos  adversurio 
benigniiale  praic  pit. 

5/0.  Polluli  corporis  usus ,  adversarius  inus  libi 
repuguans.  Caro  enim  concupiscit  aaversus  Spiriium, 
ni^i  caslilalis  aiuf.re  curelur  :  tunc  enini  inier  se  con- 
sentiunt  caro,  el  spiriius.  Iunuii  JuVencus  libidinem, 
ct  fornicationeni  :  coniieclil  enim  hanc  sacri  textus 
parlem  cum  sequenlihus  de  adnlterio. 

554.  Evangelii  veiba  snnt  :  Donec  reddas  novissi- 
iiiuin  quadrantem.  Teriullianus,  et  t.yprianus  habeut 
ullimum  quadranleni.  Pro  novissimus,  el  uliitnus  nou 
inale  e?l  ininimus.  Viile  nolam  :id  vers.  528  :  Ilic 

p.  minimi  iioincn  coelesli  in  sede  leiltbit.  1'rudentius  lla- 
niart.  v.  950  :  Cunclu  exaclurus  ad  usque — Quadrau- 
tem  miniinuin.  Forlunatus  tie  extrcmo  ,!udicio  :  Co- 
gntiur  winini  quadrantem  solvere  nnmmf.  Sic  eiiam 
auttor  libri  de  (juadraginta  man-ion.  :  Dico  ,  libi, 
Non  exies  indc  ,  donec  ttiam  minimum  quadrantem 
reddas. 

555.  CAPET  XXVI.  Adulterium  fugiendum.  Maith. 
v,  27  seq.  Vi.lgaia  :  Dittum  esianliquis.  Plerique 
Grseci  omittuni  antiquis. 

5od.  Sic  Jiivencus  reddit  verha  M.llli.ri  ;  Omnis, 
qui  videril  mitliercm  ad  coitcupiicendum  etnii  ,  jam 
moechalus  est  eam  in  corde  suo. 

557.  MoHmina  a  poetis  potissimiim  usurpaturpro 
inolitione,  conaiu.  !  o  vcrbo  s;i  pe  uliu>r  JuvencuS. 
Lilir.  ii,  vcrs.  I^  :  Geiitis  sic  suitt  moiiiiintu  vesinv. 

559.  CAPUT    XXVII.  Urucndum  esse  oculum,  et 


127  C.  V.  AQUIL 

560  Auclorem  miserx  properansconvellito  Iabis,       j^ 
139   Et  jaculare  procul.  Nam  membrum  per- 

[dere  refert 
Exiguum,  flammis  quam  loium  dedere  corpus, 
Perpetuisque  animam  pariterconvolvere  poenis. 
Et  si  dexira  manusmentem  per  devia  ducit, 
565  Erroris  causam  prxstat  decidere  ferro, 

Quam  tottim  xlernis  corpus  concedere  flamrnis. 
Prxcipiunt  veteres,  siquis  connubia  rumpet, 


.  JUVENCI  m 

-Scribere  discidium  ,  juris  feralia  verba. 

Sola  viri  recle  discedet  adultera  leclis  , 
570 140  Asl  siliae  maneani  :  nam  casti  jura  pudoris 

Auctore  amiitet  mulier  deserla  marito. 
Anliqux  leges  probibent  perjuria  linguis. 

Sed  nostris  cedatjurandi  audacia  jussis; 

Nec  fas  est  liomini  coelum  jurare  per  altum  , 
575  Quod  sedes  Domini  est ,  nec  qux  vestigia  gestat 

Terra  Dei ,  SolymaequeUrbis  venerabile  nonien, 


LECTIONES  VARIANTES. 


561.  Reg. ,  Ott.  ,  Rom.,  et  Poelm.  pro  div.  s.  , 
refert  ;  ediii  plerique  prcestat. 

562.  Ald. ,  trndere  corpus. 

565.  In  Otiob.  lactum  est  prcesta  ex  prcvstat :  sed 
boc  retiuendum  est.  Poelm.  pro  d.  s. ,  causam  magis 
utile  vellere  ferro- 

567.  Poelm.  pro  div.  s.,  Permittunt  vetcres.  Reg., 
Olt. ,  Rom. ,  Ald.,  rumpet.  Alii,  rumpit. 

568.  Reg.  ,  Olt.  ,  Dav. ,  Rom. ,  Ald. ,  Bas.  ,  dis- 
cidium  :  alii,  dissidium.  Omeisio  reciius  videiur  dis- 
cidium. 


571.  Ott. ,  amittit:  alii ,  amittel. 
573.  Sabaiierius   perperam  ,  et   contra   regulam 
nietri  ,  Sed  noslrisjurandi  cedat  audacia  jussis. 

575.  Tom.  corrupte ,  sede  Domini.  P»eg. ,  Rom.  , 
Bas.  ,  Olt.  ,  Ald. ,  Domini  est  ,  nec.  Alii  edili ,  Do- 
mini,  nec  sine  esl.  lladamar,  nec  qui,  Poelmann.  pro 
div.  s. ,  nec  quod.  Rom.",   gestat  .  ad   marg. ,  gestet. 

576.  Reg. ,  Terra  :  Solymceoe ,  snpra  Dei ,  ut  sit 
Terra  Dei  :  sedvers.  praec.  glossa  incpia  uoslra  ad 
vesiigia  ,  nam  sunt  vesiigia  Dei.  InOli.  orbis  corrc- 
clum  per urbis. 


KOTJE. 


amputandam  esse  manum,  si  erraverint.  Mattb.  v,  29 
seq.  Verbum  laqueo  ,  iaqueas  decsl  in  Forcellino  , 
deest  in  Ducangio  :  sed  apposite  fonnatum  est  ex 
laqueus.  C<>mpnsilo  illaqueo  uluulur  Horalius,  et  Pru- 
demius,  et  illaqneaius  Cicero  ,  ut  taqueatus  Colu- 
mella  ,  et  Solinus.  Hinc  laqueatores  in  circo  dicti, 
qui  laqiieis  alios  implicare  didicerant.  Alio  scnsu 
laqueatus  est  laqnearibus  ornatus.  Juvencus  alibi 
dixit  Erroris  laqueos  pro  scandalis.  Vide  1.  m,  vers. 
\%  cum  noia. 

561.  Jaculare  ,  projice.  Vide  notam  ad  v.  421  h. 
1.  Noianda  e>l  constructio  lia-c,  Refert  perdere  mem- 
brum,  qunm  pro  magis  refert,  quam.  Ila  etiam  Vul- 
gata,  etltdica  vetus:  Expedit  enim  tibi ,  ulpereal 
unum  membrorum  tuorum ,  quam  corpus  lotum  tuum 
eal  in  geliennam.  Boni  etiam  scriplores  Litini  ali- 
quando  in  com|iaraiionibusejusmndi  magis  vel  pclius 
nmiliunl.  Tarilus  Annal.  i,  cap.  58:  Pacem  ,  quam 
bellum  probabam.  Consnle  Forcellinum  \erbo  quam, 
et  poiius.  Prima  in  refero  coniminiis  est :  i-ic  enim 
multi  exi-limant  de  prxposiiione  re.  linpei^onale 
referl  semper  producitur. 

563.  Perpetuis  pcenis  :  quia  in  fcvangelio  fit  men- 
lio  gehennx  ,  sive  ignis*perpetui.  Sabatierius  suspi- 
calur  ,  Juvencum  legisse  quam  corpus  lolum  lu.uin  , 
el  anima  inittaturin  geliennam,  quod  nu^qiiain  rcpe- 
rilur.  Veruin  Juvencus  nibil  aliudagit,  nisi  ul  vui- 
gatam  lectionem  e^|dicct. 

507.  CAPUT  XXVIII.  Uxorem  non  nisi  ob  adult  - 
ri»j»  dimittendain.  Maitb.  v  ,  31,  xix,  7  seqq.  ; 
Marc.  x,  11  ,  12;  Luc.  xvi  ,  18. 

568.  Mallhicus  v ,  31:  Quicumque  dimiserit  vxo- 
rem  suam,  det  ei  libellum  repudii.  Verba  ,  quibus  li- 
|jellu>  repudii  scribebatur ,  dicunlur  feratia  ,  h  c 
es>,  runcsta  ,  Irislia  ,  dira.et  foriasse  lilibus  obnoxia. 
Inler  ali.i  vir  uxori  libelluin  repudii  tradebat ,  in  <|iio 
SCriptum  er;il  :  Dedi  illi  libellum  repudii  in  manu  , 
schedam  abscissionis,  signnculnm  ditiiioitis.  Alioquin 
libellas  repudii  cnnferebat  mulieri  jns  ad  alias  nu- 
plias.Cnnler  nol.  ad  1.  ui ,  vers.  475. 

569.  Uaiiliaei  haec  verba  sunt :  Omuis,  qui  dimi- 
serit  uxorem  suam,  excepta  fornicationis  cuusa,  facit 
eam  nmchari :  el  qui  dimit<sam  du.rerit  ,  adulterat. 
Inierpretes  cathnlici  id  iia  exponuni.  Sola  fornica- 
tionis ,  sive  aduhcrii  causa  ,  aut  qux  buic  par,  gra- 
viovve  ea  sit,  idonea  esse  pntest ,  ut  uxor,  quan- 
tum  qitidem  ad  torum  et  domum  aitinet  .  ^ernre- 


tura  viro  ;  quod  cum  fit,  mairimonii  vinculum  non 
dissolvitur  ,  quod  natura  sua  indissolubile  est ;  et  a 
Cbrislo  novis  suis  legibns  indissolubile  declaralur. 
Vir  autom  ,  qui  sine  causa  fornicaiionis  ,  aui  alia 
pari ,  vel  majori,  uxorem  a  se  dimittit ,  facit  eam 
nicecbari,  quia  sine  ulla  uxoris  culpa  eain  li- 
bidini  sua;  periniuii.  Juvencus  nonniliil  obscurus 
est,  sed  ad  hanc  certe  senieutiam  est  revocandus. 

571.  Mulier  sine  causa  idonea  deserta  ,  aul  e  viri 
C  domo  ejecia  ,  si  alieri  nubat ,  aut  moechelur ,  amil- 
tetjura  casii  pudoris,  boc  est ,  violabit  pmlnrem  , 
auctoremarito.  Videli;  elculpx  mariio  dabilur,  quod 
uxorejiis  vinletpudorem.Badiiisexpouii:Ami(/ef,elc, 
non  do(  etur  abalio,  quia  qni  dimissam  duxeril ,  adulte- 
rat.  Juvenc,  I.  m,vers.  476,ilerumdehocargumento: 
Nam  emere  exsolvel  castiqui  juracubilis, — Alteraque  il- 
li.is  thalamis  sociabiluruxor,  — Crimen  adulterii  pdpufo 
subtestesubibit.  Fortasse  ergo  sententia  hujuslociest: 
Mulier perlibellum  repudiideserta,  auctore  marito, 
amitlel  jura  casli  pudoris,  sive  cubilis.aul  conjugii. 

'72.  CAPUT  XXIX.  Non  esse  jurandum  ultomodo, 
sed  E.st ,  et  Non  est,  dicendum.   Matlh.  v  ,  35,  seqq. 

575.  Vesligia,  pedes  ,  se.u  iinain  pedum  parlem. 
Vide  nol.  ad  vcrs.  512. 

576.  Judai  suminnpere  vitabant  jurare  per 
Deum  :  se<l  facile ,  et  temere  jurabant  per  ccelum  , 
terram,  llierosolymam  ,  capul  proprium  :  qnx  vera 
juramenia  e^-se  non  credebanl.  Maimonides  in  trac- 
T\  talu  Shehuoth  ,  sive.  De  juramenlis  cap.  12  ,  num.  5 
el  4  :  Si  quis  juraveril  per  ecelum  ,  e,t  terram  ,  ei  so- 
lem,  etsimilia,  tametsi  cogitaverit  tanlum  deeo,  qui 
ea  creavil ,  juramentnm  niliilominus  non  est.  Ilxc  cst 
causa  ,  cur  Martialis  I.  xi ,  epigr.  05  ,  Verpum  ,  sive 
Jiidxiiin  sic  alloqiiilur :  Eece  negus  ,  jnrasque  niihi 
per  templa  Tonantis. — iVoj»  credo.  Jura  ,  Verpe ,  per 
Anchialum,  Sic  vocat  jnramenlum  pcrDeum,  quod 
Hebrxi  iia  formabant  An  chi  alon  ,  Non  :  vivil  Al- 
tissimus.  Alii  Anchialum  Hebraice  sonare  aiunt  per 
Deum  viventem,  vel  per  enm,  qui  vivil  in  ccternum. 
Is  ac  Vossius  ad  Pompon.  Melam.  I.  i,  c.  8,  corrigit 
Ancharium,  h.  c. ,  asiiiuni  :  quia  Judxis  impuiaba- 
lur,  qund  :isin:im  adorarent.  Chrislus  prohibet  om- 
nia  hxc  juramenla  ,  qu;u  vere  esse  juramenta  dc- 
clarat:  probibei,  inquam,  non  solum  ne  falso  ,  sed 
etiam  ne  lemere,  et  sine  causa  emilianliir.  Juris- 
jurandi  exemplum  per  terram  apud  Theocrilum  oc- 

Clirrit  N&   \~'-    rlorjrp  pro  yy  f-7 •... 


1-29  EVAXGLHC.E  HlSTORiiE  LIB.  I.  130 

Quod  regis  inagnipropiiaest.jurabitur  unquani.  A.  590  Cede  libens ,  pariierque  feral  tua  pallia  secum. 


141  ^ec  capul  in  propriura  cuiquam  jurare 

[licebit, 
Namque  potestaiem  minimi  non  esse  capilli 
580  Cernitis  ,  albumve  ,  aut  nigrura  mutare  colo- 

[rera. 
Est,   est,  sufficiat;  quod  non  est,  dicite,  Non 

[est. 
Quod  superesl  islis,  toluni  fallaciier  segro 
Suggerit  obreptans  animo  vis  teira  veneni. 
Pervulgata  diu  legis  praecepta  lenelis  , 
585  Laedentem  semper  similis  vindicta  sequatur. 
Sed  tranquilla  malum  melius  palienlia  vincel. 
Ac  si  quis  pariem  palma  percusserit  oris, 

142  M°x  aliam  partem  vuhus  praebere  me- 

[menlo , 
Auferat  aut  lunicam  si  quis  vi  judicis  insians, 


Si  te  fortealiquis  passus  per  mille  jubebit 
Ireviam,  gravidique  oneris  perferre  laborem  , 
Mox  perges,   aliudque  iteris  comitabere  du- 

[  plum. 
Siquis  egeus  poscet,  vel  se  simulabit  egentem , 
595.  Ex  animo  miserans  Iargire  ;  aut  mutua  si  quis 
Orabit ,  tribue  ,  et  initem  ne  subtrabe  vullum. 
Nec  libi  sit  placiium  solis  succurrere  amicis, 
Aut  caecis  odi;s  inimicos  ducere  dignos. 
143  Qllin  eS°  praccipiam'  blando  super  esse 

[per  omnes 
GOO  Obsequio  ,  precibusque  Deum  mollire  benignis 
Pro  vita  ipsorum,  qui  vos  excindere  gaudent, 
Adversisque  iruces  animis,  odiisque  sequuntur. 
Nam  genitor  nosier  communia  lumina  solis, 
Communesque  dedit  pluvias  justisque  malisquc. 


LECTIONES  VARIANTES. 


577.  Rom.  ,  Oit.,  propriaesl.  Ileg.  cum  plerisque 
edilis  patria  est.  Gallandio  magis  placet  propria  cst 
ex  Mailli.  v,  55  ;  Neque  per  Jerosolymam,  quia  civitas 
esl  macjni  recjis,  et  Ps.ilm.  xlvh,  5  :  Civitas  regis 
magni.  llaec  lamen  ulramlibei  lectionem  aeque  con- 
firm:mt.  Koenigius  pro  propria  addil  cap.  vi,  vers.  G 
I.  II  P.iralip.,  et  VirgUium,  in  /Eneid.  v.  85  :  Da 
propriam  ,  Tlnjmbrcce,  domum,  bocest,  sedem,  quam 
jure  nieo  leneain. 

580.  Keg.,  albumque,  aut. 

581.  Ald. ,  Est,  esi ,  ferte  qiiod  est :  quod  non  est, 
dicite  ,  non  est.  Alii,  ut  editum  est;  sed  Torn.  et 
Poelm.  pro  div.  s.,  dicere  non  est.  Vide,  num  proe- 
stet  interpungere.  Est?  est ,  sufficiat. 

58 i.  Kom.  ,  lenebat :  \e«e  leneiis. 

585.  Rom.,  sequetur:  reline  sequatur  ex  Evangelii 
verbis. 

587.  Rom. ,  Te  siquis  partem  ,  quod  sensu  ca- 
ret.  Ald.  si  tibi  quis  partem.  Reg.,  Oitob.,  ei  ple- 
rique  editi,  Acsiquis  partem.  Barthius  libr.  xxvi, 
cap.  7,  col.  1265,  ex  sentenlia  id  emaculandum  ait: 
Hanc  si  quis  partem;  quod  et  eleganlius,  et  verbis 
Evangelii  convenientius  esse  afiirmal.  Verba  Mat- 
thaei  sunt  cap.  v.  vers.  59  :    Sed  si  quis  le  percus- 


serit  in  dexteram  maxillam  tuam  ,  prcvbe  cl  ilti  al- 
terum.  Et  Lucaecap.vi,  vers.  29  :  Et  qui  te  percutit  in 
maxillam,  pmbe  et  a/teram. Nihilominus  lectio  codicuni 
etedilionum  Ac  siquis,  bene  procedere  niihi  videtur. 

589.  Reg. ,  Auferat  aut  tunicam  siqnis  tibi  :  illico 
cuncla  -  Cede  libens  ,  et  glossa  cuncta  -  vcsiimenta. 
Caeteri  ul  ediium  e>t.  Oit.  a  sec.  m.  scribit  tonicam. 
In  Rom.  error  est  Aufert  pro  Auferat. 

592.  Ediii,  gravis  alque  oneris.  Rom.  depravate, 
grandiqueoneris.  Reg.,gravidumqueoneris.  Oit.,  gravi- 
dique  oneris ,  quod  magis  arridel  ,  ut  gravidus  po- 
nalnr  pvogravis  :  nama  gravis  dicitur  gravidus. 

595.  M^s.  nostri  cdiudque  ileris  cum  nonnullis  edi- 
lis.  Ald. ,  Poelm. ,  et  alii  aliudque  viw. 

595-.  Reg.  ,  On.  a  pr.  m.,  Torn.,  Bas. ,  Ald.  vel  si. 
Ott.  a  sec.  in.,  Rom.,  Poelmann.  ,  et  alii  vel  se. 

590.  Reg. ,  el  trhlem  ,  melius  ,  el  mitem. 
59S.  Ald. ,  Nec  ccecis. 

5U9.  Davenlr.,  Ald.  et  alii  editi,  prcvcipiam  sem- 
per  blando  esse.  Conlra  mss.  Rom.,  Reg.,  Otl.,  prcv- 
cipiam  blando  super  esse  ;  et  glossa  in  Reg.,  super 
esse  —  stcper  cminere.  Sic  resliluit  Reuschius,  qui  su- 
per  accipit  pro  insuper  ,  et  per  omnes  pro  in  omnes  , 
quod  latinius  e»t. 


NOT/E. 


578.  Marlialisl.  ix,  epigr.  49  :  Ver  lua  jurarcs 
sacru,  capulcjue  luum. 

583.  Obreptans,  Planii  Ciceronisque  verbum.  Yis 
telra  veneni ,  ut  vers.  420,  Vis  livida;  et  vers.  440, 
Effuge ,  pesiiferi  rabies  vesana  veueiii.  Etiam  hoc  loco 
sermo  de  diabolo  esse  videtur.  Matlhseus  ait :  Quod 
anteni  liis  abundanlins  est ,  a  malo  esl.  Maldonitus 
eamdem  internret  iiionem  cum  Theophylacto  tuelur. 
Alii  a I i ' >  inodo  expouuni. 

584.  CAPUT  XXX.  Qualem  quisque  inflixerit  poe- 
nam .  lulem  et  ipse  suslinere  cogebalur  :  quia  par  pari 
veleri  icje  referendum.  Maiib.  v,  58  scqq. 

585.  Sequatur,  ul  veis.  555:  Nec  minor  illorum 
convicia  flamma  sequetur.  Videnot.  ad  Dracont.  1.  n, 
v.  470. 

588.  Prcebere ,  passim  usitaluni  inresimili,  ut 
prabere  collnm  cullro  .  prccbere  jugulum  ,  prcvbere  cer- 
viccin  ,  os  ad  contnmetiam. 

591.  CaPDTXXXI.  Jubenti  ire  viam  ,  onusve  ferre,  ry 
parendutn.  Matthaei,  v,  41. 

592.  Ire  viam,  ul  vers.  266.  h.   I.,   Venisse  viam. 
59i.  CAPUT  XXXII.  Eleemosyuas  erogandas  ,   et 

mutuum  dandum  graiis.  Malth.  v,    42.    Kvangelistac 
verba  sunt  :  Pelenti  a  te ,  du  ei ,  et  volenti  muluari  a 


te  ,  ne  avertaris.  Nonnulli  eliam  prima  verba  expli- 
cantdeco,  qui  petit,  ut  sibi  aliquid  commodetur. 
Juvencus  diserle  refert  ad  eleemosynam  ,  qua?  fa- 
cienda  est  illis  quoque,  qui  se  egentes  simulani. 
Nam  in  nonnullis  Iialae  mss.  ila  haec  veiba  expri- 
imintur  :  Omni  qui  petit  a  te  ,  vel  Omni  pelenli. 
Isidorus  libr.  m.  Sentent.  cap.  60,  nuin.  15  : 
Quii  iniiiue  non  egcns  poscit  ,  etiamsi  indigentem 
se  swiulet ,  cx  tolo  illi  corde  commisereri  oportet.  Ei 
ticel  ilte  fortasse  falsam  indigentis  fpeciem  prctferat , 
is  tumcn.  qui  simpliciter  impertit ,  fructum  misericor- 
dicv  non  amiltit.  Fortasse  legendum  Quicumque  egens 
poscit ,  vel  Quicumqiie  poscit,  eiiamsi,  elc. 

5'J7.  CAPUT  XXXIII.  Diligendos  esse  Inimicos. 
Mallh.  v,  43  seqq  ;  Lucae  vi ,  iT. 

598.  Ccvcus  ad  affecttis  animi ,  qui  homines  ca^cos, 
et  prsecipites  faciuni  ,  saepe  tralntur,  ut  acca  cupidi- 
las,   ira  ,  avaritia  ,  et  similia. 

G0I.  Excindere  eleganter,  quasi  de  urbe  aliqua  di- 
ruenda  agalur. 

6u2.  Sequi  adversis  animis,  odiisque,  scilicet  perse- 
qui,  in^eclaii.  Tacitus  libr.  iv  Hist.  cap.  29,  Hostem 
pilo  sequi.  Sicloculi  Virgilius,Ovidius,Ca.'sar,Florus. 

GOi.  Confcr  notam  ad  1.  n,  vers.  560. 


io!  C.  V.  AQUIL, 

605  Qnod  si  conjunclos  tantum  veneramur  amicos,  j^ 
Quis  locus  hic  justoe  polerit  mercedis  haberi? 
Servit  amicitine  tanluni  gens  dedita  lucris. 
Seil  vos  perfecio  similes  estoie  parenti. 
Sicubi  justiiiie  puidetur  pulclira  facnltas  , 
610  Devitate  oculos  hominum  :  nam   nulla  manebit 
144  Merces,  posterius  quse  factum  tale  se<|na- 

[lur. 
Applaudet  tantum  sterilis  laudatio  vulgi. 
Scd  tu  quod  dextra  facias,  nescire  sinislram 
Convenit,  et  justis  meritis  lunc  digna  rependet 
615  Occulti  solus  scruiator  prsemla  cordis. 

Sunt,  quos  prseiumidsc  lollii  jactaiio  mentis, 


JUVENCI  i>2 

Et  precibus  propriis  g.uulenl  assisiere  lurbas, 
Multifltiisque  diem  verbis  ducendo  fatigant. 
liis  votis  pompaj  fructus  succedil  inanis. 
0-20  Scd  secreta  domus  precibus  pcnciralia  castis 
145  Claudantur,  paueisquc  Dcum  venerabere 

[verbis. 
Scit  Pater  ipse,  lui  quae  sil  trepidatio  cordis. 
Nil,  absente  Deo,  loquimur,  nil  abdila  clausum 
Pecioris  anira   tegunl  :  pnesens  Deus  omnia 

[cernit. 
025  His  igiiur  votum  placeat  concludere  verbis  : 
Sidereo  genilor  residens  in  vertice  coeli, 
Nominis,  oramus,  vcneratio  sanctificelur 


606.  Ald.,  Iric  juste. 

608.  Poelm.  pro  diu.  scripl.,  perfccli. 

609.  Basil.,  Sicui  :  ila  ediderat  Aldns,  sed  in  Er- 
raiis  fmendavit  Sicubi,  vel  Sic  vbi.  Poi  lm.,  Sicubi,  et 
prodiv.  scripl.,Si  tibi. Rom.  cum  lladamar.,  Poelm. 
eialiisjusca.Rcg.,  Oit.cum  Ald.  etaliiseditis,  vulchra, 
Westhemeras  in  textu,  Si  tibi  jusiiiuv  pendetur  justa 
facuiltts,  ad  marg.,  Sicubi  justilioz  pandelur  pulchrn  (u- 
cultas. Badius,  Sicubijuslitimpendelurpulchrafacullus. 
cl  interpretaiur  pcndetur,  h.  e.,  impeudetur, 

610.  Pleriquc,  Devitatc.  Poelmann.  pro  d.  s.,  De- 
vites.  Westhemerus  in  lextu  Divites;  opinor  ,  corri- 
gendum  Deviles  ,  ad  marg.  ,  Pevilare.  In  Rom.  a 
pr.  m.  esi  Devilatc,  a  sec.  m   Devitare. 

611.  Beg.,  Oltob.,  Rom.,  Poelm.,  pro  div.  scripl., 
Merces  posterius  quce.  Ald.,  et  p'eri  {iu  editi,  Merccs 
in  coelo  quoe. 

6P2.  Rom.,  Ald.,  Bis.,  Ul  laudct  tantum.  ta  Torn. 
mendiim  esl  Ut  audct.  Oll.,  Reg.  cuni  multis  ediiis, 
Applaudel  tantum.  Hom.,  Reg.,  Ott.,  Fabr..  laudatio 
vulgi.  Ald.,  Poelm.,  et  alii  jactatio  vulgi.  Schuetlge- 
ii i •  i s  mallel,  $i  laudet  tantum  stcrilis  juctatio  vutgi. 

613.  Reg.,  Sedle  quod  dexlra  facias ,  nescirc  sini- 


LECTIONES  VABIANTES 

B  strum  —  Convenit,  el  juslis.  Sensus  cxigerct,  Sed  tu, 
eic.  Ei  iia  ;>lmet  Inec  scriplura.  Reliqui,  Sed  qtiod 
dcxtra  fucit,  facias  nescire  sinistram,  elc. 

0U.  Ald.,  Poelm.,  Hadam.,  Olt.,  sinistram,  — 
Conveniet  :  justis.  Beg.,  ut  vers.  prsec.  dixi.  Bom., 
simstram.  —  Cum  veniet,  justis.  liaeJidit  Fabrieius. 
Ald.,  Rom.  a  sec.  m.,  condigna  :  alii,  lumdignu. 

610.  Beg.,  jaciantia,  pro  div.  si  ripi. ,  jactatio  cum 
aliis. 

017.  Torn.,  gaudet,  lcge  (jaudent. 

618.  Bom.,  Muliifluique ;  meliu-,  MnUijUmque. 

619  Hadam.,  mend  ;se,  His  vocis  pompw.  Iloin., 
succedel. 

621.  Poelm.,  Hadam.,  Claitdenlur.  Codiee.s  mss., 
el  muili  edili,  Claitdanliir. 

02-2.  Bcg.  ,  Oll.  ,  Torn  ,  Bas.,  Rom.,  Ald .,  ipse, 
lui.  Poeim.,  Hadam.,  ip&e,  tibi. 

623.  Incodicealtero  vaiicanoBegiiu'  Suecur  num. 
1785,  in  quo  pauci  hi  versus  contineniur,  lcgiiur  nil 
abdiia  clausi- 

627.  Reuschius,  vu'gaia  inierpiiiictione  rejecla,ut 
ail,  distinguit  sanctificetur — In  nobis,  p.itcr  alie,  iui: 
tranquillaque.hdi(eiii'yMn  distiuxeratPoclui.cuinaliis. 


605.  Plerique  mss.  Greci,  et  Paires  apu.l  Wetsic- 
nium  legunt  rap.  v  Mallh.  vers.  47  ,  amicos,  pro 
fratres. 

607.  H;c  versus  cxplicandns  cst  ex  Evanjelii  lex- 
tu  :  Nonne  el  pnbticuni  hoc  faciunt  ?  scilicel  diiigere 
amicos.  Gens  ergo  dedila  Iucris,  hoc  est  ptiblicani 
serviunt  lanimn  amicis. 

608.  Perfectus,  nu meris  omnibus  ahsolutus,  etiam 
de  homiiie  dicitur.  Gicero  de  Ofiic  libr.  i,  cap.  15  : 
Quoniam  vivitur  non  cum  perfcctis  hominibus  ,  plene- 
que  sapicnlibus,  eic. 

609.  CAPTJT  XXXIV.  Ostenlationem  inunem  inbo- 
nis  operibus  devituntlam  esse.  Matih.  vi,  1  seqq.  Jus- 
litiae  nouiine  elceinosynam  hoc  loco  intclligi  ,  pleri- 
que  doceni  :  llubraei  cnim  simili  vocbulo  cleemosy- 
nani  appellabanl. 

611.  Poslcrius  niors  adverbii  ;  ro  posl,  postea,  Ci- 
cero,  Nepos,  Plauius,  aliique  usuriiani.  L't  poena  cri- 
men  seqnilur,  sic  merces  bonum  opus.  Sallustius  in 
or.il.  Pbilipjii  coiitra  Lepidum  antc  med.  libr.  i 
Fiagmenl.  Ilistor.  cip.  14:  tjbi  malos  prwmia  sc- 
qunntur,  haud  fucile  quisquam   gralnilo  bonusesl. 

616.  CAPUT  XXXV.  Captatt$nem  luudum  in  ora- 
tione  detliiiandnm.  Matlh.  vi,  5  scqq.  Verbnm  prai- 
lumidus  npud  Claudianiiin  non  ^eniel  occurrit. 

61 7.  GlossaReg.,  assistere  —  adessesibi.  ll;vc  est 
propri  i  signilicaiio  veibi  assislo  ,  quasi  pro,.'.s/o,  vi- 
cinum  me  sizlo.  I^Neniplorum  Ojitiiiioruiii  plcna  ibi- 
que  snni  Lexici. 

618  tlulliflnis,  ut  vers.  137,  Laryijluis.  Aralnr  1.  n, 
vers.  1061  :  Pocula  dal  tlc  vuse  suo,  cunciosque  rujuri 
—  MuUijl  io  sennonc  jubei.  Sie  Dracoi.lius  cltinxit 
dulcifluus  hbr.  i,  vers.  164.  Sermo  e»t  de  batlologia 


not^:. 

prccum,  qua  multis  verbis  mulia  peiuntur,  ant  ea- 
dcm  vcrba  iienim,  alque  ileruin  inani  sono  repetun- 
lur. 

620.  Hebiieorum  mos  erat  secreia  cubicula  iirra 
a-dcs  quasi  tiratoria  habere.  Vide  Judilh  cap.  viii, 
vcrs.  5.   Ovidius   u  Metam.  rers.  757,  Pars  secrela 


domus,  ex  quo  eamdein  consuetudinein  apml  elhnicos 
viguisse  colligitur.  In  hunc  Maitliaei  locum  cxpenden- 
d;e  snnl  observationes  Balthasaris  Holberg  ,  et  Sa- 
lom.  Deylingii  Dc  battologia  precum.  Disiiiigueiidiini 
quippe  cst  miiltiloquium  inane,  quod  jure  rcpiclicn- 
diiur,  a  j  gi  precatione  ad  pielalis  regulas  coafor- 
mata.  Au^u->tintis  episi.  |50  ,  al.  12J,  cap.  10  !  Ab- 
sil  tiinn  ub  oratione  multa  loculio,  sed  non  desit  mutla 
precaiio ,  si  feroens  pcrseverat  intcntio.  Xam  mitllum 
loqui  csi  in  oranilo  rcm  necessariam  supcrfluis  agere 
D  rcibis.  Mullum  aulcm  precari  esl  ad  eum,  quem  prc 
camur,  diuturna  et  pia  cordis  cxercilaljone  pulsure. 

022.  Trcpidalio,  tremor,  palpiUilio  cordis  rei  ali- 
cujus  desidcrio,  vel  meiu  coiiunoti.  E^ieiiini  corse- 
di'S  affecliuim.Tibiillu>  1. 1,  elcg.  1 1 ,  v,  1 1  :  Xec  Irislia 
nossem  —  Arma,  »ec  andissem  corde  iwcuntc  titbam. 
Plaiilus  Anlul.  iv,  5,  5,  Coniniuo  uicuin  cor  coepit 
arlciii  faccre  ludicram  ,  ■ —  Atquc  in  peclus  cmicare. 

025.  Yotw.ii  inlerdnm  est  oplatuiw,  de.^idei  iiun, 
voliimas  :  aliquando  precatio.  liiiolibcl  modo  hic 
siimi  poltisl  :  sed  rcctius  videtur,  ut  pro  prccibus 
sumalur. 

0-0.  CAPUT  XXXVI.  Oratio  tloiuinka.  Malt.  vi, 
!)  -cqq.;  Luca-  xi,  2  seqq. 

027.  Sinictificeiiir  :  dc  hoe  vcjbo  ;ecole  noliin  ad 
ver.->.  55.  h.  I. 


425  EYANGFLICE 

fn  nobis,  paler  alte,  tui  :  tranquillaque  mundo 
Adveniai,  regnique  tui  hix  alma  pate-cal. 

G30  Sic,  eoelo  ul,  lerris  tua  fiat  clara  volunias, 
146  Vitalisque  hodie  sancii  substantia  panis 
Proveniat  nobis,  lua  mox  largilio  solvat 
Innumera  indulgens  erroris  debiia  |iravi  ; 
Et  nos  haud  aliter  concedere  fonera  fas  est. 

655  Telri  sasva  procul  tenlalio  damionis  absit, 
Eque  malis  lua  nos  in  lucem  dexlera  lollat. 
Sic  etenim  genitor  populis  delicta  remitlel, 
Si  veslra  alterni  vobis  peccata  veFilis 
Cedere,  nec  durum  err;ilis  impendere  pecius. 

640      Sunt  etiam  pergrata  Deo  jejunia  plebis. 


fllSTORLE  UB.  I.  154 

A         147  Sed  propriam  mulli  faciem  fcedare  labnranl, 

Qiio  vanam  captent  hoinintim  jejnnia  famam. 

Tu  vero  el  grato  orinem  nilefacius  olivo, 
LaMantem  puris  de  fontibus  ablue  vultum  : 

645  Ut  solus  genitor  devoti  pecloris  aptum 

Serviiium  cernens,   laudem  ,  ineritumque  re- 

[pendat. 
Vanum  est  defossis  terra  invigilare  talcnlis  : 
Fllic  rcrugo,  et  tinese  dominanlur  edaccs, 
Cunetaque  diripiunt  fures  egesia  latebris. 

650  Condile  tliesauros  vobis  in  verlice  cceli. 

Non  aerugo  illos,  tineseve,  aul  horrida  furnm 
Factio  diripiet.  Vobis  ubi  condita  res  est, 


LECTIONES  VARIANTES. 


0V29.  Ott. ,  Poclm.,  Fab  . .  lux  ampla  patescat. 
Ab!.,  Reg.,  alma  paieacal,  et  glossa,  ^eu  diversa  iec- 
tio  in  Reg.,  lux  wnela  redundet,  in  quo  a  [ir.  m.  in 
lextu  videiur  fuisse  lux  umpla.  Ro;n..  et oodex  alter 
Rcg.  num.  1785  ,  lux  atma  rcdundel.  Reuschius  con- 
gruenlius  puial  lux  atma. 

650.  Ald.  distinguit  Sic,  coelo,  ut  terris  fiut.  Ex 
Evangelii  verbis  oportet  inlerpuiigere  Sie,  co$:o  ut 
terris.  Reg.,  Olt.,  Rom.,  tua  fiat.  Codex  alierRegi- 
nae  Suecise  num.  4785,  In  cce'o  ,  et  terris  lua  fmt. 
Ediii  plerique,  Sic,  ccelo  ul,  terris  futt  luu. 

654.  Reg.,  fenera  fas  esl  melius,  quaoi  alii  omnes 
fenera  nostris. 

05(1.  Fabr..  Deque  malis;  alii,  Eque  malis. 

657.  Poelm.,  Hada;:;ar.,  Fabr.,  Ald.,  Tunc  etenim 
genilor  populis  delicta  remiltel,  Reg.,  Sic  clcnim  ge- 
nitor  populis  peccaia  remittei-  Olt.,  Sic  etcnim  geni- 
tor  populis  delicta  remittit.  Codex  aber  Reginre  Sue- 
ciaj  niiiii.  1785,   Sic  eWnim  genitor     popitlis  delicta 


B  remittct.  Nonnulli  ,  Tunc  etenim  genilor  populis  pec- 
caia  remittet. 

658.  Conjiei  poiesl  utler  <■•• 
65!j.  Radius  pro  cedere,   romitiere  ,  legil  credcre 
cum  iniei  protatione  m  co;:fessione.  Reg.,  Aid.,  Fabr., 
Toi  o.,  Rasil.,  intendere,  nempe  iodur;ire  per  odium, 
et  iracundiain  :  alii  m*a.  ei  editi  impouicre. 

645.  Ali!.,  Poelm.  |tro  d.script.  Rasil.  madejact  is. 
Mss.  ,  el  plerique  edili,  nitefaclns  ,  qur.d  re  i.i  n- 
dum. 

646.  Ott.,  Ald.,  Rom.  ad  u  arg.,  laudct,  merilm- 
qne  rependat,  quod  foriassa  veruoiesl.  Rom.  iiicu- 
dose,  meritumque  repeudet. 

6i7.  Rog.,  Torn.,  terrtv;  alii,  terra. 

649.  Ott.  scribit  deripiuul. 

65i.  Ald.,  Poeimano.,  Fabr.,  Hadam.,  Rop..  Oti., 
Pactio.  Roin.,  Torn.,  Fuctio,  quod  probuin  viilot.nr  : 
et  Juvencus  quidein  sa-pe  hoc  voeibulo  factio  ulilur. 
Vide  lndicem  verborum. 


NOT^E. 

631.  In  nonnullis  mss.  Italicse  veieris  versionis  C  »d  hunc  loc.  Yerbum  exterminant,  quod  in  ecclesia- 

sticis   scripuris    citio   interprctiuii    triiinn    est.    atiud 


legiiur  :  Panem  noslrum  supersubslanliul  m  du  nobis 
hodic  pro  Paneni  noslrum  quoiidianum  ,  elc.  Gra^ce 
e-t  eTvto-Jcioy,  qnod  noonnlli  reddunt  superrcuientem, 
alii  craslinum,  alii  substttntivum,  alii  egregium,  ple- 
rique  supersubstanlialem.  Putat  Sahatierius,  ad  banc 
leclionem  respicere  Juvenciim.  Sed  incerta  res  est  : 
iinii  Juvencus  pro  pane  dixil  vers.  416,  subslaniia 
panis,  et  pros.de  vors.  olO,  subs  antia  salis.  Schoe:t- 
genius  putal  ,  vitulen  dci  panem  vila  spiriiuali , 
quia  sancius  vocaiur. 

655.  Deviium  absoluie  esl  res  debita,  ajs  ali  iuim. 
In  plurali  raro  usurpaiur  ab  aniiquioiibus. 

654.  Fenus  est  lucrum  ex  pecunia  proveniens  : 
ponilur  ct  pro  ipsa  sorle.  Verba  Evangolii  sunt  : 
Sicut  ct  nos  dimittimus  debitoribus  nostns.  Kcenigius 
fenera  pro  debito  abusive  posimm  ait  :  et  deesse 
puiat  fac,  aut  aliquid  ajiud,  soilicM  in  vulgala  scri- 
plura.Loeus  bic  a  nobis  restitutus  bonosensu  procedit. 

(•55.  Expomt  verba  :  Et  ne  ms  inducm  in   lema- 


multo  significat,  quam  tulgo  intelligitur  :  exterininan- 
tur  quippe  exuks,  qui  miltu;;tur  exlra  terminos.  Pro 
hoc  ergo  sermone  demoliurdur  semper  accipere  debe- 
mus.  Re  vera  in  nonnullis  inss.  legilur  demoliuntur. 
In  Jiivenco  fcedare  est  explicatio  utriuslibei  verbi, 
shedemoliuutur,  sive  extcrm;na/it. Tfycif.ius  Pliorm. 
i,  i,  id  dixit  formam  exstingucre.  Naiivum  oolnrcin 
io  pallorem  converlere  alicujus  inedicamoiiii  artificio 
veieres  didiccj^ant. 

(i'i5.  Mtcfactus  ex  nilefacio.  Gellius  1.  xvni,  c  11: 
Ycntus  mare  coerulcumcri.picaus  nitefaci{.$<.m\\i;\  ;^pud 
alios  siint  inanefactus,  cadefaclus,  alicfaclus,  ardcfa- 
ctus.  Kce  ligius  nilefacio  alicubi  invoniii  ignorabat. 

(ili.  De  abundai.  ut  s;ope  apud  poetast  bi  i>iianos. 
HujcaMleii)  vel  de  privaiis  jojuniis  in i el! iy unlur,  vel 
eo  spectant,  ut  jejunantes  non  affoctcnt  pallorem 
vnlins. 

6i~.  CAPUT  XXXVlll.  Terreuo  thesauro  non  csse 


tionem.  In  liala  versione  :  Et  ne  passus  nos  fueris  in-  D  immincnditiu,  sed  twlcsli.  Malth.  vi,  19   seqq.  ;  Luc. 
ditci  in  lentaiionem.   Milarius  in  P.-abn.  cxvim  :  .Yo/i       mi. 


derclinqitas  nos  in  lenlalione,  qna.n  ferre  noa  pessimus. 
Gouciniinl  alii  Paires,  qui  lcrtasse  in.i^is  scn-inn, 
qiiain     vcrba     or.ilionis    Domioicte    i'\bibcnl. 

636.  Illa  verba  OTatiiinisDominicjje.  Libcra  nosa  nutlo 
oxCroio  mulii  oxpononi,  Libera  iies  ;;  dyeuione/qui 
m;ilus  antoqomasticc  dicitur.  Juven  us  cwui  pleris- 
que  a  mtlo  accepiv  noutro  genore.  Lnx  bic,  el  alibi 
Statum  prospcroio  dcnolai . 

640  CAHJT XXXVIL  Jejumutdum  esse ,  nonta- 
lu  ii  d  caplandam  famaut^  m  faciuiitlujpocrini'.  Maii ti. 
VI,   16  soqq. 

041.  Fuedarc  lo  >  verbi  exlermino,  quod  Itala  vcr- 
sio  ,  ei  Vulgila  profMunt.  Rieronymus  in  Couimenl. 


048.  Serenus  Sanimonicus  De  mcdic.  [iioduxit 
[iiimain  iulinea  :  Xatura,  inte;uo  cum  vitcere  linea 
serpcns.  Cob.vrel  Soiluliiis  iv.  iO  :  Muu  mortlax 
asrugo  vorat,  non  linea  sulcal.  Cnrripuii  Prudciitiiis 
Psycbom.  \ev-i.ii\M:  AJaieriem  .tincis  aiam  marsupia 
crcbris.  Corripiieiunt  antiquiores  lloralius,  Oviduis, 
Juvenalis,  nisi  inalis  syiiXTesin  agnnx-ere ,  niiain 
pariter  in  Juvenco  et  Prudentio  debes  ailoiiitoro. 
Scd  polius  loiiouiliim  c-(,  prioiam  eSSe  brovem  : 
nani  apnd  Seienino  legoiiduin  e>l  ttvuia  nerpcns. 

652.  Res  pro  re  lamiliari,  ojiibus,  censu,  palriiioi- 
nio,  bonis  Mope  apud  jioelas  oi  <jih.-\i>  alio-  Lcri- 
plores  occurrit. 


135 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCI 


150 


148  '"'°  corda  eiiam  simili  ditione  teneniur. 

Corpjris  esi  lumen,  quo  publica  lumina  cernis  : 
655  Sed  si  pura  acies  o  ulis,  simplexque  nhebit, 

Tutius  clare  splendebunteorporis  arlus. 

Sin  vero  nequam  fuerit,  pravumque  videbit, 

Obscurae  in;  umbent  super  omnia  membra   te- 

[nebrae. 

Iu  nigras  lumen  sed  si  converlitur  umbras, 
660  Ipsis  borror  eril  quanius  sine  luce  tenebris? 

Nerno  potest  dominis  oeque  servire  duobus  : 

Un.us  aul  odiis  cedet,  vel  cedet  amori. 

Nec  pariterdoininum  servus  patietur  utrumque. 

Haud  unquam  poterit  quis  divitiisque,  Deoque 


A  665  149  Inservire  simul.  Sed  vos  haec  jussa  lenete. 
Sollicitet  proprio  ne  vos  pro  corpore  vestis, 
Neu  faciles  victus  aegra  disquirite  cura. 
Nonne  animam  pluris  facimus,  quam   corporis 

[escas  ? 
Aul  dubiiat  corpus  quisquam  praeponere  vesti  ? 
670  Aerias  speciemus  aves  '.  non  vomere  presso 
Terga  soli  subigunt,  jaciunt  aut  semina  farris, 
Aul  segelum  culmosincurva  falce  recidunt. 
Proveniet  tamen  his  satias  poiusque,  cibique. 
Nonne  Deo  magis  est  bominum  curalio  cordi? 
675  150  Nec  dignum  fueiat  vestis  suspendere  cu- 

[ram 


LECTIONES  VARIANTES. 


655.  Poelm.,  Had.,  Fabr.,  Sed  si  pura  acies  oculi, 
shnplexque.  Ott.,  Ald.,  Bas..  Tom.,  Sed  si  pura  acies 
oiulis,  simplexque.  Reg.,  Sed  si  pura  oculis  acies  , 
simplexque.  Rom.,  Quod  si  pura  oculos  acies,  sim- 
plexque  ,sed  oculos  clare  menduui  est  pro  oculis. 

656.  Poelm.,  Fabr.,Ald.,  Davenlr.,  Ilad.,  aliique 
edili,  Clare  totius  splendebunt.  Codices  niss.  variant. 
Reg.,  Totiusclare;  ad  marg.  eadem  veleri  manu , 
Tunc  tolius  clare.  Rom.,  El  totiusclare.  Oll.,  Toiius, 
clare ;  sed  a  pr.  m.  fuit,  Tunc  lotius  clare,  aut  Et  lo- 
twselare:  namanie  totius aliquid  abrasutn  est.  For- 
tasbe  ila  scriplum  fuit  a  Juvenco,  Tunc  totius  clare, 
aut  Et  toiius  clare,  ul  monosyllabuin  sit  toiius  per 
synaeresin.  Sed  cum  necessarium  non  sil  Et  ,  vel 
Tunc,  omiitaiur,  per  me  licet. 

057.  Basil.,  pronumque  videbil  :  retine  pravumque 
videbit. 

66"2.  Oll.  a  pr.  m.,  aut  odiis  cedit,  aitt  ccdit  amore: 
r  oi  reciuiii  supra  veleri  manu,  cedel,  vel  cedet  amori. 
Fortasse,  cedel,  aul  cedet.  Aliquando  lamen  post 
linuin  aut  sequitur  vcl. 

664.  Basil.,  poleris  qitis. 

665.  Rom.,  sed  licec  vos  jussa ;  alii,  sed  vos  ha>c 
jussa. 

667.  Otl.,  Neu  facilis ;  lege  Neufaciles. 


B  669.Poelm.,  Ald.,Hadain.,Reg.,Oti.,ilurdu6i7«/. 
Reg.asec.  m..  Aui  dubitel.\\.om.,Hauddubitat.Tor\\., 
haud  dubilet.  Si  legalur  Huud  dubitat,  sine  inlerroga- 
tione  id  efferendum  est.  Forie  praestabii  scribereA» 
dnbitat,  vel  An  dubitet.  Sententia  eadein  esl. 

070.  Oit.,  et  a  sec.  m.  Reg.  scribunt  Aerias;  alii, 
Aereas.  Bas.,  Ald.,  num  vomere  presso  —  Terga  soli 
subigunl  ?  Alii,  uon  vomere,  sine  interrogatione ,  quae 
eiiam  a  texln  Evangelii  abest.  Rcuscliius,  num,  cum 
inierrogatione  pra;  reliquis  lectionibus  eligit. 

071.  Rom.,  subeunt  :  corriste,  subigunt.  Poelm.  in 
texiu,  Iladam.,  Torn.,  haud.  Mss.,  Bas.,  Poelm.,  pro 
div.  script.,  aut.  Fabr.,  nec.  Sensus  idem  est.  Aldus 
interrogatinnem  pergit  adliibere  jacittnt  aut  semina 
farris?  Sic  etiam  v.  seq. 

073.  Reg.,  Proveniet  liis  tuinen  sttties,  quod  melri 
ratio  non  palilur.  Fabr.,  Provenit  el  tamen  his  sa- 
lins.  Abl.,  Bom.,  Torn.,  Bas.,  Proveniel  lamen  his 
salies.  Otl.,  Poelm.,  Proveniet  tamen  lns  satias.  Magis 
^,  probaium  est  satius,  quam  saties. 
^1  674.  Rom.,  Nunne  Deo  mugis  esl  hcminum  curatio 
cordis?  quod  profecio  sustineri  nequit. 

675.  Vide,  num  melius,  El  dignum  fuerit  veslis 
suspendere  curam,  boc  est,  ditferre  curam. 


NOT^E. 


657.  Oculus  nequam,  vitiosus,  aut  inulilis  ,  et  ad 
videndum  ineptus.  Pravum  adverbii  more:  quod  Ju- 
venco  frequens  esl. 

(jo<S.  Incitmbere  pro  instare,  ingruere,  ut  tempestus 
incubuit ,  venli  incubuemnt.  Reuscbius  Imesiin  agno- 
srit  in  incumbent  sttper:  sed  melius  est  super  membra 
iiuumbent. 

li()0.  Sine  luce  tenebris ;  quia  lenebne  nullam  uu- 
quam  lucem  babeni,  aut  babere  possunt.  Maitli.cus 
ail  :  Si  ergolu.nen,  quodin  teest,  tenebrcc  sunt  :  ipsce 
tenebros  qnantce  erttnt  ? 

60I.CAPUT  XXXIX.  Non  possc  qnemqitam  servire 
duobus  dominis.  Item  nimium  ciborttm  ,  et  vestium 
cttram  e  corde  eliminandam,  nec  pln.s  cequo  sollicitos 
essc  oponere.  Malib.  vi, -24  seqq.,  Lucie  xu,  22, 
et  xvi,  13. 

600.  Sollicitet  :  idem  verbum  in  simili  argumenlo 
apud  Prudeuiium,  et  Columbanum,  ul  lcges  in  not. 
ad  v.  083,  b.  1. 

667.  Faciles  viclus,  quia  viclus  boinini  necessa- 
rius  facilis  est,  et  parabilis,  sive  faciie  obiinetur.  liac 
significaiione  victus  dicilur  tam  in  singulari,  quam 
in  plurali. 

670.  Virgilius  1.  l  Georg.  vers.  ii :  Depresso  inci- 
piat  jam  tum  mihi  laurus  aratro  —  Ingemere.  Plinius 
1.  xvn,  cap.  i,  dixit  vomerem  imprimere.  lloc  sensu 
vomere  presso  pro  depresso,  aut  impresso. 

671.  Terga  pro  superlkie,  ut  terga   maris.  Virgi- 


liiis  libr.  I.  Georg.  vers.  97  :  Et  qui  proscisso  qutv 
suscitat  (cquore  lerga,  —  Rursus  in  obliquum  verso 
perrumpit  aratro.  Et  libr.  n,  vers.  230  :  Clebas  cun- 
clanles,  crassnqne  terga  —  Exspecla,  et  validis  izrram 
proscinde  juvcncis.  Juvencus  soepe  idem  .vocabulum 
ad  lerr.e  superficiem  indicandain  adbibet.  Cnlumclla 
1.  u,  cap.  2,  vers.  fin.:  Exignis  vomeribus,  el  denluli- 
bits  terram  subigere. 

675.  CellariusDe  Barbarism.  inCur.  posler.  aii,ui  n 

faliscoiislaredeau(toriiateverbi.saaVoprosr;ni?/a.s.  Al 

j)  verbum  satias  pro  satietas  probai  idemCellarius,  <|uia 

non  solum  antiquissimorum  esi  Teremiiei  Lucreiii , 

sed  cliam  Livii,  et  Taciti.  Alios  addii  Forcellinns. 

074.  Curatio  propric  est  cura,  adminislratio.  llinc 
transferlur  ad  illam  earam,  quae  morbis  adbibeiur. 

675.  Sententia  inversa  est  in  Jovenco,  aut  tra- 
jecti  suiu  verba,  el  aliquod  hemislicbiiim  decst. 
Evangelista  ait :  Nonne  vos  magis  plnris  estis  illis? 
Quis  aulem  vestrum  cogiians  potesl  adjicere  ad  stulu- 
ram  suam  cubilum  unum  ?  Et  de  vesliinenlo  quid  sot- 
licili  estis  ?  Considerate  lilia  agri,  quomodo  crescunl  : 
noit  laboiant,  neqtte  nent,  eic.  Igilur  haec  verba,  Nec 
dignum  fuerat  vestis  suspendere  curam  ,  coiijungenda 
suni  cum  verbis,  Cerniie  per  pingues,  elc.  Obscnrum 
eliam  est,  Nec  dignum  fuerat  vestis  suspendere  cu- 
ram  —  Pectoribus  pro  Nec  dignum  fuerat  cwain  de 
veste  relinere  pectore.  Veibuin  autem  cubilulia  pro- 
buui  est  :  quo  ulunlur  Livius,  Plinius,  Palladius. 


137  EVANGELICE  HIST0R1/E  LIB.  I. 

Pectoribus  noslris.  Numquid  cubitalia  possuut    A 

Incrementa  suis  homines  imponere  niembiis  ? 

Cernite,  per  pingues  agros  ut  lilia  florent. 

Non  ulli  tamen  iis  umquam  incubuere  labores. 
6S0  Nec  Salomona  illum,  cum  regni  divilis  aula 

151  Aiflueret,  talis  coniexit  gralia  vestis. 

Naiurale  boiuini  lerris  cornmune  placebit. 

Quod  si  pratorum,  fruticumque  virenlia  loela 

Ipse  Deus  veslit,  nostris  obnoxia  flammis, 
685  Cur  vobis  poiior  non  est  fiducia  patris? 

Ergocibum.potum,  vestemque,etinania  cuncta, 

LECTIONES  VARIANTES. 
Pectoribus  noslrisnonsicubitaHapossenl,  B  Juvencus  I.  tl,  vers.  84 


158 
Gentibus  infidis  lerrenam  linquite  curam. 
Vos  potius  digne  coelestia  quseriie  regna, 
Justitiamque  Dei  :  spontanea  caelera  currenl  : 
690  Crastina  nec  vobis  curelur  copia  rerum. 

152  Quisque  dies  sibimet  satis  est  pro  fraude 

[diurna. 
Judicium  veslrum  fugiat  damnatio  sseva. 
Nam  Dominus  jurisvestri  ducumenla  sequetur. 
Quae  vos  in  lerris  siatuetis  lempore  capti, 
Ha*c  eadem  vobis  Genitor  servabit  in  aelbra. 
Meosuram  tibi,  quam  ponis,  portare  neccsseest. 


695 


676.  Ott. 
ut  >ix  appareat  disliuctio  in  sicubitalia.  Reg.,  vecsi- 
cubilalia,  lere  eod^m  modo.  sed  glossa  inepta  supra 
si  ubicumque.  Rom.,  ruroi  sicubi  talia  possent.  Fabr., 
Poelmann.  in  texiu,  Hadam.,  num  sicubi  talia  pos- 
sunt.  Poelm.  pro  d.  s.,  Abl.,  Torn.,  Bas.,  Pectoribus, 
si  nunc  habitam  transiri  figuram  —  Per  se  nemo  po- 
test,  autquicquam  imponere  mcmbro.  Koenigius  con- 
jecit,  Pecloribus  nostris.  Numquid  cubitalia  possunt 
—  Incremenia  suis  homines  imponere  membris?  Quam 
conjeciuram  conflrmavii  Reuschius  exeodd.  Ilelmsi., 
et  Fnld.  Favent  noslri  cndice>  Valt.,  Reg.,Ott.Siispi- 
cabiiur  aliquis,  num  sic  cubitalia  possunt ,  etc.  Reus- 
cbius  ex  sui»  codicibus  legii  Pectoribus  nostris  :  non, 
si  cubitaliapossent,  etc.,  etcommeniatur  :  Nedignum 
quidem  est  discipulo  meo  curis  angi,  si  vel  m  ixime 
efficere  posset,  ut  slaturam  suam  excederet,  alqne 
corporis  alliludini  pariem  allerius  adileret.  Pro 
Pectoribus  nostris  melius  videtur  Pecloribus  vestris. 

6.7.  lla  Poelm.  in  texiu,  Fabr.,  Hadam.,  et  alii 
cum  mss.  nnstris.  Aldus  et  alii  edili  Per  sc,  elc,  ut 
nuper  explicui- 

678.  Reg.,  lilia  fulgent.  Tentabam  ordinem  borum 
versuum  ita  resiituere  :  Nonne  Deomagis  cst  liomi- 
num  curatio  cordi? —  Pecloribus,  nostis ,  numguid 
cubitalia  possint  —  lncrementa  suis  liomirus  imponere 
membris? —  Et  d.gnum  fuerat  vestis  suspendere  cu- 
ram.  —  Cerniie  per  pingues,  etc.  Intelligo  Pecloribus, 
cogiianles,  aui  cogitando  :  quamvis  enim  id  duiuin 
sil,  lainen  nferlur  ad  Evangelium  :  N iimquid  potest 
homo  cogitans,  etc.  Pro  cogitalione  pectora   posuit 

NOT.E. 

680.  Intelligo,  cum  Salomon  affluerel  regni  divi- 
tis  aula,  nt  aula  sit  in  auferendi  casu. 

681.  Gralia  pro  eleganlia,  venustate,  pulchritu- 
dine.  Sic  boc  verbum  accipiunt  Plinius,  Celsus, 
Quintilianus,  Apuleius,  et  ajquales.  Dinc  Ires  Gratiae 
nomen  liaxerunt. 

6&3  Barthius  libr.  xxxv  Advers.  cap.  12  hsc 
obseivat  :  Nemini  non  ignarissimo  non  est  nolum 
CULTA.  poetis  loca  fertilia,  fecunda,  cl  subacta  esse.  Al 
rero  non  est  proletarium,  lxta.  eud:m  significari.  Ju- 
vencus  libr.  i  :  Quocl  sipratorum,  fruticumque  virentia 
hvla  —  ipse  Dev.s  vestit,  El  in  lalibus  lales  scriplores 
non  sunt  aspernandi,  quos  vulgus  nulla  ratione  con- 
temnit  :  essent  autem  majoris  auctoritatis,  nisi  per  tot 
barbaras  monachorum  manus  ad  tios  pcrvitussenl.  Ro- 
gaiem  a  Barthio,  per  quas  alias  doctiores  inanus  ad 
nos  pervenire  poiiiisscut  haec  carmina  ?  Aut  quo  pa- 
cto  nos  ea  nuuc  haberemus  ,  nisi  per  monachorum 
nianus  ad  nos  landem  essent  delata?  Neque  vero 
probo,  qimd  aii  B-trtliius,  kcta  poelis  esseloca  ferlilia 
ex  boc  hico  Juvenci  :  nam  ciim  Iwta  conjungatur 
cum  vireniia,  hoc  polius  iiomen  absolnte  po>itum 
esse  censenilum  esl,  ul  1.  II,  vers.  8j7  :  Seminibus- 
que  illud  minus  omnibus  esse  virentum.  Coliimella  libr. 
I,  Cap.S  :  Anneniis.  et  vireniilus,  eorumque  fruciibus. 
Et  I.  in,  cap.  8  :  Natura  parera  legem  fecunitilaiis  di- 
xil  virenlibus  ,  alque  liominibus,  cwtcrisque  animalibus. 

084.  Vestil  :  de  hac  metaphora  vide  not.  ad  Dra- 

Patrol.  XIX. 


b79.  Reg.,  Oll..  Poelmann.  pro  d.  s.,  Rom.,  labo- 
res.  Ald.,  Had.,  Fabr.  et  alii,  ligones.  Conjiciat  ali- 
qnis,  ligone. 

680.  Ald.,  Fabr.,  Hadam.,  Poelmann.  in  texiu, 
Daventr. ,  et  alii,  Nec  Salomona  gravem.  Rea;.,  Olt., 
Nec  Salomonaillum.  Rom.,  Nec  Salomon  illutn.  Ex 
vulgata  leclione  Nec  Salo.nona  grave. n  coi)]\c\  poiest. 
Nec  Salomona  tamen.  Poelm.  pro  d.  s.  po>uil  Nec 
Salomona  illum,  quod  eliam  amplexus  est  Omeisius. 
Vide  lect.  var.  1.  n,  vers.  712. 

682.  Abest  hic  versus  ab  ediiis,  etiam  ab  ediiione 
Reuschiana.  Sed  cum  adsii  in  nostris  mss.  Rep.,  Oll. 
Rom.,  cur  eum  diutius  abesse  p.itiemur? 

683.  Rom.,  Cur  nobis  potior  non  e>>t  fiducia  pm- 
sens  ?  Reiine  quod  ediium  est. 

6S9.  A!d.,  Bas.,  ciurunt?  alii,  current. 

693.  Mss.  nostri  Reg.,  Olt.,  Rom..  juris  vestri. 
Edili,  vestri  juris. 

694.  Ott.,  Bas.,  Torn.,  Ald.,  Poelm.  pro  d.  s., 
QuKcumque  in  terris.  Beg.,  Rom.  ei  alii,  Qucc  vcs 
in  terris.  Ald.,  Bas.,  tempora  ;  alii ,  tempore.  B.idius 
exhibet ,  ct  explical  tempora,  hoc  est  tpmporalia 
judieia  :  ccipti,  hoc  est,  illecebris,  ei  oivitjis.  Reu- 
schiris  pra2lert  statuetis,  ttmpore  ccpti,  ubi  lempiis 
mei^nymice  sumilur  pro  eo,  quod  male  fit  in  tem- 
pore,  ut  in  illo  :  o  tempora,  o  niores ! 

696.  Vnlgo  male  liic  versus  interpungilur.  Sensus 
enim  est  :  necesse  libi  est  portare  mensuram  quain 
ponis,  scilicet  aliis  imponis. 


cont.  1.  i,  vers.  184  :  Noslris  obnoxia  flammis,  quia 
Evangelista  Mallhxus  ait  :  Si  aulem  fcenum  agn, 
quod  liodie  est,  et  cras  in  clibanum  mittitur,  Dcus  sic 
vestit,  eic.  Nempe  in  furnum  miitiiur  Clarius  Itala 
vetus  in  ms.  i  Sangerin.,  Et  cras  in  ignem  mitlitur. 
D  Badms  de  exustione  solis  verha  Juvenci  pncpostere 
exponebal. 

689.  Sponianeus,  Senecce,  et  posieriorum  verbum. 
A  Cellario  saculo  argenteo  restitnitur  contra  Vos- 
sium  :  sed  locus  Plinii,  quem  allegat  ex  Bonichio, 
incerta^  lectionis  est. 

690.  Pniilentius  Psych.  v.  615  :  Nec  le  soliuilet 
res  craslina.  Columbanus  :  Necte  sollicitet  circumflua 
copia  renim  :  quod  ex  ci!.  loco  Prudentii  sumpium, 
ei  ex  alio  llamartig.  v.  555  :  Et  nitidis  fallens  cir- 
cumflua  copia  rebu». 

091.  Evangelii  texlus  est  :  Craslinus  enim  dies  tol- 
licilus  erit  sibi  ipsi :  suf/icit  cnim  dwi  malitia  sita. 
Gra-ce  pro  malitia  est  xaxca,  af/lictio,  moleslia.  Recle 
ergo  Juveucus  pro  frnude  :  nam  frans  dainnum  eiiain 
siguilical.  Confer  not.  ad  Dracont.  1.  m,  v.  5"2u. 

692.  CAPUT  XL.  Xon  esse  temere  judieandum. 
Tum  cernere  nos  feslucam  in  alieno  oculo,  trabem  vero 
in  nostro  non  senlire.  ltem  non  jaciendas  esse  porcis 
margaritas.  Maith.  VII,  1  seqq.  ;  Lucae  vi,  57 ; 
Maic.  iv,  24. 

693.  Juris  vestri  documenta  scguctur  :  judicabit  vos 
in  judicio,  quo  vos  judicaveritis.  Par  pari  rcferet. 


m 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCI 


140 


Cernis  adhaerentem  feslncam  in  lumine  frairis, 

Nec  lamen  in  proprio  lignum  consistero  seniis? 

Atque  oculum  pi  ius  alterius  purgare  laboras  ? 
700  Diripe  sed  proprio  fallaxde  luniine  tignum. 

Tum  ininimam  alterius einabis  demere  irislam. 

>"-.'  canibus  sanctuin  dederitis,  neve  vcliiis 

153  Turpiter  inamundis  jaciare  monilia  porcis. 

Namque  illa  in  cceno  pedibus  subjeeta  jacftbunt, 
705  Conversique  snes  vasio  vos  vulnere  rumpenl. 
Poscenti  dabilur,  qiuircns  inventa  lenebil, 

Pulsaniique  aditus  foribus  pandelur  apertis. 

Vos  homines  natis  panem  poscenlibus  omnes 

Nuin  [apidem    dabitis ,   piscemve  petentibus, 

[anguem  ? 
710  Vos,  inquam,  rigidi,  quibusalte  esl  insiia  cordi 

LECTIONLS 

697.  Olt.  scribit  fistucam. 

698.  Bidius  legii  lignum ,    sed  conjicieb;it   legen 
durn  tignum,  quod  liabcpt  reliqui. 

690.  Rom.,  lubores ;  alii,  laboras.  Poelm.,  et  alii 
laboras  ?  cuin  interrogatnmis  noia,  quac  in  Evangelio 
eiiam  e\stat-  Nonnulfi  laboras  sine  inierrogatione. 

7i  0.  Poelm.  pro  d.  s.,  Erip  • ;  in  lextn,  Diripe,  cum 
plerisque.  Olt.,  Deripe.  Reg,,  0tt.,  A'd  ,  Davcnir., 
ll,\s.,tuminetrabem  :  quod  niiruui  est.  nain  a  i:i  Irabem 
eorripitur.  Ilom.,  Had.,Poelm.,eiaJii  recip,  tignum. 

702.  Lupus  abbas  Ferrarien?is  leg<bat  Se  sanctum 
canibus.  lu  m.-s.  .loslris  et  editis  inveiiio  :  Ne  cunibus 
sanclum. 

703.  Beg.,  et  a  sec.  m.  Olt.  scribuiit  munilia  pro 
monilit. 

704.  lladam.  ,  Samque  illo  in  coeno  :  le.e  cum 
aliis  illa. 

703  Bas.,  conrersique  suos  mendose.  Fabr.,  Toiu., 
Conversique  cunes.  Poelin.  p>o  il.  s.,  Converswque 
sues,  in  lextu  cum  niss.  el  p!crisq;ie  edilis,  Conver- 
sique  sues. 

707.  Bas.,  adylus,  quo  foriassc  respicil  Bom., 
adutis.  Sed  adiius  verum  esi.  In  Bom.  esl  aperte,  et 
supra  lamquam  diversa  leclio  apertis. 

702.  Audiendus  hoc  loco  est  Lupits  abbas  Feira- 

riensi*  emsl.  8  :  Servius  auctor  e-it,  qui  in  eo  vertu. 
u':i  Virgilitu  ujitolen  fecit  liis  verbis,  Egerimus,  nosti, 
e'.  nimiwn  meminisse  necesse  est,  lii,  inquit ,  metri  ne- 
cessilate  corripuil.  Iie^t  Jnvenctts  :  Ne  tanctum  cani- 
bus  dederitis ,  neve  velilis,  licel  quidnm  prceleritum 
perfectum  subjunetm .  et  futurum  differre  seribant. 
Quidquid  i<J  est,  gramwatices  lula  regula  csi,  rXisub- 
junaivi  poieril  variare  po  sis.  Excmpfa  iu  optimis  qui- 
basque  poetis  invenire  licel. 

Tiiij.  MonHia  :  boc  esi,  margaritas,  quibus  orna.ii- 
lur  inonilia. 

..  Rtimpenl,  lacerabunt  Ovidiis  in  !hiu  v.  005: 
Qnidque  Lycitrgiden  Lthuvit  e:  arbor-j  nalum  ,  —  Id- 

iue  audacem,  te  q-'aque  runiput  aper.  Adde.  Mar- 
li'lem  I.  xu    epigr.  14. 
70f.;-  CAPLT  KLf.  Petendum,  quoerendum,  et  pul- 

a  etse.  Mail  i.  vu,  7  seqq.,  x\i,  22  ;    M;irc.  xi, 
24 ;  Luc.  xi.  !l  ;  J  an.  xiv,  lo. 

ll     Duritie*,  qui  i  hoiiiines  rigidi,  ei    duri  suui, 
lioe  est   ad  benignitatem  ptinim  proclives. 
71.",.  Qunm  magh  gwdet,  hne  »'st,  iraaiito  a 

quum    proprie  guatttum,   quuutopcre. 


X         Duritics,  vestris  dabitis  semper  bona  nati*. 
Indulgcns  hominum  Genilor  bona  milia  digne 
Quam  proestare  magi<  gaudei  poscentibns  acipiis ! 
Qn.-e  cupilis  vobis  hominum    Ifiiefacia   venire, 
715  154  Haeccadem  vestrocunctis  pra^siaief  «vore. 
Hlcc  legis  summa  esi,  hoc  jus  dixere  pjnppheta?. 
Ite  per  angustam,  jusii.  sujira  sidera  portam. 
Quam  lata,  el  spatim-a  via  est,  quae  limite  Ixvo 
Prceruptum  convolvil  iter  caligine  mortis, 
720  Innumerajque  illam  peneliant  per   prona   ca- 

[lerva1  ! 
Viialis  vaslis  stipalur  semita  saxis, 
Celsaque  vix  paucos  ducii  per  scrupea  virtus. 
Al  si  quos  nimiiim  f;il!ax,  illexque  malorum 
Planities  suasit  defonni  Iubrica  lapsu, 
VARIANTES. 

B  709.  Beg.,  Ott.,  Rom.,  Non  Inpidem  dabitis,  pis- 
cemve  petenlibus,  anguem.  Editi,  JSum  lapidem  dabi- 
tis  ,  piscemve  pitenlibus ,  anguem  f  Id  m;igis  accedil 
ad  lexliim  Evan»elii  :  el  SS.  Pa:res  eiiam  |le- 
rumque  cum  inienogaiione  hanc  scntcnliam  effe- 
riini. 

711.  Fabr.,  dabilis  dona  optimu  nalis  ;  nescio  a  quo 
id  nuilmitns  fueril;  nam  mss.  cl  ediii  !;abenl  dabitis 
semperbtma  natis,  quod  probum  esi. 

13.   Fnriass"  ,  poscenlibus  cequus ,  vel  poscentibus 


(C'jua. 
71  I 


Poelni.  in 
s.,  Itomini. 
Reg.,  Ott.,  B<  m.,  supia  sidcra.    Edili,  super 


Poelm.  jn  lextu  cum  aliis  Quam,  pro  d.  s., 


c 


texiii  homimtm   cum  plerisque 
pro  (1. 
7i7. 

Wtlhfil. 

718. 

Qltorl. 

721,  l'"'-r.,  slrictis,  snpra  pro  d.  s.,  vaslis,  quod 
ex^i.il  in  Ol!.,  Roai.  el  'diiis. 

722.  Reg.,  Rnn..  ci  Ott.  a  s.  m.,  ducii,  qnod  e<li- 
dil  Torn.  Alii  j.leiique  ediii  cum  Ou.  in  lexlu  ducet. 
Ou.  elR)ft),  scriinuit  siropea. 

"r2'j.  lu  inss.  Beg.,  Olt.,  Rom.  scribilur  inlcx  pro 
iliex. 


I) 


i.am 

Pro  b  nis,  justis  adhrbeiur  eequit.  Virgilius  AntiA. 

.w.  i'iii:    /'«•  ti.    mto$  eequus,  amavil — Jttpiter. 
V  de  \±7,  \i.  I. 

.  CALLT  XLIL  \Mam  este  tiam,  qiur  durit  ad 
perdiiionem,  aityusitun  vero,  quw  ud   salulem.   Mallb 
i  ii.  13  >eqq.  ;  Luc.  xm.  21 

718.  Quam  latu.  forte  vaide  lata,  et  spatiosa  vii 


est.  Evangelisla  ait  :  lnlrale  per  angustam  porlam, 
qi'in  laltt  porta,  et  sprtliosa  via  est,  qum  ducit  ad  per- 
ditionem,  et  mulli  sttnt,  qui  intrant  per  eam.  At  in 
versicuio  seq.  cum  admiratione  :  Quam  cngusia  por- 
la,  el  arcta  via  est,  quw  ducil  ad  tituin  ;  et  pauci  sunt. 
qui  itiveniunl  eam  !  Crediderim  Laiuen,  alies-e  posse 
eliam  a  lextn  sacro  eam  nolam  admiraiionis  :  naui 
recius  est  liic  sensus,  Valde  angusta  pofta,  el  arcta 
yia  est,  eam  enim  vim  halet  par|icula  quam.  Itaque 
in  li  c  ipsa  sententia  exprimenda  eam  particulam 
omitiuiil  IMarius,  Ambrosius  ,  Leo  Magims  ,  et  alii. 
Llerique  mss.  codice>  Gr;rci  apnd  Weist-iiium  ,  el 
Matihaetimliabenl  non  ort.sed  TtlLec  panicula  inicr- 
rogationem,  \el  adinir,liionein  etiam  in  Juvenco  ar- 
gucre  p"test. 

7.0.  Per  proua,  per  declive.  quia  facilis  descensus 
averfti.  Silius  libr.  xv,  234  :  Pugnabal  natura  soli, 
parvoque  superne —  Bellantum  nisu,  pamm  uer  prona 
voltt'i—  Truncnto  insiubiles  fundvbant  corp  ,re  vitam. 
Seneea  epist.  ;23  :  Qui  per  pronum  ettnl,  resupinant 
corpora,  gui  in  arduum,  incumbunt. 

722.  Serupus  e^t  saxoni  qsperum  :  hinc  scrupeus, 
saxis  asperis  plenns,  et  scrupea  loca  aditu  il;lfi<i!ia 
vasiis  sa\i-  lidrrula.  Cel sa cum  virlut  potius  conjiiit- 
gendum,  nuani  cnin  servpea. 

~rl~>.  Jlte.v  ali  Uliciendo  :  vide  comment.  a<l  Lru- 
ii<'iit  v.  528  Psychom.  Cum  genitivo  apud  Apuleinm 
logo  :  Illex  animi  Venus. 

72  i.  Suasit  crnii  accusativo  loco  dativi.  Sic  <lian> 
Apujeius,  Toriu  lianus,  et  alii  locuti  sunt.  Si  sequa- 


I» 


EVANGELIC.E  HISTORLE  LIB.  I. 


442 


15  155  Anipit  hos,  pronosque  trahit,  vel.il  im-  A  740      Non  ego  palpaiitum  verbis,  et  honore  mo- 

[ vebor, 
Nec  me  quod  Dominum  perblanda  adnlatio  dicit. 
Praemia  coelestis  capiet  sponlanea  sedis. 
Hli  sed  merilo  gaudebunl  munere  regni, 
Qni  faciunl  nostri  Geniloris  jussa  volenles. 
745  Adveniet  mox  summa  dies,  qme  jure  severo 
Prarmia  jusliliaa  tribuet,  scelerique  gebennam. 
Tum  niibi  multorum  clamabit  talia  fleius. 
Xoiiiie  tuo  quondam  magnae  sub  nomine  nobis 
Virlutes  sanctis  domuerunl  omnia  jussis? 
750  Ssepe  etiam   nostra  est  vox  annumerata  pro- 

[phetis  : 
Servivitijue  tno  nobis  sub  nomine  damion. 
Tunc  jurabo  illis,  quod  talis  cognita  niimquam 
B         157  ^',a  "'il*i  est  hominum,  gestis  quae  sor- 

[det  iuiquis. 
Quisqiie  meis  monitis  aurcsque,  et  facta  dicabit, 
755  Hunc  a?qu-ibo  viro,  solidis  fundamina    saxis 


[  petus  amnis, 
Aut  alacer  sonipes  ruplis  effrenus  babenis, 
Aut  rectoris  egens  yentosa  per  aqnora  puppis. 

Observafe  illos,  falso  qui  nomine  vobis 
Insidias  facinnt,  appellanlurque  prophelae. 
730  ilos  ovium  species  vesiit,  sed  saeya  luporum 
Peclora    IVaude   tegunt  ,    lacerantque  ineauta 

[  traheules 
Agmina  credentum,  srevus  quos  decipit  error. 
Fruclihus  e  propriis  noscuntur  lalia  monstra  : 
Quemque  peiat  finem   fallax  doctrina,  viden- 

[  dum. 
735  Quapropter  rerum  molitio  perspiciatur. 

Nam  neqne  de  tribulis  ficus,  nec  seniibus  uvas 
Provenisse  umqnam  ruris  per  terga  notastis. 
Utque  arbor  proprio  vesiitur  germine  pomi, 
156  ^ic  ilolus  illorum  fructu  monsiranie  pa- 

[  tescit. 


LECTIONES  VARIANTEb. 


72G.  F:ibr.  eflrenis:  mss.  el  alii  editi  effrenus, 
0.1,100  inutari  n.on  debuii. 

752.  In  Oll.  faclum  est  cedenlum  forlasse  ex  cre- 
denlum  :  nam  aliquid  e>t  abrasum,  Alagis  probo 
credentum. 

754.  Olt-,  videiidii.n  sine  est,  quod  elegantiam 
prarfert.  Plerique  tamen  videndum  est. 

755.  Hic  versus  Quaproptcr  \n  Olt.  virgula  inclu- 
sus  est,  et  cin  umscriptus.  In  aliis  nostris  mss.  el 
cdiiis  sine  ulla  nota  reperitur.  Omeisius  et  Schoeit- 
genius  Fabricium  et  codd.  Ilelmst.  el  Ca.  seculi, 
illum  commoile  abesse  posse  censuerant.  Reuschius, 
quamvis  haesitans,  retinuii  lamen,  ei  sermonein  esse 
ail  de  i11is,qui  vitam  corruptam  dissimulant  :  quos 
ut  caveamus,  non  solum  docirina,  sed  et  vita  est 
inspicienda. 

756.  Fabr.,  ficus,  de  sentibus.  Alii,  ficus,  nec  sen- 
libus. 

738.  R*'g.,  Utque  arbor  vestitur  proprio;  emenda  : 
tUque  arbor  proprio  vestilur. 

"40.  Sabitieiius  a,d  cap.  vn  Matih.  edidil  Mon 
ergo  :  sed  lex  metri  e.xigit  Non  ego. 

74*.  Reg.,  Ott.,  Rom.,  Fabr.,'  perblanda.  Ald.  ei 
alii  ediii,  prablanda,  quain  vocein  novam  esse  ob- 


servat  Omeisius.  Heg.  scribit  adolatio  :  et  h.rc  seri- 
ptura  roagis  coi.gruit  meiro,  quam  adulalio,  m  h;i- 
bentca'teii  mss.  el  ediii  :  nam  secumla  in  adutatio 
esl  longa.  A  Juvenco  ner  systolen  eorripi,  Qmeisius 
aslruil.  Rom.,  qu<v  Domiiium,  neque  aliud  fortasse 
voluit  Aldiis  in  nexu  litteraruni.  Reg.,  a  s.  m. 
Rnin.,  dicel  :  alii,  dicil. 

743.  Poelm.,  in  textu,  Olli :  ulerique,  Illi. 

744.  Codex  Ilelmsi.,  volenter.  qiin  adveri  io  Apu- 
leius  etiam  usus  c.-t. 

745  Ba<.  ouarlege  qmc.  bi  Reg  uon  sntis  ex- 
primiiur,  an  scvero.  an  severa,  an  alisd  legendum  sit. 

748.  Reg.,  Oit.,  Rom.,  Pnelm.  pro  d/s.  qwndam 
m  igiuc  sub  nomiue  nobis —  Yinutes  sanctis  donucrunt 
omnia  jussis.  Ald.,  Iladam.,  Fabr.,  el  alii  edili  quon- 
dam  nobis  sub  nomine  rirtus —  Exstitit,  ct  Hostris  pa- 
rebant  omnia jussis.  Priorem  lectionero  tueiin  Reu- 
scbius,  qui  ail,  nobis  esse  dativuni  peisome,  cui 
aliquid  acquiriiur.  Notatur  arrogantia  istoriuu  bo- 
minum,  ijni  virluies,  qnas  per  eos  Deus  operatus 
est,  sibi  Iranscribere  non  verentur :  quo  eliam  v. 
seq.  lespicinnl  verba  sanctis  jussis. 

753.  Roni :  geniiis  :  corrige  gestis. 

754.  Res.,  meritis :  lege  monitis. 


NOTiE. 


lur  inlinilivus,  Innc  non  ita  rariim  esi  suadeo  cum 
accusalivo  pcrsonae,  ut  Sufideo  te  quiescere.  Scmper 
lamen  melius  esl  Stuuleo  tibi. 

725.   Pronosque,  ul  V.  720,  pef  prona. 

720.  Sonipes  p  eticiim  pro  eqno.  ILec  a  .luveneo 
addila  sunt,  ul  senientiam  eyangtTucam  c<i  firniel. 
Qiio  loco  salis  osiemlii,  quani  snbliiiii  slylo  onere 
poiuissei,  si  libeiius  vagari  voluis^e). 

727.  Iloratius,  1.  ni,  od-  4,  v.  15  :  Qui  terram 
inertem,  qui  mare  lempsrat — Veittosum. 

728.  CAP.UT  XLIli.  D  peudopropltnis  ct  lii/po- 
critis.  Mailb.  vu.  15  seq. ;  Luc.  vi,  ii.  Ob  erc.re 
aliquem  iiilenlmii  eU  venerari  el  colere  :  sed  ali- 
qnandn  sigui(^ca,l  cnnsidei  are,  et  .speeiilai  i,  ul  ab 
ejus  insipiis  e  ve  il  is,  qui  oliserv;il. 

755.  Molitxi,  emiatns  :  de  re  bona  et  m:'la  pro- 
rniscuc  ndiiibciui.  lusiili.iui iuin  non  solum  doetiina 
perspicienda  e.si,  -e  I  e^iam  upores  exnlnrandi. 

737.  liuris  ptr  terga  :  Mde  not.  ad  v.  671. 

740.  CAPUT  XLlV.  Non  qni  dicunt,  Domine,  Do- 


tnine,  intraturos  in  regnum  ccehrum,  sed  qtti  faeiunt 
jussa  Dei.  Matlh.  vn,  21  seqq.  Omeisiu>  per  lien- 
diadyn  exponil  verbis,  et  honore.  videlicet  verbis 
Itonoriftcis. 

742.  Sponianea  :  vide  not.  ad  v.  6o9. 

745.  Virgilins,  libr.  n  iEneid.  \.  "2i  :  Venit 
D  summa  dics,   et  inetuct<ibil>>  tempus. 

7 19.  Virlutes  :  hoc  vocabulum  in  saeris  litteris, 
et  :ih  eccb'siisiicis  sciiptorilms  |  assim  miraculia 
irilmitur. 

755.  /{,.s  gestat  et  gesta  sniit  insigmora  quxdam 
acta.  Idcirco  Hailius  roelius  putaret  faetis ,  quia  de 
privatis  loqnilur. 

754.  CAPlJf  XLV.  Domum  supra  petr.im  ivdifica- 
tam  i/ianere  ilUvsam,  supra  arenam  vero  nwre.  M.uih. 
vii,  2i,  seq  |.,  L'.h'.  \i.  17  seqq.  IV'  vocalmlb  qi  isque 
pio  q:<isquis  vide  not.  ad  Ih.noni.  hlir.  n.  719,  et 
ci •inmeul.  a<l  Piinlent.  hviiin.  7  Calb.  v.  2ln. 

75*5.  Fundanuna  vn\  poetica  Virailii ,  Ovidii  et 
ali"iuiii. 


145 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCI 


lii 


P.menti,  librata  siiper  qme  moenia  surgent. 
llla  domus  pluviis,  ventisque  illsesa  inanebit , 
Torrentumque  ininas  firniaio  robore  vincet : 
ILerenl  immotae  quoniam  fundamiiia  petra3. 

760  Qui  vero  auditu  lantum  mea  jussa  tenebit , 
Diversisque  procul  faclis  perlubiica  perget, 
Hunc  similem  faciam  volucri  qui  fulcit  arena 
Fundamenta  domus,  primo  cai  flamine  venti, 
Et  pluvia  effusis  coepit  cum  incumbere  rivis, 

763  Oinnis  subverso  procumbit  pondere  moles, 
158  Insequiiurque  gravi  tectorum  slrage  rui- 

[na. 
Talia  dicenlem  magna  admiratio  plebis 
Immensum    slupuit  ,    quoniam    transcenderat 


[alte 
Doclrinam  veterum  Chrislo  conce  s»a  potestas. 

LECTIO>ES  VARIANTES. 
mendose.Rom.,  super  cui,  mi-  B  vis  alii  omnes  habeant  cureal 


A  770  Denique  linquentem  celsi  fastigia  moniis 

Siipabat  gnudcns  populorum  lurba  seqnenium. 
Ecce  sed  horrenda  conlixus  viscera  tabe, 
Quem  totoobsessum  foedarat  corpore  lepra, 
Procubuit  venerans  juvenis,  Clirisiumque  pre- 

[calur ; 

775  Ut  eaream  tandem  languorispondere  lanli , 
Sufficiat  voluisse  luum,  Tum  dextera  Clirisli 
Atlaclu  solo  purgavit  lurida  membra. 

Incol ique  dehine  ,  celaret  gaudia,  jussil, 

159  El  'egi  p^rens  offerret  munera  templo. 

780      lude  recedenti  supplex  se  protinus  offert 
Centurio,  et  precibus  projectus  talibus  orat. 
Impubis  pueri  cruciaiur  spirilus  aeger, 
Cujus  cunctarepens  membrorummunialanguor 
Dissolvit,  vitamque  lenet  jam  poena  superstes. 


756.  Bas.,  ponenle, 
nus  bene.  Poelm.,  pro  d.  s.,  surgunl  :  alii,  surqent. 

759-  Ald.,  immoto.  Tom.,  Bas.,  imnota.  Pieri- 
que,  imnotce.  A!d.,  fundamine  :  sic  eiiam  Bas.,  et 
Torn.  Alii,  (undumina.  Poelm.  in  lexlu  immoloe  q. 
fundamina,  pro  d.  s.,  immoto  q.  (undamine. 

TGi.  R  g-.  pergit  :  caneri.  perget. 

76-2.  Fabr.  Hanc  :  enienda  Hunc. 

7t'.3.  Ou.,  primo  cui  (lamine  venti  ,  —  Et  pluvia  e(- 
fusis  cceptcun  mcumbere  rivis.  Reg.  sic,  sed  in(usis 
moeffusis,  et  gh.s-a  in  venti —  cum  coeperunl  incum- 
bere.  ln  Oli.,  a  pr.  m  ,  fone  fuit  flamina,  ex  quo 
factum  est  flamine.  Rom.,  FumdamenU  domus ,  cui 
flamineveivi,  —  Et  pluvuB  fusis  coepit  cum  mcumbe- 
re  rivis.  Dee»l  primo.  In  eduis  aliter  id  expressum 
est  ,  nen»pe  fundamenta  domus  ;  cui  mox  ut  flumina 
venii,  — ■  Et  rluvia  effusis  coeuere  incumbere  rivis. 

766.  Reg.,  Oit  ,  Rom.,  k\d.,grari.  Fabr.,  Poelm., 
et  nuniiuUi  alii.  gravis. 

767.  Re^'-  :  Talia  dicenle  fixa  admiratio  ;  et  glossa, 
dicente  —  Domino. 

768.  Rt-g.,  Oil.,     Rjm., 
transcenderet. 

775.  R  'in.,  El  ,  ad  nurg. 
caream.  Mal  h«us  eniui  ;iit 
Domine  ,  si  vis  ,    potes  me  mmulare.    Sunli    modo 
Mjrcus  et  Lucas.  ltaq  ;e  eonjecUiram  sequor,  quam- 


776. 
ciat. 

778. 
Pnelni. 
jussit  , 
Poelm. 
Resr.,  a 


Poelm.,  prod.  s.,  sufftciet :  plerique,   Suffi- 


trantcenderat;  editi , 

Ut.  Conjieere  licet  Lt 
Adorubat  eum  dicens  : 


Reg.,  Ott.,  a  sec.  m.   scribunt   Incolomi. 

in  tpxtu,  Torn.,  Iladatn.,  celure  hoec  giudia 

—  Et  tegi   parens    offerri  munera    temp!o. 

pro  d.  s.,   Fabr.,  celaret  gaudia...   offerret. 

pr.  m.,   celare  yaudia...  offrrret.    Reg..    ex 

correcfione,  Ott.,  Daveiiu-.,  Ald.,  Rom.,  Bas.,  celare 

licec...  offerret. 

781.  Ald.,  projecis. 

783.  Ald.  ,  Daventr.  ,  Had.  ,  Poelm.  ,  ct  plerique 
editi ,  tepens.  Fabricius  edidit  repens ,  fortasse  pro 
repente  ,  non  a  re po  ,  quod  exstat  etiam  m  Reg.  el 
Oltobon.  Consonat  Rom.  ,  ubi  mon.lum  esl  reperis 
pro  repens ,  el  pro  Cujus  legiiur  Ejus.  Duo  etiam 
cudices  apud  Onieisiura  exhilient  repens.  Reu>elnus 
edidit  tepens  ,  et  explicat  remittens :  sed  adverlit , 
Priidetitiuineorripuisseetiamprimamin  repo.  bymn. 
3  Perisl.  v.  161  :  Emical  inde  colnmba  repens.  Milii 
non  satis  id  constai  :  nnm  eo  in  loco  repens  fortasse 
posiium  est  pro  repenie  :  et  Isonis  vetus  glossa  ex- 
plicai  repens—subita.  In  not.  ad  Dracontium,  libr.  i 
v.  28  >  :  Et  maculosa  repit  tquamis  per  viscera  ser- 
pens.  ostendi  noiimillam  esse  ralioncui,  cur  prima  iu 
repo  corripi  p..ssit.  Repo  per  metalbesin  a  verbo 
grteco  Ipvoi  onginem  trabere  coulirmai  Forcellinus. 


not^:. 

756.  Llbratu,  quasi  ad  libram  collocata  ,  ad  li- 
l.rain  condiia  ,  nl  nuiare  nequeant  ,  libeilae  instru- 
iuenio  zquata.  Surgent  ,  ev  Virgilio  ,  1.  i  ^Eneid.  v. 
iil  :  0  foriunati,  quorum  jum  nwnia  surgunt. 

7<ii.  biveihis :  i  empe  opposilis  ,  contrariig  ,  nam 
Iia.:  eliam  signiflcalione  nonien  diversus  gaudet,  quod 
ninltis  exemplis  Lexicographi  conirmant,  Lubricum 
Bubstantiti  more  dixerunt  Pliniiis ,  Macrobius,  Ul- 
pi  uius  et  slii. 

76^.  lmmensum  adverbii  more  efferiint  Sallostins, 
OvnJius ,  Tacitus  el alii.  Stupuit  de  siuporc  ex  ad- 
iii .r.'iione  ono  cum  accusati\o  ilerom  I.  ti,  v.  297: 
St  ipuere  magistrum. 

7U'J.  Evangelisia  M  illliams  ail:  Erat  enim  docens 
eos ,  sicul  potestalem  liabens  ,  el  non  sicut  scriboe 
eorum  ,  et  pharisa,'i.  lutelli^it  erjro  iuvencus  vele- 
rum  iiomine  sciib.is  ,  et  pbarisaeos,  aut  etiam  se- 
nmres. 

770.  C\PUT  XLYI 
lepromm  curut.  Mailh 
Luc.v  ,  i±. 

774.  Juvenis  .  immo  virplenus  lepra.  utait  Lucas. 
A  Jisis  not.  ad  l.  n  v.  332,  419,  de  hac  voce  juve- 
nis, 

776.  Voluisse  tuum  ,   voluulas  tua.  Yide  nol.  ad 


]) 


Descendens  Jesus  de  monte  , 
Mii  ,   1.  seqq.,  Marc.  i,  40; 


Dracont.  libr.  i,  v.  367. 

777.  Virgilins,  libr.  vn,  v.  350  :  Volvitur  atlactu 
nullo.  Varro  etiam  ablaiivo  attactu  tisus  e>l :  ac  ne- 
gai  Forcellinus ,  extra  ablaiivum  casumexempla  re- 
periri...  Purgare  veibum  esi  htiic  rei  accommndalis- 
siinuin,  ut  notavit  Amizenius,  Observai.  Spec.  cap 
9.  Cypnanus,  deidol.  Vanit.,  Lepvosos  purgnret.  ' 

7aU.  CAPUT  XLVII.  Putrum  ceniuriunis  paraluli- 
cumcuratum.  Matth.  viu,  5  seqq.;  Luca-  vn,  1. 

7&-2.  Qiiem  Mailha-us  puerum  seniper,  Lucas  ple- 
ruinque  servum,  aliquandi»  puerum  vi.cat.  Romani 
serv.-s  sous  etiam  senes  vucabant  pueros. Confer 
comment.  ad  Prudcnt.  bymn.  9  Caibem.  v.  1.  N-m 
igitnr  vide«»,  cur  Juvencus  impubem  piterum  dicat 
ceiituriouis  servum.  Sa»pe  juvenem  vocai  h..miiiem 
adultiim  :  al  p, ■  er  unpubes  ad  veram  pueiiliam  om- 
iiiiio  releiemliiin  e>l. 

784.  Uissolvit:  verbiun  proprium  ad  paralysii.  ex- 
plieaiidam.  Vide  iuu.  ad  Drarout.  I.  n,  v.  i^  -.Ossi- 
bus  et  nervis  resoluta  carne  retcctis.  Qu.id  poetia  su- 
persies  viiam  leuerei,  ita  intelliiio,  in  membris  pa- 
raljsi  re>ohiii-  et  moriiiis  poenam  fuisbe,  qu;c  su- 
per.^teserat  vita3  aliorum  membrorum.  Confer  not 
ad  v.  605  1.  n. 


145  EVANGELIC.E 

785  Sed  jussu  miserere,  precor:  nam  lecta  subire 
Crimina  nosira  vetnnl  vitae,  lucisque  pareniem. 
Nunc  verbo  saiis  cst  jubeas  remeare  saluiem. 
Subjeelos  mihi  saepe  viros  sic  nostra  poteslas 
Ofliciis  verho  jussis  parere  coegit. 

790  Dixerat :  ille  viri  motus  precibttsque  ,  fideque  , 
TaMa  conversus  populo  dat  dicia  sequenti. 
Haud  nmqiiam  lalem  niemini  megeniis  aviiae 
160  Invenisse  (idem  :  sed  veris  discite  diclis  , 
Ojuul  uiulios  homines  diversis  partibus  oibis 

795  Progeniios  eceli  regnum  sublime  vocabit 

Cum  patribus  nostris  viiali  accumbere  mensae  : 
Progenies  quorum  caccis  demersa  tenebris 


HISTORLE  LIB.  I.  146 

A         Dentibus  borrendum   stridens  ,  fletumque  fre- 

[quenlans 
Perpeluis  pcenam  cruciaiibusacta  subibit. 
800  At  ubi  jam  juveni  meniis  virtule  fidelis, 

161  Ui  credis,  veniel  fructus  cumluce  salutis. 
Dixerat,  el  dicto  citius  cum  vcce  lnquenlis 
Ad  puerum  celeris  transcurrunt  munera  verbi. 
Ingressusque  domum  miles  properante  recursu 
805  Puevenis-e  Dei  laeiatur  dona  medentis. 

JEdes  inde  Petii  sanctus  penetrabat  Iesus, 
Cujus  anhela  socrus  aeslu,  febrique  jacebat. 
Utque  illi  dextram  tetigii  Salvator  lesus, 
809  Sana  minisierium  prsebebat  femina  mensis. 


LECTIONES  VARIANTES. 


791.  Reg. ,  Olt.,  Rom.,  Ald.,  Torn.,  Bas.,  Quod 
multos.  Hadam.  ,  Fabr.  ,  Poelm.  ,  pro  d.  s.  ,  Quam 
multos. 

796.  Ald.,  vestris:  alii,  noslris. 

797.  Torn. ,  Fabr. ,  scribunl  demersa  :  plerique  , 
dimersa.  Ba<.  ,  diversa,  minus  bene,  quamvis  bouo 
aliqno  sensu  explicari  id  pos^it ,  nempe  oppobitu  , 
ain  in  parie  contraria  el  opposila.  Vide  nol.ad  v.  761. 

798.  Oit.,  a  |>r.  m.,  fleiamque ,  in  Reg.,  a  pr.  m., 
foriasse  fuit  flentumque.  Scriptura  commuiiis ,  fle- 
tumque. 

799    Reg.,  pocno?;  reliqui,  poenam. 
800.  Reg.  ,  Ott.  ,  Rom.  ,  Ald. ,  Al  libi.  Ila  etiam 
Torn.  ,  etBas.  Alii  cum  Hadam.  Poelm.  ,  in  lexiu  , 


B  Ac  tibi.  Ald.  ,  Fabr. ,  Rnm.  ,  Tom.  ,  Bas.  ,  juvenis. 
A\\\,jureni.  In  Reg.  ex  fidelis  factnm  fideli ,  scilicet 
virlute.  Reuschius,  At  tibi  jamjureni  mentis  virmte 
fidelis,  eic  Scilicet,  Tibi,  o  centurio,  fidei  iu:e  fruc- 
tus  veniet  :  juvenis,  quem  adeo  lidelem  tibi  ei  obse- 
quentem  praedicasli,  accipiet  lucem  salulis,  sive  sa- 
niiatem.  Duo  dativi  eidem  verl.o  adjunguniur  in  hac 
Reusebii  scripiura  et  expositione. 

805.  Ald.,  Bas.,  Poelm.,  pro  d.  s.,  percurrunl  : 
alii,  transcurrunt. 

805.  Rom.,  Provenisse  :  melius  caeleri  Prasvenisse. 

^08.  Reg.,  Servator  :  reliqui,  Salvator. 

809.  Posi  bunc  v.  Reg.  :  Explicit  libcr  i,  lncipit 
liber  n. 


N0T.E. 


791 .  Dat  dida  :  aliquando  dare  verba  significat  lo- 
qui,  non  fallere.  Exempla  proiuli  in  not.  ad  Dracont. 
libr.  iii,  v.  456. 

792.  Memini  me  invenisse  :  elegans  esset  cum  infi- 
nitivo  pr.esenti,  etiamsi  de  re  praeierila  sermo  sit.  p 
Veruni  etiam  cuin  iulinilivo  pra:terilo  apud   Cicero- 
nein,  Virgilium  aliosque  pmbos  scriptores  repentur. 

795.  Coeli  regnum  sublime  figuraie  pro  regnator 
cceli  sublimis.  Reuscliius  supplebat,  Vel  cceli  regnum 
tenens  vocabit,  vel  Pater  ccelesiis  ad  coeli  regnum  vuca- 
bil.  Noiandum  vocabit  uiin  inliniiivo  accumbere  vitali 
mensce.  Horatius,  libr.  n,  od.  18,  in  lin.,  de  l.haronle: 
Hic  levare  functum  —  Pauperem  laboribus —  Yocaius, 
utque  non  vocatus  audit.  Nonnulli  iia  ordinem  collo- 
canl  :  Charon  vocatus,  aique  non  vocalus  audit  levure  , 
eic.  Aiii,  nielius :  Yocatus  levare  pauperem  [unctum 
laboribus,  atqne  non  wcatus,  audit.  Nimirum  paupe- 
rem  a  labonbus  sublevat,  sive  ad  id  vocetur,  sive 
non  vocelur.  INoiandum  eiiam  verbum  ipsuin  voca- 
bit.  quod  absolule  positum  solemne  esl  pro  imiiare 
ad  coenam.  Ilinc  vocator,  el  vocalio.  Exetnpla,  qui 
voles,  leges  apud  Forcellinum,  aliosve  lexicogra- 
plios. 

796.  Virgilius,  i  JEn.  v.  85:  Tu  das  eputis  accum- 
bere  Divum.  D 

797.  Maiihaeus  hic,  et  cap.  xxn,  v.  13,  vocat  te- 
nebras  exteriores.  Mazochius,  ad  Mallb.  vm,  12  , 
lom.  ii!  Spicil.,  hanc  appellatiouem  desnmit  ex  eo, 
quod  locus  carcens  se<relior,  et  obsrurior  eral  ve- 
luti  carcerexira  carcerem.  Acta  S.  Vincemii,  sect. 
8  :  Quwriie  locum  tenebrotum,  et  oppressum  urgente 
tectura,  ab  omni  pubtica  luce  sepositum,  perpeluaque 
nocte  damnatum,  rcolui  ejus  peculiarem,  extra  lidili- 
cet  carceres  carcerem. 

798.  Horrendum  adverbii  more.  Virgilius,  lib.  vi, 


288:  Horrendumstridens.  Millo  alios. 

799.  Acta,  coacta,  impulsa,  subacta.  Has  enim 
sigmlicaiiones  aliasque  id  verbum  babel. 

802.  Cum  voce  :  vide  var.  Lect.  ad  I.  n,v.  597,  Cum 
dicio. 

80i.  Reeursus  prnprie  significat  redilum,  qui  cur- 
rendo  fit.  Maiibaus  in  Vulgata  soluni  babet:  El  dixil 
Jesus  centuriuni  :  Yade.  et  sicut  credidisti,  fiul  nbi  : 
etsanatus  est  puerin  itla  ftorc.  Itala  in  nonmulismss., 
pb  riqne  Gra-ci  codices,  Versio  ^Eihiopica,  ei  Syra. 
altera,  addunt :  Et  conversus  centurio  in  domum  suam, 
eadem  hora  invenit  puerum  sanum. 

805.  Lceiatur  cuni  iufiuiiivo  satis  usitatum  est. 

806.  CAPUT  XLVIll.  Socrum  Petri  (ebricitanlem 
tactu  liberalam.  Matt.  vm,  14  seq.;  Marc.  i,  50  ^eq.; 
Luc.  iv.  38. 

807.  Sedulius,  libr.  iii  v.  35  :  Forte  Petri  validce 
torrebat  lampadis  wstu  —  Eebris  anltela  socrum.  Pro- 
prie  anlielu  esl  anhelans,  ul  socrus  anhela.  Sedulius 
febrim  anltelam  vocat,  quia  anhelare  facii.  Coosule 
notas  in  ednione  Arnlzenii.  Jacebat  apposiie  et  am 
dictum  :  nam  iioc  verbum  sajpe  adbibetur,  cum  de 
a^gris  sermo  est. 

808.  Salvator  :  vnx  antiquioribus  ignota,  a  cbris- 
lianis  scriptoribus,  Teriulliano.  Lactanlio,  et  aliis 
usurpari  ccepta  :  cujus  proinde  usiim  egtegie 
vindicat  Augustinus,  serm.  299.  sect.  0.  Profernr 
etiain  veius  inscriptio  ex  Gruiero,  pag.  15,  nnm.  5  : 
Jovi  custodi  Quirino  Sulvatori  pro  salute  Ccesaris  Ner- 
va-  Trajani,  eiC.  Isidorus,  1.  \n  Orig.  cap.  2,  eum 
S.  Aiigu-lino  idem  verlnim  defeudii.  Anm  lator  Isi- 
doii  adverlil,  soteru,  seu  salvatorem  non  satisexpri- 
mi  servaloris  voce. 

809.  Ministerium  praebere  dixit  Ulpianus,  ut  alii 
ministerium  pnvslare,  facere. 


147 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCI 


•1  iS 


LIBER  SECUNDUS. 


162  J-> iii'pie   dies  prono    decedens  luliiine,  A 

[ponluin 
Inciderat,  furvamque  supernox  coeiula  pallam 
Sidereis  piclam  flarnmis  per  inane  trahebat  : 
Cum  mulios  homiues,  inentis  languore  ruentes, 
5  Devinctosque  animam  scelerata  dccmonis  arie, 

163  Certatim  populi  caecajam  nocte  ferebanl. 
Sed  verbuin  Chrisli,  tanto  languore  remolo, 


Omnibus  indulgens  praibehat  munera  Patris. 
Ecce  scd  exortns  major  cum  luce  luiiiulliis 

10  Gralanlis  po|.uli  cnm  turbis  :  anxius  ille 
In  mare  volivolum  celsam  deducere  jussit 
Discipulis  puppim.  Precibus  tum  scriba  profusis 
Navigio  Sancii  parilex  poscebat  abire 
Olli  Cliristus  ait  :  Quo  me  tu,  scriba,  sequeris  ? 

1S  164  Vulpibus  in  saltu  rupes  excisa  latebram 


LECTIONES  VARIANTES. 


2.  Reg.,  Tfirn.,  Contigerat,et  in  Ret'.  supra  tam- 
qu:im  glossa  Inciderat,  vel  inlwerat.  Communis  lec- 
LM  Incidernt  proba  est.  Apnd  Reuscbiiim  noniiulli 
cum  Aldo  (vmuli  :  sed  cwrula  epithelon  nocti  con- 
veiiicntissimui!)  es-e ,  ex  Gnecorum  appellalione 
apnosite  notavit  Koenigiti*. 

5.  R  g.,  Oti.,  Rrtlff:,  Poelm.,  pro  d.  s.,  Devinc- 
tosque  animaui,  qui  Groccismus  est  rii1£d  notus.  Ple- 
rique  editi  Devinctasque  animas.  Iu  Torn.  mendu  n 
videlur  Deviclasque  animas. 

7.  Rom.,  ferebant  —  Ad  verbum  Christi  :  tactu  lan- 
guore  rcmoto. 

8.  In  Poe!m.  eiror  videlur  munere  :  in  aliis  est 
munera,  et  slossa  in  R  g.  sanitates. 

9.  On.,  R-mi.,  Torn. ,  exorla.  Reg.  extorta  ,  nou 
bene.  Aldus  edidit  exortas  in  Ei  ralis  correxil  exorlus, 
quod  habent  Hadam.  ,  Poelm.  iti  lexiu,  et  alii. 


10.  Pleriquesic  iiiterpnngunl  Gratanth  populi,  cum 
titrbis  anxius  ille  :  quod  sic  exponendum  est ,  cum 
ille  anxius  pro  lurbis.  Distinguo  ,  Gratantis  populi 
cum  turbis  :  anxius  ille. 

1-2.  Plerique,  Discipulis;  iionnulli  aputl  Onieisiuin, 
Discipulos.  Utruiii'|ue  rectuin  esl.  Koui.,  profusus  : 
B  rectiusalii,  profusis. 

13.  Omeisius  lestatur,  nonnemiuem  legere  nnille 
sancto  pro  Sancli  :  <|iio  noniine  Juvencus  per  anlo- 
nomasiam  Cbristum  frepienter  appellal.  Et  h;ecest 
glossa  Reg.,  Sancli — Christi. 

14.  llic  ,  et  aliis  in  locis  variant  mss.,  et  cdili  : 
modo  olli,  niodo  illi  scribiiur. 

15.  Reg.,  Ott.  scribunl  rupis.  Observat  Reiischius, 
iu  FuldeiM  noii  inale  legi  rupes  exesa,  wt  exesum  an- 
n  um  apud  Seoecaib  Tragiciini,  exesa  sax:t  apud  Se- 
necim  Philosophum. 


not^e. 


1.  CAPUT  I.  Plurimos  aujrotos  curatvs,  ac  verba 
Domini  ad  scribam.  qni  flHH  srqtii  volebat.  Manli.  vni, 
!6,seqM-;  M.nv.i ,  32;  Luc.  ix,  58.  Adveneudum  est, 
iu  ea  distinclione  capiium  Evangehi  Matlh;ei,  qua 
nunc  utiuiiir,  libriim  secundiim  Juvi  nci  inclioari  v.  ^ 
10  cap  v 1 1 1 .  Ai  olioi  ;ilio  nnxlo  c;>pila  indieahantur, 
nt  vrdere  tfedt  apod  Marii.ineum  el  Sibaiieiium. 
.iuveiiiUi  igiuir,  Mallhamm  poli-simum  seculus,  pri- 
inuM  liiir.mi  perduxit  ad  capul  xx  Matlh;ri  jntfa  ve- 
li-reni  caniiiim  tli<tinclionein  :  inde  a  cp.  xxt  exor- 
sus  e-t  liliiuin  seciindum  sui  earminis,  <|iieiii  |;"r- 
duxil  ail  caput  iisque  xl.  Librum  iu  a  cap.  xli  ad 
cipul  lxii  cutitiiiuavii.  Poslremtis  liber  hisiorirje 
e\ange'ice  relifpia  Matihei  capiia  ac.  lxiii  ad  raput 
liltimuii)  lxxiv  conprehendit.  In  primo  hujus  lihri 
versu  notandum  est  prouo  lumine  :  naui  prona  dies, 
pronum  sidus,  prona  lux  i leganler  a  poetis  dicitur, 
cuni  e*  prope  occasum  sunt.  Badius  ail  :  Desciipito 
temporis  vespertini,  qua  niliil  elegantius. 

t,  Innderat  ponlum  pro  Incideral  in  ponlum  :  sic 
p  >>ie;t,  v.  5;l  :  Foveam  si  forte  pecuscula  vestra  — 
Inriderint.  Prudenlius,  Psychom.  v.270:  Hunc  eques 
ill.idolum,  dum  ferlurprwpele  cursu,  — IttcilRl. NepiiS 
in  Ailico,  c.ip.  10:  Xequod  perirulum  inciderel,  quod 
noctu  fiebal,  prcesidium  ei  misit.  (Juxdain  alia  Virgilii  0 
el  Lueretii  illegantur,  sed  dubuc  lectionis.  Super 
videiur  hi:  posiium  pro  desuper.  Nocii  irihiiitur 
palla  ,  qurje  e-t  veslis  nuiliebris.  Vide  noi.  ad  Dra- 
cont.  I.  ii  v.  5'2I,  el  comment.  ad  Prinlent.  bymn.  5 
Cailiem.  v.  27,  28,  quo  loco  Prddeniius  Juve  .cum 
visus  est  Giselino  iniit;iri  :  Absentemque  diem  lux 
agit  cemula.  Raithius,  lihr.  x  Advers.  cap.  20  :  Pe- 
plum  illum  (  lOClis)  non  ineleganter  describil  Jnvencus 
initio  1.  n  :  Ncquisin  poetaCliristutn  professo  insolens 
hoc  opinelur.  Jamque,  etc.  Eleganler  quide  ■  ;  el  non 
pauca  in  eo  poeta,  qua;  pressisse  ingenium  in  graliam 
materiic  argnunt,  ut  docebimus  aliquando  prolixius, 
praicipue  cum  optimo  cxemplari  nieinbruneo  simus  in- 
slrucli.  qun  melius   neminem  hactenus  contulisse,  ?ed 


nec  vidisse  opinamur. 

3.  Flamma,  et  ignis  ab  antiquis,  sed  praescrtim  a 
poetis  passim  siderilms  li  ibtiilur.  Per  inane:  id  eliam 
poeliciim  est  pro  per  aerem.  Vide  I.  i,  v.  59fa. 

6.  GcBca  nocte,  obscura.  Ferebant  :  adverhimn  tem- 
poris  cutn  indieitivo  jnegilur  ,  ciim  inentio  lem- 
piiris  pr.eccssil.  Vide  1.  i  \ers.  517  sei|q. 

9.  Libro  i.  vers.  80-  :  Cum  luce  sulutis. 

10.  Graianlis,  gialul.intis,  vel  poiius  gralias  agen- 
tis.  Nam  grator  hanc  eiiam  signiticatiouein  hahel, 
quamvis  ilubia  unnnullis  videatur  lectio  apud  Ovi- 
diuml.  iti  F;iSl.  vers.  418.  qui  pro  Gratare  legunt 
Cratera.  Anxius,  ut  alii  distiiiguuul,  ponitnr  cum 
dativo.  Ovidius  Ileroid.  epist.  20,  vers.  l'J8  ,  Anxiu 
sunl  vita;  pectora  noslra  tuai,  hoc  esl,  pro  lua  viia. 

11.  Mare  velivolum.  exVirgilio.  Vide  noi.  ad  Dra- 
cont.  I.  n  vers.  185,  Dedttcere  pupp-.m  ;  phrasis  nau- 
lica,  ciim  naves  ex  navalibiis,  sen  poriu  in  mare  dil- 
cuniur.  Loea  similia  scriptorum  Lexicographi  iudi- 
cant.  Evangeli-ia  pauci-  aii  :  Yidens  aulein  Jesus 
turbat  multa»  circum  se,  jussil  irc  irans  fretttm.  Versio 
antiqua  :  Jussil  disciputos  suos  ire  trans  frelum. 

13.  Navigium  de  quovis  navis  genere  dicilur. 
Omeisius  navigio  pro  navi  more  scriptorum  seqliioris 
laiinitaiis  posiium  ait. 

14.  Inlerpretalio  verhorum  Mailhai  :  Et  accedens 
itnits  scriba,  ail  illi  :  Magisler,  sequar  te  quocumque 
ieris.  Et  dicit  ei  Jesus  :  Yulpes  foveas  habenl  ,  et  vo- 
lucres  cozti  nido>  :  filius  autem  Itominis  uon  liubet ,  ubi 
reclinet  caput.  Simili  modo  explicat  Hicrnnynius,()uiri 
Jesum  sic  loquenicin  in.lucii  :  Qttid  me  prop  er  divi- 
lias,  et  smcult  lucia  sequi  iU,  cunt  uec hospiliolum  h  t- 
beam.  Juvencus  autein  potius  notaie  videtur  perfi- 
diam  Jud;eoruiii  eum  ln»eclaniium  :  ait  eiiim  \ers. 
18  :  Geniis  sic  sunt  ntolimina  veslra. 

1?>.  Lalebnc  in  plurali  magis  usilalum  :  sed  tot 
suut  exempl.i  smgulaiis  latebra  apud  probalissimos 
scriptores.  ut  in  controversiain  id  vocari  non  debeat. 


149  EVANGELKLE  I 

Pnebet,  et  aeriis  avibns  dat  silva  quietem, 
Ast  hominis  nalo  nullis  succedere  leciis 
Est  litiiurn  :  gentis  sic  sunt  molimina  vestnr. 
Tunc  e  discipulis  unus  sic  ore  rogabat  : 
20  TJltima  defuncto  debentur  munera  patri. 

Hinc  spatium  tribuatnobis  lua,  Sancte,  volunlas, 
Ul  liceat  miseri  geniloris  condere  corpus. 
Chriitus  ad  haec  :  Iliner  potius  comilabere  nos- 
Et  sinede.unetisdefunctoscoiidereterra?.  [trum, 
25  165    Conscendunt   navem  ,   ventoque   inflata 

[tumescunt 
Vela  suo,flucluque  volat  stridenle  carina. 
Postquam   altum  lenuit  puppis,  consurgere  in 

liras 


ISTORI.E  LIB.  II.  i50 

A         Pontus  ,    et  immensis   hinc    inde   tnmescere 

[ventis 
Instat ,  ct  ad  ccclum  rabidos  sustollere  montes. 
30  Et  nunc  mole  ferit  puppim,  nunc  turbine  pro- 

[ram, 
Illisosque  super  lalerum  labulata  recepiant 
FIucius,  disjectoque  aperitur  terra  profundo. 
Interea  in  puppi  somnum'  carpebai  lesus. 
lllum  discipuli  pariter,  nautaBque  pavenles 
35  Evigilare  rogant,  pontique  pericula  monslranl. 
Ille  dehinc  :  Quam  nulla  snbest  fiducia  vobis ! 
166  bifldos  animos  timor  irruit !  Inde  procellis 
Imperat,  et  placidarn  sternit  super  aequora  pa- 

[cem. 


LECTIONES  VARIANTES. 


16.  Rom.,  .'Elhereis  avibus  prcebet  ut  silva  quietem, 
non  inepte,  ei  fortasse  legendum  est  ac  silva.  Prius 
fuit  silvam.  Alii  aeriis,  alii  acreis  scribunl. 

i7.  Bas.,  secedere  teclis  :  uielius  cajleri,  snccedere. 

18.  Oilob.,  Poelm.  pro  d.  s.,  qentis  sic  est  thtentio 
ve-itrce.  Alii.  qentis  sic  snnt  molimina  vesiftje.  Infra  vei  s. 
310,  llle  sed  internce  cernens  molimina  mentis.  Alibi 
pariier  eodcm  vocahulo  iiiiiur  Jnvencus. 

2i.  Rom.,  Al.l.,  Ras  ,  Sed  :  alii  Hinc.  Otl.,R.g., 
Rom.,  Ald.  ,  Torn.  Bis.  ,  nobis  tua.  Ilad.,  Fahr., 
Poelm.,  lua  nobis.  Plerique,  sanciu  ;  in  Oit.  videtur 
esse  Sancte,  quod ,  ut  putn  ,  a  manu  Juvenci  esi  : 
nam  solet  ila  Ghristum  appellare  :  et  inffa  vers.181 
simili  inodo  ait  :  Haud  dubium  est,  quin  larqa  Dei  te, 
Sancte,  votuntas,  elc.  Consule,  si  placet ,  notanr  ad 
vers.  9ii  hymni  3  Cathemerinwii  Prudenlii  :  Nos  iqi- 
lur  tua,  Sancte,  n  anus. 

23.  Ouoh.  a  pr.  iu.,  iiener,  correclum  per  itiner, 
quod  habent  plerique.  Bas. ,  Poelm.  pro  d.  s.,  cal- 
lcm.  Aldus,  calcem.  Fabriciiis  legil  itiner,  et  in  com- 
ment.  observat,  pro  itineris  passim  iteris  upud  Juven- 
ciun  reposuisse  Georgium  Cassaudrum  :  se  autem 
ail  in  suo  vetusio  codice  aliier  invenisse  :  nimirum 
vide  ,  autaliquid  aliud.  Vide  lect.  var.  ad  vers.  525 
I.  i.  Rom.  depravaie.  Christus  ad  Iwc  :  itinere  melius 
contraliere  naturam.  Torri.  ,  ilincr  melius  comitabere 
noslrum.  Alii  potius  pro  melius. 

24.  Roni.,  Torn.,  Bas. ,  Ald.,  lertm.  Alii  ,  terra. 
Vide  I.  iii,  vers.  69,  ubi  o.nnes  legirm  Discipuli  con- 
dunl  terrce. 

25.  Rom.  scrihil  navim. 

26    Oit.  pro  d.  s.,  ftatnque  volal. 

2i.  Reg.,  el  immissis  liic  :Torn.,  et  immissis  hinc  : 
alii,  el  immemis  hinc  :  quod  mavull  Ruuschius,  ut 
repelitse  vocuke  lumescere  signilicatus  augeatur.  Ci- 


B  cero  dixit  pariter  immensus  aer,  Virgilius  immensat 
nubes. 

29.  Reg.,  Inslat,  et  ad  ccelum  rapidos  sustollere. 
Ald.,  Bas.,  Torn.,  Ccepit,  el  ad  ccelum  rapidos.  Rom., 
Ou.,lIad.  ,  Poelm.  in  lextu,  et  alii ,  fnstat,  et  ad 
coelum  rabidos.  Fabr.,  Ccepit,  et  abruptos  ad  ccelum 
tollere  monles.  Poelm.  pro  d.  s.  ires  versus  sppmiit 
prfi  hoc  solo  ,  scilicet,  Venlorum  rabies,  mixlis  hihc 
inde  procellis. —  Cozpit,  et  ad  ccetum  rapidos  sustollerc 
montes:  —  Pontus  e:  abruptos  tollil  trans  sidera  mon- 
tes.  Omeisiusaii,  verbuni  sustotlere  probum  esse  , 
quoet  aniiquiores  usi,  et  Juvencusl.  n,  vers.599, 
Hbr.  ni,  vers.  536. 

51.  Poelm.  pro  d.  s.,  receptat  :  melius  rcceptanl  , 
nempe  labulata  super,  vel  desuper  receptant.  Id 
placebat  eiiam  Reuschio,  qui  in  nonnullis  codii.  aii 
legi  receptat.  Non  auleni  absurdum  censet,  si  super 
GrseCorum  more  cum  casu  secundo  laterum  con- 
struaiur.  Vide  Vossium  de  Construct.  cap.  65 , 
p.  585. 
C  52.  Poelm.  pro  d.  s.,  Torn.  ,  dissectoque  :  alii  , 
disjedoque,  quod  nielius  cs,t. 

33.  Rom.,  capiebat :  eceteri,  carpebat. 

56.  Ri'g-,  Ottob.,  Rom.,  Poelm.  pro  d.  s.,  quam 
nulla  subesl.  Ald.,  et  plerique  ediii,  iiuamparva  sub- 
est.  yullus  sa.'pe  est  levis,  exiguus,  inanis.  Teren- 
tiiis  llec.  v,  3,  2  :  Ob  rem  nullam  misit. 

37.  Fahr.,  limor  argtiit :  m*s.  et  omnes  alii  edili, 
timor  irruit,el  in  Reg.  glossa,  JiiYfln/isvoa;. Fabiicius 
fortas.-e  ex  Virgilio iv Mn.  vers.  loarguii  sumpsil  : 
Degeueres  animos  timor  arquit.  Oineisius  vulgatam 
lectionem,  quac  codicum  nuctoriiate  nititur,  praTe- 
rendam  recte  existimat.  Nonnulli  cum  interrogalio- 
nis  nota  efferunt  Infidos  animos  limor  irruit? 


not^;. 


17.  Succedere,  subire,  de  eo,  qui  dontiim  aliquarn 
subil  ,  frequenter  usurpalum.  Cicero  Pro  doino  sna 
cap.  4i  •■  IJl  is ,  qui  in  Marsis,  ubi  natus  esl,  tectum 
quo  imbris  vitf.ndi  causa  succederet,  nulluin  Imberet, 
cedesin  Patatio  nvbilissimas  emisse  se  diceret.  Virgilius 
lihr.  r  yEneid.  vers.  6T>1  :  Qnare  aqite,  o  teclis,  ju- 
venes,  succedite  nostris. 

18.  Molimina  vide  1.  i  vers.  557. 

19.  CAPLT  II.  Jesus  discipulojircecipit,  ut  sequalur, 
patre  inhumato  relicto.  Matth.  vin,  21  seci.;  Luc.  ix. 
59  seq. 

20.  Munera  ultima,  sive  otRcia  suprenra  defiinere 
scite  diclum.  Vjrgilius  lilir.  vi  \ers.  213  :  Kt  cineri 
inqrnto  suprema  ferebal.  Munera.  Coufer  comment. 
ad  Prud.  hyinn.  lOCalh.  vers.  ,7,  Eonor  ultimus 
accipit  artus. 


D  25.  CAPUT  III.  Jesum  in  nari  dormicntem  exeHmnt 
discipuli,  quo  tempestatem  sedct.  Matih.  vur,  23  seqq.; 
Marc.  rv,  55  seiiq.;  Luc.  vm,  22seqq. 

26.  Verbis  in  re  nautica  inaxime  propriis  iiiitur, 
Conscendunt,  volat,  stridentc,  ete. ,  (|uihus  explican- 
dis  dinliiis  immorari  nos  non  licet, 

±1.  Lihr.  i.vers.  5"j5  :  Xe  quisconsurgerein  iras — 
Audeat. 

51.  Tabulatum  est  superficies  ,  tabulis  junctis 
consirala. 

52.  Profnndnm  pro  mari.  Vide  not.  ad  Drac  nt. 
1.  i,  vers.  594. 

56.  Evartgelii  ha'C  snnt  verlia  ,  Quid  timidi  cstis, 
modicar  /?</,  i? 

58.  Stcrnere  wquor,  nndns  vnlgo  notiim.  Slcrnit 
pacem,  id  est,  iranquillilatem  inducit. 


151  C.  V.  AQUIL. 

Mli  inter  sese  limidis  miracuia  miscent  \ 

40  Colloquiis  :  quae  tanta  illi  permissa  potestas, 

Quodve  sit   imperium  ,   cui  sic  frela   concila 

[ventis, 

Erectaeque  minis  summiiiant  colla  procellse. 
Jam  Gemenorum  stcterat  snb  littore  puppis; 

Ecce  sed  egresso  juvenis  (mirabile  dictu) 
45  Occurrit,  miseram  cui  mentem  spirilus  ater 

167  Immunda  implebat  lacerans  virtute  furoris. 

Illi  grata  domus  letris  habiiare  sepwlcris : 

Nec  poteral  rabidum  quisquam  retinere  furorem. 

Fortia  quin  etiam  rumpebal  vincula  ferri, 
J50  Scindebatque  graves,  ut  lanea  iila,  caienas. 


JUVENCl  152 

Et  jam  compedibus  levis  insnltare  solutis 
Ludus  erat,  saxisque  ferum  concidere  pectu?. 
Isque  ubi  pergentem  Chrislum  per  liltora  vidit, 
Cum  clamore  ruit,  longequc  accurrit  adorans : 

55  Regnantis  sempcr  Dnmini  certissima  proles, 
Oramus,  ne  nos  solitae  regionis  ab  oris 
Excntias,  longe  tormenlis  exciuciatos. 
163  Nam  nomen  Legio  est  nobis,  mnliosquc 

[sub  uno 
Nomine  (onsociat  flatus  vis  sola  nocendi. 

60  Cernis,  ut  immundi  stibigant  hajc  pascua  porci? 
His  saltem  liceat  rabiem  saiiare  repulsam, 
Per  Patris  allilhroni  nomen  sublime  rogamus. 


LECTIONES  VARIANTES. 


59.  Olt.,  timidi;  alii,  timidis.  B 

40.  Ald.,  Had.,  Fabr.,  Poelm.,  et  alii  edili,  quw 
tantailli  permissa.  Reg.,  quwtanta  sibi  est  permissa. 
Rom.,  quw  tanta  siti  pennissa.  Ott.,  quw  lanta  sil  ci 
permissa,  ut  videtur.  Aliud  prius  erat,  sed  abrasum 
est.  ln  Reg.,  sibi  est  pro  ei. 

4-2.  Ald.,  Torn.,  Bas.,  nimis.  Alii  editi  cum  mss., 
minis. 

43.  Reg.  scribit,  Jerasenorum. 

45.  Keg.  a  pr.  m.,  ei  Oit.  a  pr.  m.  ,  misero  cui  , 
uterque  a  sec  m.,  miseram  cu.i  cum  Rom.  et  aliis. 
Olt.,  acer  pro  ater. 

46.  Edili  plerique,  lmmunda  implebut,  quod  Otiam 
in  Rom.  legilur.  Poel.  pro  d.  s..  Reg.,  Horrenda,  et 
in  Ueg.  glossa  vavenda.  In  Ott.  forte  fuil  lmmundam, 
niinc  est  Immunda. 

47.  Aldus  edidit  terris  pro  tetris :  in  Erratis  sic 
legil  bunc  versnm  Illi  grata  domus  habitare  sepulcris : 
desiderator  telris. 

48.  Torn.,  Fabr.  cum  mss.  Reg.,  el  Oit.,  rabidum. 
Alii,  rapidum.  In  Reg.  videlur  fuisse  poteranl  pro 
poterat. 


49.  Sabalierius  edidit  rumpebant,  quod  mendosum 
est.  Rom.,  Ott. ,  Ald.,Poelm.  pro  d.  s.,  Fortia.... 
fcrri.  Reg.  eum  aliis,  Ferrea vincula  membris. 

50.  liom.,  Reg.,  On.,  Ald.,  lanea  fita.  Hadam. , 
Poelm.,  Fabr.,  linea  fila. 

51.  Mss.  Torn.  et  Poelm.  pro  d.  s.,  solulis. 
Plerique  editi  soluto. 

52.  Oti.,  Nudatis  :  saxisque.  Alii,  Ludus  erat , 
saxisque.  Rom.,  feris. 

53.  Poelm.  pro  d.  s.,  ibi :  alii,  ubi.  Libehter lege- 
rem  Is  ubi. 

56.  H;idam.,  Poelm.,  Fabr. ,  solilce  ne  nos.  Aldus 
cum  mss.,  ne  nos  solilo3. 

57.  Reg.,  Extrudas  louge.  Oit. ,  Rom. ,  Hadam., 
Excutias  longe.  Aldus.  Exculias,  valde. 

60.  Akl.,  Poelm.,  Ilad.,  Fabr.,  et  alii  edili,  subi- 
gunt.  M>s.  Ouob.,  Reg.,Rom.,  subigant.  ln  Ott.  pr;c- 
termissus  fueiat  hic  versus,  sed  adjectus  esl  in 
principio  pnginae.  lnierrogatio  deest  in  aliis. 

61.  Poelm.  pro  d.  s.,  saltem  libeat. 

62.  In  Reg.  videtur  fuisse  numen  pro  nomen. 


NOTyE. 


39.  llli  inter  sese  :  hemistichium  Virgilianum  libr. 
vin,  vers.  452. 

42.  Summittant  colla  :  desumptum  ex  more  veleri 
Iriumpbantiuin,  quorum  pedibus  colla  bello  capto- 
rum  proterebantur.  Vide  not.  ad  Draconlii  Satisfact. 
v.  167. 

43.  CAPLIT  IV.  In  terraGerasenorum  dwmoniaab 
homine  expulsa,  et  in  porcos  missa.  Malth.  vm,  28 
seqq.;  iMarc.  v,  11;  Luc.  vm,  oi.  Apud  Juveiicum  , 
ejusque  aequales  sub  s;epe  redundat,aut  ponitur  pro 
in.  ut  steterat  sub  lillore  pippis. 

44.  Juvenis.  Lucas  ait  vir  quidam,  neque  aliunde 
coAstat  luissc  jnvenem.  Sed  Juvencus  pio  homine 
abbi  eliam  ponit  Juvenem,  ui  paulo  posi  v.  76,  el  1. 
i,  vers.  774.  Duos  da-moniacos  lunc  a  Domino  sa- 
natos  narrat  Mallhxus,  unius  lantum  nientionem 
laciunt  Lucas  et  Marcus,  vel  quia  uuus  saivior,  no- 
tiorque  fuerat,  vel  quia  satis  essc  duxerunt,  si  uniim 
commemorassent.  Fabricius  in  Cornment.  poet. 
Christ.  verbo  Dustiatis,  et  in  expositioue  ad  hyran. 
9Cathem.  Prudentii  vers.  52  obseivavit,  Sedulium 
cum  Marco  (corrige  cum  Matthao)  duos  dicmoniacos 
posuisse,  Prudentium,  et  Juvencum  cnm  Luca  et 
Malihaeo  (corrige  et  Marco)  unum  lanliim.  In  expo- 
siiione  hymni  10  Perisieph.  v.  57  recte  aii,  Pruden- 
tium.et  Juvencum  cum  Marco  de  uno  tantum  dae- 
moniaco  loqui. 

45.  Spirims  ater  de  djemone.  Sedulius  I.  iv,  vers. 
160  :  ISec  lanlumhoc  gaudele,  viri,  quod  spirilus  aier 
—  Subjaceat  vobis.  Chnsiiani  da-monem  nigrum  , 
atrum,  atliiopem  appiMlare  solent. 

46.  Virtus  in   malam   parlem   raro ,    aliquando 


C  lamen  accipitur.  Slatius  libr.  xi  Theb.  inil.:  Post- 
quam  magnanimus  furias  virlutis  iniquw — Con&umpsit 
Capuneus. 

51.  Sacer  textus  apud  Marcum  :  Quoniam  soepc 
compedibus  el  catenis  vinclus ,  dirupissel  caienas  ,  et 
compedes  comminuisset,  et  nemo  poieral  eum  domare. 
lgitur  illi  homini  a  daemone  obsesso,  solmis  compe- 
(libus,levis  ludus  eral  insultare  eos  quieum  domare 
vellenl.  Insullare  aliquem,  vel  in  aliquem  est  vexare, 
inlesiare. 

52.  Ludus  erat  :  facile  eral.  Phrasis  bene  Lfltina. 
Ciceio  lib.  i  de  Fin.  cap.  S:  Cum  prwser  im  illa 
perdiscere  ludus  esset.  Silius  libr.  xvi,  vers.  575,  al. 
506  :  Ctti  ludus  nullam  cursu  non  tollere  damam.  Vir- 
gilins  I.  ix,  vers.  00U  :  Flectere  ludus  cquos. 

56.  liegionis  ub  oris  :  hendiadys,  uiuun  per  duo. 
Vide  iiot.  ad  Dracont.  vers.  21,  iib.  ni. 

57.  Marcus  sic  habet :  Adjuro  te  per  Deum,  ne  me 
torqueas.  Sic  etiam  obsessi  alii  exoicismis  se  tor- 
queri   prolessi  sunt.  Vide  commeni.  ad  vers.  413 

**  Apoiheos.  Prudentii. 

59.  Multos  (latus,  seu  spiritus  snb  uno  nomine 
consociat  vis  sola  nocendi. 

60.  Subigant  pascua,  quia  tcrram  quasi  aratro 
versant.  Id  enini  signilicat  subigere  arva.  Denolat 
etiam  subigo,  in  allum  ugo,  quod  huicloco  congruere 
poiest. 

61.  Glossa  Rcg. ,  His — porcis — rcputsam — ab  ho  • 
mine. 

62.  AUithroni :  vide  not.  ad.  1.  i,  vers.  32.  Rat- 
berius  carm.  2  ediiiouis  Rivini  non  soliun  hac  voce 
aitithrCnuti  scd  elkun  celsithronus  usikj  est. 


153 


EVANGELICE  HISTORLE  LIB.  II. 


134 


Imperai  iis  hominis  meniem  dimitlere  Christus,  A 
Porcorumque  sinit  gregibus  finire  furores. 

65  Jamque  hominis  slupidum  ,  decusso  dicmone, 

[pecius 
Insperata  suae  veneratur  dona  salntis. 
Et  jam  praecipites  scopulorum  margine  porci 
In  mare  dejecti  properant  disperdeie  viias. 
At   vero   e  speculis    miracula   lanta  pavenles 

70  Diffugiunt,  urhisque  ruunt  ad  lecia  suhulci, 
Et   famam  accendunt,  populosque  ad  littora 

[cogunt. 
169  Insanum  vero  juvenem  poslquam  resipisse 
Credeie  cernentum  populorum  turha  coaciaest, 
Orahanl  pavidi ,  regionem  linqueret  illam. 

75      Inde  domum  repedat  terrarum  lumeu  Iesus. 


Ecce  revertenti  juvenis  torpentia  membra, 
Officium  quorum  morbus  dissolverat  acer, 
Ante  pedes  Christi  lecto  posuere  cubantem. 
Quem  miserans  animo  verbis  compellat  lesus  : 

80  Adsit  certa  tuae  ,  juvenis,  constantia  menli  , 
Nam  tibi  praeieritus  vita?  donabitur  error. 
170  Hocdictum  Scribae  mentis,  peroperta  ma- 

[lignae 
Carpehant,  quod  verba  Dei  virtuie  ferenda 
Protulerat.  Christussed  peciora  lalia  cernens, 

85  Hoc,  iuqiiit,  verbum  Scribarum  dicta  retractant. 
Quod  quanto  levius  fuei  il  dixisse,  sequenlis 
Et  dicli ,  et  facti  pariter  virlute  prohabunt , 
Et  mihi  concessum  peccata  remittere  cernent. 


LECTIONES  VARIANTES. 


65.  Pro  decusso  Koenigius  suspicalur  discluso. 
Sic  I.  iii  ,  vers.  195  legil,  Virginis  et  mentem,  discluso 
aw.none,  virtus.  Alii,  discusso.  Pro  expellere  alihi 
etiam  Juvencus  usurpat  disctudere, utl.in,  vers.  162. 

68.  Reg.,  In  mare  conjecli.  Ald.,  Poelm.  pro  d.  s., 
vitum ;  alii,  vitas. 

69.  Reg.,  At  vero  ex  scoputis.  Rom.,  At  vero  sco- 
pulis.  Oti.  euni  editis,  At  vero  e  speculis. 

71.  Reg.,  Otl.,  Rom.,  Torn.,fiJ  famam  accendunt. 
Plerique  ediii,  Etfamam  spargunt.  1'oelm.  pro  d.s., 
Et  famam  intendunt ,  quod  in  Parisina  repertum 
Ouieisio  non  displicehat,  ut  apud  Tacitum,  Intendi- 
lur  socordia,  lioc  est ,  angetur.  lla  eliam  edidit 
Reuschius.  Verum  accendunt  eadem  signilicatione 
eleguilius  videlur.  Sic  diciiur  accendcre  (iduciam , 
alaeritaiem,  silim,  spem,  curam,  desiderium,  vitia, 
preiium. 

72.  Mss.  Reg. ,  Olt. ,  Rom.  cum  t  dilis  Bas.  ,  Ald., 
Poelm.  pro  d.  s.  ,  Insanum  vero  juvenem  postquatn 
resipisse.  Hadamar.,  Torn. ,  Fahr.,  Poelm.  in  texiu  , 
Reusch. ,  Insanum  juvenem  postquam  resipisse  vide- 
bant. 

74.  Rom.  ,  regionem  ul  linqueretitlam. 

77.  Reg. ,  dissolverat  eeger. 

78.  Reg.  ,  Olt.  ,  Rom.  cum  Poelmann.  pro  d.  s., 
Anle  ptdes  Chrisli  lecto  posuere  cubantem.  Ald.  et 
fere  omnes  alii  editi  ,  Ante  pedes  ponunt  tepido  recu- 


B  bantia  lecto.  Reiischins  priorem  lectionem  genuinam 
esse  Juvenci  confirmat  :  qua  synthesis  generis  ele- 
ganlissima  fit.  Niinirum  juvenis  torpentia  membra  po- 
silum  est  projuvene  hahente  torpenlia  niemhra.  De 
ejusmodi  mulatione  generis  viile  m>t.  ad  Dracont. 
vers.  153.  Salisfiict.  Eadem  figura  alibi  etiam  occur- 
rit  apud  Juvencum. 

85.  Sabaiierius,  nescio,  unde  profe.rt  virtute  ve- 
renda.  Prohum  esl  ferenda  ,  hoc  e«t ,  prnferenda. 

84.  Editi   inlerpungunl ,  Protulerat  Chrislus  :  sed 
pectora.  Melius  videiur  cum  Rom.,  Prolulerat.  Chris- 
tus  sed  pectora. 
85.  Ald.  cinn  nonniillis  retrectant;  alii  ,  retractant. 
Rom.  ,  mendose  ,  retractans. 

86.  Ald.  ,  Poelm.  pro  d.  s.  ,  Ras.  ,  Quod  quantum 
facile  fuerit  dixisse.  Rom.,  Sed  quanto  levius  fuerat, 
dixisse.  Olt.  ,  Quod  quanto  levius  dixisse ,  supra  in- 
sertum  fuerit  inter  levius  ,  et  dixisse.  Reg. ,  lladam, 
Poelm.  in  texlu  ,  Torn.,   Quod  quanto  levius  fuerit 

r  dixisse. 

^  87.  Md.  .  Fahr. ,  Had.  ,  Poelm.  in  textu,  Torn. , 
probabo...  Poelm,  pro.  d.  s.  cum  mss.  Rom.,  Reg., 
Olt.,  probabunl  :  glossa  in  Reg.,  probabunt —  Seribie  ; 
in  Oli.  a  pr.  m.  ftiit  probabant.  Reuschius  sustinet 
probabunt,  tuni  quia  sequitur  cernent,  tum  quia  Do- 
mini  laudes  populus  celehrasse  dicitur  vers.  95  seq. 
8i.  Ald.  ,  Fahr.  .  ccrnant.  Poelm. ,  Hadam ,  cer- 


NOTJv 


65.  Hominis  pectus  figurate  pro  liomo  stupidus. 
Virgilius  I.  xi,  vers.  215:  Hic  chara  sororum — 
Pectora  nucrcntnm,  puerique  parentibus  orbi. 

66.  Dona  salutis  :  scilh  el  daioi-em  salulis. 

68.  Yitas  in  plurali  rarum;  sed  ab  A.  Gellio  non 
semel  iisurpalum,  et  in  ediiis  a  Cornelio  Nepole : 
nam  cndices  mss.  hujus  vitam  prxferre ,  nonnulli 
lesiantnr. 

69.  E  speculis :  vide  vers.  715,  I.  iv. 

7-2.  Resipiscere  est  ad  prisliuum  sensmim  slatum 
redire.  Prxlerilum  verbi  resipisco,  et  resipio  est  re- 
sipivi ,  resipii ,  resipui ;  liinc  per  contraclinnem  resi- 
pisse.  Plaulus  Mil.  iv,  8,  55  :  Jam  resipisii ?  Syn- 
laxis  liorum  versuum  est :  Postquam  turba  cernenium 
populomm  coacta  eat  credere ,  insanum  juvenem  resi- 
pisse  ,  orabant  vavidi ,  elc. 

75.  CAPUT  V.  Jesus  parahjtico  sanato  jussit  abire, 
huineris  imposito  lecto.  Matih.  ix  ,  1,  elc.  ;  Marc.  u  , 
1,  elc.  ;  Luc.  v,  17  seqq.  Jesus  terrarum  lumen  pos- 
tea  etiam  dicitur  vers.  755  h.  I. 

76.  Juvcnis,  scilicel  homo  ,  qui  eral  paralylicus, 
ut  au  Liicas.  Confer  uol.  ad  vers.  44. 

77.  Dissolverat ,  paralysi  conveniens  verbum  ,  ut 
dixi  ad  vers.  784  libr.  i. 

81.  Praterilus  vileeerror  :  figuraie,  ct  poluit  qui- 
^!em  disisse  prteterita;  vitce  donabitur  error.  *cd  nlio 


modo  venustius  est.  Donabitur  crror,  remiltelur,  ut 
1.  iil,  vers.  436  :  Sed  decuplata  super  donenlur  vul- 
nera  fralri.  Alia  indicat  Ariilzenius  ad  Sedulium  1.  n 
ver».  26.  Similia  exempla  attnli  ad  Draconi  1.  n 
vers.  556,  Donatque  reatum.  Addo  nunc,  ex  hac  si- 
gnificalione  verhi  dono  natum ,  quod  sequtori  saeculo 
pro  veniam  concedere  nuilli  usurpaverinl  perdonare; 
de  quo  vide  Ducangium.  Vocabuli  Hispanici  perdon, 
et  perdonar  aliam  originem  incassum  alii  (|M%runt. 
j)  82.  Opertum  substanlivi  more.  Cicero  Parad.  iv 
sub  fin.,  Priitlentius  hymn.  II  Perisl.  vers.  169. 
Vide  cnmmenl.  ad  luinc  locum  Prudeniii. 

84.  Malth.iMis  ail  :  Et  cum  vidisset  Jesus  cogitalio- 
nes  eorum,  etc.  Nimirum  pectore  consilia,  et  cogi- 
t»iiones  versaii  veieres,  praeseriim  poeiac,  dicebant. 
Quare  pectus  pro  cogiiationc,  et  consilio  nonnum- 
quam  sumilur.  Livius  1.  i  ,  cap.  59  :  Ibi  oratio  lia- 
bita,  nequaquam  ejus  pectoris,  Uigeniique ,  quod 
simulatum  ad  eam  diem  fuerat. 

85.  Retractare  praeter  alias  significationes  denotat 
ctiam  improbare  ,  reprclienilere  ,  reprobare.  Gel- 
lius  1.  xiv,  c.  5  :  Eo  facto,  scriptoque  ejus  usque  adeo 
permolum  esse  Plalunem  feruitl  ,  ut  quodam  m  libro 
mentione  Cqri  regis  habita  retractundi,  levandique  eju.s 
operis  gratia  ,  elc.  Vidclicel  ul  Cyropacdiam  Xeno 
phonli s  notaret j  ac  reprchendere». 


m 


C.  V.  AQUIL.  JUYENCI 


Quapropter  juvenis.  firmato  cofporis  nsu,  A 

90  Surgevigens,  siraiumquc"iuunisnb  lecla  referlo. 
Surrexil,  leetiinii|ue  humerisjam  lorlibiis  aptal, 
171  Per  mediumque   vigens  populi  miraniis 

[abibai. 
Tunc  timor,  el  laudes  Dominiper  pectora  plebis 
Concelebrata,  simul  miracula  lceta  frequentant. 
Progrediens  lunc  inde  ad  vecligalia  ,  vidit 
Consessu  in  medio  Matihxum  :  protinus  illi 
Discipulis  Inerere  jtiliet;  nihilille  recusans 
Imperio  Christi  paret ,  gaudetque  secuius. 
Indeiteringrediens,  siiiiilisermoiiePhilippum 
100  Horlatur,  comitenique  suis  ascivit  amicis. 
Ille  ubitcognovit  Chrisii  viresque,  viamque, 


9S 


m 

Ut  primum  juslo  concurrit  Nathanaeli , 

172  En  nostris,  inquit,  concessum  eslvisere 

[seclis  , 
Quem  voces  veterum,  et  sancli  ceeinere  pro- 

[phelae. 
103  Hinic  genuit  veuLns  Dividis  origine  Ioseph. 
Nazara  ctfi  feli\  palria  est ,  el  nomen  lesns. 
Ilie  refert :  Genuit  quidquam  si  Nazara ,  miror, 
Quod  dignum  lanlis  umquam  virtlitrbtfs  esset. 
Inde  Philippus  ait :  Cernes,  dubilare  quiesce  : 
110  Progrediensque  vide;    narn  oculis  speciare   li- 

[cebil. 
Illum  ubi  tendentem  longe  respexit  Iesus  : 
Vir  venil  huc  juslus,  cui  pectora  nescia  falsi , 


LECTIONES  VARIANTES. 


nent,  sed  Poelm.  pro  d.  s.  ,  cernani ,  Mss.  Rom.  , 
Reg.,  Olt.  cerneni ,  sed  iti  Reg. ,  et  Ott.  prius  fuii 
cernunl.  Qui  legiml  cernant,  pneniittunt  Ut ;  qui 
cement  ,  prsemitluitt  Et. 

90.  Poelin.  prod.  s. ,  Fabr.  ,  sub  lecla  reporta. 

96.  Mss.  Reg.,  Olt.,  Rom.  constanter  scribnnt 
Maltheum. 

98.  Reg.  gaudet  secutiis  :  emenda  yaudetque  se- 
cutus ,  quotl  lex  meiri  poslulat. 

102.  A!d.  ,  Had.,  Tum  primum.  Rom.,  Reg.  cum 
ahis  rditis  L't  primum,  et  glossa  in  Reg ,  postquam. 
Ott.,  Et  pnmum.  Poelm.  ,  iu  lextn  ,  Tum  primum  , 
pro  d.  s.,  Ut  primum. 

105.  Reg.  ,  In  nostris surgere  seelis.  Ott.  , 

En  nostris  .  .  .  visere,  sed  videtur  prius  fuisse  ,  Et 
nosiris.  Kom.,7»  nostr'v;  ....  viserc.  Ediii  plerique, 
En  nostris  .  .  .  visere.  Poehn.  ,  pro  d.  s.  ,  El  no- 
stris  .  .  .  surgere. 

101.  Oilob.,  Quce  voces  :  mclius,  Quem  voces. 

105.  Roin.  ,  Oil.,  Torn.,  lias. ,  Ald. ,  Poelm.  , 
pro  d.  s.,  Huncyenuil  veniens  Davidis  origine  Juseplt. 
Sic  Hadaiii.,  F.ibr. ,  Poelm.  in  textu,  sed  virgn  pro 
Joseph.  Reg.  ,  F(/ii<s  inventus  Duvidis  origiue  Joseph. 

100.  Ro  ii.,  pairia,  el  nomine  Jesus  non  bene. 

109.  Rom.  ,  Unde  :  alii  inde.  Rom.,  fecg.  ,  a  pr. 
m.,  F..br. ,  Poelui. ,  d.  s.  ,  Torn.,  cernes,  dubilare 


B  quiesce.  Ott. ,  Reg. ,  a  sec.  m.,  Davenir.  ,  cernis : 
dubitare  quiesce  Ald.,  Ras  ,  cernens  dubitare  quiesce. 
Pro  desine  dubilare  recte  usurpatur  dubitare  quiesce  . 
A.  Gellins  ,  1.  u  ,  cap.  28  :  Statuere  ,  et  edicere 
qniescebaut.  Sacer  texlus  liabel,  Veni ,  et  vide.  Con- 
jiciebam  eerneni  dubitare  quiesces ,  orois-o  versu 
seq.  ,  qui  inulilis  est.  Hadamar.  ,  Poel.  ,  ill  lextu  , 
cernens  noli  dubiturc. 

110.  In  mss.  ila  legitur  hic  versus  :  Progrediens 
vide  ,  nam  ocnlis  tueri  licenit :  in  Rom. ,  Progre- 
dieusqne ,  in  Oti.  ficluni  inere  ex  tueri.  Edili  oinnes, 
Progrediens.nu  •  vide ,  nam  oculis  spectare  liccbil.  For- 
tas«e  («Miis  bic  versns  glossa  est  ,  qn;c  ab  aliquo  iu 
leKiilm  invecta  fuerit. 

112.  R<-in. ,  Oll.  ,  Reg.  .  Vir  venit  liuc  jnsius ,  cui 
ncscia  peclora  falsi,  suhaudiio  ait,  vel  dixil.  In  Reg. 
videtnr  fuisse  huic  ,  aut  iuinc  i>ro  Imc.  Poeliu. ,  in 
lexlu,  lladatn.,  Fabr.,  Vir  vcnit  liicjustus.,  Poelm., 
pro  d.  s.,  Torn. ,  Vere,  ail ,  hicjusius.  Ald.  ,  Bas., 
Yir.  ail,  hicjuslus.  Reuscliius  ait,  ad.scriptoris  divini 

C  verba  magisaccedere  Vere.  ait,hicjnstus:se(\  vereiur, 
ne  Juvem  ns  scripserit  :Vir  venit  hicjustus.  Poelm., 
pro  d.  s.  ,  Parisina  ediiio  apud  Reii^chitim,  nescia 
fellis ,  quod  liaud  ineptum  est ,  ui  Reusehjo  videtur. 
Lectio  vuigata  verior  esi  ex  sacro  tex'u  :  In  quo 
dolns  non  est. 


NOTiE. 


90.  Slralum  proprie  esl  id  ,  quo  lecius  operitur  : 
sed  pro  lcclo  ipso  accipi  solei. 

91.  Fortibus,  beue  \alentibiis  ,  robustis  :  eisi 
euini  fortis  ail  animum  p'erumque  referaiur,  tamen 
de  rouore  corporis  interduin  ab  optimia  sciiptoribus 
usurpalur. 

92.  Quinlilianus  ,  libr.  iv.cap.  2:  Nec  liceal  ire 
per  medium. 

95.  GAPUT  VI.  MaUhceusad  apostolalum  vocaiur. 
Malih.  ix  ,  9,  etc.  ;  Mare.  n  ,  15 ,  etc. ;  Luc.  v ,  27, 
seqq. 

99.  CAPUT  VII.  Philippus  ad  aposlolatum  vo- 
catnr :  et  verba  Christi  ad  Nathanaelem.  Joann.  i  ,  45 
scqq.Slaiimpo-t  vocationem  Petri  iiarr.ilJoaunes  vo- 
cationeni  Phi\ipp\  :Intuitu$aute  iieumJesus,  dixir.Tu 
es  Simoii  filiusJona  :  tu  vocaberis  Cephas;quod  inter- 
pretatur  Peirus.  In  erattinum  valuitesireinGaliUeam  , 
et  invenii  Philippum.  Kldicii  eiJesus  :  Seq-ierem  >.,  ele. 
Lamyus  hunc  ipsum  ordinem  tenet:  etsi  enim  aliievan- 
gelisia;  narrent,  Jcsiiiii  secessisse  in  Galibeam,  posi- 
quam  audierai,  Joannem  carceri  iraditum  e-se,  lamen 
id  iia  inlerpretalur,  tu  dicai,  his  Jianneni  in  carcerem 
foisse  conjectum  ,  primum  a  proceribus  synedrii 
Hierosolymitani ,  postea  procedente  tempore  ah 
Herode.  Alii  ,  rejccia  hac  Lamyi  0|iinione,  censeni  , 
eadem  die  Chrisinni  et  a  Jud«a  in  Galilipam  mi- 
gra.«se,  el  Philippuni  Apost«lun  vocasse,  et  ad  nup- 
tiasinvitatum  miracultim  illud  nmlata?.  in  vinuin  aquas 


fecisse,  Juvencus  vocaiionem  Petri  multo  ante  narra- 
vii;  poslea  plura  addidil  miracnla  a  Chrislo  palraia: 
ac  landeni  vocationem  .Mallhai  ,  Pbilippi  et  Natha- 
naelis  recenset.  Non  igiitir  putabat  ,  miraculiim  in 
Cana  Galilaeae,  quo  aquam  in  viiiinn  cnnvertit,  fuisse 
priniuin  eoruin  oninium,  quae  palam  fccit  Jesns,  sed 
priminii  eorum  ,  qua3  fecit  in  Cana  Galilx'32  :  non- 
niilli  enim  sic  interpretanlur  Joannem.  Plerique 
j.  lanien  iiitelligunt  .  revera  convcrsionem  aqu:e  in 
"  viiium  in  Cana  Galilaeao  fuisse  priinum  omnium  mi- 
raciilorum  ,  qnae  saltem  publice  fecil  Jesus  ,  ut  se  a 
Pairc  missurn  osienderet. 

101.  Viam,  rationem  vitoe,  aut  etiarn  legem,  aut 
rnores  ;  nam  in  sacris  litleris  via  has  aliasque  similes 
habei  significalione». 

102.  Concurrh  Naihunaeli,  cpnvenit  Nathanaelem. 
Terenlius,  Eunuch.  n  ,  2,  25  :  Concurrunt  Ucti  mihi, 
obi  iam  cupedin  rii. 

105.  Plnliupus  dix'l  N:ithanae!i  :  Invenimus  Jesnm 
fiinim  Joseph  a  Nutareth.  Pulabat  lunc  PliMippus, 
Je-tiin  a  Josepho  geuilum.  Hoe  cerle  Juvcucus  Phi- 
Hppb  tribuil. 

107.  Miror  si  Ciceronianum  csl. 

111.  Tendere  pru  iter  facere ,  pergere,  vcnire. 
Sepe  lamen  hoc  seusu  accusativum  aiiquem  babet  , 
quem  hic  facile  supplebis  :  illum  ubi  tendenlem  ad 
se  e  longinquo,  etc. 


157  EVANGELlCiE  HIS 

173  Viriuteni  puram   servans  ,   sine   fraude  A 

[maligna. 

Ille  sub  hrcc  :  Ubiuam  ,  vcl  quo  me  tempore 

[nosti? 
115  Cui  Dominus  dicla  hrec  divino  pectore  proinil  : 

Cum  le  diffus;e  tegerent  umbracula  ficus, 

Ante  eliam  quam  le  voeitarent  verba  Philippi, 

Vidit,  et  elcgit  comiiem  ie  spiritns  auc.or. 

Talibus  allonili  sequilur  vox  Nathauaelis  : 
120  Progenies  veneranda  Dei,  icx  inclyte  geutis, 

Tu  populi,  terrasque  salus,  vitaeque  magisler. 


roRiiE  lib.  n.  m 

Cliristus   ad  hsec  :  Facilis    suasii  tibi  credere 

[virlus, 
Arborea  quod  te  vidi  recubare  sub  umbra. 
174  Sed  majora  debinc  rerum   miracula  re- 

[stant. 
125  Cernetis,  pariier  totum  se  scindere  ccelum, 
Alque  Dei  celeres  xthram  penetrare  ministros, 
Inde  Iioininis  nalo  claram  deferre  coronam. 
Iriterea  thalamis  connubia  festa  par.ibant 
In  regione  Canan,  ubi  clari  mater  Iesu 
150  Naio  cum  pariter  convivia  concelebrabat. 


LECTIONES  YARIANTES. 


115.  Beg.,  Torn.,  servani,  quod  videlur  fnisse  in 
Otl.,  ubi  nunc  apparet  $ervans  cum  Roin.  el  etluis. 
Reg.,  sine  fraude  nocendi.  Oit.,  Rom.,  sine  fraude. 
thaliana.  Poelm.  pro  d.  s.,  maligni  vel  eiteni.  Edili 
plerique  moligna.  Renschius  editlil  m  digni  cnm  Ba- 
dio,  (|tii  diabolnm  iunui  exisliinat  :  sed  leciionem 
Parisincc  veneni  non  incouvenienlem  <  sse  dicit. 

115.  Rom.,  C>ti  Beus  :  lege  Cui  Domiuus. 

110.  Beg.,  Olt.,  diffusa,  ei  glossa  in  Reg.,  ex- 
pansa.  Bom.  rnm  editisrft/fus&j  (|iiod  reiineri  poiest. 

121.  Rg.,  Roni.,  Ald.,  Toru.,  Bas.,  Tu  populis. 
Oli..  cum  aliis,  Tu  popu.li. 

125.  In  Otl.  e\  Cemitis  recle  faclum  Cernetis. 

120.  Ollob.  scribit  celeris  :  clarius  est  celeres  , 
nempc  Hiinistros. 

129.  Torn.,  Bas.,  Ald.,  Fabr.  milis.  Mss.  cuin  Iiad., 
Poelm.,  clari  :  qu  i  epiilieto  usus  etimiest  Juvencus 
I .  iii .  vers.5. 

150.  Bom.,  Otiob  ,  Nato  cuni  pariler.  Reg.,  Xuto 
compuriler,  etglos--a,  nato — cum.  Ediii,  Cuni  nalopa- 
riter,  sed  iu   Ald.  el  Dav.    mendose  concelebrubanl. 


B  Verstis  hic  si  iia  edalur  Cum  nato  pariter  convivia 
conc zlebrabat  esi  fistularis :  ita  enim  vocatur  versus, 
in  <|ii )  syllabarum  numenis  cnin  siogulis  verbis  cre>- 
eil  ;  qn.ilis  est  apud  Pnnlentium.  Apoth.  vers  86  I 
Nee  cnpit  humanis  anqoribus  cxcruciari.  Exislimo,  Ju- 
vcueum  scripsis-e  Nato  enra  parittr,  m  poslponaiur 
cu  n,  iiuia  scilicel  Cicero  in  Oiat.  cap.  45,  el  Qnin- 
tiliiinus  libr.  viu,  c«p.  5,  plaudenlibus  grammaiieis, 
vetant,  jungi  cum  vocibus  ab  n  incij.ientibiis,  vel 
quia  ob-coenius  coricurrerent  lilierr,  ut  ait  C.icero, 
vel  polius  (]iiia,  ut  ait  Quintilianus,  Iittera  m  labris 
coeiintibus  exprimi  debet,  adeoque  nos  intur-isiere 
c  iiii,  si  sequatur  lilleia  n,  qhse  labris  apcrtis  proler- 
lur,  aui  in  naturam  hujus  Iktcrse  n  corrunipitiir.  Ob- 
servatum  tamen  est  ,  a  Ciccrone  cap.  9.  Pn»  domo 
su  i  dicitim  :  Cum  nominibvs.  Alia  exempla  ex  eodem 
Cicerone  indicat  Tuisellinus  Partic.  cap.  40,  nuin. 
H.  Pro  dotno  sua  ad  Ponlif.,  Cum  neque  servus  ; 
Verr.  ult.,  Caoi  nihil;o  leg.,  Cum  nullo  magsiratu. 
Plura  ex  aliis  lacile  esset  proferre. 

C 


NOT.£. 


116.  Libr.  lii,  vers.  65 5  :  Tendentem  diffusa  vm- 
bracula  /icum.  MacrObius,  libr.  vi  Salurn.  /a|>.  4  : 
I 'isne,  eu,  ijuce  restant,  in  illis  dlhorum  uiiibrucutis 
prosequaiiiur  ?  quse  verba  ex  Ciceronc  protuiit,  ut 
ostendat,  hoh  primum  fuisse  Virgilium,  qui  iioc  vo- 
cabnlo  usus  fherit.  Allegat  eliam  Varrorieiri. 

118.  Spiritus  auctor,  spiriius  divinus  qui  in  me  e>t. 
Vocalionein  Nalbanaelis  eisdem  verbis  Juvencus  ex- 
ponit,  ac  vocaiioin  in  Philippi  vers 100  b.  I.  :  Comi- 
temque  suis  ascivit  amicis.  Jonnncs  solum  id  rcferl: 
Privsquam  te  Phiiippus  vocuret,  cum  esses  sub  ficu, 
lidi  te.  forlasse  Juveucits  in  ea  erai  opinione,  bunc 
Nathanaelem  dislinctum  non  esse  a  Bartholomaeo 
apostolo,  cujus  vocatio  hullo  alio  Eyangelii  locode- 
scripta  est,  cum  aliornm  oinnium  aposlolorum  voca- 
tio  distincte  lefeiaiur.  Ita  qnidem  sertliuni  Rupefius, 
Abulensis,  Janseniiis,  Corrtelins  a  Lapide,  el  alii  : 
qnoruiii  lamen  sententiam  Maldonatus  ctiin  S.  Au- 
gustmo  rejicit. 

120.  Centis  :  antonomastice  pfo  gente  Israeliiica  : 
Tu  es  filius  Uei,  tu  es  rex  hract.  Vide  Dilherr.  Far- 
rag.  rii.  sacror.,  et  saecul.  I.  n  cap.  6,  ei  Diclionar. 
sacr.  Script.  (^aroli  Ilute,  vcrb.  qens. 

122.  Facilis  virtus  :  facile  prodigium,  facile,  sivo 
non  aniuiiin  mir.iciilum.  Virius  pto  miiaculo  s.cpe 
in  ^aciis  liueris,  et  ab  ecclesiaslicis  Scriploribus 
usurpainf.  Cohsule  not.  ad  Dracont.  I.  iu  v  srs,  2il. 
Omeisnis  explicabai  :  Virtus  mea  ubique  praisens, 
qua  te  stib  licu  vidi,  facilc  libi  persmuil,  ut  cre- 
dcro-. 

125.  Joanncs  iia  :  Quia  dixi  tibi :  Yi.li  U  sub  ficu, 
credis.  Majus  his  tidebis.  Ambrosius  libr.  i  de  Cain 
cap.  8  :  Priusquam  slares  sub  drbbre  (ici,  eic.  Fuit 
quideni  Naihanael  sub  licu,  gtans  vero,  an  recubans, 


n  n  liquel. 

125.  Sescindere  coehtm.  Virgilius  i  Mn.  vers.  59i  : 
Scindit  se  nubes.  el  in  celhera  purgal  apertum. 

127.  joaiinis  veiba  sunl  :  Videbitis caelum  apertum, 
el  angelos  Dei  ascendenles,  el  descendentes  supra  Fi- 
li:  m  hominis.  Neianda  Juvcnci  interpretatio  :  Augeli 
in  coeluin  ascendenl,  el  inde  descendenies  dcferent 
coionani  Fiiio  hominis.  Ila  eniin  explica'  veiba  sit- 
pra  filium  hominis.  Quo  lenipore  id  accideril,  incer- 
i'  in.  Nonnulli  pulahl,  scrmonem  esse  de  ascensione 
Domini,  el  pef  artgelos  ascendentes,  et  descendentes 
significai  i  iiiinisierium  angelorum  Cbrislo  laniulan- 
lium,  ui  Jacob  videbat  in  scala  angelos  ascendentes 
et  descendcnies,  videiicet  minislranles  Deo.  Ascen- 
dere  et  descendere,  cum  deangelis  dicitur,  significat 
minislefium  ordinarium  angelorum  ,  ut  ingredi,  el 
egredi  ministerium  ordiuarium  hominum,  qnaj  phra- 
sis  fiequens  est  in  sacra  pagina.  Alii  Joannis  bunc 
t\  locnm  ad  diem  judicii  exlremi  referunl,  cuin  Cbris- 
tus  cum  angelis  sibi  ministrautibtis  veutiirus  esi,  ut 
niundum  jiidicei.  Jansenius  cuni  aliis  exi>tiniat,  banc 
visioneni  Christn  quidem  in  lerris  obtigisse,  sed  ab 
Evangelislis  silenlio  fuisse  praMerinissaiu.  Theophy- 
lactus  ;ul  h.  I.  :  Porro  hwc  in  cruce,  et  ascensione 
evsnerunt.  Nam  et  ante  tempus  pussiouis  angelus  de 
coelo  conforlavil  enm,  e\  in  sepulcro  visi  sunl  angeli, 
et  in  assumplione,  sicut  Lucas  prodit. 

12S.  CAPtJT  VIII.  hsus  cum  discipulis  locatus  ad 
nupiias,  aquam  in  vinum  converlit.  Joann.  u,  1,  etc. 
Nuii  adverierem,  festu  adjeciivum  esse,  ei  connubid 
suhstantivum,  nisi  Omeisius  contra  ilocnisset,  cbn- 
nubia  adjcclivuin  esse,  hoc  esl,  connubialia  :  quod 
miniine  mihi  probatur. 


158  C.  V.  AQUIL.  JUVENCl  560 

175  Vina  sed  interea  convivis  deficiebant.       A         Praeceptis  parent  juvenes,  nndasque  coronant, 


Tunc  matcr  Clirisium  per  talia  dicta  precatur  : 
Cernis,  kctilicc  jam  defecisse  liquorcm  ? 
Adsint,  naie,  bonis  ex  te  data  mnnera  memis. 

135  Olli  respondit  terrarum  gloria  Cbristus  : 
Fesiinas,  genilrix  ;  nondum  me  talia  cngit 
Ad  vicius  boniiniim  lempus  concedere  dona. 
Mensarum  tunc  inde  vocat  laelala  minislros 
Mater,  el  impcriis  nati  parere  jubebat. 

110  Sex  illic  fuerant  saxis  praepulchra  cavatis 

176  Vascola,  quce  ternis  aperirent  ilia  metris. 
lla?c   jubet   e   fonlis  gremio   complere   niini- 

[-tros. 


Completis  labiis  lapidum  :  tum  spuma  per  oras 
445  Conimixias  undis  auras  ad  sunima  volutat. 

Hinc  jubetjUtsummo  tradant  gustanda  minislro. 

177  "'e  um  percepit  venerandi  dona  saporis. 

Nescius,  in  vini  gratum  transisse  liquorem 

Egeslas  nuper  puris  de  foniibus  undas, 
150  Incrcpat  iguarum  sponsum,  quod  pulclira  re- 

[servans, 

Deteriora  prius  pcr  mensas  vina  dedisset. 

Ilis  signis  digne  credenlum  discipulorum 

Perpetuam  slabili  firmavit  robore  mentem. 
lnde  ubi  Judieis  aderant  solemnia  paschce, 


LECTIONES  VARUNTES. 
151.  Deest  bic  versus  in  Reg.,  sed  in  fine  paginae  B  Poelm.,  pro  d.  s.,  et  Rom.,  ubi  error  est  labis  pro 


suppletur. 

155.  Alii,  Olli  respondet ;  alii,  Olti  responii t ;  alii, 
llli  respondit,  vel  respondet. 

141  Mss.  cum  edilis,  aperirent  illia  metris,  et  in 
Reg.  glossa  ,  ilia  —  cavitatem  %u\  quasi  venlris.  — 
metris" —  meiretis ,  vel  mensnris.  Fabricius  edidit 
aperirent  ora  tnetreiis,  sed,  ut  opinor,  ex  conjectura, 
non  ex  hde  cdiciim.  Sic  Araior,  lilir.  n,  v.  892  : 
Sic  etemm  tenuu  capium  sex  vasa  metretas.  Ueus- 
chius  le^il  ilia  metretis  ,  ut  ilia  sii  disyllabom  per 
symeresin ,  ni-i  hic  pro  spondaeo  anapaestnm  agnos- 
cere  velimus.  Ponitur  iliti  pro  cavitaie  ,  seu  ventre, 
quia  hiijusmodi  vasis  plura  nomina  ex  bnmanis 
membris  transbta  assignantur,  nt  v.  144  :  lapidum 
labiis. 

144.  Rci.,   Olt.,   Completis   labiis   lapitlum  cum 

not^:. 

132.  Per   talia   dicta   :   talibus  diclis  ,    sic   enim 
usitalius    diciuir.   Sedulius  ,  I.  v  vers.   217  :  Alter  Q, 
adorato  per  verba  precanlia  Cliristo. 

155.  Lcelilict  liqitor,>in  :  vinnm  cur  ita  dicatur, 
vide  not.ad  Dracont.  1.  i,  v.  172 :  Munera  lcvtitiai,  etc. 

154.  Bonis  mensit  :  amicis  mensis,  lauiis,  la.iis. 
Plautus,  Henaechm.  n,  2,  dixii  bonum  prandium. 

156.  Joanues  ,  loc.  cit.  :  Quid  milti ,  et  libi  est  , 
mulier  ?  Nondum  venit  hora  mea.  Ailgusiinos ,  liiir. 
de  vi-r.  Relig.  inm.  i,  col.  757  :  Recede  a  me,mulier? 
milti,  et  tibi  quid  est  ?  ffondum  venii  hora  mett.  Juven- 
c ii -  explicat  :  Fettinas,  geniirix,  etc.  Cur  autem  non 
reiinuit  mulier?  Potnit  enim  dicere  Fesiinas,  mulier. 
Fortas-e  innuere  voluit  inlerpretationem  Theophy- 
lacti:  Dicit  enim,  Si  non  adest  vinum,  oportet  illvt 
ipsos,  qnibus  deest,  uccpdrre,  et  rogare,  et  non  te  mn- 
Irem.  Namquando  hortanlitr  domeslici,  scandalum  jit 
vidcniibus  :  quando  autem  hi  rogant,  qui  opus  habenl, 
suspicione  res  caret. 

IjS.  Lcetata  :  elsi  enim  responsio  filii  reprehen- 
sionis  qiiad.im  forinnla  com  cpia  es-ei  ,  ut  pleriquc  _ 
imerpreies  docent,  lamen  intellexit  Deipara,  suis  " 
prccibus  filiiim  fuisse  permolom  .  ut  viiiuni  procu- 
raret.  Maldonatus  versum  hune  Juvenci  hoc  seiisu 
ac<  ipit.  Lcetalam  enim  dicil  Christi  responso  ,  <juia 
coguoiit,  rinn  v,  lle  facere  miraculum.  Ex  quu  colligil, 
Hatrem  a  Chrisio  non  fui-se  repreliensam. 

1 10.  Prcvpukhra,  ul  vers.  4G5  libr.  I,  Saxis  ca- 
vatit  :  hydri  e,  sive  vasa  aqnaria  fieri  -olcbant  e  la- 
pidilms  excavatis,  ut  cernere  adbue  licet  in  multis, 
ijii .e  exslant.  Confer  Observatiunes  Angeli  M.  I5au- 
dinii  in  antiqnun  labulam  eburneam,  in  qua  hoc 
Cbristi  miraculum  exhibetnr.  Juvencus  Evangelii 
verba  expressit  :  Erant  antem  illic  lapidecs  hydiice 
sex.  Ad  hanc  regulam  judicandum  est  de  vasis,  quse 
inter  cimelia  sacra  iu  nonnullis  ecclesiis  ostendun- 
tur,  lamquam  ea  lueriiit,  qu;e  in  Cana  Galilxx  ini- 
raculo  inservierunl.  In  picturis  et  inonuinentis  anii- 
quis  hoc  miraculum  scepe  reperitur  expressum ,  ut 
cfrnere  licet  in  opere  :  Scultute  t  piltute  sagi 


labiis.  Alii,  Complelis  lapidnm  labiis. 

lio.  Reg.,  undis,  aurasque  ad  summa.  Forte  ita 
inlelligendum  esl  :  Spuma  volutat  (subintelleclo  se) 
per  oras  commixtas  undis,  et  per  auras.  Verum 
quamvis  in  parlicipio  praisenti  volvens  saBpe  se  sub- 
ainlialiir  ,  tamen  in  aliis  lemponhus  verbi  volvo, 
aut  volnto  iion  facile  id  admi-erim. 

14G.  Falir.,  magislro  :  reliqui  ministro  :  quod  proe- 
ferentlmn  est ;  pnecedit  enim  summo. 

1 49.  Rom.,  Agqestas.  Alii,  Egestas. 

150.  Mss.  el  pleriquc  edili,  quod.  Poelm.,  quid, 
rninus  hene. 

154.  Reg.,  Inde  ubi  aderant  Judcvis.  Ott.,  lnde 
ubi  aderant ,  et  supra  inter  ubi  el  aderant  insertum 
Judccis,  quod  rcctum  est. 


tratte  clai  Cimiteri  di  Roma  1737. 

141.  De  sex  hydriarum  capncilate  scripsit  Mal- 
ihaeus  llosius.  Joannes  Tabingius  ,  De  hvdriis  in 
Cana  Galilaee  in  Noto  Thes.  Theol.  Phil. 

142.  Fontis  gremio,  quasi  sinu.  Confer  nol.  ad 
1. 1,  v.  212,  et  Gifanii  indicem  in  Lucret.,  verbo  gre- 
mium  terrat. 

145.  Ex  Virgilio,  1.  l  iEneid.  v.  728,  Crateras 
magnos  ttatuunt,  et  vina  coronanl,  hoc  esl,  usque  ad 
marginein  implent.  Alia  est  interpretatio,  Serio,  aut 
corona  cingunt  pocula.  Juvencus  (iriori  adli.esii. 
Lucrelius,  I.  ni  v.  92o  :  lloc  eliam  faciunl,  ttbi  dis- 
cubuere,  lenentque  —  Pocula  scvpe.  homines  ,  et  inum- 
branl  ora  coronis,  sccumlam  potius  rationem  coro- 
nandi  respicit. 

145.  Commixlas  undis  auras:  physica  lucc  est  ra- 
tio,  cur  spuma  liai,  quia  aura:  undis  commiscenlur, 
Descriptione  ergo  uiitiir,  ut  spumani  indieet. 

1 40.  Summo  ministro  :  anh  triclino,  nl  ait  Joan- 
nes.  Nonnulli  intelligunt,  e-se  eum,  qni  curator, 
seu  magister  erat  convivii  ,  et  eibos  ac  vina  pne- 
gusiabat.  Pignorios,  de  Servis  pag.  54,  docet,  pln- 
res  fui-se  servos  tricliuiares,  quorum  alitpii  aquam 
in  maiiiis  infundebant,  aliiiui  fercula  inferebanl,  in- 
fertores  appellati,  etc.  Servus  tricliuio  pia  fecius  in 
veimi  epigrammate  nominalur  tricliniarcha.  llic  erpo 
a  Juvenco  dicilur  summus  tninister.  Alius  ciat  rex 
i  onvivii. 

150.  Pulchra  vina  :  bona.  Accipitur  enim  ali- 
qnando  puichrum  pro  bono  in  quocumqiie  genere. 
Horatius,  lilir.  i  episi.  15,  v.  41  :  Cum  sit  obeso  — 
iVi/  melius  lurdo,  nil  vidva  pulclinus  ampln.  Cato, 
De  Re  rusl.  cap.  104  :  Acelmn  acerrimum  et  pulcher- 
rimiim  erit.  lufra  ,  v.  5o5  :  pulcliri  cibi,  et  v.  517  : 
pulcher  labor. 

151.  Per  mensas  :  hoc  ipsum  dixil  mensatim,  1.  in, 
v.  214.  Frequens  ha?c  est  adverbii  circumlocutio 
tam  apud  Graecos,  quam  apud  Laiinos. 

154.  CAPUT  IX.  Jesus  emenles  et  vendenles  ejecil 
rfc  templo,  Joannis  n,  13,   ete. |  Matth.  xxt,  12) 


m  evangelice  histori/E  lib.  n.  m 

155  Ad  Solymoi  direxit  iter.  temploque  subibat.      A         III  meus  hic  Genitor,  non  sordida  lucra  ,  co- 

[lalur. 


Reppcrit  hic  populum  venalia  mulla  locantem  : 
Pars  vendcbat  oves ,  pars  corpora  magna  ju- 

[vencum, 
178  Pars  inhians  nummis  artem  numerare 

[vacabat. 
Reslibus  hic  Chrislus  connectit  verbera  flagri, 
160  El  lales  populos  sancta  proturbat  ab  cede, 
Et  mensas  verlens,  seris  profundit  acervos, 
Et  superincrepitans  :  Procul  haec  auferte,  pro- 

[fani, 


Tunc  po>cens  signum  plebes  Judaea  fremebat, 
165  Quo  fidens  animos  iu  lalia  facia  levaret. 
Yenlura  obscuris  lunc  Christus  lalia  miscel : 
Solviie  pollutis  manibus  venerabile  templum 
179'Ioc:  cgo  restituam  cum  tertia  lumina  solis 
Incipient  rutilam  terris  infundere  lucem. 
170  Illi  inter  sese  traclantes  murmure  cseco, 

Hoc  ,  aiunt,  vix  sex  et  quadraginta  per  annos 
Consiructum  veleris  regni  molimine  lemplum 


LECTIONES  YARIANTES. 


155.  Reg.,  Oit.,  deflexit  :  in  Ott.,  supra,  direxit, 
cum  Rom  et  cdilis.  Rcg.,  Oit.  cum  aliis,  temploque. 
Rom.  cum  reliquis,  templumque.  Uirolibet  modo 
recte  dicilur. 

158.  Res;.,  Ott.,  Pars  inhians  nummis  artem  nu- 
merare  vacabat.  Cohaeret  R»in.,  ubi  esiarte  pro  artem. 
In  Reg.,  glo^sa  est  ariem — pretii,  vel  qumtus  con- 
quirendi.  Editi  oinnes  :  Pars  inhians  nummis  mensas 
oneraverat  are.  Reuschius  vulgalam  hanc  scripturam 
edidit,  sed  non  dissimulat,  priorem,  quam,  ut  opi- 
nor,  iu  mss.  invenil,  doctiorem  videri.  Inielligit, 
artem  per  metalepsin  denotare  pecuniam,  dolo  et 
fraude  pariam.  Vide,  num  liceat  rescribere  arti 
numerare,  scilicet  vacabal  arti  numerandi. 

160.  Rom.,  Torn.,  proturbat :  alii,  perturbut.  Illud 
niaiiis  placei. 

161.  Rom.,  Oit.,  Ac  pro  Et.  Oit.,  menses,  cor- 
recium  per  mensas.  Reg.,  ceres  correctum  per  ceris. 
Re*'.,  Otl.,  Fabr.,  profundil.  Rom.,  Had.,  Poelin., 
proludit.  Ald.,  Torn.,  lias.,  ccrhque  profudit.  A 
Lucili')  i|tiidem  et  aliis  prima  in  profudit  corripiiur, 
sed  producitur  a  Catullo  aliisque  muliis.  Melius 
ergo  e=\Et  mensas  verlens  a'ris  profundit  acervos. 


16 '2.  Olt.,  Tum  super  increpitans. 

163.  In  Ott.,  colatur,  factum  ex  colantur.  Rom., 
unice,  colulur.  Scihcet,  L  meus  hic  Genitor,  non 
R  sordida  lucra,  colatur.  Pleriqne  colantur. 

lb'4.  Bas.,  Ald.,  Nunc  poscens  :  lege  Tunc. 

166.  Reg.,  tunc  Christus  lempora  mtscet,  et  glossa 
in  obscuris — lemporibus. 

16S.  Poelm.  dislinguil  (emplum  —  Hoc,  ego  re- 
slituam.  Aldus  et  alii  ,  templum: —  Hoc  ego  restiluum. 
Distiiictionem  Poelmaniii  prn-fen  Koenigius,  qui  pu- 
tat  Christum  id  dixisse  digiiis  corpus  scum  mon- 
strando.  Joannes  ail  :  Solvite  templum  hoc ,  et  in  tri- 
bus  diebus  excitabo  illud. 

1U0.  .Mss.,  Poelm.,  in  lextu,  et  alii  editi,  rutitam 
terris  infundere  lucem.  Aldus,  cuni  cceieris ,  rulilum 
tcnis  infundere  lumen.  Sed  v.  prox.  jam  praecessit 
lumina. 

170.  Weslhemerus ,  in  lextu,  et  Poel.,  pro  d.  s., 
Hoc  inter.  Commiinis  scripiura,  ul  supra,  v.  59  : 
Illi  inter  sese,  quam  liabet  Westh.  ad  niarg. 

171.  Ald.,  Wesih.,  in  lextu,  Bas. ,  lllud  aiunt. 
Wcsth.,  ad  marg.,  cum  plerisque  ,  Hocaiunt  ,  .juod 
lex  melri  exigii.  Rom.,  Hwc  aiunt  :  Vixsex,  etc. 


NOT;E. 


liarc.  xi,  15;  Luc.  xix,  45.  Juvencus  pergit  narra-  G  *ris,  in  mensis  habehanl,  quibus  qusestum  facerent 


tionem  contexere  ex  Joanne,  qui  post  impiias  in 
Cana  celebralas  Jesum  in  urbem  Caphariiaum  cum 
matre  et  discipulis  stus  dcscendisse  refert.  Et  ibi, 
ait,  ruanserunl  non  multis  diebus.  Et  prope  erat  pas- 
cha  Judworum,  et  ascendit  Jesus  Hierosolymam,  eic. 
Noniiulli  ea  verba,  Et  prope  erut  pusclta  ila  inter- 
prelantui ,  ui  sensus  sit,  Et  quando  proue  fuil  pas~ 
cha.  Alii  aiunt,  evangelistas  s.ape  res  dissilas  con- 
tinua  narratione  conjungere,cum  de  tempore,  qttod 
inlercessil,  mentionem  non  facere  decreverunt.  Sic 
opmatur  Lamyus,  qui  inier  nupiias  Cana,  et  ad- 
veniiim  liuuc  Christi  in  urbem  Hierusalem  multum 
leinporis,  ac  plura  gesla  Chrisli  inlercessisse  sla- 
tuii.  Thimphylactus  duo  facta  di>linguii,  ^lierum 
qund  narrat  Joannes  in  initio  signorum,  alierum 
quod  Hattbxus  coinmeinorat  propetempu-.  passionis. 
Ita  eiiam  existimat  Toletus  ad  cap.  n  Joannis. 

156.  Locantem,  collocantein,  vel  addicenlem  iis, 
qui  preiio  dito  emerent. 

157.  Corpora  juvencum  :  hoc  esl,  cor|»ora  juven- 
eorum.  ldem  autem  est  corpora  magna  juvencorum, 
ac  juenci  niagnis  corporibus.  Sic  corpora  germana 
scptem  pro  sepiem  Gennani  li.  I.  vers.  731.  Virgi- 
lius,  Imr.  ii  ^Eneid.  v.  18  :  Huc  delecta  virtan  sortiti 
corpora.  Sic  corpus  Turni  apud  eumdem  Virgilium, 
1.  vn.  v.  bbO,  corpus  Divum  apud  Lucreliuin ,  v. 
1014  I.  i.  Iiiierdiini  corpora  pro  aniinalibns  simpli- 
ciicr  ponun  ur.  Gncci  etiaut  dicunl  corpus  fluvii, 
corpus  venti. 

159.  Verbera  jlagn  :  hendiadys,  ul  vulgo  vocant, 
untiin  per  duo. 

161.  Joatmes,  loc.  cit. :  Et  nummulariorum  effudit 
ics,  etmensas  subvertit.  Nununularii,  sive  irapezitae, 
sic  dicii  a  mcnsis,  acervos  pecuniaj  minutae,  sivc 


peciiniis  permutandis. 

162.  Stipcrincrepiians,  formalum  ex  analogia  cum 
aliis  similibus  verbis,  superincumbo ,  superingero, 
superimpono.  Ii,  qui  a  sacris  removebanlur,  profani 
vocari  solehant  :  Procul,  o  procttl  esle  profani.  Vir- 
gilius  vi,  258. 

164.  CAPUT  X.  Judeei  a  Jesu  signum  pelunt.  Jonn. 
ii,  18seq.  ;  Mallh.  xxvi,  61;  xxvn,  40;  Marc.  xiv, 
58;  xv,  29.  Plebes  pro  plebs,  ut  s;npe  alias. 

165.  In  talia  facta  levarel  :  excitarel.  Reuschius 
interpretatur  talibus  factis.  Yide  not.  ad  v.  223  h. 
1.  Malim,  Exciiarel  ad  exsequenda  facia,  quai  Jesus 
praescribebat. 

167.  Venerabile  lemplum.  Radius  advcrlit ,  in 
Evangelio  templum  non  dici  venerabile  ,  ne  de  sc 
Christus  arroganter,  aul  de  templo  jacianier  loqui 
videalur. 

168.  Tcrtia  lumina  solis  pro  teriia  die,  vel  sole 
jy  lertio  die  resurgenle.  Lucretius,  I.  vi  veis.  1195:  Oc- 

lavoqne  fere  caudenti  lumine  solis,  —  Aut  etiam  nona 
reddebat  lampade  vilam. 

169.  Videiur  asiruere  ,  Christum  e  mortuis  sur- 
rexisse  sub  solis ,  aut  saliem  suh  anrorae  ortnm. 
Tenehraj  quidem  erant,  cuiii  resurrexii,  ut  ex  sa- 
cris  litleris  constai.  ld  autein  luucipsum  accidisse, 
cuin  inciler  splendescerS  cceperat,  inler  tenebras 
scilicel,  et  lucem,  probaliilis  est  opinio,  quam  con- 
firmavi  in  not.  ad  Dracont.  vers.  542  lih.  n. 

170.  Murmure  cwco ,  quod  audiri  non  poierat,  ul 
inierpretaiur  Schceitgenius ,  vel  inconsiilto. 

171.  Quadraginta  :  poslremam  esse  coinmunem 
certis  exemplis  prohaiur.  Badius  liccnier  a  Juvenco 
corripi  ,  nulla  ratione  duclus  ,  affirniavil. 

172.  Quaeri  potest ,  de  quo  veteri  regno  Juvencus 


i63  &  v    AQUH. 

180  Tu  P°teris  tribus  in  spatiis  renovare  die-  ^ 

[runi? 
Uoc  verbum  quondam  posttemporadebitadigni 
175  Cognovere    viri  ,    proprio  de    corpore    Chri- 

[slum 
Delubrum  dixisse  Dei  :  sed  signa  videntes 
Tunc  multi  cepere  iidem  ,  Saiu  tumque  seculi. 

Nocte  sub  obscura  celso  sublaius  honore 
Primorum  procerum  Judaei  noininis  unus 
1S0  Venit,  et  ad  Christum  summi&sa  voce  piola- 

[lur  : 
Haud  dubium  est ,  quin  laiga  Dei  te  ,  Sancie  , 

[  vohmtas 
Humanis  Uieem  concessit  surgere  rebus, 


.  JUVENOl  164 

Nec  quisquam  tantis  tribv.it  miracula  signis  , 
181  Ni    comitata   Dei    jubeat    splendesccre 

[  virlus. 

185  Christos  ad  hoec  :  lteris  jusii  si  culmina  quaeris, 
Niilln-  ad  excelsum  poterit  conscendere  regniim, 
Reddita  ni  penetret  nascendi  cxordia  rursus, 
Aique  novam  capiat  divino  miinere  vitam. 
Ille  auiem  taniis  siupcfaclus  corda  loquelis, 

190  Hoc,    inquit,   noslrae   non  esi   comprehenderc 

[  meniis. 
Quis  poierii  cceptre  revocare  exordia  vit:c? 
An  rnrsus  senior  mntris  correptel  in  alvum, 
Ui  novus  in   lucem  veniat,  vitamque  resumat? 
Ille  sub  hcec  :  Liquido  si  quis  de  fonie  renatus, 


LECTIONES  VARIANTES. 

173.  Res.,  Otl.,  Rom.,  Ald.,   Daventr.,  Westh..  R  conjunetivo  nonere.  Confer  Vossium,  iu  de  Analog 
in  lexlu,  fu  potcris  tribus  in  spaliis  renovare  dierum? 


Hadam.,  Poelm.,   in    toxtu 
triian  spalio   renovare  .ii  ru m  i 


et  alii  :  Tu  polerisne 
?  Reuschius  hanc  con- 
structionem  sine  prrcpositione  in  usiiatiorem  esse 
animadvertit  ,  sed  priorem  scripturam  edidit. 

174.  ln  Reg.  ei  Ott.  prius  eral  verbo  ,  postea  fac- 
lum  verbum. 

176.  Otl.,  sed  tanta  videnles. 

477.  Keg.,  OU.,  Ald.,  sciibunt  cmperc  ,  at  cepere 
veriiin  esj. 

178.  Ott.:  Socte  sed  obscura,  sed  forle  fuil  sub  pro 
sed ,  et  sensus  polius  posiulat  sub. 

180.  Rom.  prostralur  :  corrige  profatur. 

181.011.,  Reg  ,  Kom.,  Ald.,  te,  Sancte,  voluntas. 
Hadam.  ei  alii  edili ,  U  sancta  volu'it»s.  In  Daventr., 
te,  Sancie ,  et  nianu  glo-satoris  facium  tesanda. 
Ahl.,  Ris.,  Torn.,  qnin;  alii,  quod  ,  male,  ul  ail 
Reiischius.  Concessil  dieilur  pro  cowesseril  arehaisino 
notis^imo.  Neque  poetis  inusitalum  indicativum  pro 


15,  et  Freinshemium 
14. 

1S3.  In  R"g   et 
bua". 

18i.  Ald.,    diu  :  corrige  Dei. 
185.    Mss.   Reg. ,    Oit.,   Rom. 


ad  Plnvdrum  ,  1.  i  fab. 
Otl.  videlur  fuisse,  a  pr.  in.,  tri- 


iteris  :   editi  cat- 


lis. 

l!)2.  Fabr.,  Poelm.,  pro  d.  s.,  conepet.  Mss.  et 
plerique  ediii,  correpiet  :  Reg.  sciibit  correptcet, 
Toro.  corrcpiet,  ntvhielur. 

195.  Reg.,  vitani ;iie  resotvat,  supra  g!ossa,  vel  di- 
versa  leciio,  resumat.  Rom.,  mendose,  vitaque  resu- 
mal.  Rcuschius  tislainr  plures  ediliones  l«gere  vi- 
tu  .  que  revolvat,  quod  ad  Parcarum  fahulani  alluderc 
videiur.  Tnetur  vem  yitamque  resnmat,  qui  >  scriplo- 
ivs  sacri  crebrius  vitam  snmere.  ei  vitam  ponere  di- 
xern  i,  ui  Prudentius,  hymn.  5  1'erist.  circa  lin.; 
Sednlius,  libr.  ivinilio;  Juvenciis  sa?pe. 


NOTyE. 


loqiialur.  Joannes  tantum  ail  :  Quadraginla  et  sex  an-  C 
nis  eedijtcalum  est  leinplum  lioc  ,  et  tu  in  tribus  diebns 
excitabis  illud ?  Existimo,  Juvencuni  ha>cverba  iutelle- 
le  templo,  qnod Zorohabel  subCyro  inchoavi!, 
et  sexlo  anno  Darii  posl  annos  sex  el  qunilia^iuta  ;  b- 
golvil :  ea  seilicet  ralione,  quaiu  fxuonii  Sijmiius, 
de  Repuid.  Hebr.-cor.  I.  n  cap.  5.  Jadcci  cum  redur- 
guere  Clirintum  velleut  ,  et  scirent  ,  temptum  primum  a 
Salomone  cnnditum  spaiio  septem  annorum,  secundum 
a  Zorobabele  quadraginta  sex,  tertinm  ab  Herode 
unius  anni,  el  paulo  umplius  ,  nequc  primu  ,i  ,  neque 
tertium  nominarnnl ,  ut  ea ,  qu<B  parum  causa:  siur  fa- 
verent,  sed  secundum  :  mnlto  enim  loniiius  absun! 
tres  d  es  a  quadruginla  sex  annis ,  quum  ab  uuo.  N  n- 
nuili  piiiant,  Herodem  lemplum  veius  ainpliOcasse  , 
nnii  auieiii  novun!  condidisse  ,  veiere  deslructo  ,  nt 
narral  JosephuS-  AHi,  ne  Josephum  in  re  lnn  insigni 
inendacii  aruiiant  ,  ac  Judieos  lain  ineptos  Gngapt  , 
ul  de  tcmpli  Zorobahelis  ;Bilificati-ne  locuii  1'ucrini, 
cnm  sernio  esscl  de  teinpl  >  lunc  pr;i'-e;ili,  c<niien-  p. 
dunt  probare,  ab  anno  quo  Herodcs  coe;»it  Umplym  u 
reiiiere,  usque  al  anmiiii  quo  ChrislQ  h  cc  Judci 
objiciebant ,  quadraginla  scx  annos  effluxisse  :  quo 
lolu  lempore  semper  uliquid  teinplo  ;iddituin  fuil , 
neqie  perfectum  il!>;d  est  ,  nisi  suh  Agripjta  juniore. 
H;cc  aiitem  opinio  verh-  juvenci  paruin  congruit  : 
non  enini  liine  i!i\i-~et  ,  Yeteiis  rcgni  iiio!iiiii:>c. 

177.  Sauclu  :'  ,  Chri-lum  :  sic  enim  (mristiiin  vo- 
care  s  ■!"'  .1  ivencus. 

178    CAPI  I    XI-  ietui  Sicodemum  ullognliur  de 
baptismuie  et  atiis  mutlis.  Joann.  ui ,  1  sejq. 

179.  Lniis  primoi  um  procerum  Judtui  no  i.inis.  L't 
Latinum   nomen  de  l.atmis,   sive  genle  Laiini  ,  sic 


Jiukvnm  notnen  de  genle  Jud.Ta  usuriiatnr.  Unus  pro 
aliquis  ,  quidam. 

1S'2.  Surqerc  pro  oriri,  nasci,  e\islere,obvium  esi. 
Coi;ccs-i!  Dei  voluntas,  le.  tamquain  lucem,  surgere 
liumanis  rehus.  Io.  Vorstius,  de  l.ai.  merito  sus- 
pccia  c.  il)  p.  180,  181  :  Latini ,  inquil  ,  non  dicunl, 
Surrexi!  nudus  logicus,  sed  Exslitit ,  exortits  esl  malus 
>s.  Sed  Juvencus,  ul  a  nobis  exponilur.  repre- 
hensione  hac  vacat. 

183.  Jo.mnes  ,  loc.  eii.  :  yemo  enln  potest  liwc 
signa  facere  ,  qiuc  tu  facis,  nisi  fueril  Deus  cum  co. 
Miracula  tantis  signis  videlur  esse  hendiadys.  Tri- 
bnit  bic  esl  facit.  pnestat ,  distribnit ,  impndit  ,  ex- 
liibel.  Inlra  ,  vers.  G41  :  Et  poliora  dcliinc  tribuct  mi- 
rqcula  rentin. 

187.  llcdlita  rursus,  pleonasmus  frequens,  de  quo 
in  not.  ad  Draconi.  I.  i  vers.  111. 

189.  Slupefactus  corda  :  Cr;ecismus  Juvenco  fa- 
miliaris. 

|92.  Correpo  esl  irrepo,  occulic  iniro :  corrcpio 
eaihun  si'r'nilie;ilionc,  qnod  a  Forccllino  rejeciiun 
eslad  haih;ira.Ul  a  repo  formalur  repto,  sic  correplo 
a  compi)  :  sed  replo  bonoruin  scripioniui  auctorila- 
te  se  tueiur,  ei  elegaflter  adhihelur,  cum  de  iiilau- 
libus,  s  il  j:iin  natis,  esi  serino.  Juveucus  forlasse 
huc  respi.-xii.  /^  alvum,  \n  ulerum.  f.icero,  I.  i  de 
Divin.  c  .0:  Ctim  pra?gnans  liuuc  ipsum  Dio.itjsium  alvo 
contineret.'  Adde  Plamum,  et  alios,  qu|  alvum  piM 
iiiuii.iui  utero  accipiunl. 

194.  Phrasis  est  ecclesiaslica  De  fonte  renasci,  pro 
aquis  lu-,u.ilihus  ablui.  Raptistcrii  iicnicn  maxuue 
noiinu  iii  ec-lesia  esl  (ous  bupHsmulis.  V!de  disser- 
tai.  Antonii  M.  Lupi  d#  sacn    hapiisiei  iis. 


m  EVANGELJCJS  HJSTORIyE  LIB.  II.  166 

195  Et  flalu  snncto,  rutlibu>  consistere  membiis       X         Tuneetiam  mentem  vil;»  ile  Iumine  raptam 


Coeperit,  tttheream  liber  conscendel  in  aulam. 
Terrenuoi  corpus  lerreuo  corporenaium  est. 
Spirilus  haud  aliter  similem  general  sibi  fla  irar, 

182  Spiritus  hic  Deus  esl,  cni    partmt  omnia 

[  mundi. 
200  Hic,  ubi  vult,  quocumque  volat,  voceraque  per 

[  auras 
Jactat,  sed  nescis,  qmc  sint  exordia  vocis, 
Quamque  petant  ejus  currenlia  fl.unina  partem. 
Quisque  igitur  justae  repelit  primordia  vitre, 
Hunc  similem  sancti  ilatus  revigescere  certum 

[est. 
205  Et  Judaeus  ad  ha?c:Nihil  horum  cernere  possum. 
Talia  tum  Christus :  Solymorunimagnemagi>ler, 

183  Israelitarum  sublimis  gloria  gentis, 


Demergis  prneceps  furvis  imserande  lenehris, 
210  Nec  poies  obtuso  coraprendere  lalia  sensu? 
Eccelides  nulla  esi,  laniuin  lerrestria  dixi. 
Quid,  si  coelesiis  vires  conscendere  sermo 
Coe.ierit,  et  superas  rerum    comprendere   for- 

[mas? 
Quis  vesirum  duram  polerit  mihi  pandere  men- 

[lem? 
215  Accipitc  ergo,  novis  quae  sil  sentenlia   rehus. 
Sidereum  nullus  poterit  conscendere  ccelum, 
Ni  solus,  coeli  venitqui  missus  ab  aul.i, 
Idem  hominis  naius,  coeli  qui  in  sede    moratur. 
Ulserpens  olim  regionibus  in  deserlis 
220  184  Mosei  manibus   summo  suhlatus  bono:e 

[esi, 


LECTIONES  VARIANTES. 


196.  Bas.,  Ald.,  conscendit.  Oll.,  conscnderet,  vel  B 
eonscendere. 

197. Plerique  natum  cst.  Foelm.,  pro  d.  s.,  nolum, 
sine  est. 

199.  Roni.,  cui  patcut  :  lege,  parent,  ad  regulas 
meiri.  Ott.,  mundi,  cnm  reliquis,  sed  pro  d.  s.,  vel 
glossa,  rerum  :  quin  leciionem  apnd  alins  eiiain 
invenil  Koenigins,  qui  eam  non  impiobal. 

200.  Poelm.,  prod.  s.,  Hic,  cum  vutt,  quocumqve 
volat.  Eamdem  signilicationem  habere  potesl.  Ilic, 
ubivutt,  quoeumque  volat. 

201.  Ald.  Bas.,  qctc  sunt  exordia  :  plerijue  quce 
sint. 

202.  Reg. ,  ejus  concurrenlia,  sed  non  satis  cto.rum 
est,  ao  cjus,  an  ei  sit  srriptum. 

20i.  Oitob.,  Rora.  Ald.,  reviviscere.  Reg.  rcvisves- 
cere,  ex  <|uo  lacium  revisviscere,  et  glo.>sa  renasci. 
Veruiu  cum  meiro  non  stal  nvisviscere  ,  aul  revi- 
vescere,  iramo  nec  reviviscerc,  nisi  conira  suam  na- 
lur.nn  secunda  corripialur.  Hinc  est,  quod  lhidain.  p 
et  plerique  edili  habent  reviqescere.  Omeisius  id  vo- 
lebat,  qnimvis  apud  auliquiorem  Juveneo  scriplo- 
rem  eain  vccera  non  legisset  :  sed  Nonius,  cap,  9, 
n.  12,  apud  Cicerone  !•,  I.  i  Tusctil.  ca|i.  16,  leire- 
b.it  reviguil,  pro  quo  alii  habent  sicviyuii.  Uenscliio 
ex  conjectura  magis  p'a<cbat  re viresc  re ,  nuod  cerle 
verbum  et  metro  congruit ,  et  a  inuhis  usurpaiur 
pro  rennsci,  renovari,  rcvi  iscere. 

205.  lloin.,  po&sim  :  lege  possui.i. 

206.  In  Reg.,  hic  et  sequens  versus  manu  glo-sa- 
loris  videiiiur  addin'. 

209.    Bas.,   Wesihrm.  in  lextu,   Ald.,   Dcmcrgcs. 


Westb.  ad  marg.  cttm  mss.  et  aliis  edifis,  Demergis, 
in  Ald.  miserandw,  el  in  Rom.  miseram  de  emenda 
per  miserandc. 

210.  Reg.,  Oit.,  ohtunso  Rom.  cum  edilis,  oblu- 
so.  Apud  alios  pariter  scriptores  nonnulli  ex  mss.  le- 
gunt   obtunso  :  sed  plerique  obtuso. 

212.  Rom.  Quod  si  cccleslcs  vircs  descendere  seimo. 
Non  male  csse:  quud  :  >od  in  uliis  dmIum  cst  ccelestis, 
ei  conscendere.  Reuschio  ;mn  displicet  ccclestes  hoe 
sensu  :  si  sermo  meus  ad  virtules  ccele>tes  en;ii ran- 
das  ascenderit.  Texlus  s.icer  :  Quomodo,  sidixcro 
vobis  cccleslia,  credelis  ? 

il5.  Ott.,  Torn  :  ,  Accipc  :  legendum  Accipite,  ul 
versns  consiet.  Onieislus,  Koenigius,  et  Reuscliius 
hialum  adraitlunl  Accipe  erqo,  cujus  apud  Milum  Vir- 
giliura  43  exempla  Nic.  ErythiM  us  observavit.  Scd 
cum  pr;ecedat  Quis  vcstrum,  sensus  ipse  exigere  vi- 
detur  Accipite. 

217.  Olt.,  Heg.,  Xisi  solus  :  correclum  ulrobique 
per  Ni  solus.  Ald.,  cceli  qui  misstts  venit  :  plerique, 
cceli  venit  qui  missus. 

219.  Plei  ique  edni,  Ulserpens  olim  vo.sta:  rcgionis 
in  oris  :  ubi  cst  hcndiadys,  sive  nna  res  per  duo  no- 
mina  regonis  et  oris.  Poelm.,  pro  d.  s. ,  Ut  serpms 
in  desertis  rea.ion.bns  olim.  Torn.,  0;i.,  Reg.,  Itoin., 
venusto  versu  spondaico.  Ut  serpens  olim  rigionibus 
in  dcsertis :  sed  Rom.,  racndose,  inque   pro  /'/(. 

220.  In  ediiis  fere  omnibus,  Moseis.  Poelra.,  pio 
<1.  s.,Moysi,  ul  Ulysscs,  Ulyssi,  vel  Ulyssis,  Reg., 
Oti.,  Mnsei,  in  Oll.,  snpra,  laclum  est  Moysci.  Lra- 
coniitis  bis  u «us  est  Moseo  in  casu  dandi  ei  auferen- 
di,  tciliccl  libr.  ll,  v.  162,  et  in  eleg.  vers  17. 


not^:. 


19S.  Rudibus,  novis,  receniihus.  Confercomment. 
adP^ycu.  1'n.deiiiii  vers.  219. 

199-  Joann.  ni,  6:  Quod  iuitum  rst  cx  airue.ctiro 
est,  et  qnod  mttum  est  cxspiritu,  spiritus  cst.  In  codie.fi 
Vercellen.-i  adtlitur,  Quod  natuni  est  <le  spiritu,  spi- 
rilus  cst,  quia  Deus  spiritus  est,  ct  ex  Dco  natut  est. 
Sic  legeral  Juveiic.iis,  et  liilarius  I.  vn  d'  Trinil., 
el  codex  Corlieieosis.  Vide  IfOflem,  enisi.  I,  «I  Iri- 
eiirn,  in  prjefal.  ei  nol.  ai  c.idievm  Ver. vllen  -em. 
Eamdem  leciionem  lueiur  Amhrosius,  I.  n  de  Spi- 
rilu  sancloc.  7,  ei  I.  in,  e.  10  :  Jpse  Duniiuus  dixit 
in  Evanqelio  :  Quo.iium  Deus  spirilus  ett.  Quem  locum 
ita  expresse,  Ariaui,  tettificamini  ett£  ttc  Spritu,  ut 
eum  de  vestris  c»dicibm  uuferaiis  :  atquc  utii<am  <!e 
vestris,  et  non  cti;t  m  de  Eeclgsite eodkibus  Ijptleretis... 
Et  fortus-e  hoc  eSiuth  in  Orieute  fevistis. 

^00.  Sacer  lex:  t.s  :  Sp.ritus,  ubi  i<uli,  spirut,el 
vocem  ejus  audis,  el  •.  Trihuilur  vox  spiriiui,  ipiia 
vox  pro  quovi-  EMM   accipitur.  Virgilius,  m  /Eneid. 


vers.  669,  conjunxil  :  Atl  sonilnm  vocis. 

205.  Qusque,  quicumque,  ut  alibi  diclnm. 

205.  Cernere,  inlelligere.  Cerno  |>ro  viderc  sxpe  ad 

aiiinium  Iransrcrtiir.  Cicero,  lib.  iii  de  Or.il.  caji.  31: 

Pieque  tttnta  tamen  (est)  iit  rebus  obtcurilat,  ut  eas  non 

penilus  acri  viringenio  cernat,  si  modo  aspexerif.  In- 

D  ieid  ;m  :i«l<l :lur  animo  cerncre. 

207.  Lihr.  i  vers  212  :  Israalitarum  cumuiaia'  glo- 
ria  plcbis. 

-08.  Baptam,  ahreptam,  oxe.TcalnmOmejsius  sus- 
picaiur  Juveiicum  respesfese  ad  originera  animce 
cum  allusmne  ad  fabulam  Pronieihei.^ 

21j5.  Navis  rebus,  hoc  esi,  de  novis  rebus.  Bs 
eniin  aliijuaiido  abniKi  it,  aliquamlo  s  .haiitlitur.  Vel 
inlellig"  potius  :  Ae<'ipile,  <|ii:e  snbsit  senleiMia  re  - 
bus  uovis  liat  teiitis  diclis. 

i.i).  Summo  subla!us  Itonorc  :  hemisticliio.m  repe- 
tituiii  ex  vers.  17M 


167  'C.  V.  AQUIL.  JUVENCI  108 

Sic  Iiominis  nalum  tolli  insublime  nccessc  est,  A         Et  magi^  amplexi  coecas  tenuere  latebras. 


Ut  quicumque   fidem  mentis  penetralibus  altis 
Illius  ad  numen  slatuit,  sub  lurbine  secli 
Proculcet  pedibus   lelhum,  et  trans  sidera  sur- 

[gens 
225  Sublimis  capiat  donum  inviolabile  vitae. 
Namque  Deus  mundum  lanto  dilexitamore, 
Ejus  ut  in  lerras  descenderet  unica  proles, 
Credentes  Domino  \ilae  junctura  perenni. 
NccDeusbunc  naium  disquirere  jure  severo, 
230  Judiciove  iruci  terras  expendere  misit  : 

185  Mu'a  se(l  P°Pulls  veniani  ut  munera  \ilsc. 
Namque  ubi  certa  fides  fueritcomplcxasalulem, 
Non  eril  ulla  illic  anceps  agitatio  juris. 
Ast  ubi  dona  procul  fuerint  exclusa  medcl», 
235  Jam  propria  ipsorum  nientem  damnaiio  torquel.  B 
Unica  nam  Domini  fuit  bis  ineognita  proles. 
Advenlum  lucis  miscri  fugere  superbi, 

LECTIONES 
2-22.  Olt.,  penetrabilibus :  ita  fuit  eiiam  in  Reg., 
sed  recie  posiea  conecium  per  penetralibus. 
V-  223.  Reg.,  Torn.,  Bas.,  Ald.,  Rom.,  statuet  : 
Ott.,  ciuu  ;iliis  ediii>,  slatuit  :  qnod  magis  congruit 
textui  evangelico  :  Ui  omnis,  qui  credilinipsum,  non 
pereat,  sed  habeat  vilam  ceternam.  Cvpriauus  lamen, 
libr.  n  Testiin.  :  Ut  omnis  qui  crediderit  in  Filium, 
liabeat  vitam  (Bternam. 

22i.  Ald.,  Poelm.,  pro  d.  s.,ConcuLet :  alii,  Pro- 
culcel.,  Rom.,  depraviite,  Propulcher.  Reg.,  lethum 
trans,  etscribit    lcetum. 

225.  Ald.,  capiet  :  reline  capiat. 
220.  Ouob.,  Nam  Dominus  mundum.  Reg.,  Rom. 
cum  edilis,  Namque    Deus. 

228.  Olt.,  Credentes  Dominum.  Melius  Domino. 
Reuscliius  posl  Domino    posiluram,    seu  vi<gulam 


Sic  quicumque  malis  meniem  maculaveril  aclis, 
240  Ad  lenebras  pavidus  refugit,  ne  lumine  claro 
Sordida  pollutae  pateant  conlagia  menlis. 
Al  quicumque  piac  tenuit  vestigia  vitae  , 
Ad  medium  properat,  lucemque  nitescerc  gau- 

[dct, 
Splende.it  ut  claris  virlutis  gloria  factis. 
245      Inde  Galilaeam  repetit  Salvator  lesus  : 

186   Prseleriens   sed  forle  vcnit  Samarilida 

[Sicbem. 
Illic  fundus  erat,  Jacob  de  nomine  pollens,] 
El  puteus  gelido  demersus  in  abdila  fonte. 
Sederat  bic  rapido  Servator  anhelus  in  aestti  : 
250  Discipulique  escas  mcrcanles  moenibus  urbis 
Passim  dispersi,  solum  liquere  magistrum. 
Mcenibus  egrediens  Samaritis  femina  venit, 
Hauritura  cavis  pulei  penetralibus  undas. 
VARIANTKS. 

258.  Rom.,  tenebras  :  alii,  (alebras. 
250.  Rom.,  e  lumine :  lege  ne  lumine. 

243.  Poelm.,  pro  d.  s.,  In  medium:  in  lcxlu  cum 
aliis,  Ad  medium. 

244.  Oll.,  caris.  a  pr.  m.,  ex  quo  faclum  claris. 

245.  Reg.,  peliit  servator,  sed  ex  peliit  factum  re- 
petit. 

240.  Reg.,  Sichw,  Oit.,  Siccem,  snpra  Sickcent: 
alii,  Sichem:  sic  appellabant  Samaritani;  Judavi  vero 
Sichar  per  ludibrium,  quasi  urbem  ebriornm. 

247.  Reg.,  Oll.,  Rom.,  Ald.,  Fabr.  Torn.,  Jacob 
de  nomine  pollens.  I'oelm. ,  in  lexlu,  Iiadain.  Jacob 
cognomine  potlens.  In  Olt.,  a  pr.  m.,  fuerat  Jacobi 
de  nomine  pollens  :  quod  non  csl  absonum,  el  exsial 
in  codice  Canluariensi.  Sic  Foinmaius  duas  prinres 
corripuil  in  Jacobus,   1.  iv  de  Judicio  extremo:  Di- 


collocavit  ex  prxcepto,  ut   ail,  grammalicoriun,   ne  G  rigit  el  Jacobos  terra  beata  sacros.  Reuschius  pra-fert 


quis  Domino  perenni,  aul  Domino  vitoe  conjungeret. 
Ex  sacrae  Scnpturac  stylo  dicendurn  esset  credentes  in 
Dominum. 

231.  Rom.,  Diva  sed  populis,  et  forle  fuil  Divai, 
vcl  Diw,  quod  minus  ineplum  est. 

253.  Ald.,  ulla  anceps  illic. 

254.  Rom.,  excussa:  alii,  exclusa. 

256.  Mss.  et  iionnulli  ediii ,  fuit  his :  \i\  aliis 
fuit  iis. 

257.  Mss.  Reg.,Ott.,Rom.,Poelm.,prod.  s.^super- 
bi.  Ald.et  alii  edili  snpernce.  KocnigiusconjicilsH/je)7'e 
adverbialiter.  Reusibius  banc  corrjecturani  nonsper- 
nendam  ait,  sed  praelerl  supernw,  et  per  lucem  su- 
l»ernam  inielligit  Christum,  vel  Evangelium,  quod  e 


Jacobi  nomine  pollens,  ut  I.  iii  vers.  258 :  Clara  Phi- 
lippazo  qiuc  pollent  noinine  rura. 

248.  Variant  mss.  etediti:  nam  alii  babenl  dimer- 
sus,  alii  melius  demersus. 

24^.  Amizenius  ad  Sediilinm,  libr.  u  vers.  58, 
emendari  jubel  boc  loro  rabido  pro  rapido:  cui  la- 
men  morem  non  geram.  Rom.,  Salvator :  alii,  Ser~ 
valor,  quod  Kabet  etiatn  Hom.  ad  marg. 

"255.  AUI.,  Poelm.,  pro  d.  s.,  Extraclura.  Mss.  el 
plcriquc  editi,  Hauritura.  Prseleriliim  haurivi  et  sti- 
pinum  haurilum  minus  sunt  in  tisti ;  sed  lamen  non 
est ,  cur  rcjiciamus  scripturam  codicum  Hauritura, 
cum  apud  bouos  auctores  id  reperiaiur.  In  Rom., 
male,  est  cavis  puteis ;  el  in  Olt.,  penetrabilibus. 


coelo  demissum  omnia  collustrat. 

NOTvE. 

222.  Staiius  libr.  m,  silv.   ull.  \ers.  56  :  Animi  J)  ugilatio,  nt  agiiationes  fluctuum,  etsimilia.  Perinde 
penetralibns  imis.  est,   ac  si  diral,    Non  condemnabitur.   Jnannesail: 

223.  Slaiuere  fidem  ad  numen,  pro  credere   nove      Qui  credit  in  eum.  non  judicatur  :  qui  autem  non  cre- 


dictiim.    Reu^cbius  sic  accipiebal   versuin  165  h.  I. 
Animos  in  lalia  facta  levaret. 

224.    Proculcet  pedibus :  Iriumpbanlium  ritu,  de 
quo  ad  vers.  4i  b.  1. 

229.  Disquirere  icrras  :  in  disqnisitionem  \ocare. 
Eo  verbo  iisns  est  Horaiius. 

230.  Exponit  verba  Joannis  :  Non  enimmisit  Deus 
Filium  suum  in  mundum,  ul  judicet  miinduin,  sed  ut 
salvetur  mundus  per  ipsum.  Gr;ece  esl  hu.  xpbm,  ut 
dainnet  mundum,  pceoas  abeoesigai.  Primus  Uiri- 
sti  adventus  fuit,  ut  salvaret  mundum  :  secundus 
erit,  ut  judicei  mundum.  Expendere  est  quasi  pen- 
dendo  examinare.  Vide  comment.  ad  Prudentium 
bymn.  4  Perisleph.  \ers.  II  :  Centibus  justam  posi- 
turus  eequo  —  Pondere  libram. 

233.  Agitatio,  commotio  :  rectc  de  jure  anceps 


dit,  jam  judicatus  esl. 

237.  Miseri  superbi,  peceatores  superbi.  Riiisus 
b.  I.  v.  665  :  Judicioque  gravi  miseros  exurgere  pra- 
vos.  Siylo  erclesiastico  veteri  peccatores  vocari  mf- 
seros  nstendi  ad  Dracont.  I.  i  \ers.  11  ,  et  1.  n 
\ers.  150. 

258.  Amplexi  tcnuere  energice  dictum  :  ac  nolan- 
dum,  eomdem  casum  accusandi  regi  a  duobus  ver- 
bis  ;  quod  apud  Juvrncuin  non  semel  occunii. 

245.  Ad  medium,  ad  luccin  publicain.  Cuero,  Fa- 
mil.  xv,  ep.  2:  Se  tamen  ante  illud  lempus  eam  rem 
numquam  in  mediumpropler  periculi  melum  proiulisse. 
Eodem  pertinet  ponere  in  medio  ,  sumere  de  me- 
dio,  etc. 

245.  CAPUT  XII.  Jesus  cum  muliere  Samaritana 
liauitur.  Joann.  iv,  1  seqq. 


169  EVANGELKLE  MSTORLE  LIB 

Olli  Clirislus  ait:  Laticis  da,  femina,  potum.     A 
255  Respondensmulier:Mirummiliipra?cipis,  inquit, 

Ut  libi  Judaeo  mulier  Samariiica  polnm, 

Dispemens  veterum  Samaritum  jussa  ,  niini- 

[strem. 

187  Tum  Servator  ait :  Domini  si  munera  nosses, 

El  tiuis  tesiliens  putealia  pocula  poscat, 
200  Tu  polius  peteres,  vivam  libi  traderet  undam. 

Illa  sub  haec  :  Puteus  gremium  sinuatur  in  altum, 

Uiceus  est  nullus,  nec  sunl  libi  vincula  lunis. 

UmJe  iyiiur  poleris  undam  mibi  tradere  vivam? 

Num  tu  major  cris  nostri  virlute  pareniis? 
265  Hunc  Jacob  etenim  puieum  cum  prole  bibebal, 

Et  proprios  huc  saepe  greges  ad  pocula  duxit. 

Olli  respondit  mundi  regnator  lesus  ! 

LECTIONES  VARIANTES. 
Bas.,  Olli  Christus  B  Torn.,   Fabt 


II. 


170 


188  Ex  isla  P'enc  nullus  satiabilur  unda, 
Nam  rursus  sitiet  :  sed  noslri  dona  liquoris 
270  Ardorcm  excludent  aeterna  in  secla  bibendi. 
Dulcia  provenient  noslri  cui  pocula  fontis, 
Largior  inde  fluet  vitalis  graiia  fluctus. 
Sed  desideriuin  nostroe  si  le  capit  undae, 
Excitus  veniat  tecum  mox  urbe  mariius. 
Conjugio  sese  mulier  negat  esse  revinctam. 
Tum  sic  prosequiiur  mentis  perspector  Iesus  : 
Femina,  veridicis  loqieris  de  conjuge  vcibis. 
Nam  lu  connubiis  nexa  es  jam  quinqne  virorum, 
Nunc  aliena  super  tbalamorum  vincula  tollis. 
Tum  mulier  :  Sancium  te  certum  cst  csse  pro- 

[plielam. 
Sed  nostii  istius  venerandum  montisin  arce 


27 


280 


254.  Ald.,  Poelm.,  in  lextu 
ait:  Laticis  da,  femina,  potuiu.  Had.  Olli  Clirislus  ait 
laiius :  Da,  [emina,  polum,  quod  mendosum  <Jst.  Rom. 
Sicolim  Chrislus: Laticis  da,  feinina  po.um.  Wcsthem., 
in  textu,  ait  laticis  da:  ad  marg.  ait  lalus  da,  quod 
nullum  recium  sensum  habel.  Poolm.  pro  d.  s., 
Torn.,  Illam  deposcit  polum  sibi  Iradere  Chrislus. 
Reg.  ,  et  Oit.  utrunique  versum  conjiingunt :  Illam 
deposcil  potum  sibi  tradere  Chrislus  —  Itli  Christus 
ait :  Laticis  da,  femina  poluni.  Reusihius  posteriorem 
omittit,  priorem  pradert,  quia  Juvencus  s&pius  ita 
loqui  amat,  ul  1.  n,  vers.  259,  556,  450.  Aliud  teneo. 

256.  Poelm.  in  lexiu,  Reg..  Hadam.,  Fabr.,  Ju- 
do30  mulier  Samaritica  potum.  Ald.,  Bas.,  Judwo  Sa- 
mariiis  femina  potum.  Poelm.,  pro  d.  s.,  Olt.,  mulier 
Sanuiritida  potum,  quod  nullo  modo  est  admittendum. 
ln  Rom.  ita  legunlur  hi  duo  versus:  Ut  tibi  nunc  tri- 
buam  mulier  Samariiida  potum  —  Disperdens  velerum 
Samaritum  jussa  minislrum. 

258.  Reg.,  Oit.,  Ilom.,  in  textu;  Ald.,  Bas.,  Ser- 
vator.  Poelm.  el  alii  edili,  Salvalor,  quod  exstat 
etiam  in  Rom.  ad  marg.  Pro  iwsses,  Rom.  el  Tom., 
nosces. 

260.  In  Reg.  ct  Olt.  ex  tradere  factum  recle  trade- 
rct.  Rom.,  Vivam  ut  tibi  iraderei  undam. 

265.  Oit.,Rom.,  Ald.,  Bas.,  Ilunc  Jacub  etenim  pu- 
leum.  Potdm.,  in  textu  ;  Hadam.,  Reg.,  Weslh.,  ad 
niarg.,  Hoc  etenim  Jacob  puteuni.  Poeluj.,  pro  d.  s., 


Hoc  etenirn  Jacob  puteo.  Westb.,  in 
texlu,  Iloc  Jacob  enim  putco,  produclis  duabtis  pri- 
mis  in  Jacnb,  et  correpla  postrema.  Reuscliiiis  ma- 
vull  puleum,  quam  puteo,  ul  bibere  aquam.  pocula,  et 
similia.  Omei>ius  relinet  tloc  elenim  Jacob  pulcum 
ex  Yarrone,  qui  neulro  genere  puteum  dixit. 

267.  Bas.,  suinmi  regnalor  olympi.  Ald.,  ////'  re- 
sponditsununi  rcgnator  oltjsupi.  Plen<|ue,  Ollircspou- 
dil  mundi  regnator  lesus. 

268.  Reg.,plane;  et  glossa,  certe  :  alii  plene.  Ald., 
corruple,  pleiuc. 

270.  Olt.,  libendi  ;  corrige  bibendi. 

272.  Ald.,  Torn.,  Bas. ,  unde.  Mss.  et  alii  edili, 
inde.  Rom.,  luel;  emenda  fluet. 

2"6.  Torn.  prospeclor  :  quae  vox  occurrit  apud 
Apuleium,  et  Terlullianum.  Omcisins  cuiii  meliori- 
bus  inavult  perspector,  quod  apud  anliquiorem  Ji:- 
venco  non  legilur. 

278.  Reg.  vivorum  :  corrige  virorum. 

281.  In  Reg.  glossa  est  praceptuui  venerandum  — 
adoruudi  :  ex  quo  conjicio,  legendum  venerandi, scili- 
cet  liquere  nobis  praecepium  venerandi,  seu  adorandi 
in  arce  nostri  istius  niontis.  Infra,  vers.  286:  Om- 
nibfis  et  Solymis  abcrit  veneratio  loiuje.  Venerari  pio 
colere,  orare  iisiluium  est  a  piobis  latinilalis  auciori- 
bus.  ln  leciione  vulgaia  sensus  esi,  Liquere  praecep- 
tum,  venerandum  esse,  eic,  ut  vers.  285,  Orandum 
dicilis. Nonnulli  Plaulo  allribuunl  venero  activum. 


NOTJi. 


257.  Dispernens :  participio  disprelus  usus  est  Gel- 
lius  I.  vn,  cap.  18,  ubi  alii  legunt  discerpii,  non  di- 
spreti.  Ambrosius,  serm.  27,  al.  1S,  inter  sermones 
ipsi  ad>criptosin  Append.  edit.  Matir. :  Pnccepla  ejus 
minime  dispernamus.  Sainaritum  vel  est  contractum 
pro  Samaritarum  a  Samariia,  aut  Samarites,  vel  est 
a  Samarites  in  plurali,  ut  Curetes ,  Curetuni.  Rursus 
vers.  324  :  Ecce  Sumarittun  populi,  ubi  secunda  pro- 
duciiur,  cum  alibi  corripiatur.  Vide  var.  lect.,  ad 
vers.  436. 

259.  l'o'.co  ciim  duobus  accusalivis.  Vide  var.lect., 
ad  vers.  254  h.  I. 

261.  Gremium  de  puteo,  ut  supra,  vers  142,  fontis 
gremio. 

265.  Bulhius,  libr.  xxxv  Advers.  cap.  16, 
pag.  i6l6;  vivus,  ait,  apud  Chrisliunos  poetas,  imita- 
lione  cwterorum,  ingenuum,  floreniem  suis  opibus,  vi- 
vidumque  denoiat.  Allegatqne  Paulinum ,  Marium 
Viciorem,  Tertulliauum,  ac  Jnvencum  boc  loco.  Al 
Juvencus  Evangeiium  potius  sequitur  :  Et  dedisset 
tibi  aquam  vivam.  Dicilur  aulcin  aqua  viva,  ul  fonles 
perennes  [ontes  vivi. 

264.  Mostri  virtute  parentis,  hoc  esl,  noslro  parenlc 
Jaiob,  CMjus  viiiiis  ti-ntopcre  celebralur.  lloraliiis, 
libr.  ii,  sat.  i  :  Quin  ubi  se  a  vulgo  ct  scena  insecreta 
remoranl —  Yirtus  Scipiudw,  et  miiis  tapicmia  Lceli. 

Patrol.  XIX. 


266.  Pocula,  polus.  Virgilius,  eclog.  8,  vcrs.  27  : 
Cmhi  canibus  limidi  venienl  ad  pocula  danuc. 

268.  Ex  abundal,  ul.  sa-pe  de. 

27i.  Omiililur  pronomen  ei  :  videlicel  Largior 
gratia  fluet  ci,  cui  proveuienl,  etc. 

274.  Excilus  :  secunda  producta  ab  cxcio ;  quaj  cor- 
ri|)iiur,  cuin  est  ab  excieo. 

277.  Veridicis  :  proba  vox,  qua  Cicero  eliam  uii- 
tur.  Catullus,  carm.  65,  deNupt.  Pel.  elTbet.  dixit, 
Oraclum  veridicum. 

278.  Nexa  ut  supra  reviuciam,  matrimonii  vincu- 
lum  denotat,  et  significanlius  est,  quam  si  dixisset, 
juncla  es. 

279.  {lonfercnda  sunt  cum  Jnvonco  verba  Evan- 
gelii  :  Dicil  ei  Jesus ;  Bne  dixisti,  quia  non  habeo  vi- 
rum.  Quintjue  eniin  viros  luduisii,  ct  iuuic  quem  habes, 
non  est  tuus  vir.  Nimirum  is,  quo  libiilinis  oxplendaj 
causa  uteris  ,  non  cst  tims  vir,  sed  concubinarius. 
Ila  ergo  Juvencum  inlelligo  :  Nunc  super  tc  lollis, 
seu  fers  aliena  vincnla  ibalanioriim.  Ac  lortasse  in- 
nuii,  virum,  quo Samaritana abutebatur,  fuisse  ma- 
rituin  alterius.  Sic  exponuni  Schoeilgenius  el  Reus- 
cbius,  qui  Samariianam  causam  luisse,  curscorlator 
ejus  uxorem  legilime  ductam  dimisisset,  arbitran 
lur.  Super  esi  insuper. 

281.  In  arce,  in  verlice,  A  poetis  proesertim  arx 

G 


{U  C.  V.  AOUIL 

189PrCi;Cer,lli;!l  "um;>  qiwndam  liquere  piren-  j^ 

[les. 

Ai  vos  iu  Solymis  orandum  dicitis  oris. 

Talia  dicenti  mox  lalia  reddit  Iesus  : 
285  En  aderil  leinpas,  moiitis  cnin  verlice  \estri, 

Omnibus  ei  Solymis  aberit  veneralio  lunge. 

Sed  nunc  ceria  salus  Judeeis  surgit  ab  oris. 

Et  uunc  inslantis  cursus  jain  teiuporis  urgot, 

Cnm  veri  saiKtiun  Genitorem,  errorc  remotu, 
290  Cullores,  justis  armaH  legibus,  orent. 

Spiritus  his,  ac  plena  fides  eiii,  et  Pater  altus 

Talia  conqniril  cultoium  pectora  lerris. 

Illa   deliinc  :  Sciinus,    quod  Cbrisius  iiuntius 

[orlii 

190  Advenlu  proprio  vitalia  secula  pandot. 
295  Et  iinic  peccanlum  largus  miserator  lesus         g 

Se  luinen  terris  Cbristum  venisse  fatelur. 


.  JUVENCI  iVi 

Et  jam  discipuli  reduces  slupuere  mngisirum, 

Quod  secrela  illius  polerelur  femina  verbis. 

Al  properans  urnam  mulier  pro  fonte  reliquit, 
300  Et  popuhim  tolis  eduxil  moenibus  urbis. 

Omnia  nammemoratsibimet  sermoneprophelw. 

Gesserat  ipsa  priusqmccumque,  ex  ordine  dicta. 

Tum  propere  Christum  fusa;  petere  calervae. 

Discipuli  inlorea  mgitabant  sumerel  escas. 
503  Ille  saiis  sibi  pulchrorum  superesse  ciborum 

Respondii.  Sed  lum  miranium  discipulorum 

Inler  se  occultis  currebat  scrmo  loquelis  : 

191  ^orte  aliquis  prior  hic  cpulas  dedit  aule 

[magislro, 

Nostras  ul  merilo  satialus  respuat  escas. 
310  Ille  sed  intei  n*  cernens  moliinina  inentis  : 

Ha?  mihi  suni  epuhe,  pectus  satiabitur  istud, 

Si  faciam  niagni  Geniloris  jussa  per  oibem. 


LECTIONES  VARIANTES. 


285.  Rom.,  Et  boi  :  alii,  Al  vos. 

28*.  Rom.,  reddidit  lesus ,  quasi  dissyllabuni 
sil  I  i  s,  ul  siepe  apud  Prud  nlium.  Juvenuts  irisyl- 
labum  solet  effene  lesus. 

287.  Reg.,  venit  ab  oris. 

2'Jl.  Ott.,  Chrislushis,  corrcclum  Spiritus  //is.  Pio 
his  alii  habeut  iis. 

2:»2.  Ott.,  Roin.,  Ald  ,  Torn.,  Ris.,  conqnfret; 
Reg.,  el  alii,  conquirit, 

297.  Iloiu.,  At;  aiii,  Et. 

298.  Ott.,  /7/i:<.s,  s.'d  faclum  illis.  lu  Reg.,  HHs  ot 
gl  issa,  pro  iltins.  Rom.,  illis  ciim  mutlis  editis.  AUI. 
ciim  aliis,  piis.  Reuschius  omuino  legeuduin  censet 
illius,  ex  m^s.  Caut. ;  ne  lamen  aiiqucni  offendaf 
crasis  illius,  in  lextu  ponendum  curavit  cjus,  ex 
cod.  Un.  C\  gloss.i  Reg.,  supra  secreta,  nempe  sola,  G 
co.ijioi  possel  Qiod  sota  illv.ts.  M-s.  Reg.,  ROm., 
Olt.  cu  n  muliis  cditis,  polirelur.  Sod  nioirinn  exigit 
polereinr  ciiui  lladain.  et  alns,  a  potior  poieris  ler- 
li;e  coiijugalionis,  non  a  polior  poliris.   Pro  secrela 


benc  esset  secrete,  vel  secreto. 

299.  Rom.,  mulier  cum  fonte  retiquit.  Rcg.,  mnlier 
prope  fonte  reUquil,  Olt.,  muiier  pro  fonte  reliquit, 
qtiam  leclionein  exhibuil  Reuschius  ex  cod.  Hclins- 
lad.  Eadem  scriptura  probabatur  ciiam  Gaflandid  ; 
sic  infra,  vers.  58b*  :  Pro  timine  cernit,  et  vers. 
.728  :  Pro  foiibns  mater  cum  fratribus  astitil  illic.  Ci- 
cero,  pro  Milonc,  initio  :  Ilta  pncAdia,  qitte  pro  teni' 
plis  oinnibns  ceruilis.  ln  ediiiombns  vetcribus  legilur 
fouiem  prope  liquit. 

501.  Mss.  Rpg.,  Rom.,  Oltobon.,  Ald.,  Bas., 
rogitabant  sumerel  e&cat.  Iladam.  et  alii,  ro/jilant  ut 
sumcrei  escus  :  quoe  loctio,  ail  Rcusehius,  ut  ut  cum 
regulis  grammaiicorum  pngnare  videatur,  contra 
jfttetorilatem  veierum  noti  c.-t. 

509.  Reg-  sociuios,  cx  quo  faclum  socititus.  Ott. 
prius  socialus,  luui  satiutus.  Idom  Oll. ,  rcspuil ,  su- 
pra,  respual.  Lege  sutiattts  respudt. 

511.  1 1 1  ileg.  ex  sodabitur  factum  satiaMiur. 


NOTyE. 


de  cacuinine  momis  saefpe  di>  itur  Virgllius,  de  sop- 
toin  C/Ilibus  Romse,  libr.  u  Georg.  vcrs.  555  :  sp- 
teiiique  una  sibi  muro  circumdedil  arces. 

2^3.  Orandum,  simpliciter  de  oraiione,  scu  pre- 
cibus  ad  lieum  laciis.  Vide  nul.  ad  l.  i,  vers.  48. 
Reuschiiis  expuiii  adoraiulum. 

288.  Nunc jam  pleonasmus,  qui  alibi  eliau  oc- 
currit. 

289.  Diiriusciili  syntaxis  :  intelligitur  eniin,  quod 
vcri  culloies,  errore  ronioto,  orent  sanctuin  Geui- 
lorem. 

290.  Lcges  muniuut,  :.c  detenduut.  Vide  Com- 
meni.  ad  Prudenl.  I.  n,  conira  Syinm.  vers.  179, 
ubi  praeter  alia  in  hmc  senteniiam  referuutur  vorba 
Trebeliii  Polliouis  :  luiperatoriam  mtjesMem  non 
solum  armis  d  coraiam,  sed  e:  tr-gibui  oporlet  este  ar- 
tnatam.  Illu  i  aulcm  i|uaerendum,  Cur  veros  ttei  cul- 

dical  justis  arinutos   legibus?  Saoer 

-  iia  habci  :  Sed  venil  liora,  ei  nunc  esi,  quando 

reri  adoralores   adorabunt    Patrein  in  spiritu  et  ve- 

rila  e.    Nam  el   Paler  tales  qucerit,  qui  adorent  eum. 

S,  iriiits  o^t  Dcih  :  el  eos.  •) u t  adorani  eum,  in  spi- 

ritu  ci  vcritaie  oporte  adorare.  Juveucua  in  veritate 

exp -iiiii  errore  remotu  :   superest  ergO,    m  jnstis  c.r- 

mnu   legibus  -it  interpretalio   horum  verbonun   in 

siiirilu:  iju  i-i  s  iriitis  ac  reUgio  chrisliana  idjubeat, 

.  vori   culiores  armati   intrepide   Deuin  ubiijm 

.••i  irabunt.   Huc  eliam  revocari   potest,  quod  Pater 

lalia  contjuiril  cultorum  pectora  terris. 

292.  Conquirit ,  lequirit.   Talia  cultorum  pectoru, 


<  ultores  tali  pectore,  vel  lalem  coiistantiam  in  cul- 
loribus.  Videvcrs.  8i  h.  I.  :  Sed  talia  pectoru  cer- 
nens,  et  not.  ad  vers.   65  h.  I. 

295.  Miseralor  :  anie  Juveucum  usus  hoc   voca- 

bulo  esl  TertMlliaims,  Itbt .  v  contra  Marcion.  cap.  \  I . 

297.  Stupeo,  pro  valde    adniirari,  r«git  accusa- 

liviiui  ;ipud  poeias,  quod  exemplis  confirmare  super- 

vacaiicuin  osset. 

500.  Figurate  poputum  totis  eduxil  mcenibus,  pro 
populum  totum,  eic. 
D  503.  Eusw,  hoc  esi,  efTusre,  molim.  Ciccro,  1.  n 
de  Oral.  oap.  58  :  Cenus  sermonis  affert  non  liquidum, 
non  futam,  nc  profluens,  scd  exite,  aridum,  concisum, 
ac  minutum. 

305.  Pulclirur  o»  ciborum  :  vide  notum  ad  vers. 
150. 

L07.  luter  se  rociprocum  pro  relaiivo  inter   illos, 

quo  I  aliqiiando  u  urpatur,  frustra  repugnanie  Valla. 

r,l)s.  Prior  ante,  ploonasnius,  ut  apud    Virgiiium, 

1.  iv  iEneid.  vers.  24:    Vel  tellus,  optem,  prius  inui 

deliiscat...  Anle  pudor,  quant  le  violo. 

509.  Respuat,  repudiet,  nou  admittat ;  bano  cniui 
Kiguilioatioiiein  prae  vr  iUias  liabel  respuo.  Noijue  as- 
seutior  Reuschio,  qui  aniiotai  :  Durior  vn.r,  quam 
castigatiores  ceterum  attres  cix  ferrenl. 

310.  Molimina  mentis,  videvers.  18. 

311.  Pectut  isi '  ■! :  praislitisset  dicere  pectus  lioc  ; 
i  .1  ii  de  se  loijiiilur  Chrisius.  Verum  esl  niuilomiuus 
iiioulom  a  Cicorono  el  aliis  isle  pro  /(/rponi,  et  oon- 
li  a  hic  pro  iste. 


rs 


Qir.it iior  hinc  nienses  lasfM  a 
Frugiferae  «staiis  cerie  superesse  puiatis. 
315  Eriuite  ergo  oculos,  albenies  cemile  campos, 
192  Cui.ctaque  matnram  jarti  rura  exposcere 

[messem, 
Nunc  quicumque  meiel,   pulchri  mercede  la- 

[boris, 
Vitalique  dehinc  gaudebit  fruge  rednndaiis, 
Et  sator  accipiet  inessoruni  gandia  hetus. 
520  Vos  ego  nnnc  misi  gravidam  suocidere  messem, 
Qiuc  n?»n  es1  vestro  sulcis  inserta  lahore. 
Vos  aliena  bonoc  ditahunt  mnnera  frugis. 
Talibus  alioquiis  comitum  dnm  peetora  complet, 
Ecce  Samariluni  populi  venere  roganles, 
525  Exoranlque  illic  geminos  impendere  S"les. 
Jamque  fides  miiltos  plebis  fundaveral  a!ia. 

LECTIONES  VARIANTES 

515.  Olt  ,  hic    Reg.,  Rom.,  editi,  hhic.  B 

514.  Reg.,  Rom.,  Olt.,  oestatis:  videlicel  primor- 

dia  messis  aisialis  frugiferte,   vel   sont  duo  genitivi, 

qui   conjnn^iiiiinr  cum  primordia.   Vide  nnt.   ad   I.  i 

195.  Ediii  pleri- jiie  tcstati,   Uoc  est,  iiS'jue  ad 


EVANGELlCiE  HISTORI/K  LIB.  II.  iU 

primordia  messis  A         Nec  jam  femineis  lantum  concredere  verbis 
lpso>,  sed  coram  virius  manifesta  docehat, 
Venisset  sec.li  qnod  jam  Servator  lesus. 
33')  Jamque  Galiheam  remeaverat  iu  regionem, 
193  Qnondam  ubi  fontanas  vino  muiaverat  un- 

[das. 
Regiu>  hic  juveois,  cui  nalum  morbus  anhelo 
Ardore  exlremis  vilae  lorrebat  in  oris, 
Comperit  ui  Chrisium  cerio  remeasse  recursu, 
555  Advolat,  et  preeibus  sobolis  pro  sorte  profusis 
Orabat,  celeris  deposcens  dona  saluiis, 
Ne  pius  ad  lethum  natus  trabcieiur  ucerbum. 
Chrislus  ad  hucc  :  Signis  nisj  suadeat   omnia 

[virius, 
Non  erit  ulla  lides  :   sed  perge,   ei  sospile  vila 
540  ^Edibus  in  vestris  dulcem  complectere  nalum 


vers 
a:sialein. 

519.  Ald.,  excipiet,  pro  uccipiet. 

520.  M>s.  ciun  plerisque  cditis,  V$t  e<ja.  Porlm., 
Fahr.,  Hos  eqo.  Roni.,  supra,  ergo  pro  ego  iep'.i- 
giiante  metro. 

522.  Reg.,  a  pr.  m  ,  bona  :  forie  legendum  :  Vos 
aliena  bona  ditubunt  nutiura  fruge,  iiempc  fruge 
bona. 

525.  Mss.  Reg.,  Rom.,  Oll.,  impendere  sotes,  quod 
nielius  esi  pro  insumere,  qtiam  expendere,  i|iiod  cdiii 
exhihent.  Suetonius,  in  Augusi.  ca|).  98  :  Caprearum 
secessui  qualridnuin  impeitdit.  Reuschius,  ex  Fuld., 
impendere  ;  et  quadam  edilione  Hlis  eonjicieQut  cum 
Zcbnero,  iltis  geminos  impendere  soles. 


527.  Ald.  distinguit  verbis,  —  Ipsos  sed. 

529.  Reg.,  Roin.,  Olt.,  Servator.   Edili,  Salvator. 

550.  Reg.,  Jamqueiterum  terrum  remeavcral  in  Gali- 
lceam.  Oll.,  Rom.  cum  edilis,  Jamque  Gali  ceum  re- 
ntenvcntt  in  reg:onem. 

551.  Riim.,  vinum  :  f.rie,  foifaititm  in  vinttm 
inttiaverut  undam,  vei  vinum  in  Rom.  »$f  nominaii- 
vus.  Nibii  lainMi  mulo. 

552.  In  Oiloh.  ex  morbis  recie  fai  lum  morb^s. 
555.  Duo  codd.  apud  Reuschium,  horis,   sed  orii 

magis  poeticum  est ;  el  in  mss.  aspirans  littei  a  sa>pe 
vocalibus  adjungiuir,  sajpe  tleirahitur,  veluti  lui- 
rundo,  ymnus.  Poslea  vers.  544.  Lnminis  ora*. 

557.  Rom.,  Neprius  :  alii.  Xe  pitts.  Apud  Virgi- 
liiim  eialios,  pitts  el  prins  inler  se  porn.uiaia  suiil. 
RcuschiHs  eligil  prius  ex  codice  sacro,  Prituqtiam 
morialur.  Aliud  inalo. 

559.    Ald.,  Non  eral  ulta  fides  :  alii,  crit. 

540.  Rom.,  Sedibus  :  alii,  .Edibus. 


NOTiE. 


515.  Joann.  loc.  cit :  Xonne  vosdicitis,  quod  udliuc  Q  die,  el  aslu.  Silius,  1.  xv  vcrs.  53G :  Immitura  sctics 


qnaluor  menses  sunl,  et  messis  venit  ?  Ecce  dico  vobis : 
Levale  oculos  vestros,  et  videtc  regiones,  quia  albce  sunl 
jum  ad  mcssem.  Ita  etiam  Iiala  vetus.  Explicat  id  Ju- 
vencus,pt)si  qirituor  mensesfutnra  primordi i niessis. 
Llmyus,  in  Harinoni  i  Evang.,  exgraecO  textn,  tetpa- 
urwj,  quadrimeslre spnlium,  sicexi  hcai  :  Vroverbtulis 
csi  sermo  :  quasi  dixent  Christus  :  Inter  vos  tritus  est 
sermo  :  Adliuc  quadrimestre  est  spatium  per  quod  mes- 
sis  colligi  potest ;  messis  venit,  sed  non  prweriit  :  ita 
nunc  ceteritate  opus  non  e>t.  M.tzochius,  ad  h.  1.  qua- 
tuor  non  amplius  menses  in  Jmhea  semeniem  inler 
ac  messem  rntercessisse  pntii,  alque  ila  exponit: 
Vos,  senienle  facta,  iritum  illud  usurpatis :  Qtur  sulcis 
vtund(tviiiius,cx  iis  post  qualuor  mcnses  fruclum  deme- 
temus  :  at  sationis  splritualis  frwttts  tottgc  prpcoeiar  ; 
jam  enim  regioncs  flavescuni  ad  messcm.  Pnveesserai 
MaldonatHS,  qui  simile  proverbium  Laiinum  profert  : 
Adhuc  seqes  in  lierba  est. 

315.  Albentes  messes,  flavescenles.  Uiiliir  verbo 
Evangelii  albte.  Hieronymus,  coinment.  in  Muh.  vn  : 
Videte  regioncs,  quia  jam  eandidm  unt  ad  metendttm. 
Ma/.ochins,  ad  b.  I.,  oh>ervai,  ^emis  triiici  in  regno 
Neapoliiano  esse,  quod  albn  n  vulgo  appeHanl  :  cujus 
seges  diim  messem  exspectai,  alhical,  non  flavescit. 
Non  tamen  inde  colligam,  ejus  generis  fuisse  triiicom 
judait  ii  ti . 

517.  1'itlcltri  litboris,  ut  pulclira  tiberlas  apud  Vir- 
gilinm,  el  sio.ilh,  tle  mttOiis  atl  vcrs.  150. 

519.  .1  < > . 1 1 1 . i  —  ail  :  Ut  et  qui  senvna:,  sitnul  tjuudeal, 
et  qni  metit.  Ili  sartwes  Min'1  piophelf,  qni  olim  pri- 
ina  semiii::  \erhi  ifrtinl  jeceranl. 

5-20.  ^frgrHus,  I.  i  Grorg.  vers.  2/7  :  At  rubicunda 
Ceres  medio  succidilur  cvstu,  boc  esl,  ineiitur  medio 


D 


rapidn  snccidilur  ensc 

oll.  Supra  uonsemej  duas  piiqjas  in  '  amaritum, 
el  Samariiis  corripuil.  Conler  var.  lec.l.  ail  vers.  i5(K 

525.  Exornnl,  ohtinent.  orando  jmpclranl  .lo  n- 
nes,  lec.  cit  :  Cttm  venisscittergo  ad  illum  Samnrituni, 
rogaverunt  cum,  ul  ibi  manerei,  el  mansit  tlu<  s  dies. 

226.  Nolanda  phrasis  multos  ptebis,  pro  multos  e 
plebe. 

550.  CAPLT  XIII.  Eilittm  Reijuli  n  mo.tc  liberalum. 
Joauu.  iv,  46  seqq. 

552.  Evangelii  veiba  sunl  :  Eral  qttidam  rcgulus, 
cujits  filius  iit/irnutbatur,  elc.  Gr.<  ce  pro  Regutus 
fiy.o-u.iY.b;  ,  al.  S ■  guxsvjj;.  juvirieiis  legnluin  vo- 
c:\lregium  juvenem,  videlicei  viium  ev  aula  regia  , 
forias^e  Herodis.  Sa?pe  Jnvencus  juveneni  prQ  liomi- 
ne,  seu  virn,  ponit,  ui  dixi  ad  vers.  44  h.  I.  Cicero, 
n  Famil.,  atl  Curi  nem  jam  54  annos  nalum,  nl  oh- 
servat  Gothofretlus  :  U:  wtas  nosira  iitgravescens  in 
adolescenlia  tua  couquicscttt.  Coufer  eliam  not.  ad  I. 
jii  vers  85. 

533.  Ovidius.  lleroitl.  epist.  tilt.  ver^.  169  :  At 
niihi  (vce  miserai  .')  torrentitr  fcbribus  urtus.  Sic  tvsttts 
febris,  1.1,  vers.  79!». 

■V>.\  Pro  sorte  ,  pro  sliiu,  pro  salule.  Forlassc  e<> 
respe\it  Juvei  cu-,  (|uod  sobofes  sor:  oaiiis  diceba- 
tui .  OviditiS.  I.  vi  F.isl.  \ers.  29  :  §i  gcuus  u>pici- 
tur,  Snltirnum  primt  parentcm  —  Eeci :  Saiurni  sur.> 
ego  prima  fia. 

557.  Letliuin  ticerbum,  fnnin  ioimalin  nm  :  elegan- 
tia  notsr. 

5f0.  .Edibits  in  vestris,  pio  tws.  ea  loijiieudi  ia- 
tione, qiia\'eail''iilt'  liiiniiate,  invalocere  CQepit.  Vcl 
iiiltlli^e  liii*.  et  t  ort  m. 


175  C.  V.  AQUIL.  JUVENCI  176 

Hisverbis  fructum  mox  perceptura  salutis         A  355  195  Wc  scd  inspicicns,  quid  pectora  socva  lo- 


Pulchra  fides  animum  laetanli  in  pectnre  firmat. 
Jamqueiier  ingresso  properantibusobvia  servis 
194  Nuntia  fama  venil,   pueroque  in  luminis 

[oras 

545  Limine  de  mortis  subitam  remeasse  saluiem. 

Ille  ubi  cognovit,  certum  concurrere  lempus 

Sanaiuis  Chrisli  verbis,  seseque.  domumque 

Mancipat,  ainplexus  fidei  venerabile  donum. 

Forte  dies  epulis  multos  sociaverat  una, 

550  Publica  conductis  qui  vectigalia  lucris 
Professi,  rapiunt  alieno  nomine  prsedam. 
Hos  cum  discipulis  simul  accipiebat  Iesus. 
Ecce  Pharisaei  occulto  repreliendere  nisu, 
Quod  legis  doctor  convivia  lalia  iniret. 


[uerenl , 
Non,  inquil,  medicis  opusest,  ubi  fortia  membra 
Iniemerata  salus  vegelat  virluiis  honore. 
iEgrissedmeritomiseransadhibenda  medelaest. 
Discitenuncsaliem,  jubeanlquidverba  prophelse: 

560  Nonegosacra  magis,  quammilia  peclora  qusero. 
Haud  etenim  justos  veni  ad  direcla  viantes  , 
Sed  revocare  malos  peccantum  a  liminegressui, 
Ecce  sed  e  numero  mirantum  munera  Christi 
Unus  Joannis  qujerebai  discipulorum, 

565  Cur  ipsi  legis  jejunia  crebra  tenerent, 
Nullaque  sub  Christo  plebes  jejunia  ferret. 
Christus  ad  ha?c  contra  placido  sic  ore  profatur : 
Qui  sponsi  laetis  comitanlur  vota  choreis, 
196N°ni  prsesente  illo, jejunia  tristia  portant. 


LECTIONES  VARIANTES. 


541.  Rom.,  [ratrem  :  lege  fructum. 

542.  Rom.,  male,  animi,  pro  animum.  Ott.,  loe- 
lanti  pedore,  sine  in. 

544.  Abl. ,  Ras. ,  Poelm. ,  pro  d.  s. ,  puero  reso- 
naique  jacenti  Reg.,  Oitob.  cum  aliis  editis,  pueroque 
in  luminis  oras  :  Rom. ,  perperam,  puerumque.  .Non 
male  esset  puero  sub  lutninis  oras,  etc.  In  lectione 
cnmmimiori  subiiitelligi  potest  refert  ,  vel  nairul 
remeaste  satutem. 

547.  Reg. ,  Sanati.  In  Otl.  videtur  fuisse  Sanatis. 
Rom.,   Sanantis,  cum  ediiis. 

5i9.  Reg.,  Rom. ,  Oit. ,  Torn.,  Poelm. ,  pro  d. 
s. ,  una  :  alii,  unus.  Mss.  cum  plerisque  ediiis,  so- 
ciavcrat.  Ald.  ,  Torn.,  Bas. ,  satiaverat.  In  Daventr. , 
tociaverat  iinns;sed  glossa  mss.  repleverai  videtur 
facta  pro  satiuverat,  quod  ininns  probo. 

555.  Mss.  et  ediii  conslanter,  rcculto  reprehen- 
dere  ritu.  Sel  quid  rogo,  est  occultus  hic  risus?  Nul- 
lus  dubiio,  quin  legere  uporie.it  occulto  reprehen- 
derenisu  ,  scilicet  occnlta  moliiione  et  conaiu.  Su- 
pra  vers.  18  :  Gentis  sic  sunl  moinnina  vestm  ,  et 
veis.  510  :  llle  sed  internoe molimina  mentis.  Lib.  iii 
vers.  15*2  seq.,  piriter  legara,  Qnod  verba  loquentis 
—  Occulto  carpanl  scribarum  pectora  nisu. 

55i.  Reg.,  Ott.,  vellet :  in  Otl.,  supra,  iniret, 
quod  habent  plerique  editi.  Poelm.  pro  d.  s.,  Fabr., 


B  adiret. 

555.  Ald.,  Fabric,  Bas.,  Poelm.,  pro  d.  s.,  clausa. 
Mss.  cum  aliis  editis,  sa:va  :  quod  prspfero,  quamvis 
non  displiceat  cluusa,  boc  est,  tecta  et  ficla. 

556.  llo.  apud  Reuschium,  per  iuierrogationein  : 
Nutnquid,  ait,  medicis  opus  est,  etc. 

557.  Rom.,  Reg.,Oltob.,  Poelm.,  prod.  s.,  vegetut 
virtnlis  honorc.  In  Otloh.,  pro  d.  s.,  vegelal  viresque 
ministrat,  quod  reperitur  iu  pierisque  ediiis.  Reus- 
chius  amplexus  cst  virtutis  honore,  boc  est,  virtule 
et  viribus.  Similis  locutio  apud  Ovidium  ,  n  Metam. 
vers.  285,  al.  285. 

558.  Wopkensius,  ad  Sedulium,  I.  i  vers.  22,  con- 
jiciebal  miseris  pro  miserans. 

359.  Reg.  scribil  sallim, 

7>(:i4.  In  Oll.ex  Joannes  recle  lactum  Joannis. 

566.  Reg.,  Oti.,  Torn.,  Fabr.,  ferret.  Rom.  cum 
Ald.,et  aliis editis  ferrent,  quod  fortassefuii  inOlt.,  a 
pr.  m.  Sed ,  ut  opinor,  ferrent  a  librariis  scriplum  , 
C  qui  plebes  in  nominalivo  plurali  esse  putaverint. 
Ilaud  equidem  negaverim,  eleganler  cum  plebes  seu 
populus  in  singulari  posse  conjungi  verbum  ferrent 
in  plurali.  Sed  cum  de  bac  elegantia  non  coustat , 
*gre  e  im  admitlam  in  poelis  christianis.  Eisi  autem 
plebes  in  olurali  aliquando  dictum  fueril,  lamen 
longe  usitaiius  esl  io  singulari. 


NOT^. 


512.  Pulchra  fides  ea  significalione,  quai  vers.  lcO, 
p|  "»17  explicata  est. 

7)16.  Concurrere,  congru  re,  convenire.  Vide  I.  i 
vers.  418,  el  h.  1.  n  vers.  851. 

7>48.  Glossa  in  cod.  Reg.,  Mancipat-subdit  Christo. 

549.  CAPUT  XIV.  Jesus  pharisans  murmuranlibus 
de  convivio  publicanorum  dicit,  uon  opus  esse  sanis 
tnedico.  Maiih.  i\  ,  10,  eic. ;  Marc.  n,  15,  clc. 

550.  Pulcbra  descriplio  publicanoruin,  qui  pro- 
fessi  publica  veciigalia  conductis  lucris,  rapiunl  sibi 
pr.rdnn  noinine  lisci.  JanseniusGandavensis  hoc  ip- 
sum  lenei,  Jud  cis  publicanos  invisos,  quod  \i,  et 
rapioi-,  grassarentur. 

351.  Quacstus  publicanorum  recle  prosdam  vocat. 
CTcero  v  in  Verr.,  al.  1.  ui  cap.  50:  Maximos  quce- 
stus,  prcedasiiue  fecisse.  Vide  nol.  ad  Draconl.  I.  n 
vers.  769. 

352.  Videtur  hypallage,  quasi  velii  Juvencus  di- 
cere  :  Hi  accipiebanl  convivio  Je«um  < -11111  discipulis. 
Sed  potius  Juveucus  verba  Evangelii  exprimere  vo- 
Iuerit.  If-tllbaeus  :  El  factum  est,  discumbente  eo  in 
domo,  multi  publicani  et  peccatores  venerunt,  el  re- 
cumbebanl  cum  Jesu,  et  cum  discipulis  ejus.  Harcus 
a<iilil  -.Erantenim  multi,  qui  et  sequebantur  eum. 


560.  Rursus  vers.  581  :  Quod  non  sacra  Deus,  sed 
mallet  milia  corda. 

365.  CAPUT  XV.  Discipulis  Joannis  interrogan- 
tibus,  quarc  non  jejunarent  discipuli  ejus,  parabola 
proponilur panni  scissuroz,el  utris.  Maltli.  ix,  14  seq.; 
Marc.  11,  18  seq.;  Luc.  v,  55  seq. 

568.  Sponsi  vota  :  sic  nuptiae  appellanlur  iu  cod. 
Tbeodos.  I.  m,  tit.  5,  leg.  7.  Apuleius,  1.  iv  Metara., 
post  med.  :  Voiis  nuptialibus  pacta  jugali  pridem 
deslinatus.  Matlhaeus  et  Lucas  comiles  sponsi ,  qui 

D  eutn  laetis  cboreis  comiiabantur  et  ad  thabmuni  de- 
ducebani,  vocant  /ilios  sponsi,  Marcus  vero  filios 
nupitarum.  De  boc  ritu  deduccndi  et  comilandi 
sponsuin  cum  lampadii.us,  seu  facibus,  choreis 
et  canlicis,  consule  Mariinum  Roa ,  1.  11  Siugular. 
c.  21. 

569.  Vulgata  Evangelii  Mallh:«i  :  Etaitillis  Jesus : 
Numquid  possunt  fiin'  sponsi  lugere  .  quamdiu  cum  illis 
esl  spoMSHs  ?  V enl  nl  autem  dies,  cum  auferelur  ab  eis 
spomus ,  et  tunc  jejunabunl.  Ilala  vetus  :  Numquid 
possuut  filii  sponsi  jejunare.  Hilarius  ad  hunc  locuin  : 
Prwsente  sponso,  jejunandi  necessitatem  discipulis  non 

fsse  respondet Ablalo  aulem  se,  jejunaluros  esse 

dicit. 


H7  EVANGELICE  UISTORLE  LIB.  II. 

"70  Jnniqne  dios  ailerit,  cum  sponsus  turbine  sa^cli  A  Talia  traclanti  perculsus  peclora  luctu 


178 


E  medio  comilum  rapietur  :  iristibus  illi 
Languida  concipienl  animis  jcjunia  flenies. 
Quam  slullum  est  rudibus    veleres  sublexere 

fpannis, 
Vesiibus  ut  turpis  pejus  scissura  paiescat '? 
575  Aut  uiribus  calidum  triiis  commitlere  musium, 
197  Queis  ruptis  tolum  sequitur  disperdere 

[vinum? 
Sed  rudibus  reclum  est  uliibus  spumaniia  musla 
Condere  :  sic  vinum  conservanl  forlia  vasa. 


3S0  Ecce  sacerdotum  princeps  procumbit  adorans, 
Et  sibi  defunctam  ,  funus  miserabile  ,  natam 
Imploiat  lacrymans,  certamque  venire  salutem 
Defunctis  etiam  poscebat  munera  Cbristi. 
Ilaud  mora,  consurgens  graditurServator  lesus. 

385  Progressi  inulier  sequiiur  vestigia  servans  , 
198  Qua,n  languore  gravi  bis  sex  labentibus 

[annis 
Carpebat  fluxus,  laceranssine  fine,  cruoris, 
Viribus  absumptis  ,  et  toto  corpore  fessam. 


LECTIONES  VARIANTES. 


371.  Poelm.  in  textu,  Dauveulr.,  Hadam.,  Ald., 
Fabr.,  Tristibus  illi — Tuncque  dubunt  anifnos  lacrymis 
horrore  ciborum,  —  Languidn  concipient  animis  jeju- 
nia  flentcs.  —  Quam  stultum.  Iu  Rom.,  et  Poelin.,  a 
sec.  m.,  Spondebunt  pro  Tuncque  dabunt.  In  Ott. 
eiiam  ,  Spondebunt  ,  sed  deest  versus  Languida.  In 
Reg.  pnnter,  Spondebunt,  sed  prms  ponitur  versus 
Lavguida;  ium  alius  Spondebunt.  Sane  alteruler  su- 
perftuus  est  :  sed  magis  spurius  niilii  videtur  Spon- 
debunt animos lacrymis Iwrrore  ciborum.  Koenigiuscon- 
jiciebal  Spontc  dubunt  animos.  lu  cod.  Ca.  scripium 
eral  Lanquidu  concupient. 

575.  Rfg.,  a  sec.  m.,  Ott.,  pannis,  —  Vestibus  ut 
turpis  pejus  scissura  patescat  :  quse  videiur  proba 
leciin,  et  dislinciio.  Alii  pannos —  Vestibus,  ul. 

574.  Rom.,  Torn  ,  Yestibus,  ul  turpis  pejor  scissura 
palesral.  Codex  Fuld.,  ut  pejor  turpis.  Ccdex  Canl., 
ut  ruptis  pejor.  Poelm.  in  icxlii,  lladani.,  ut  veteris 
pejor  scissura  patescat  ,  quod  exponit  Reuschius, 
nova  scissura  pejur  \eteii  scissura  ,  per  conslruciio- 
nem  comparaiivi  cum  genitivo.  Ald.,  Poelm.  ,  prod. 
seript.,  ut  lurpis  pejusscissura  notetur.Jemo  scriplit- 
rain,  quam  ex  mss.  Reg  el  Olt.  vers.  pracc.  indicavit. 

575.  Mss.  Rom.,  Reg.,  Oil.,  Aut  utribus  catidum. 
Editi,  Uiribus  aut  calidum.  Fortasse  id  factum  ab 
ediioribus,  quia  putabani,  primam  in  utrwus  neces- 
sario  esse  iong;im  :  quod  laraen  fundamento  caret, 
quamvis  in  antiquioribus  exenipluiu  non  occurrat , 
ex  quo  liqueat.  corripi  eam  |iosse. 

577.  Olt.  ,  Rora.,  Sed  rudibus  rectum  esl  utribus 
spumanlia  musta.  Ita  Reg.  sed  sine  est ,  et  cuin 
glossa  rudibus  —  novis.  Edili,  Utribus  esl  rectum  ru- 
tiibus  spumantia  musta ,  ne  scilicel  prima  in  utribus 


B  corripialur,  ut  nuper  aiebam. 

580.  In  Oltob.  videlur  factum  adoras  pro  adorans. 

581.  Rom.  Ut  sibi  defunctam.  Ras.,  Et  sibi  de- 
functum.  Leu;e  Et  sibi  defunctam. 

582.  Koenigius  conjicil,  Complorat  lacrymis. 

583.  in  R'ini.  deest  hic  versus.  Reg. ,  Oilob.,  De- 
funciis  etiam  poscebat  munera  Chrisli,  quod  edidit 
Poelm.  pro  d.  s.  Plerique  edili,  Defuncta?  vita  posce- 
but  munere  Clirisli.  Hadam.,  Defuncto  vita ,  poscebat 
munera  Christi. 

584.  Rom.  a  pr.  m. ,  Ald. ,  Daventr.,  Reg.,  Oit.  , 
Bas.,  Servatvr  :  alii,  Sulvator. 

5IS5.  Mss.  et  plerique  editi ,  Progressi.  Hadamar., 
Poelm.  ,  in  texiu,  Progressos  ;  quam  lectionem  to!e- 
rari  posse  aii  Reuscbius  :  sed  aliam  pi aefert  bac 
synlasi  :  Progressi  Saloaloris  vestigia  servans  mulirr 
sequitur,  ut  absorbeatur  alter  accusaiidi  casus  ,  qui 
facile  suppleri  potest.  Vel  dic  eumdem  accusativuin 
vestigia  regi  a  duobus  verbis. 

5<s7.  Reg.,  Rom. ,  Fabr.,  Carpebat  fluxus  lacerans 
C"  sine  fuie  cruoris.  Ald.,  Bas.,  Torquebul  fluxus  mace- 
rans  sine  fine  cruoris.  Roni.,  Hadamar.,  Poelm., 
Carpebat  fluxus  lacerans  sine  fine  cruoris.  ln  mucero  , 
a  producilur  :  liac  ratioue  rejeci  eliam  hynin.  8  Ca- 
Ibeni.  Prudeniii  ver«.  22  :  Sordidus  cultu  macerare 
frontem,  ul  legil  Nebrissensis  :  proquoalii,  nielius, 
Sordidus  cullu  lacerare  frontem.  Koenigius  suspica- 
lur  :  mananssine  fine.  Posi  liunc  versum  in  Poelm., 
Hadam.,  T«rn.,  inserilur  alins,  scilicet  :  Torquebat 
solvens  morbus  pallore  virentem  :  sed  Torn.  el ,  pro 
d.  s.  ,  Poelm.  legil  T orquebalque  gravi  morbus.  In 
pleri^que  deest  bie  versus. 

3S8.  Ald.,  Torn.,  Bas.,  Rom.,  fessa  —  Pectoris 


NOTJE. 


370.  Turbinescccli,  ui  ut  vers.  225  li.  1. 

"72.  Ferre  jejunia,  portare,  concipere projejunare. 

573.  MiitliMiis  :  Nemo  auiem  immitlit  commissu- 
ranipmmi  rudis  investimentum  vetus:  tollit  enim  ple- 
niludincmejus  avestimento,  ei  pejor scissura  fit.  Haec 
seiiteinia  melius  fortasse  cxprimeretur  sic  :  Quam 
stullum  esl  rudes  pannos  veleribus  subtexere'.'  Pan- 
nu^  novus  assutiis  panno  veteri  eam  panni  veieris 
partem  auferre  solet ,  cui  per  suturam  adhaerct.  Id 
autem  accidit,  sive  ex  duplici  panno  veteri,  ei  novo 
vesiis  (ial,  sive  panno  veslis  jam  Irilae  uovus,  ct 
rudis  pannus  assuatur.  Juvencus  igitur  subtexere 
iisuip.it  pro  contexere  :  et  ulroque  modo  rectum 
est,  sive  rudes  pannos  veleribds  contexere,  sive  ve- 
leres  pannos  novis.  Renschius  exislimal ,  non  tam 
sciluui  fnisse  veterum  suendi  modum,  quam  qnidein 
apud nos  est,  sed  crassius  fuisse  to  irknpapM,  (|iiod 
iiiserenduiu  erat  veslimenlo  veteri,  adeo  ui  proinde 
cxstaniius  essel,  el  veslem  citius  detereret. 

375.  I'ro  calidum  mustum  in  sacro  textu  e^l  vinum 
novum. 

576.  Disperdere  pro  disperdi  per  enallagen,  ut  ait 
Reuschius. 

57'J.  CAPLT  XVI.  Inter  eundum  ad  suscitandam 


filiam  principis  sacerdolum,  mulierem  a  profluvio 
sanguinis  sanat  Jesus.  Maltb.  ix  ,  18  seq.  ;  Marc.  v, 
22  seq.  ;  Luc.  vm,  41  seq.  De  verbo  tracto  styloec- 
clesiastico  pro  dissero  vide  comment.  ad  Prudent. 
j)  bymn.  15  Peiist.  vers.  101. 

5>0.  Al>  Evangelistis  dicitur  arcbisynagogus,  sive 
princeps  synagogse,  qui  scilicet  capui  erai  synago- 
g;e ,  cujus  jussu  res  in  synagoga  fleii  soliltc  decer- 
nebaniur. 

582.  Imploral  lacrymans  est  pleonasmus  :  nam  in 
implorut  jam  lacrymae  intelligunlur.  Noianda  vero 
hoc  loco  significaiio  non  obvia  verbiti/i^/oro  :  idem 
csl  enini  iinploral  naiam,  ac  noniinat,  aiipellatcum 
lacrjmis  natam,  et  nomen  cjus  repetii.  Cicero, 
Verr.  vn,  al.  libr.  v  cap.  49  :  Me  suam  salulem  appel- 
laiis,  lesuum  carnificem  notninans,  filii  nomen  implo- 
runs.  Keuschius  explicat,  lmplorat lacrymans,  h.  e., 
lacrymis  ct  suspiriis  conlirmat  verum  esse  id  quod 
de  inoiie  filise  dicat.  Sedulius  Juvencum  imitamr, 
1.  iii,  vcrs.  2U<S,  I mploratque gemens  :  quem  ad  locum 
videndus  Wopkensius. 

385.  Yestigia  servuns  ,  observans. 

5<S7.  Sine  fine :  piirasis  ecclesiaslicis  scriptoribus 
familiaris.  >ide  noi.  ad  Dracont.  vcrs.  21  libr.  i. 


179  C.  V.  AQUiL 

Pecioris  Ii.tc  lacitam  volvehal  credula  mentem  A 
'90  Arcano,  secumque  fide  jam  cerla  lenebai, 
Actuium  fesso  fugerei  quod  corpore  labes, 
Exiremam  Christi  pnssel  si  tangere  vesiem. 
Hrcc  ubi  per  populum  sumnii  pendeniia  |ie,'li 
Fila  manu  trepida  traclavii,  prolinus  ille, 
59."»  l9dEicausis  morbi  ct  credenlia  'pecmra 

[ cernens , 
Concessii  cclerem  tali  cuin  voce  salulem  : 
Accipe,  quod  meruil  fidei  conslantia  ,  niunus, 
Ki  mox  restricto  viguer unt  sanguiue  \en.ic.  [gens 
Postquam  perventum  est,  ubi  funera  virginisin- 
400  Plangentis  populi  fremiius,  clangorque  tubarum 


JliVENCl  180 

Ullima  suprenine  celebrabant  ir.unera  pompae  : 
Ab-cedant,  iuq-.iil,  teclis  lia?c  trislia  veslris. 
Namque  puella   jacet  placido  demersa  sopore  , 
200  Defuiiciam   rctur  flenium  quam    nescia 

[plcbes. 

405  Talia  diceniem  ridentum  lurba  reliquit , 

Quod  morlc  abreplam  dixit  dormire  pucllam. 
Sed  Chrislus  letbi  vicior,  vitaeque  rcperlor 
Frigeuiis  dexiram  dignalus  prenderedextra, 
Surgere  mox  ju-sil  miranda  ad  gaudia  palris. 

410      Inde  revertenli  ciamor  se  proiiuus  offert 
Carcorum  pariter  gressu  labente  duoruni. 


Illis  Lnristus  ait :  Siciedunt  pectora  veslra  , 

LECTIONES  VARIANTES. 
fetsain.  —  Pectoris.  Reuschius,  fe-sa.  B  puiigeiidum   ubi  funera  virginis,  ingens,  scilicet  ubi 


hwc,  etc.  Alii 

—  Pectoris  ,  in  sexto  c.asu  fessa,  ut  subinie!ligatur 

muliere  :  quo  I  non  pr<>ho. 

5X9.  Oi. ,  liic,  rec  e  faclnm  hwc 

590.  Keg.,  Daventr.,  Torn.,  Bas.,  Poelm.,  pro  d. 
s.  ;  ,\l'l.,  1'ain.,  A  cana,  secumque  fide.  In  Oit.,  Ar- 
cano,  stcumque  f:de,  el  forie  fuit  fidcm.  Ii  liora . , 
Arcannm  secumque  fides.  Hadam.,  Poelin.  in  le.vtu, 
ireanaque  fide  secum.  Conjiciat  aliquis  Arcana  sccu- 
ra  (i  le.  Csbierum  seripiura  Oit.  cseteris  melior  vide- 
tur.  Arcano  advarbism  est  a  PLiulo,  Ca-sare  ,  ei  Ci- 
CiTone  usurpaiiim  :  quamquam  apud  bunc  incerla 
esi  leciio.  1'oiest  aiuem  interpungi  vel  meniem  — 
Arcano;  vel  menlent,  —  Arcano. 

392  li  iiii.,  M  possel  :  ali,  posstt  ti. 

."> '    .  Keg.,  causam ,  sed  videlur  fuisse  causas. 

598.  M-s.  noslri  ,  el  alii  restncto  .  Ald.  ,  et  non- 
nulii  ediii ,  cnustrtco;  alii,  coisriclx.  Fa.hr,  pro  vi- 
guerunl  Itabel  riguervnt ,  nesci u  an  e\  c.unjectuia  , 
an  ex  fiif'  alicuj  s  codicis.  ||au  •  sci  ipturain  e.mliniiat 
RmimImus.  ijii.-iiivis  aliuu  ipse  tenct,  cx  Lucano 
I.  iv:  Sicca  rig-'n -■  astr nxi!  culneru  santjuis.  InWeslli. 
a  I  marg.  pr«  constricto  in  tr.xlu  legitui  consiantics, 
quod  viilclur  uienduiii. 

599.  !•"  u  te  fuiere.  Reg.  cnm  A I < I . ,  el  aliis  disiin- 
guii  funcra  viuj nis  ,  ingens.  Se<l  cu;n  pOfilea  vers. 
401  recurrai  funera  pumpce ,    videtur  h.;c  loco  inler- 


erant  luuera  virgihis.  Metius  vero  legeiur  vers.  401, 
munera  pontpee, 

401.  In  Reg.  ,  el  Olt.  laclum  csl  celcbrabal  ex 
celebrabant.  Edili,  et  mss.,  funera  :  sed  libenler  le- 
gini  munera.  Quid  enim  suin  ultima  funera  supremce 
p  nipa:  ?  Al  ;.  unera  uliima  scile  posilum  csl  cx  tlic- 
lis  ad  vers.  20  hujus  libri  :  Ultima  defuncto  debentnr 
munera  pnlri.  Esl  autem  muneru  accusalivus  apposi- 
tus  ;  el  sensus  est  :  Postquam  pervenlum  csl,  ubi 
frcniiius,  claiigori|iie  celebrabaiit  luiieia  virginis , 
ullinia  iiiunera,  elc.  Porro  lianc  coujeeluram,  qine 
olim  Rivini  etiaiu  fuil,  Codil.  Canlabrigien-es  ful- 
ciunt,  et  seculus  esl  Reuseiiius. 

405.  Le.;o  potius  demersa  cnm  mss.  nosiris,  quam 
dimersa,  quod  liabenlAid..  et  alii. 

404.  Puelm.  pro  d.  s.,  fcrlur :  sed  sensus  cxigit 
relur. 

40.k  Roin.,  relinquil,  quod  eli  uii  vidclur  a  pr.  in. 
,  fuisse  iu  Oll.  pro  reliqun. 

41i.  Mss.  nostri,  el  Paelm.  pro  d.  £,.,  Cacorunx 
pariier  gressu.  Ediii  plerique,  Lumine  captorum  gres- 
(V.  •luveuciis  iortase  scrinsit  gre&su  labante,  pro- 
ducia  prima  i:i  labante,  ui  I.  b.  vers.  457,  et  1.  lll, 
vers.  575,  babat  quia  peclore  veslro  —  lnsl:  bilis 
fidei  nuiaus  per  lubrica  gressus- 

412.  Fabr.,  Wcsili.   iu  Ultu,  Aique  iis   Chrislus 


D 


NOT/E 

5iB§.  Ptcioris  mentem,  cogitationem.  Ileudiadys  , 
iinu  ii  pcr duo,  iii  sepe  aliiii  occurrit,  nio  iimIis  pec- 
toris  arcnno. 

591.  Fabricius  in  Comment. ,  verbo  Actulum,  ait 
dictionem  lianc  esse  comicam  ,  qua  etiam  usus  est 
Alcimus  libr.  l  :  Actulum  suavi  producens  omnia  /ie- 
l<i.  Veriim  eamdem  vocem  usurparunl  Cicero ,  Li- 
vius,  Virgilius,  aliique  non  comici. 

595.  Ver  poputum  :  Marcus  ail  :  Yenil  in  turba  re- 
tro,  ettetigit  lestimentuin  cjus.  Pepluni  quodvis  anii- 
culura  dici,  c\  boc  versu  probat  Bariuius  I.  wxiv 
Advers.  cap.  4,  col.  1552.  Fabricius,  in  couiment.  , 
verbo  Peplum,  aii  es-e  vestem  fluxam  et  la  arein  , 
sine  mamcis,  viris  leminisque  communem.  Cni.cr- 
sim  sumiiiii'  peplum   pro  quacum  |iie  ve-le  laxa. 

59 i.  DeSCriplio  fimbri;e  :  iila  pendcntia  summi 
pepli.  Namexirema  vesiiiim,  |ii;«'senim  si  iuciMiias 
babeanl,  fimbria  dicuntur.  Tractavit,  tetigil  :  cadem 
signilicalione  1.  i,  vers.  554:  Corporeisque  oculislu- 
men  tractare  serennm. 

o'.)j.  Cnnsm  aliquando  pro  morbis  simpliciler  po- 
nuhtur,  ui  cpnlirmavi  ad  Prudenl.  byinn.  lPcri- 
Steph.  vcrs.  20  :SuppHcunt  causaspelilis  quas  mcdclis 
irriganl. 

596.  Tali  cum  voce  ,  ut  libr.  h.  v.  597,  Cum  diclo. 
400.  Musicam  MJneorem  lubarum  sonoexornaiam 

luisse ,  es  b'C  loco  arguk  Bartbius  1.  zxuv,  cap.  5. 
Scd  q  lamvis  usus  tibic  in  liincribus  frequenlior  fue- 
tit,  aiijue  adeo  mcnti  i  tibicinum  fiat  apud  evange- 


listam  Matiha3inn  in  Vulgata,  lamen  multis  ex  locis 
conslal  ,  adbibilani  quoque  luisse  lubam.  Virgilius 
1.  xi,  vcrs.  92,  de  lunere  Pallantis  :  lt  cozlo  clamor- 
que  virum  clangorque  tubarum.  Adde  Ovidium,  llo- 
ralium,  Pcrsinm  ,  et  alios.  Nolat  vero  GeMius  I.  xx  , 
c  2  ,  cos  ,  qui  apud  sitos  canere  soliii  esscnl ,  hoe 
est ,  vita  functos,  et  sepultos,  siticines  dictos,  diver- 
sumque  a  c;eteris  tubu;  gcnus  babuisse.  Ii  irins  in 
codice  Vercellensi  Vcrsionis  Italae  apud  Matthaeum 
invenii  tubicines,  sed  pradeiendum  ail  libicincs  cum 
Vulgala,  quia  minoris  aelalis  lunera  ad  libiam  ,  nia- 
joris  ad  lubam  proferebanlur  ex  Servio  ad  v  ^En. 
Laudumqne  arrccta  cupido.  Sed,  ul  veriim  sii  |,oc 
dis<  rimcii,  ex  Vulgata  nonconstat,  puellam,  deqna 
agimus,  iii  minori  xlate  fuisse  consiituUuu.  Favet 
laioeii  lexlus  graci  us  puellula ,  filiola ;  at  Marcus 
aper.e  ait  eam  fuisse  aunorum  duodecim.  Servius 
iiuicm  per  rainorem  aetatein  inielligere  videiur  in< 
lanles.  Vide  Berald  ;.d  Stat.  vi  Theb.  121. 

407.  Ut  diabolus  moriis  reperlor,  sic  (  onlra  Chris- 
lus  lethi  viclor,  vilwque  rcperlor  dicilur.  Videqni:  in 
banc  rcin  dixi  comment.  ad  Prudent.  bymn.  4  Cath. 
v.  9. 

408.  Frigcnlis,  h.  c.  morlucc.  Viigilius  libr.  VI 
vers.  219:  Corpnsque  lacant  frigenlis,  el  ungunt. 
llinc  frigida  mors  ab  cffectu. 

410.  CAPLT  XVII.  Duo  cceci  liberantur.  Matib.ix, 
27,  etc. 

411.  Gressu  labenie  ;  eccur  ita?  An  claudi  eliim 


18J  EVANGELIC/E  HISTORI^E  LIB.  II.  183 

Nunc  virtute  mea  se  roddel  lumen  ademptum.  A.  425  lngemit,  ut  ruris  Dominus,  cni  paseua  l#ta 


llli  firmato  se  credere  corde  fateniur. 
415  Tum  Christus  faiur  :  Credentcs  cernile  lncem  , 

201  Nec  cuiquam  nostrum  post  h.vc   edicite 

[nomen. 

Dixit  :  sed  major  per  gaudia  lania  videntum 

Ardor  inexpletus  famam  per  cuncla  ferebat. 
Offerturqne  dehinc  jnvenis,  cui  rapia  snnorsc 
420  Damionis  incursu  fuerat  subslantia  vocis. 

Asl  ulii  piopulsus  fugit  de  peclore  damion. 

Confestim  sanae  redierunt  munera  lingna.. 

Talia  miranlis  populi  slipante  lumultii 

Yallatur  :  cernens  sed  inillia  tanla  virornm, 


ait ;  ad  marg.,  Ollis  Christus  ait.  Ald.,  Bas.,  lstis  ; 
alii,  IUis,  vel  Ollis.  In  Reg.,  et  Torn.  eleganter  <um 
inlerrogalione  :  Quid  credunt  pectora  vestra  ?  —  Nutii 
virtute  mea  se  reddet  lumen  ademptum?  Iia  a  pr.  m. 
fuil,  ut  videtur,  inOlt.  Plerique  sine  iuterrogatione: 
Si  credunt  pectora  vestra,  —  Nune  virluie  mea  se  red- 
dei  Ittmen  adewptnm.  Mailh.riis  ait:  (Iredins,  quia 
lioc  possum  facere  vobis?  Nihi'ominus  Reuschius  ma- 
vult  sine  iiiierrogntionc.  Alii,  etfawfii  scribatur  si 
credunt,  inleirogalionem  apponunt,  quia  si  acci- 
piunt  pro  nuw,  ut  I.  iv,  vers.  555. 
':il.  Alii.  Olli;  alii,  Illi. 

415.  Ott.,  Torn.,  Bas  ,  Ald.,  et  alii,  lucem.  Reg., 
Roni.,  Ilad.,  et  alii,  lumen. 

416.  Rom.,  Nec  cuiqttam  vestrum  videtur  niendum 
pro«o>/nu».  Ottob.,  post  hwc  vos  dicite. 

417.  Reg.,  To-n.,  Rom.,  Bas.,  Ald.,  sed  propere. 
Oll.  cuin  aliis  edilis,  sed  major. 

418.  Rom.,  percuncla  serebat ;  ad  marg.  diversa 
leclio,  vel  eoneciio  ferebat. 

419.  Ald..  Poelm.  prod.  s.,  Afferturqne;  plerique, 
Offerturque.  Ald.,  sonore,  conige  sonorw. 

421.  Keg.,  Rom.,Oli.,  Ald.,  Torn.,  Bas.,  Ast  ubi 
propnlsus.  Poelm.  in  lexlu,  Fabr.,  Atqve  ubi  propul- 
sus,  Hadam..  Poelm.  prn  d.  s.,  Atque  propulsus  ubi. 
Lex  melri  uiruinque  patilur. 

425.  Iu  Oti.  ex  lugemuit  rerle  f.irium  Ingemil. 

4-27.  Rom.,  Ald.,  el  alii,  l«lia  dicta. 

4-28.  Ald.,  Bas.,  Quam  lale  segete*  ruris  per  tergi 
latescunt.  Tnrn.,  En  lale  segetes  ruris  p  r  terga  pu- 
tescunt,  quod  habet  etiam  Poelm.  prn  d.  s.  Pleiique 
edili  ciini  mss.  nostris,  Quam  la;uv  segetes  ruris  per 
lerga  patescunt ! 

4M.  Reg.,  numeros;  sed  videlur  corrertum  per 
numero  cum  glossa  de  nuwero.  In  Oit.,  ex  colentem 


Innumerse  tondeni  pecudes,  recloris  egenles. 
Tunc  ad  discipulos  depromit  lalia  verba  : 
Quam  Laejjc  segeies  ruris  per  terga  palescunl! 
202  Sed  rarus  messor  frugissuperaiuracervo. 
450  Jam  superest  dominum  segelis  deposcere  lanlye, 
Ut  sua  rura  velit  numero  complere  colentum. 

Hae.c  falus,  populo  ex  omni  delecta  senrsum 
Forlia  conglomerai  bisseno  peciora  coeiu. 
Hosnbi  delegit,  proeceptis  tabbus  implet  : 
455  Devitate  iliner,  quod  gentes  perfidiosae, 
EiSamaritarum  fraudis  vestigia  calcant. 
Pergiie,  qua  pairii  pecoris  custodia  labal. 
LECTIONES  VARIANTES. 

B  faclum  colenlam.  Plerique,  nuwero  complere  colen- 
tum, 

432.  In  Oit.  ex  dilecta  factum  delecta.  Ihidem  men_ 
do.-e  seorampro  seorsum.  Nonineptum  esset  suorum 
Mattbseus  :  Et  convocalis  duodecim  discipttlis  suis,  elc* 

455.  Edili ,  el  niss.  pleriijue,  Fortia  conglomeral 
bisseno  peclora  coilu,  —  Bis  sex  consociat  fidonim 
corda  virorum.  —  Hos  tibi ,  elc.  011.  prius  habet 
versiim  Bis  sex,  lum  Fortia.  In  Torn.  deest  hic  ver- 
sus  Fortia,  qui  eliam  oirissus  esi  a  Fahricio,  ncque 
est  certe  valde  necessarius.  Potest  etiam  hic  reli- 
neri,  et  omilli  versus  Bis  sex,  elc.  Id  igilur  scquor. 

434.  Oit.<  dilegil,  a  sec.  m.,  delegit. 

435.  Mss.,  etplerique  edili,  Devitate  itiner,  quod. 
Abl.,  Fabr.,  Devitate  viam,  quani. 

436.  Reg  ,  Ott.,  El  Samaritum,  sed  in  Reg.  forie 
ftiil  Et  Samarilarum.  Rom.,  Ald.,  Bas.,  Et  Samarila- 
rum.  Ilad.,  Poelm.,  in  lexlu,  Atque  Sanutrituin,  ul 
supra  vers.  5-24,  Ecce  Samaritnm,  nisi  eo  loco  legere 

C  malis  En  Samariiarum.  Juvencus  sa*pius  duas  priinas 
cnrripii.  Alii  aiio  modo.  In  Olt.,  fraudes;  in  Torn., 
fraudibus,  pro  fraudis,  quod  relinendum  esl. 

457.  Mss.  noslriReg  ,  Kom.,Ollob.  cum  Davenlr., 
Westh.  in  lextu,  Ald.,  labat,  cum  glossa  in  Keg., 
deficit  :  sed  juo  hoc  eodem  Reg.  forle  fuit  balat,  quod 
exsiai  in  Iladam  ,  Poelm.,  et  aliis  ediiis.  Videtur 
prseferendum  labat  ex  texiu  Evangelii  Mailh.  x,  6  : 
Sed  polius  ite.  ad  oves,  qtiai  perierunt  domus  lsrael. 
Ohsiai  prima  in  labat,  qu_e  hrevis  esl.  Sed  quid  est 
balat  custodia?  Mihi  enim  duhium  non  est,  quin  cus- 
todia  significel  cuslodes.  Tenoo  igitur  labat,  producia 
prima  tmitia  anliqiiioinm  usiim.  Kcenigius  retinct 
cuslodia  balat,  cl  ccwtodiain  accipit  passive  pro  re 
cuslodita.  Verum  etiain  sic  Evangelii  senteniia  imu 


NOTiE. 


cranl?  Silet  Evangelista.  Labebatur  ergo,  sive  laba- 
bat ,  aut  nuiahat  gressus  eorum  ,  quia,  c.m  cseci 
es?ent,  non  iia  expedite  ambuhre  poterant. 

418.  Per  cuncla,  per  omnia,  uhique.  Di\i  de  hac 
lo<|iiendi  ralinne  ad  Draconl.  lih.  i,  vers.  _92. 

i!9.  CAPUT  XVHI.  Damioninm  mulitm  ejectum,  el 
litrbam  ad  Jesum  confluxisse.  Mallh.  ix,  5-2sei|q.; 
Luc.  xi,  14,  etc.  Jiivencus  jurenem  vocai  homiiiem 
muium,  daemonium  hahcntem,ui  aii  Mallhxus.  Vide 
noi.  ad  I.  i  vers.  774,  el  h.  I.  vcrs.  552. 

4_0.  Substania  vocis,  vo.r,  ul  substantia  uttis 
lihr.i  vers.  510.  Vidi;  notam  ad  vcis.  651   lihr.  i. 

42").  tumultus  hoc  loco  signilical  liirham,  ci  iinil- 
liliidinem  disciirsaiilinm,  cl  slrcpenlium  nh  admira- 
limiem.  Lucanusl.  m,  vers.  102  ;  Non  fictas  Iwto  vo- 
ces  simulare  tumttltu. 

4.4.  Tanta  prn  tot  :  vide  nol.  ad  Dracont.  I.  III, 
VCrs  554,  uhi  occurril  quanti  prn  quol. 

425.  Puscun  lata,  ui  Viiiiilms  lihr.  i  Gcorg. 
vcrs.  1  :  Quid  fnciat  lcetas  tegetes,  <'AC. 

4-2o.  Tondent,  carpuul  ,  pascuntiir  :  <|iue  hiijus 
verbi   signilicilio  poeiis   familiaris   e_t.  Vide  Virgi- 


lium  i  Georg.  15. 
428.  Lwtce  segctes,  ut  dixi 
■p.  lerga.  Iil  I.  l  vcrs.  671. 


ad  v.  425,  Ruris  per 


450.  Sacer  lextus  ail  :  Rogate  ergo  dominum  mes- 
s;'s,  ut  mittal  opetarios  in  mcssem  sunm.  Usus  vcrhi 
deposcere  exigerel  a  domino  messis.  Orare  uirumque 
admiilil,  rogare  petit  aci •u-aiivum. 

451.  Nuwerus  pro  nuillitudine,  ctcopia  saepepo- 
nitur,  ul  numerus  frumenti,  numerus  vini. 

452.  CAPIIT  Xl.V.  Quid  facturi  sint,  prtvcipit  dis- 
cipulis.  Mailh.  x,  !,  etc ;  Marc  m,  17,  vi,  8;  Luc. 
vi,  15,  ix,  1. 

455.  Congtomcrat  :  hoc  vcrho  usi  sunt  Lucretius, 
el  Ennius,  conglomeratus  CelSUS,  conglomerutio  Co- 
dcx  Jusliniaoauis.  Juveiu  us  hoc  I.  vers.  579  :  Ve*tm 
glomeratio  turba',  el  alihi  sa-pe  glomrrantli  vciluiin 
usmpal. 

456.  Sumaritarum  frandis  vestiqia,  ridelicetfraudil- 
lenta  vestigia  Samariianorum,  vej  vesii^ia  fraudis 
Samariianoriim.  Videniur  cs«e  duo  genitivi,  ijiii  ah 
codcm  noinine  reguiuur.  Vide  supra  v.  515. 


183  C  V.  AQLIL 

203  Pergenies    vero    similem    milii  sumite  A 

[mentem  , 
Ut  vobis  subigat  virlules  daemonis  atri 

410  Sancta  fides,  curamque  piam  languoribus  aptet. 
Hae  vires  ntilla  vobismercede  dabunlur. 
El  vos  baud  aliter  gratis  impendite  dona. 
Non  auri ,  argentive  domet  possessio  mentem  , 
Nec  viis  numniorum  subigat  scelerata  cupiclo  : 

4  5">  Nee  goiniins  vestes,  necplnntis  legmina  bina 
Yiitutis  niidie  cupiat  servare  minister. 
Ingressi  inuros  urbis,  perquirilc  semper, 
Hospitio  quorum  par  sil  suocedere  justis. 
Ingressique  dehinc  pacem  snb  lecta  vocale  : 

450  Si  tranquilla  domus  fuerit,  pax  illa  manebit. 

204  Sin  erit  indignis  babitantum  moribus  bor- 

[ rens, 


.  JUVENCl  184 

Diflugiet,    vesirumque  abitum  pax  vestra  se- 

f  quetur. 

Excludet  quicumque  ferus  vos  limine  tecti, 

Auribus  aut  duris  spernel  viialia  verba  : 
455  Excutiie  egressi  doniibus  vesiigia  veslra, 

Haereal  injuste  ne  vobis  poriio  vitac. 

Illos  deierior  Sodomorum  pcena  manebit 

Suppliciis,   venict  mundo  cum  terminus  omni. 

Pergitis  en,  ul  oves,  soo.vorum  praida  luporum  : 
4C0  Sed  vos  argulo  serpentiim  corde  vigele, 

205  Simplicitate  lamen  dulces  superate  co- 

[lumbas. 

Nam  soope  incumbet  vobis  injuria  praeeps, 

Conciliisquelioininunisiatuenttircorporavestra. 

Vos  flagris,  vinclisque  feris,  durisque  lyrannis 
465  Frendens  urgebit  pro  me  violentia  soecli. 


LECTIONES  VARIANTES. 


satis  exprimilur.  Posset  ex  conjectura  restitui  cus- 
toclia  lapsat  :  sed  boc  verbum  niinus  significat,  quam 
labat.  Libr.  iv,  ver.-.  501,  mss.  nostri  aeqtie  relrrunt 
sed  corpus  debile  labal,  pro  quo  nonnulli  edili  liabent 
lapsat.  Confer  etiam  vers.  573  I.  m. 

459.  Poelm.,  pro  d.  s. ,  virtutem:  in  texlu,  cum 
aliis,  virlutes. 

141.  Torn.,  vocis  :  lege  vcbis. 

442.  Oll.,  gravita  pendile,  correctiim  per  gratuita 
pendite.  Reg.,  graluila  impehdite;  sed  pro  Iribns  ex- 
tremis  lilleiis  in  impendite  aliud  fuisse  videlur. 
Rom.  ,  gratis  impendite.  Editi  onines  ,  quos  vidi  , 
cunclis  impendite.  Proeferendum,  0|iinor  cum  Roin., 
gratis  impendile  ,  ex  Maltb.  x,  8:  Gratis  accepistis, 
gralis  date. 

445.  Ald.,  Xon  geminas.  Ald.  ,  Poelm.  pro  d.  s. 
cum  niss.  Otl.,  Rom.,  tegmina  bina —  VirtulU  nudai 
cupiat  servare  minisler.  Sic  Reg. ,  s<d  portare  pro  ser- 
vare.  Hadam. ,  aliiqoe  editi  tegmina  bina,  —  Virtuli 
nuda.'  cupial  servire  minisler. 

45-2.  Rom. ,  Oti.,  hcg.  scribunt  habitum ,  ei  in 
Reg.  prlossa  apponilur  sanclilalis.  Ex  editis  eiiam 
Ald.,  Davenlr. ,  Vestb.  in  texlu  proefmint  liabilum. 
Hadara.,  Poelrn.,  et  alii,  abilum.  II.oc  scriptura 
probaest,  eiEvangelii  verbis  consonans.  Maltli.  x, 
15  :  Et  siquidan  fu.erit  domus  illa  digna  ,  venict  pax 
'  estra  super  eani  :  si  antem  non  fuerit  digna,  pax  ve- 
stra  revertetur  ad  ios.  Apod  Hilarium  in  Iiunc  lo- 
cum  :  Quaz  si  digna  esl,  el  pacis  communione  sit  di- 
gna  :  si  indigna,  pax  invicem  revertatur. 

453.  Reg.  ,  Roin.,  Olt. ,  Poelm.  pro  d.  s.,  ferut ; 
alii  ,  fervx.  Roiu.,  de  limine:  melius,  cura  ieliquis, 
vos  limine. 

1  Vi.  Rog. ,  Oit.  ,  Rom. ,  Ald. ,  Daveutr. ,  spemet. 
Hadam. ,  Poelm.  in  textu,  et  nonnuHi  ;ilii,  penetret. 
Post  bunc  versum  in  edili->  Davenlr. ,  Poelm.,  et 
aliis  inseruntur  tluo  alii  vorsus  ejusdem  sententiio, 
videlicel ,  Sive  aversa  Dei  famulos  succedere  (ectis, 


B  — Hospitiique  focos  miscerc  gravata  telabit.  Absunt 
ab  Aldo ,  et  a  nostris  mss.  Rom.,  Reg.,  Ott  ,  et 
ab  aliis  prasstanlissimis  codicibus  inss.  ex  lide  Rcu- 
scbii  :  itaque  eos  loco  boc  exiellere  oportet,  ul- 
pote  spMiios,  praesertim  cum  Evangelii  senieniia 
sine  cis  egregie  sit  explieata  a  Juvonco.  Malib.  x, 
14  :  Et  quicumque  non  receperit  vos,  neque  audierit 
sermones  veslros:  exeuntes  foras  de  domo,  vel  civiiate, 
txcutile  pulverem  de  pedibns  vestris  ;  el  simili  mo- 
do  Marc.  vi,  11  :  El  quicumque  non  receperinl  vasf 
neque  audierintvos,  exeunles  inde,  excutite  pulverem 
de  pedibus  vestris ,  etc.  In  priori  versu  e  duobus, 
quos  rejicio,  Poelm.  notat  diversam  lectionein, 
Sive  adversa  pro  Sive  aversa. 

455.  Poelm.  pio  d.  s.  ,  egressu  ;  \\\  textu  cum 
reliquis,  egressi. 

456.  Ott. ,  vobis  ne.  Reg.  ,  Rom.  cum  edilis,  ne 
vobis. 

457.  Apud  Kcenigium    alii  lllos,  alii  lllis.  Rom. 
P  horridior,  c;oleri  deterior. 

458.  Sabalieiius  logit  omnis,  quod  fortasse  casu 
illi  excidit:  nam  alii  babent  omni. 

459.  Rom.  ,  Ald.,  Bas. ,  Ptrgite  nunc,  ul  oves. 
Alii,  Pergilis  en,  ut  oves,  quod  magis  accedil  ad  ver- 
ba  Evangelii  Mailb.  x,  16:  Ecce  ego  mitio  vost  sicut 
oves  in  medio  luporum  ;  et  Luc:e  x  ,  3  :  Ite  ;  ecce  ego 
mitto  vos,  quemadmodum  agnos  in  medio  luporum.  In 
hoc  eodem  veisu  Rom.,  Reg. ,  cum  multis  edilis, 
babent  s&vorvm  ;  Oit.  ,  ctnn  aliis,  durorum. 

■  461.  Reg.,  Ott.  cnm  Poelm.  in  texlu,  Hadam., 
dulces ;  Rom.  dulci,  scilicet  simplicitate.  Altl.,  cum 
aliis  ediiis,  puras;  ita  eiiam  edidit  Fabricius  ex  ma- 
nuscripto,  ui  ait:  qui  etiam  observat,  non  aliter  le- 
gisse  Ravisium. 

463.  Poolm.  pro  d.  s.,  consistent ;  \n  lextu  cum 
aliis,  staluentur. 

464.  Utt.,  dirisque,  sed  videtur  iuissc  durisqne. 


NOT.E. 


4i9.  Do'monis  alri :  supra  vors.  45,  Spiritus  ater; 
et  infra  v.  616,  Si  damone  pellitur  atro. 

445.  Tegmina  bina:  sic  exponil  Hattbaeum,  Nc- 
que  duas  tunicas,  neque  caleeamenla.  Nam  Mareus 
c  vi  ait:  Sed  calceatos  sandaliis.  Non  ergo  vetantur 
calceauieiiia  discipnlis,  setl  bina  ealceamenla,  ut 
bina3  tunic;e.  Hujus  opinionis  ducem  Juvencum  se- 
qiiuniiii  S.  Tbomas  ,  Cajelanus,  etMaldonalus,  ut 
noiavii  Julius  Nigronus  de  Caliga  cap.  2,  num.  5'2. 

4i(>.  Vhrtus  nuaa,  simplex.  Lactantius  inii.  libr. 
i  Inslilul.:  Ul  solam,  nudamque  virtutem  nudi,  expe- 
ditique  sequerentur:  :ilii  verilatem  pro  virtuiem. 

448.  Ilospido  succedere.  I  vers.  17, 


D  Succedere  lectis. 

450.  Inlclligi  potest,  Pax  manebit  illa  tecta. 
456.  Iteddit  raiionem,  cur  discipuli  exculere  pul- 
verem  c  pedibus  jubeantur. 

461.  Cur  siinplicitas  eolumbx  laudelur,  lege  Bar- 
tbiiim  I.  xxxiii  Adv.  cap.  11. 

462.  Incumbel:  Scaliger  I.  iv,  c.  16  Poelic.  notai, 
boc  verbum,  quo  st  pius  Maro  utilur,  grave,  el  sono- 
rum  osse.  Eotlem  Juvencus  pariter  dolectaiur. 

463.  Statuenlur  corpora  vestra :  siatuemuii.  S.Tpe 
JuvenCUS  corpora  ponit  pro  liouiinibus,  aut  snpposi- 
lis,  qn.e  corporo,  el  aniina  constant.  Statuentur:  pro 
sistere  poniiur  stuino:  nam  st  tere  verbum  juriscst. 


m 


Cum  vos  prodiderint,  verborum  ponite  curam : 
Sponte  fluens  dabitur  sermonis  gralia  vobis. 
Spiritus  in  vobis  pro  vobis  digna  loqoetur. 
Prodetenim  fralrem  sceleraia  insania  frairis, 

470  Ad  lelliumque  dabunt  genitorum  corpora  uati. 
Vos  odia  urgebunt  semper  pro  nomine  nostro, 
Sed  finem  (idei  comitatur  gloria  vitce. 
Profugite  ex  tectis,  qune  vos  sectabitur,  urbis : 
2061"de  aliam,  moxinde  aliam  conquiriie  se- 

[dem. 

475  Nam  vobis  urbes  semper  superesse  necesse  est, 
Israelitarnm  quce  dent  sub  nomine  plebem. 
Discipulus  numquam  transcendit  celsa  magislri 
Culmina,  nec  Dominum  teutei  picecellere  ser- 

[vus. 


EVANGELIC.E  HISTORI^  LIB.  II.  186 

A         Discipulo  salis  est  vires  aequare  magistri, 
480  Yel  domini  similem  virtiitem  prendere  servo. 
Pectoribus  vestris  semper  limor  omnis  aberret : 
Nam  nudatasuis  pronmntur  cuncta  latebris. 
In  lenebris  tacite  vobis  qaaecumque  jubenlur, 
207  Dicile  praeclaro  nitidi  sub  lumine  solis. 
485  Auribus  et  veslris  dicam   quoccumque   susur- 

[ rans  , 
Excelso  in  populos  sparganlur  culmine  tecti. 
Despicite  illorum  rabiem,  qui  corpora  veslra 
Prosternunt  ferro  :  non  esl  bis  ulla  poteslas 
Yivacem  letlio  paiiter  demitlere  mentem  : 
490  Illum  sed  polius  cordis  secreta  pavescant, 
Corporis  est,  animaeque  simul  cui   cuncta  po- 

|  testas. 


LECTIONES 
466.  Ald.,  cum  nonnullis,  tradiderint :  Mss.  noslri, 

et  meliores  apud  Reuscbium  cum  plerisque  editis, 

prodiderinl. 
4ti9.  Poelm.  pro  d.  s..  Frairem  auteni  tradet :   in 

texlu  cum  caeieris,  Prodet  cnim  fratrem. 

470.  In  Aldo  niendum  pulo  genitorem  pro  genito- 
rum. 

471.  Ald.,  Bas.,  Poelm.  pro  d.  s.,  odio ;.alii  editi 
cum  niss.,  odui,  quod  majorem  emphasin  babei. 

475.  Ediii,  e  teclis;  inss.  Reg.,  Rom.,  Ott.,  ex 
lectis. 

477.  Rom.,  transcendit  ;  alii  m-s.  et  ediii,  transcen- 
ddt:  utjvers.  seq.,  tentet.  Mihi  tamennondisplicet  lmc 
vers.  Iranscendit,  elvers.  seq.  lentet  :  nain  transcendit 
positum  videtur  pio  est  super  apud  Mallb.  x,  21: 
Non  est  discipulus  super  magislrum,  nec  servus  super 
dominum  suum.  Aliud  est  deveibo  tental:  non  enim 
recte  dicelur,  servusnon  tentai  prsecellere  dominum 
siiuin,  ul  signilicetur  id,  Servus  non  esl  super  domi- 
num  suum. 

482.  Rdin.,  Jam ;  ai.i,  Nam.  Olt.,  Reg.,  Rom., 
promuntur.  Edili  oiunes,  proinenlur.  H;rc  leclio  ma- 
gis  congruit  Vulgalx  Mallh.  x,  26:  Niliil  enim  est 
opertum  quod  non  revclabitur,  et  occullum,  quod  non 
scietur.  Retineo  tamen  scripturam  codicum  noslro- 
riim  mss.,  quae  magis  consentanea  est  versioni  Iiali- 
cx  ex  ms.  CiOlbert.  apud  Sabaiierium  hocloco:  Niliil 


VARIANTES. 

B  enim  opertum  est ,  quod  non  revelelur,  et  occultum, 
quod  non  scialur  ;  et  ex  mss.  Corb.,  Niliil  est  enim 
opertum,  quod  nonreveletur :  etocculium,  quod  non 
manifestetur.  Consonat  etiam  auctor  operis  imperf. 
in  Mattli.  Iiom.  25:  Niliil  opertum,  quod  non  revele- 
tur;  et  occultum,  qnod  nonsciatur.  Nccdissimili  modo 
hace  exponuntur  Marc.  iv,  22,  et  Luc.  vm,  17,  xn, 
2.  Poelm.  in  textu  babet  cuncta  cum  aliis;  pro  d.  s. 
luta,  quod  minus  placel.  Suspicor  autem,  irrepsisse 
errorem  lypographi ,  quo  divcrsa  lectio  lata  pro 
cuncta  buic  versui  aflingatur,  cum  ea  magis  propria 
sil  versus  491,  Corporis,  elc. 

484.  Rom.,  sub  nomine;codd.  nonnulli  apud  Reu- 
scliium,  sub  limine  ;  lege  sub  lumine. 

486.  Ald.,  Bas.,  spargentur  :  quo  spectal  Rom., 
quamvisdepravaie  scribat  populo  spergeiUur.Reliqui, 
sparqantur. 

488.  Reg.,  Rom.,  Proslemunl.  Ollob.,  cum  edi- 
tis,   Prosternent.   ln  Vulgata  est,   Occidunt  corpus. 

P  P.itres  aii  ita,  alii;  Qui  possunt  occidere  corpus; 
nonnulli,  Qui  corpus  occidant.  Re^'.,  etOlt.,  non  liis 
est  illa.  Rom.,  cum  ediiis,  non  esl  liis,  vel  iis. 

489.  Rom.,  dimitterc  :  melius  alii,  demiltere. 
491.  Reg.  a  pr.  m.,  itemquc  Oitobon.    a  pr.  m., 

animique  pro  aninuvque.  Ald.,  Bas.,  lala  vrocuncta. 
Conler.  leciionem  variam  ad  v.  482. 


NOT^E. 


4G6.  Ponite,  depmiite.  Ponere  curas  dixil  Livius 
I.  i.,  c.  1y.  Alii,  ponere  w.etum.  moras,  arma,  elc. 

469.  Iiisaniu  fratris,  insanus  fratcr. 

470.  Genitorum  corpora,  genitores,  ut  panlo  ante 
v.  465.  Corpora  vestra. Nolanda  elia^in  phrasis,  Ad  lc- 
tlium  dabunt,  ut  neci,  letho  demitlere. 

472.  Ilunc  verboruin  nrdinem  stiiuo:  Gloria  fidei 
comitatur  flnem  vilae.  Maltb.rus  babel:  Qui  autem 
perseveraverit  usque  in  finem,  hic  salvus  erit. 

473.  Sectari  vel  pro  asseciari,  elcomitari,  ve!  pro 
in>eciari,  et  urgere  accipitur.  Uiraque  signilicaiio 
proha  cst :  secunda  hoc  loco  obtinct. 

474.  Accipe  verba  Evangelii  Maiibx-i:  Cumaulem 
perseqiientur  vos  in  civitate  ista,  fuqite  in  aliam.  Ju- 
vencus  veierem  Italam  legerai,  qualis  in  ms.  Corb. 
i  ep(  ritur :  Cu»n  autem  persequenlur  vos  incivitate  ista, 
fuqiie  in  aliam:  quod  si  in  aliam  persequenlur  vos,  fu- 
gite  in  alleram.  Concinunt  in  re  ipsa  du<>  mss.  San- 
gerra.,  Claromont.,  S.Gat.,  et  Maj.  Mon.,  versio  An- 
glo-Saxonica ,  ms.  Cautabr.,  textus  Gr;ecus  in 
[iluriliiis  mss.,  Hilarius,  Ambrosius,  etc. 

475.  Pergil  Matlhaeus:  Amen  dicovobis:  Non  con- 
summabtiis  civitaies  Israel,  donec  veniat  fiHits  liominis. 
Quae  verba  eleganler,  ait  Schoetlgenius ,  explicat 
Juveiicus.  Semper  vobis  usquc  ad  diem  novissimum 
erunt  urbes,  ctpopuli,  qui  in  Judseorum    populum 


succede:;!. 

480.  Vel  pro  et.  Vide  nol.  ad  Dracont.  1. 1,  vers. 
2(<6:  Virlutem  similem  Domini ,  videlicet  similem 
viriuli  Dotnini.  Nou  di-simile  est,  quod  vers.  458 
dixit :  Similem  milii  sumite  men'em. 

486.  Cutiiiir.e  tecti  :  sacer  textus,  super  tecta.  Co- 
dex  Canlabr.,  in  tectis.  Audiendus  Hieronymus  ep. 
106,  al.  4J5,  num.  65,  ad  Sun.  el  Fretell.,  post 
medium  :  In  JEgypto,  et  PaUvstina...  non  habent  in 
leclis  culmina,  sed  domnta  qutv  Ronuv  vel  solaria,  vel 
meniana  vocant,  id  cst,  plana  tecia,  quce  transversis  tra- 
bibus  sustentanlur.  Ilinc  in  Evanqclio  :  Qiuv  auditis 
D  in  aure.  dicetis  super  domata.  Gryecc  ests-iT&Jv  Sujxa- 
tgjv.  Nihilominus  Juvencus  culmen  tecti  noroiuat, 
quia  re  veia  cul.ncn  accipi  solet  pro  alliorc  domus 
parte,  et  pro  quocumque  lecto.  Juvencus  ergo  eam- 
dem  interpretaiionem  tenet,  ac  Hieronymus.  In  le- 
ciis  domorum  soliti  eraut  Judaei  confabulari ;  sed 
ciiin  facile  a  vicinis  andiri  possent,  minime  secrcta 
er.mt,  de  quiiuis  ibi  sermonem  hahebant. 

489.  Leiho  demiltere.  Virgilius  n,  M\\.  85,  demi- 
sere  neci.  Similia  alii  poet;c  passim. 

4!  I).  Cordis  secreta.  Libr.i,  vers.  559.  et  I.  ut,  vers. 
146,  Cordis  secreta.  Lib.  t,  vers.  4US,  Mcntis  secrela. 
Lib.  in,  vers.  169,  Secreto  cordis. 


187  C.  V.  AQUIL. 

Passetibus   preiium,  nummi  vix  porlio  parva      A 
Proveniel  :  non  e>t  tamen    unum   credere  di- 

[gnum, 
Ni  jiissu  Domini,  laqueos  iucurrere  vestios. 

493  208  Qtus   dubitel   sapiens   Doroini   sub  pe- 

[ctore  multis 
Credcre  pennatis  hominem  pro  milibus  uiuim  ? 
Qui  me  confessus  fuorii  subjudice  lerrae, 
llunc  cgo  non  aliter  coram  Geniiore  faiebor. 
Sic  iiidem  coram  Genitore  negabo  negantem. 

500  Non  ego  nunc  pacem  lerris  immitiere  veni, 

Sed  gladium,  patrio  dirimal  qui  pectnre  natiim, 
Et  dulcem  natam  dirimai  qui  pectore  matris. 
Si  quis  amore  meo  gemloiem  pluris  habcbii, 
Vel   matri,  sobolive  meum  postponel  amorein, 

505  Seniiei  horribilem  noslra  de  sede  repulsani.      I> 


JUVENCi  m 

Coniemnet  quicumque  animam  pro  nomine 
Inveniel  heta  florentem  fruge  salutis.  [nuslro, 
209  Qm  vos  suscipiei,  me  suscepisse  benignis 
Obsequiis,  idcm  me  pro  Genitore  suprcmo 

510  Suscepisse  sibi  gaudebit  perpete  vila. 

Talia  discipulis  bis  sex  cum  jussa  dedisset, 
Justus  Joannes  c&ei  de  caiceris  umbris 
Sectaiiium  e  numero  deleclo»  lalia  dicla 
Ad  Cliristum  portare  jubet,  verumque  rclerre  : 

515  Tune  piis  animis  requies,  quam  regia  coeli 

Pollicita  est  lerris,  nostro  sub  temp  ire  fulges? 
An  aliam  superest  posihac  sperare  saluiem? 
Talibus  boec  Cbrisius  diclis  mandata  remitlit. 
Csecorum  tenebrse  mutanliir  lumine  lucis, 

520  Debiliumque  vigent  flrmato  robore  membra. 
Lurida  discutitur  squamoso  corpore  lepra, 


LECTIONES  VARIANTES. 


494.  Mss.  Rom.,  Reg.,  cum  plerisque  ediiis,  Ni 
jussn  ;  ei  glossa  in  Reg.,  nisi  cnm  jussione.  In  Uli., 
apparet  jussu,  et  abrasum  est  ni,  :  ut  aliud.  Ald., 
Bas.,  Injussu,  quod  prafert,  et  oplimuin  dicit  Gal- 
landius,  elpgans  Reuschiiis,  ul  lnjussu  populi. Veriim 
veilia  Evangelii  aeqae  betie  explicanlur,sive  Injussu, 
sive  Ni  jussu  legamtts.  Maiib.  x,  20  :  Nonne  duo 
passeres  asse  veneuni :  et  unus  ex  illis  non  cadil  suver 
lerram  sine  votuniate  Palris  vestri  ? 

495.  Schoeltgenius  ad  verba,  Quis  dubitet,  ait, 
nullam  plane  in  lioc  versu  esse  diificuliaiem,  si  le- 
gamu-;  xeljndicet,  vel  dicat :  sed  si  vers.  seq.  legaiur 
Crederc,  sic  bene  esi  dubitet,  pro  quo  metrum  non 
paiilw judicetk  Rotn.,  multos  :  cnrri^e  mullis. 

496.  Gallandius  reciius  »ii  es&eCedere  cum  Omei- 
sio,  i|uun  Credefe.  Kquidem  crcdere  in  ms.  Rom. 
invenio,  i:i  eclitis  cedere.  Ott.  male  scril.il  cmicre. 
Iti  R"g.  glossa  est,  cedere—aulccedere.  jdeftl  Gallan- 
ditis  ex  edi  i<>ne  Parisiensl  allegal  pra?  mitibus  :  ple-  r 
rique  babi  nt  pro  mitibtts.  Reg.,Ott.,  Daventr.,  Ald.,  ^ 
Turn.,  Itonvne.n.  quod  magU  placcl,  quun  homi- 
num  i.i  liniii.,  Poehu.,  ei  aliis. 

5tli.  Rom.,  Davenlr.,  Uadain.,  Poelm.,  Etdntcem 
nuiam  dirimat  qui  peclore  matris.  Sic  Reg.,  et  Ollo- 
bon.,  sed  dulci  pro  dulcem.  Ald.,  Torn.,  Bas.,  Et 
dulcem  matris  dirimal  qui  pectore  natam. 


504.  Rom.,  Vel  matris,  sobolisve  meum :  clarius 
est  Yel  mairi ,  sobolive.  Idem  Rom.  poslponit,  pro 
qun  melius  a!ii  postponel. 

507.  Rom.,  Ald.,  ftorentem  fruge  salutem.  Rcg., 
Ou.  ciin:  plerisque  editis  florentem  fruge  saluiis,  ct 
explicat  glnssa  iu  \\r%.,florentem — animam  vel  iitam. 
In  Oil.  prius  Ibrle  fuit  salulem. 

5<i9.  Rom.,  itidem,  pro  inVw. 

51-2.  Ott.,  Rom.,  Ald.,  Bas.,  cazcis.  Reg.,  Had., 
Poeltii.,  cceci,  quod  praetulit  Reuscbius. 

510.  Daventr.,  Torn.,  LargUur  lerris.  Mss.  et  plo- 
rique  edili,  Pollicila  estierris.  Keg.,  Oll.,  fulgens; 
nlii,  fulges. 

517.  iladam.,  Poelm.,  Fabr.,  .4»  supcrest  aliam 
postliac.  Reg.,  Daventr.,  An  aliam  superesl  posthac. 
Oll.,  Ald-,  Bas.,  Anne  aliam  snpcresl  posl  ho?c  spe- 
rarc.  Sic  Torn.,  el  Rom.,  scd  posthac  pro  post  hatc. 
Mibi  plucei  leclio  Reg.,  An  aliam  superest  posthac. 
Neque  obstai,  quod  an  corripi  soleat  :  n  mi  el  qune- 
dam  cxempla  siinl,  qiiibus  producilur,  licet  noniiulli 
in  scripluri  varienl,  legeu-ies  anne,  et  milii  valde 
prnbabile  esl,  hiijusmodi  iiiono-yllaha,  ffttae  brevia 
a  plcrisque  dicunlur,  coininuni  gaudere  iniervallo 
qiiautiialis,  ul  dixi  ad  Draconlium,  vers.  557  libr.  t 
Carminis  de  Den.  Juvencus  alibi  eiiam  producit  an, 
ui  vers.  526,  682,  1.  m,  et  529  I.  iv. 


NOT^. 


492.  Passcribus  pretium,  etc.  Manilius  de  pauperi- 
bus  aviculas  venales  circum'erenlibus  lib.  v,  vers. 
580  :  Totamque  per  urbem — Qui  gestant  caveis  votu- 
cres  adjussa  paralas, — Quorumomnis  parvo  cousislil 
passere  census. 

496.  Similis  versus  his,  quos  Ovidius  p:ofert  lib. 
i  Mel.  v.  525  :  El  superesse  videt  dc  tot  modo  mi- 
libus  unum,  —  El  superesse  videt  de  tot  modo  milibus 
unam. 

502.  Dulcis  epitlieton  filiis  niaxime  conveniens  : 
qun  alibi  eiiani  uiitur  Juvenciis. 

ol)5.  Matlbaeus  :  Qui  amat  patrem,  ant  malrem, 
plusquam  me,  non  est  me  dignus,  etc.  Jbjveiicus  ergo 
sic  jfere  :  Si  qui^  pluris  babebil  genitorem,  quara 
amare  me,  eic,  Amor  meus  potest  esse  vel  amor 
qno  egn  amo,  vel  anior  quo  alius  me  amat.  Iloc  se- 
cmiilo  sensu  Deus  ait  :  Si  qui*  amore  meo  geniu>rem 
pluris  habebil. 

5o7.  Invenio  pro  acquirere,  ;  dipi-ci,  ut  nomcn  in- 
venit  elc,  ei  similia  noiniiilla. 

510.  Sibi  gaudebit,  suo  bnno  gacilcldl.  Sibi  ila 
sapc  abiindat,  sctl  eleganier  l.-in  en  adbibclur  ul 
quul  sibi   vitll?  quid  sibi  quoerit?  Poela;  chrlsiiani 


snepe  perpes  pro  perpetuo  usurpant.  Vide  Indicem 
verhorum  Draconiii. 

511.  CAPUT  XX.  Joannes  ad  Jesum  disciputos 
mitiit,  el  Jesus  de  Joanne  ad  luibas  loquilur.  Malib. 
xi,  7,  elc;  Luc.  vn,  24,  etc 

51*.  Povlare,  ferre,  tll  potlare  preces,  >alutcm, 
elc  Vi  gilius,  I.  ix,  vers.  312  :  Mutta  patri  porlanda 
dabal  mandata. 

516.  Sub  vel  superflunm  esl,  vel  ponitur  pro  in. 
Dracmlius,  I.  i,  vers.  250  :  Sub  tcmpore  primo;  I.  il, 

Pl  vers.  556  :  Sub  lempote  parvo. 

517.  Virgilius,  1.  ii  iEneid.  vers  35 i  :  Una  salus 
viciis  nnllam  sperarc  satuie.ii. 

519.  Lumine  lucis,  bendiadys. 

521.  Laiini  anliipiiores  in  jilurali  numero  semper 
lepras  prolerchanl.  Sciibonius  Largus,  compos.  250, 
in  singulari  lepram  dixit.  Juvencns  et  alii  cbrisliani 
scriptores  plernmque  ila  cfferunl.  Dicilur  auicin 
lepra  ii  Xewof,  vel  Iztzl;,  squama,  quia  leprai  sa3j»e 
cuiem  asperani  et  squamOsam  rcddunt  :ex  quo  sciie 
Juvencus.  squamoso  corpore.  In  hanc  senienliam  dis- 
seiit  Giiillclinus  Ader,  de  yEgrmis  et  Morbis  in 
Evangclio,  parl.  m,  enarrat.  1,  pag.  267. 


183 


210  Aerine  vocis  penelial  surdas  sonus  aures.  A 

Reddilur  amissae  lelhi  post  lunera  vilae 

Depositum  repetens  animse  subsianlia  eorpus, 
525  Pauperibnsque  suis  non  dedignala  patescil 

Fulgentis  splendens  advenlus  gloria  nosiri. 

Ille  beatus  erit,  quem  non  deceperit  error. 

Talia  di?;i;>uli  referuni  niandata  magisiro. 

Hoc  super  ad  populum  depromit  talia  Chrislus: 
550  Cur  in  deserlo  voluistis  visere  nuper 

21lSiramenariiiidineumvoiilovil)ianienioveii? 


KVANGELICiE  IHSTORIiE  LIB.  II.  190 

Cur  etiam  molli  vestitum  veste  viderer 

In  domibus  regum  molli  cnm  veste  tenentur. 

Ille  propheiarum  solus  transcendere  vires 

535  Indicio  veteris  scripli  promitlitur  olim. 

Hunc  elenim  memorat  veiieraixhc  lectiovocis: 
Eu  ego  mitlo  meum  stratas  aptare  minislrum 
Aole  luos  vullus :  genuil  nec  femina  quemquam, 
Major  Joannis  noslri  qui  viribus  esset. 

540  212  Sed  minor  hoc  coeli  fiet  sublimior  aula. 
iiiijus  ab  exortu  vim  coeli  regia  sentit, 


525.  Reg.,  Rom.,  amiss(v  leihi  post  (unera  vita?, 
quod  teneo.  etD.ivisius  ex  quodain  ms.  reposueral 
ad  cap.  70  §  6  Caesaris,  de  BeU.  Alexandr.  Vide 
Arnlzeniuni,  ad  Sediilium,  libr.  iv,  vers.  157  :  Alii 
amissa  letlii  post  (unera  vita.  Post  hunc  versinn  in 
Reg.  et  Rom.  lcgilur  :  Dcpositum  repetens  anima' 
substantia  corpus,  Ad  corpus  remeans  aunuv  jam  li- 
bera  virtus.  lu  Poelm.,  Hadam.,  Davenlr.  et  aliis, 
iidem  suiil  versus,  sed  inverso  ordine,  prius  Ad  cor- 
pus,  luoi  Depositum.  Oli.,  Ald.,  Bas.,  Fabr.,  omnino 
omiiiiini  versnm  Ueposilum.  et  solum  referilDl  ver- 
sum  Ad  corpus ;  qurc  scriplura  relineri  possei.  Sed 
versus  Dcpositum,  eic.  magis  redolet  aniiquiiatem, 
el  Juvenci  siylum  :  aller  versus  Ad  corpus  glossema 
sapit.  Chr  slfani  anliqui  corpns  defiinctorum  deposi- 
tum  sciltcetad  diem  jmlieii  saepe  dicebani.  Consule 
ii  il.  ad  Dracont.  1.  i  vers.  681  :  Anima;  substamia  a 
Juvenco  dicilur,  utvers.  420  b.  I.,  substauiia  vocis; 
libr.  l  vers.  510,  subsiantia  salis,  etc.  Reuscllius  ciiiu 
aliis  versum  Ad  corpus  reiinuii,  allerum  Depositum 
repetens  rcjecit. 

5'2i.  Mss.  Reg.,  Rom.,  Oit.,  Poelm.,  pro  d.  s., 
tia  iri.  Ald.  et  plerique  edili,  lenis,  quod  meliu-pu- 
lat  Reuseliius. 

5"i9.  Rom.  cum  plerisque  ediiis  Haic  super.  Reg., 
Oli.,  Hoc  super,  <|ii<>d  Omeisio  elGallamlio  placuil ; 
et  Gallandius  ait,  id  esse  ex  contexm  Evaugclii. 
Mallh.  xi,  7.  in  versione  Itala  ;  Abcunlibus  autemil- 
tis,  ccepit  Jesus  dicere  de  Joanne  Baptistn :  Quid  exi- 
stis  iii  desertum  videre,  eic.  Hilarius  in  lnine  loeum  : 
Abeunlibus  itlis,  ad  lurbas  de  eo  locuius  est  :  Qni4 
ex  stis  in  desertum  videre,  elc.  Itaque  hoc  super  idem 
est  ac  de  hoc  w.agistro,  scilirel  Joanne  Bipiisia. 

550.  Mss.  Reg.,  Otl.,  Rom.,  dcserlo,  quod  edidil 
etiam  Ald.  Lalinius  quidem  est  desertis,  ui  habent 
lladam.,  Poelin.,  in  lexlu,  et  alii  :  sed  prsefercndum 
est  deserlo,  quo  verbo  uiiuir  eliam  llilaiius  ;  el  ver- 
HO  anliqiia  sacne  Scriptunc  qu;e  tempore  Juvenci 
yidelur  fuisse  in  usu,  apud  Sab;ilierium  :  Quid  exislis 
in  descrlnm  videre  ? 

551.  Rom.,  slamen  :  in  Oll.  eiiam,  stamen  faclum 
ix  stramen.  Eadem  leetio  exstabat  in  codice  Bartbii, 
quam  is  approbare  vidciur,  quando  in  margine  ap- 
posuit  Oplime,  nt  referl  Kcenigius.  Reg.  cum  edilis, 
stramen.  Verba  versjonis  Iiahc.e  sunt,  Avundinem  a 
venlo  agitari ;  Vulgalae,  Arundinem  renlo  agitatam. 
Hieronymus,  in  Ezecliiel.  xl  :  Calamum  vento  agilari. 
Auclor  opeiis  imperfecli,  in  Mailii .,  Iiom.  27  :  Cala- 
vium  a  vento  mo.eri.  Alii  plerique  Patres  arundineni 


D 


LECTIONES  VARIANTES. 

distincte  noininant.  Juvencus  uirumque  videlur  ex- 
primere  voluis-e.  Slramen  est  stipula,  culmus,  et 
alia  similia,  qu;c  lecio  rustico  sternendo  deservire 
solent.  Siamen  per  mclaphoram  dicunliir  librre  in 
ligno,  el  fila  iu  herbis,  et  floribns  reeio  ordine  in 
longum  protensa  :  adeoque  aliijuo  paclo  possel  eliam 
stislineri  Stamen  arundineum. 

552.  In  Oti.  prius  fuit  videri,  recte  emendalum  per 
videre. 

53i.  A'd.,  Bas.,  Poelm.,  prod.  s.,  Fatidicis  longe 
pvcvponitur  ille  proplietis,  —  Lt  veteris  quondam  ce- 
cinere  oracula  scripti.  Mss.  et  plerique  ediii,  Iltepro- 
phetanm  sotus  transccndere  vires  —  Indicio  veteris 
scripli  promitliluv  oiim,  Reuscliius  pro  solus  alicubi 
iuvenil  sodus,  qu<  d  rejicil.  Hoc  ipsum  advertii  Si- 
geberlus  llaveicampus,  litd.  crii.  in  Sallusliuui, 
verb.  indicare:  qui  e\  oplimis  metnbranis  reponit 
solus.  Torn.,  viris,  male,  pro  iir<?s.  Reg.,  et  Rom  , 
Judicio  reteris,  (|iiod  non  displicct.  Indicium  et  judi- 
cium  in  veteiibus  exeniplaribus  srepe  coiilundi,  ob- 
servalum  ab  aliis,  observauim  etiam  a  meestin  not. 
ad  Di.iconliuin,  vers.  560  libr.  n  Carm.  de  Deo.  Hoc 
auiein  loco  pra>fer»m  Indicio. 

&36.  Oli.,   a  pr.  m.,  Hinc;  a  sec.  m.,  cum  aliis 
^'  mss.  el  plerisque  ediiis,  Hunc.  Poelm.,  prod.  s., 
Xnnc. 

557.  Ald.,  Rom.,  Bas.,  mitio  itlum  :  alii,  milio 
weum,  qnod  magis  vcrbis  Evangelii  consenianeuui 
c-i.  Mallh.  x.  10:  Hic  est  enim,  de  quo  sciptnm  csi : 
Ecce  ego  mitlo  augelum  meum  auie  (aciem  tuam,  elc. 

533.  Poelm  ,  pro  d.  s.,  Qui  major  nosiris  Joanne 
Iwc  liribus  esset;  m  textu  cum  reliquis,  Major  Joan- 
nis  nostri  qui  viribus  csset. 

540.  Poelin.,  pro  d.  s.,  Fabr.,  Sed  minimus  ceeli 
qui  in  regnoest,  major  habetur.  bhs.  et  plerique  edili, 
Sid  minpr  hoc  cceli  fiet  shblimior  aura.  In  Rom.  et 
Ald..  pro  hoc  esi  luvc,  el  in  Rom.  ad  niarg.  fecit  pro 
fiet.  Syulaxis  implexa  esl,  iia  explicanda  :  Sed  miiior 
(in)  eceli  aula  fict  sublimior  boc,  Joanne  scilicel.  In 
Graco  est  minor,  non  minimus.  Ueuschius  sie  ordi- 
nem  colloeal  :  Qui  minor  est  hoc  Joanne  iu  aula 
cadi  fiet,  exislet,  erit  in  illa  beatiiate  snblimior  , 
augustior,  bealior.  Qase  expliealio  vix  elarior  esl 
ijiso  Juvenci  versu. 

541.  Rom.,  Cujtio  :  a!ii,  Ilujus.  Mss.  Rom.,  Reg., 
Olt.,  sentit.  Edili  sensit.  Melius  esl  tetiHl . Sic  Mallh. 
xi,  12 :  A  diebus  autmi  Joanuis  Bopiisiceusque  nuuc  re- 
gnum  ccelorum  vim  patitur,  et  viotenli  rupiunt  illud. 


D 


522.  Vox  aeria  a  causa,  vel  a  nalura  ipsa.  Seneca, 
libr.  ii  Nat.  Quaesl.  cap.  20  :  Cum  vox  nihil  alitrd 
sit,  quam  ictus  aer. 

52").  Scluliiis,  1.  iv,  vers.  137  :  Et  licet  ainissa; 
passus  discrimina  vila).  Letlii  post  funera  :  ReOschitlS 
tethi  ali>lraelnin  aeeipil  pro  eom  reto  lelliulia. 

553.  Matllneus  :  Ecce  qui  uwllibus  vesliuuiiir,  in 
do-nihus  irgum  suut.  Apud  Jtiveneiim  igiiur  molli  cum 
volc  idcin  est  ac  ii  qui  molli  veste  nluiilur  :  tenemur, 
sunt,  existunt,  dcguni.  Animadvei  leml  c  enim  sunt 
istiusmodi  significationes  minus  obviie. 


NOT^. 

5"0.  Joannis  viribus,  pro  Joanne,  ut  alibi  virtvs 
anima',  scribarnm  pect-.ra,  vis  vulneris,  robur  saxi. 

5:1.  Matl'i;ci  Evaitgelium  :  A  diebus  autemJoau- 
nis  litiptisttc  usque  nunc  rcgnnm  aclorum  tim  puliiur, 
et  violenti  rupiunl  illud.  Versio  anliqua  e<  dicis  Col- 
bert.,  Reguum  ccclorum  cogitur,  (t  cogentes  diiipiunt 
ilhut.  Sic  mulii  alii,  cl  eonslanier  Amlirosiiis  muliis 
in  loeis.  Onieisius  iim  seihit  <  xponil  :  liomii.es  n.a- 
gno  numero,  ei  qua>i  violcnli,  iu  coelum  irrumpuiit. 
Maldoi.alus  iniei  prelalnr.  regnum  toNruiii  omnibus 
cxpositum  esse,  ui  quicunique  velit,  irrual  in  illud. 


191  C.  V.  AQUIL.  JUVENCI  192 

Etcoeli  regnum  violeniia  diripit  atrox.  A         2l4Celastinuncquodsapientibusistasuperbis, 

Lex  omnis  summam  Baptistcc  a  tempore  cepit,  Parvulaqueinfantumvishseccomprenderecorda. 

Jam  mihi  regnantis  sunt  omnia  tradita  Patris, 
555  Nec  qtiisqoam  Domini  poterit  cognosccre  Natum, 
Ni  solus  Genitor;  Genitorem  mente  videbit 


Atque  prophetarum  finis  concludiiur  idem. 

515  Si  vuliis  volucris  peneiralia  noscere  saecli, 
Corpus  Joannis  felix  habilabile  sumpsit 
213  Elias,  quondam  quem  lurliine  jussa  corusco 
Flammipedum  rapuit  simulaiio  quadrijugornm. 
Audiat  h  ec  dictis  pandens  vilalibus  aures. 

550  Nunc  tibi  confiieor,  Geniior,  cui  gloria  servit 
Fulgentis  cceli,  et  terrarum  frugiferenluin, 


560 


Filius,  autidem  pandet  cui  lalia  Natus. 
IIuc  omnes  veniant,  oneris  quos  sarcina  vasti 
Comprimit,  is  poterit  virtus  mea  munere  Patris 
Antiquas  vires  hilari  reparare  quiete. 
Sumitc  forlejugum,  levis  est  mea  sarcina  jusiis. 


515.  Reg.,  Ott.,  Ald. ,  Bas.,  Lex  omnis  summatn, 
Baptisloi  u  tempore  cepit.  Hadam.,  Poelm.  in  texlu, 
Westh.  ad  marg.,  ad  tempora.  Torn.,  a  lempore  cce- 
pit.  Poelm.,  pro  d.  s.,  in  lempore.  Bas.,  Lex  omni. 
Rom.,  Vox  omnis  summa  Baptisltc  a  tempore  coepil. 

544.  Ald.,  Bas.,  conclusus  eodem.  Cseleri,  conclu- 
ditur  idem. 

545.  In  Reg.  hic  versuset  seqq.,  usque  ad  versum 
Qiianto  igitur  nobis,  de<unt,  et  in  folio  annexo  sup- 
pleti  sunt  rei  entiori  manu. 

545.  Post  vers.  Si  vultis,  llad.,  Poelm.,  Ipse  est 
Elias  felix  venturus  in  aivum,  —  Corpus  Joannis  felix 
linbitabile  sumpsit  —  Elias  quondam.  Sic  Daventr., 
sed  Ipse  est  Joannes,  pro  Jpse  est  Elias.  Rom.,  Reg., 
('■urpiis  Joannes  felix  habitabile  sumpsit,  —  Jpse  est 
Joannes  felix  venturus  in  cevum  —  Elias  quondam. 
Oll.,  et  Ald.,  post  vers.  Si  vultis,  omisso  omnino 
versu  Ipse  est,  slatim  legunt  :  Corpus  Joannis  feli.r 
habilabile  sumpsit  —  Elias,  quondaiu.  Id  magis  vi- 
delur  e-se  ex  texlu  Matth.  xi,  1  i  :  Ei  si  vultis  reci- 
pere,  ipse  est  Elias,  qui  venturus  est.  Reuschius  pniat, 
poetam  per  hypallageninverso  ordine  dictum  Christi 
de  F.lia  novi  Fcedei  is  testimonium  enuntiare :  quod 
anificiiim,  addit,  glossatoridisplicuil,  quiideoverba 
tcxius  accuralius  exprimere  satagens,  hunc  versmn 
obtrusit:  Ipse  esl  Elias  ,  felix  venlurus  in  wvum.  Su- 
spicabar  :  Si  vultisvolucris  penetralia  noscere  swcli, 
—  lpse  esl  Joannes  felix  venlurus  in  tevtttn  —  Ehas 
quondam  quem,  etc. 


LECTIONES  VARIANTES. 

547.  Rom.,  Olt.,  missa,  quod  in  Ott.  faclum  esl  ex 
misso.  Reg.  cum  plerisque  ediiis,  jnssa  :  quo  verbo 


deleclatur  Juvencus.  Aptum  quiilem  hoc  est  ad  si- 
mulationem  quulrijugorum  exprimenilam,  quce  jussu 
divino  peracta  est.  Aldus  vero  edidil  missa. 

548.  Rom.  quadrigarum.  Alii  quadrijugorum,  quod 
B  melius  coh.erel  cum  F lammipedum. 

551.  Hadam.,  Poelm.,  Fabr.,  el  alii  frugiferarum. 
Mss.  omnes  nostricum  Ald.  et  Daventr.,  frugiferen- 
lum,  quod  arridebat  eliam  Gallandio,  quia  haec  vnx 
Lucrelii  eu  libr.  i  vers.  3  :  Qiue  mare  navigerum, 
quce  terras  frugiferenles. 

552.  Tnrn.,  Poelm.,  pro  d.  s.,  JSamque  abscondisti. 
Westh.,  in  icxiu,  ila;  ad  marg.,  Coelesti  nunc  quod, 
mendose,  pro  Celasti  nunc  quod,  quod  exhibenl  niss. 
et  plerique  cditi.  In  Otl.,  post  hunc  versum,  inserilur 
hic  alins  :  Occulis  htec  quondam  parvc  sapienlibus  orsa, 
— Parvulaque,  etc.  Fortasse,  prave  sapientibus. 

555.  Reg.  Parvula  qui  infantum,  quod  subobscure 
indicatur  in  Rom.,  uiii  niendnm  esl  vix  pro  vis. 

554.  Conjieiet  aliquis  cx  lexlu  Evangelii,  Ja»)i  mihi 
regnanti  sunt  oinnia  tradila  Palri,  pro  a  regnante  Pa- 
tre.  Solet  cniin  Juvencus  his  dalivis  pro  aulativis  uti. 
In  re  pr.esenti  nimis  implexi  sic  evaderel  syntaxis, 
el  parum  clara  sentenlia. 
q  55!).  Poelm.,  Ott.,  a  pr.  m.,  munera,  ex  qno  in  Olt. 
recte  faclum  munere,  conseniieniibus  aliis  mss.  ct 
editis. 

561.  Schoctlgenius  suspicatur  ferre  pro  forte  :  hoc 


NOTyE. 


5i2.  Alrox,  in  boiiam  parlem,  vehemens,  con- 
stans.  Horalius,  1.  u,  od.  1,  vers.  25  :  Et  cuncta 
terrarum  subacta  —  Prmler  atrocem  animitm  Calonis. 
Silius,  I.  vi,vers.  r>78  :  Alroxilla  fides. 

545.  Suinmam,  finem,  eomplemenlum.  Quinlilia- 
iuis,  I.  iii  c.  2:  Huic  studium,  el  incrementum  deilrrit 
utilitas,  summam  raiio  ei  exercilalio.  Confer  Barthiiim 
ci  Burmannum,  ad  Gratii  Cynegel.  vers.  7>I7. 

545.  Maltheus  solumhscc;  Et  si  vultis  recipere. 
Vcr.^io  velus  in  cod.  Colberl.  euin  Tertulliano,  I.  de 
Anima  cap.  55:  Et  si  vuliis  audire.  Codcx  Sangerm. 
I.  euin  Claramont.,  Et  si  vultis  scire. 

546.  Verba  Malih;ei  sunl:  Ipse  esl  Elias,  qui  ven- 
turus  etl.  Quod  aiitem  Elias  sumpserit  habitabile 
corpnsJoannis,  meleinpsvchosin  redolet.  Eralquidcin 
hoc  <I"gma  s.iiis  frequens  inter  Jiuheos  Christi  aolate: 
qui  proplerea  putabant  Clirisium  esse  Joanneni  Bap- 
lislain,  aut  Jeremiain,  aul  liliam,  aut  alium  ex  pro- 
pheiis.  Fodein  pertinet  quod  Herodes  dicebat  Mal- 
Ibxi  xiv,  2  :  Ilic  est  Joannes  Baplista:  ipse  surrexit 
ii  morluis.  Cln  islus  de  Joanne  eodeni  modoait:  Ipse 
dl  Elias  ;  sed  eum  addal  :  Qui  habel  aures  audiendi, 
audiat,  mysticc  illud  inielligendum  esseaperte  de- 
elarat.  Fadem  inleipreialio  nuadrat  in  Juveucum, 
qni  illico  subjungit:  Audial  haic  dictis  pandens  vila- 
libus  aures.  Reusehius  tainen  siispie.iiur  ex  hoe  loco, 
et  ex  vers.  52  i,  Juvencom  ex  Pl  tmiis  schola  pro- 
dii^se  :  agnoscil  enini  aperiani  ineleninsychosin  eo 
vcrs.  524,  ouem  sic  legit :  Ad  corptts  remeans  aninur 
jam  libera  virlus. 

L    548.  Flammipes,  vocabulum  novum  a  Juvcin  o  ra- 


tione  analogiae  formalum.  Simulatio  inlerdum  simili^ 
tudinem  imitalionemque  signilicat;  quod  hoc  Juvenci 
versu  contirmat  Forcellinus.  Glossa  in  cod.  Reg.  cst 
siniulatio — sicut  visus  esCLibr.  m,  vers.265,  ineoJem 
argiimenlo  :  Quem  prwpele  curru — Turbine  ccelesli 
quondam  simulata  quadrigis — Astris  inseruit  rapidai 
vis  fervida  flammce.  Sedulius,  i,  165  :  Aurea  flammi- 
geris  eveclus  in  astra  quadrigis.  Arnlzenius,  ad  h.  I., 
nou  dissiinile  ail  esse  hoc  Juvenci,  sed  legit  Flam- 
migerum  rapuit.  Conlcrendus  esl  etiam  Muncker  ad 
Fulgcul.  I.  i  Mylhol.  p.  616. 

549.  Snpra,  vers.  454  :   Auribus  aut  duris  spernet 
D  vitalia  vcrba. 

550.  CAPUT  XXI.  Confessio  Jesu  ad  Patrem,  el 
jiigum  Domini  leve  esse.  Matth.  xi,  25  seq.;  Luc.  x,  21 
scqq. 

554.  Oiiinia  Patris,  nempe  omnia,  qure  Patris  sunt, 
ul  1.  h.  vers.  199  :  Omnia  mundi;  el  1.  iv,  vers.  218  : 
Omnia  pompa'.  Mallhaius  ait  :  Oiniiia  milii  tradita 
sunl  a  Patre. 

560.  Mallhaeos  :  El  ego  reficiam  vos.  Snigerm.2  : 
Et  eqo  reficiam,  vos  requiescere  (aciam.  Hieroiiymus, 
in  Isaiam  lviii  :  Et  ego  vobis  dabo  requiem :  hoc  enim 
signifii  at,  ait  ipse,  etvaTrauo-u  j^.ac:.  Cohivrent  Pra:- 
destinatus,  libr.  m,  tom.  1  Sirnmndi,  auclor  opcris 
imperfecti  in  Matt.,  et  boc  loco  Juvencus.  SchaHt- 
genius  observal,  eleganter  Ju\  eiicum  eircumscripsi^se 
to  «v«7raj(Toj  cum  inlerprete  Syro.  Simile  qnid  ani- 
niadvenit  ad  cap.  v  Matl.  45  :  Qui  solem  suum  oriri 
facit  super  bonos  et  malos. 

561 .  Forte  aceipienduin  cst  adverbii  more,  pro  for- 


193  EVANGELIC^E  HISTORJJ]  LIB.  II.  194 

Namque  humili  dulcem  largibor  corde  saluiem.  \         Cum  populo  quondam  panessumpsisse  sacratos, 

El  propriam  coniilumque  famem  sedasse ;  sed 

[  illos 
575  Illicilum  cuiquam  fueral  conlingere  panes, 


215  Haec  l|hi  tlicla    dedit,    messis   per  culia 

[  gravalre 
Pralerit,  et  populus  seclantum  discipulorum 

565  Spicarum  gravidam  carpebat  in  ordine  frugem. 
Ule  dies  veteri  poscebal  lege  quielem  : 
Sabbala  nam  priscis  repetebant  oiia  jussis. 
Ecce  pharisaei  noram  reprehendere  Chrislum, 
Quod  sanctee  legis  calcarcnt  jussa  metentes 

570  Discipuli.  Legum  sed  lunc  completor  Iesus 
Incipit,  his  veteris  scripti  monumenta  retexens: 
Legislis  certe,  in  lemplo  Davida  canorum 


Sumere  quos  solus  poterat  de  lcge  sacerdos. 
216  Ejusdem  scriplum  est  justo  moderamine 

[legis  : 
Sabbala  profanant  templo  sine  crimine  vates. 
Nec  minor  est  isthic  vesira?   glomeratio  turbce, 
580  Quam  templi  virtus.  Caperent  si  pectora  vestra, 
Quod  non  sacra  Deus,  sed  mallet  mitia  corda, 
Non  tam  saepe  viros  damnasset  factio  sacros, 


LECTIONES  VARIANTES. 


est,  ad  ferendum.  Reuschius  relinet  forte,  nempe 
bonum  et  salutare,  vel  adverbii  more  pro  fortiter, 
constanli  animo. 

562.  Torn.  cum  mss.  nosiris  omoibiis ,  targibor. 
Plerujue  editi,  largitur.  Plaulus  usus  est  largibor, 
Bath.  iv,  7,  50.  Sic  prisci  in  verbis  quarlte  faclita- 
bant.  Gallandius  cdidii  largibor,  sed  ex  quadam  eili- 
tione  Parisiensi  pro  diversa  lectione  anivotal  pric- 
bebo. 

567.  Ott.,  Sabbati,  recte  emendalum  per  Sabbata. 

568.  Poelm.  in  textu  ,  Hadam.,  Fahr.,  curant. 
Mss.  omnes  nostri  cum  praestantissimis  editis,  coram: 
quia  scilicet  intelligilur  coeperunt,  aut  aliud  simile 
verlmm.  Alii  scribunt  repreliendere  ;  alii   reprendere. 

569.  Ald.,   Qui:  l.-ge  Quod. 

571.   Poelm. ,  iis.  Ald.,  cum  mss.,  his. 

574.  Reg.,  Rom.,  Et  comitum,  propriumgue  fa- 
mem.  Ott.,  cum  editis,  El  propriam  comilumgite  fa- 
mem. 

577.  Reg.,  scriptum  justo  :  alii,  scriptum  est  justo. 

578.  Ott.,  Torn.,  Hadam.,  Sabbata  profanenl  lcm- 
plo  sine  crimine  vutes.  Reg.,  elRoin.  ita,  sed  profa- 
nant;  Westhemerus  autem,  ad  marg.,   Sabbata  pro- 


fanet,  etc.  Poelm.,  Fabr.,  Vales  in  lemplo  sine  cri- 
minc  fesla  profanenl ;  sic  Westh.,  Ald.,  et  Bas.,  sed 
profanant.  Magis  consonat  Evangelii  verhis  profa- 
nant,  quam  profanent.  Mattli.  xn,  5  :  Autnon  legistis 
g  in  lege,  guia  sabbatis  saccrdotes  in  lemplo  sabbatum 
violant,  et  sinc  crimine  sunt  ?  Eisi  aulem  prima  in 
profano  corripi  soleal,  tamen  censeo  veram  esse  no- 
slrorum  mss.  codicum  lectionem  Sabbata  profanant : 
non  eriim  video,  cur  prodiu-i  ea  non  possil,  ut  srcpe 
producilur  in  propino,  profundo,  procuro,  etaliquan- 
do  in  profari,  projiteor,  profugio,  profectus.  Iinmo  in 
Latinis  plerumque  protrahilur,  ut  in  promoveo,  pro- 
jero. 

579.  Rom.  ista  :  alii,  istic,  vel  islhic.  In  eodem 
Rom.,  mendose,  minorcm  pro  minor  est. 

581.  Reg.,Tom.,  malit.  Oit.,  malel;  supra,  mal- 
let,  cum  aliis. 

582.  Ott.  vircs;  supra,  recte,  viros.  Idem  Olt., 
Ald.,  Daventr.,  Bas.,  Rom.,  factio  sacros,  (|tiod  dis- 
plicel  Reuschio,  quia  sequitur  Expertes  culpiv.  Reg. 
faaio  prceceps  ciim  glossa,  vel  diversa  lectione  vestra. 
Poelm.  in  textu,  Had.,  facliovestra. 


mijE. 


liter.  Cum  enim  sarcina  dicalur  levis,  jugum  nullo  ( 
commodo  sensu  forte  appellari  polest,  quamvis  Reu- 
schius  aliter  opinetur. 

562.  Intelligo  :  Largibor  dulcem  saluiem  ei ,  qui 
est  humilis  corde. 

563.  CAPUT  XXII.  Discipuii  spicas  vellunt.  Matt. 
xn,  1  seq. ;  Marc.  u,  25;  Luc.  vi,  l.Culta,  absolute 
suntagri  culti  non  soium  apud  poeias,  sed  et  apud 
alins.  ln  Reg.  glossa  est  gravala:  — ■  matura:. 

564.  Pricterit  per  culta.  Plaulus,  Merc.  v,  4,  46  : 
Qui  prcelereant  per  vias.  Populus  signiGcat  muliitu- 
dinem,  ut  I.  i,  vers.  322  et  alibi. 

5t»5.  Virgilius,  I.  ni  Georg.  vers.  176  :  Sed  fru- 
menla  manu  carpes  sata.  Sic  alii  verbo  carpo  eadem 
signifiealione  utuntur.  Addit  Juvencus  in  ordine,  quia 
id  licf-bat  judaeis.  Deuleron.  nxiii,  24  seij.  :  Ingres- 
sus  lineam  proximi  lui,  comede  uvas,  guantum  tibi 
placuerit  :  foras  autcm  ue  auferas  tccum.  Si  intraveris 
in  segclem  amici  lui,franges  spicas,  et  manu  conleres: 
fatce  autem  non  meies.  Omeisius  aliud  pulabal.  In 
ordine  :  Non  extra  viam,  inquit,  vagabautur  disci- 
puli. 

570.  Complclor  :  nemo  Juvenco  anliquior  ,  quod 
sciam,  hoc  verbo  usus  est. 

571.  Retexens,  denuo  explicans,  recensens,  evol- 
vcns.  Ilano  significalionem  verbo  retexo  tribuunt 
Claudianus,  Ausouius,  Apuleius,  aliique  a?quales  : 
imiiio  i.icero. 

572.  Libr.  I,  vcrs.  184,  simili  modo,  Davida  cano- 
rum. 

576.  De  lege  pro  cx  lege  ;  aul  de  superfluum  est, 
ut  saepe  evenit. 


\ide  lect.  var.  et  nol.  ad 


577.  Justo  moderaminc 
1.  i,  vers.  22. 

579.  Ac<ipe  verba  Matthaei  :  Amen  dico  vobis, 
quia  templo  major  est  liic.  Sic  versio  velus  in  codic. 
Colbert.  Codex  Sangerm.  1,  cum  Clarom.,  el  Corb. 
2  :  Quia  sabbato  major  est  kic.  Corb.  1  :  Quia  majus 
est  hic,  quam  templum.  Cantabrig.  :  Quia  a  templo 
major  esl  liic.  Irenaeus,  lib.  iv,  cap.  9  :  Plus  est  cnim 
teniplo  Aic.  Hilarius,  in  Mattb.  :  Templum  seipsum  in- 
dicat....  guia  major  ipse  sit  sabbalo.  Mieronymus,  in 
Maltb. :  Hic  non  pronomen,  sed  adccrbium  loci  legen- 
dum,  guod  major  templo  sit  locus,  qui  Donunuin 
tempti  teneat.  In  Graeco  lexlu  alii  inss.  habent  major; 
alii,  inajus.  Juveuciis  ergo  legit,  Quia  majus  templo 
est  luc,  el  interprelatiir,  Quia  in  lioc  loco  majus  ali- 
quid  est  templo  :  ipsa  videlicet  turba  discipulorum 
pialerenda  est  templo  :  sunt  eniin  justi  lemplum 
vivum  Dei.  Polerani  ergo  esurientes  sibi  vellere  spi- 
cas  sabbalo,  quin  peccarem,  ut  sacerdoles  noo  pec- 
cabant,  dum  sabbato  ea  lacerent,  qu;e  templi  cullui 
Deraot  necessaria.  Iluic  interpretaiioni  accedit  etiam 
Reuschius.  Glomeratio,  apud  Pliniura,  1.  vm,  c.  42, 
iu  (in.,  est  actus  glomcrandi  :  hoc  loco  estcongre- 
galio,  qnia  glomero,  uli  conylomero,  agglomero,  pro 
cogere,  congregare,  sumuntur.Conrer  vers.  435, 723, 
h.  I.;  et  581,  750,  I.  m. 

581.  Recolevers.  360  h.  1.,  ubi  eadem  expressa 
est  sententia. 

582.  Saepe  hoc  vocabtilum  factio  in  malam  parlem 
usurpat  Juvencus  :  et  paulo  post,  vers.  608  :  Caeca 
phariswa:  cognovit  faclio  gentis. 


m  C.  V.  AQUIL 

217  Experles  cuipce.  Sed  nunc  ego   sabbata  A 

[cuncia, 
Sponie  inea  dominans,  legis  sub jure  lenebo. 

585      Tunc  coiiveniicu!a  ipsorum  post  lalia  dicta 
Ingredilur  :  inox  bicjuveneni  pro  liniinc  cernil, 
Siccalum  ex  liumero  cui  pondue  inuiile  palma: 
Pendebal  :  sed  lum  diclis  leiilando  dolosis, 
./Egris  an  liceai  per  sabbata  lerre  medelam, 

590  Quaerunt,  calcake  ui  legis  vindicta  mancrct. 
Cluislus  ad   lia.c  :  Foveam  si  forie  pecuscula 

[vesira 
Inciderint,  certe  transibitis  otia  legis, 
Et  pecus  abrupto  tolleiis  vile  profundo. 


.  JUVfNCI  \H 

Quanto  igitur  nobis  liominum  curatio  major 
595  Ad  benefacla  animos  tollens  accendere  debet! 
Ergoagelu,  ju/enis,  sanani  protendilodextram. 
Cnm  dicto  palmam  sanus  porrexit  ulramqiie. 

218  H's  ll,m  Pro  signis  ,  quoe  vix  veneratio 

[posset 
Miraniisdigno  popuii  snstollere  culln, 
G00  Conciliis  trucibus  conclamanl  decipiendmn. 
Talia  prospieicns  proccruin  molimina  Chrislns, 
Discedens,  variis  borninum  lauguoribus  aptat 
Concessam  iu   populos  patria  viriute  medelam. 

219  Oblatusque  ibidem  est,    quem  d.i  monis. 

[liorrida  virius 


LECTIUNES  VAKIANTES. 


58o.  Ald.,  Poelm.,  pro  d.  s.,illorum.  Mss.,  et  alii 
cdili,  ipsorum. 

{&  586.  Rom.,  Torn.,  pro  lumine.  Poelman.,  pro  d. 
s.,  de  limiue ;  in  lexlu,  cum  plerisqiie,  pro  limine,  ea 
significatioiic  qiu:  ad  vers.  299  liujos  libri  notataest. 

587.  Rom.,  Ccecaium;  corrige  Siccatum  :  nec  male 
essel  SiccaUe. 

592.  Reg.  Otl.  lnciderenl.  Ott.,  supra ,  Roin. 
cum  edilis,  lucidcriiil.  Alii  apudOmeisiuin,  lncidciit, 
ui  pecmcula  sit  leiniuinuni  singularis  iiumeri,  quod 
insoliliiin  est. 

595.  Koe  iigio  suspectum  est  tollens :  qtii  prop- 
lerea  conjicit  molles.  Reu-chius  existimal  tollens 
respicere  ad  tolletis  vers.  593. 

590.  Mss  Rurn.,  Reg.,  Ott.,juvenis,  sunam  proten- 
dito  dextram,  quod  mdicavit  Poelm.,  pro  d.  s. 
Alii  edili,  Juvenis,  redvicam  exlendito  dexlram,  quod 
inimis  placel. 

5i)7.  Poelm.  pro  d.  s.,  Cum  dixit.  Alii  inss.  et 
edili,  Cum  dicto,  quod  probum  esi ,  et  qualer  ab 
Apoleio,  libr.  i,  usilatuin,  ul  observavil  Barlbins, 
libr.  xwv  Advers.  cap.  14,  cof.  1612,  ubi  siinilem 
loculionem  profert  ex  Juvenco,  lib.  iv,  vers.  512  : 
C'«/ii  diclo  Judas  numero  stipante  catence  —  Advenit. 
Mariianus  Capella  iiiam  usurpavit  Cum  dicto  prifj 
nulla  interposita  mora,  libr.  ix,  initio,  pag.  502.  Ita- 
que  et-i  nossil  conjiei  Quo  diclo  ,  lainen  reiinenda 
est  veius  srriplura.  Jnvencus,  libr.  i,  vers.  b02, 
(  anidein  pl.rasiu  usurpat :  Dixcrat,  et  diclo  titius  cum 
voce  luquenlis,  ctc.Re.-!.,Oll.,Fabr.,  Poelm.,  Hadain., 
pulmain  sanus  pon\xit  uiramque.  R"iisHiiiis,  Roiu., 
palmam  sunam  porrexit  ulra.iique.  Ald.,  I>avenlr., 
Torn.,  Bas.,  palmas  sanas  porrexit  ntrasque.  Ileus- 
chius  aliquani  emphasiu  in  repelilione  patmam  sunam 
reperit.  Sed  cum  addanir  utramque,  h.ec  vere  non 
est  repeiitio.  Melius  ergo  esl  palmum  sai.us  porrcxil 
utramque,  et  eam,  quie  sanala  luii,  el  alieram  qiue 
sana  semper  luerat. 

o98.  Reg..  Oilob.,  His  tum  pro  sicjnis  :  quod  pra:- 
fero  aliis  l*  ctionibus ,  el  praluiit  etiaui  Gallanduis, 
cx  codke  Helmst.  R«-uschius  imnnsii  fustum  pro 
siynis :  quod  liabet  Poelm.,  pro  d.  s.  lu  Rom.,  Ald., 
Daveuir.,  ul  videiur,  lstum  pro  siqnis.  Poelin.  iu 
lextu  ,  liadam.,  Fabr.,  htis  pro  siynis.  Badins  suspi- 
calur  Clirislum  pro  signis;  Reuschius  lsti  prosignis, 


B  iiempe  pharisuei.  Eidem  Reuschio  conjectura  Badii  ar- 
ridel,  omnino  vero  displiceiV.s/is.  DeindeAld.,  Bas., 
signis  quem  vix  :  plcrique  si</n/s  ,  qucvvix  ;  Rom.  ,  nii- 
nus  opportuue  signis  quwvis  veneratio.  Reiine  quce  vix. 

600.  Pro  Conciiiis  I  rlasse  reponenduin  Consitiis  , 
(|Uo  vocabulo  utuur  Evangelisla.  Subaliirius  quidein 
edidil  Consiliis,  !oi  lasse  casu  ,  aut  cx  conjeclura.  Ol- 
tob.,  a  pi .  m.,  despiciendum,  aul  dispiciendum ;  pro 
d.  s.,  decipien  um,  quod  exsiai  in  pterisqne  inss.  et 
edilis.GaMandiuscumTorn  edidil  deiipiendum,  nei|iie 
approbai  dccpiendum.  Yerum  inibi  i  i  niagis  placct 
quain  aliud.  Verba  Maltb.  xn,  £4,  ha  -c  su.i  :  tixeun- 
les  autem  pliariscvi  consilium  faciebaut  adihrsus  eum, 
quomodo  cum  pcrdnrent.  Suniiliir  scilicct  verbum  hoe 
decipere  pro  c  ircuiuvenire,  el  capere  IVaude. 

601.  Reg.,  Perspicieus,  sed  forte  fuil  1'iospicicns  : 
naui  alii|Uid  est  abrasum. 

C02.  Iladam.,  Fabr.,  Poelm.,  in  texiu,  Decedens. 
Poelm.,  prod.  s.,  Uecessil.  Mss.  nosiri  Rom.,  R«fg., 
p  Olt.,  Dhcedens ,  quod  Wesiliemerus,  ad  inarg.,  po- 
suii.  Ald.,  Torn.,  Ras.,  Westli.,  in  lexln,  Discessil  : 
quod  pr;elulil  Reusi  liius  ,  piitans,  muialionem  jiru- - 
leriti  in  participium  uaiain  ex  muiatioue  lemporis, 
poitis  non  inliequeini. 

t0~>.  Ald.,  Bas.,  Poelmann.,  pro  d.  s.,  in  popnlis; 
Rom.,  in  populo  :  plerique,  in  populos.  Ald.  prima  ; 
Rom.,  in  lextu,  obscure,  palria;  ad  inarg.,  propria; 
alii  ni-s.  el  edili,  patria  cirtute  quod  recte  se  liabet. 

604.  Daveulr.,  Oblalusque  ibidem  mox  dmmonis. 
Ald.  ,  Oblatusque  ibidem  nox  damonis.  Ott.,  Itom  , 
Oblatusque  ibidem  est  ,  qnem  dcemouis.  Reg.  cuiu 
inultis  edilis  ,  Ollalnsque  ilti  cst  ,  quew.  :  quod  lor- 
tasse  faclum  ,  ne  sccunda  in  ibidem  CorriptatUT.  At 
conslat  cx  mss.  r.ostiis  omnibiis  ,  ac  prajstanlissi- 
niis  ediliouibus  ,  corripi  a  Juvenco,  libr.  in  vers. 
80  :  Illejubet  cunctis  ibidem  couvivui  poni ,  <|iiamvis 
aliqui  eiiam  co  loco  niutenl  illic ,  ant  idaefn  pro 
ibidem.  ln  carmine  Claudiani  Mamerci,  seu  Mamer- 
li,  qood  eiiam  Paulino  Nolano  adsciibitur,  veis. 
D  84  :  Cognosces  ibidem  ,  ne  pergas  tradere  fatis.  Vos- 
sius,  part.  l  de  Arl.  graminat.  1.  n  ,  c.  20,  bunc 
Juvenci  versum  ita  reiorniandimi  puiabal  :  Obla- 
tusque  ibi  tnox ,  quem.  Wasius,  Senar.  c.  15  ,  a 
Plauio  correpluin  ibidem  probat. 


nota:. 


5S5.  CAPUT  XXIII.  Manum  aiidnm  hominis  saua- 
tamesse.  M.Hh.  \n,  9seqq.;  Mare.  m  ,  1  ;  Luc  vi, 
6.  Conventiculum,  el  in  plurali  convcnlicula  Lalinis 
esl,  qnod  Gra^ci-  synagoga. 

.")i>y.  Per  sabbuta,  ilie  sabbaii. 

S9i,  Pecusculu  '  diminulivum,  quod  anle  Juven- 
ciim  ii<  n  repei  iiur. 

'■97>.  Profun.iu.ii,  absolule  pro  loco  proluudo,  vel 
fovea. 

595. Debet  accendere  nolis  animo-i  tollens  eos  ad 


benefacia.  Sic  enini  pcrsa:pe  Juvencus  eidem  ac<  u- 
salivo  dno  verba  accommewt. 

598.  CAPUT  XXIV.  Honiincm  a  damonie,  et  cw- 

cutn,  cl  mutum  curutos  csse,  et  inprincipe  dcemoniorum 
il  fuccie  opinanlo,  refeltisse.  Mailh.  xn,  14  seqq.  J 
Marc.  III,  22  seq.;  Luc.  xi,  l.">. 

(>l)l.  Moliminu  :  vide  lect.  var.  ad  \ers.  18  h.  I. 

604.  Dccmonis  liorrida  virtus,  sic  ver.-.  420  I.  i  ;  vis 
lividu ,  de  dainone. 


m  EVANGELIOE  HISTORl^  LiB.  H#  m 

605  Et  lingua  ,  el  vi-u  Iruncatum  vivere  pcenae  ,       \         Quis  poterit  praedam  teetis  auferre  virorum  , 


Et  propriiseseam  crucialibus  csse  volebat. 
Hijdc  ubi  curatum ,   visuque  ei  voce   vigenlem 
Cxca  pharisieae  cognovil  f;iclio  gcniis  , 
Damionis  auxilio,  f)ui  princcps  daiiioniornm 

610  Solus  nequiti;e  vires  ditione  teneret , 

Ha?c  illuin  fecisse  ferunt.  Sed  (alia  Cbrislus 
Veridicis  yperilcomineens  peciora  verbis  : 
Si  gemina  rcgnum  distractum  parle  debiscal  , 
Et  scissa  adversuin  sese  divisio  pugnet , 

615  Disruptis  propere  labenlur  cuncla   medullis. 
220  Horridus  el  daemon  si  dasmone  pellitur 

[alro , 
Adversa  sibimel  scissus  virtule  repugnat. 


Ni  prius  aggressns  ciislodum  brachia  nodis 
620  Vinciai  ,  ul  facilis  veniat  direptio  prad»  ? 
Qnisque  meis  aberit  (liscretus  iniles  ab  annis  , 
ilostis  in  ndversa  consisiet  lionie  duelli. 
Quisque  meis  gregibus  cogendis  liber  aherrat , 
Disjicit  ille  mei  pecoris  per  devia  pastus. 
6-25  Sed  quicumque  bominum  fueril  super  omiiibus 

[error  , 
221Diinitti  poierit:  tantumne  Spiritus  unqu;im 
Vocibus  insana  laeeretur  menle  profusis. 
Sive  furens  boininis  Naio   convicia    quis(|ii;ini 
Ingeret,  haec  eliam  polerunt  peccaia  remitii. 
650  Spiriius  at  sanctus  tanium  cuicumque  profana 


LECTIONLS  VAKIANTES. 


605.  Ald.  vivere  pene  ,  videlicet  pene  pro  fere  , 
vel  poiius  vix,  ut  Hispani  dictint  apenas  ,  quod  ab 
hoc  adverbio  originem  fortasse  trahit.  Kectius  scri- 
bilur  pmne  cx  quorumdam  opinione.  Kom.  fortasse 
liuc respieii  vivere  pone.  Plerique,  rverepoeua?,  quod 
sciilentije  appo-ite  congruit,  ct  clarins  explicatur 
vers.  sei|.  Poclm.  pro  d.  s.,  Bas  ,  afjlixil  umare  , 
quod  a  Juvenci  rnanu  alienum  videtur. 

608.  Reg.,  Plutriswiv  cognoscunl  pectora  pltbis: 
alii  ,  pliariscem  cognovit  factio  yentis,  quod  magis  sa- 
pit  stylum  Juvenci. 

614.  Fabr.,  dislractio ;  Rcg.,  divuhio  ,  sed  aliud 
prius  fuit ,  et ,  pro  d.  s.,  pouilur  divisio.  Editi  et 
mss.  plerlque  divisio. 

615.  Kom.  ,  Diruplis  :  alii  ,  Disruptis.  Ulrolibet 
inodo  scribi  solel  el  potest,   dirumpo  ,  el  disrumpo. 

617.  Rom.,  non  male  ,  repugnet,  pro  rcpugnut. 
Supra,  labenlur. 

619.  Keg. ,  aggressus  ,  veluli  aggrediens  ;  caeteri 
aggressor ,  quod  rariim  vocaimlum  a  l  Omeisius  ,  a 
neminc  veterum  usurpaium.  Sed  falliiur  :  nam  eo 
utitur  same  Ulpianus  in  Digest.,  qui  pro  praedone  ei 
rapt.re  illud  speciatim  atlliibet  1.  xlvh,  tit.  9,  leg.  3. 
Nihilominus  prcefero  aggressus.  Knm.,  uobis,  cotrige 
nodis. 

620.  Ald.,  Bas.,  et  fncitis,  pro  ut  facilis.  Verba 
Matth.  xit  ,  29,  hsec  sunt :  Aut  quomodo  putest  quis- 
quam  intrare  in  domum  fortis  ,  et  vasa  cjus  diripcre  , 
nisi  prins  alligaverit  fortem  ?  et  tunc  domnm  illius  di- 
ripiet.  Qiise  scripturx  Aldi  faveui.  Retiscbius  ctiam 
niallel  el  facilis  veniet. 

625.  Mss.  ei  [ilerijue  editi ,  aberrat.  Ald.,  Bas., 
oberrans  ;  Torn.,  oberral.   Reuschius  eligil  oberrat , 


B  h.  e.,  huc  illuc  va.^aiur ,  ei  rejicii  aterrai    West'i 
in  texlu  perpcrain  ,  cotienMus:  ad   nianr.     coaen- 
dis.  "         J 

624.  Re^'  ,  Oit.,  Dissket ,  quorespicil  Kom.,  Dis- 


-pud  bib.ilic- 
rium  -.htqui  mecum  non  collgii ,  dispetgit.  Reiiheo 
igmir  Disjicit  ,  quamris  uajj  negem  scribi  mjam 
po.-.se  bissicit ,  ut  apn<i  nlios  quoque  scrjptores  in 
muliis  veleribiisexemplaiibui  exaraium  iegituf.  Do 
quo  verbo  dissicit  ,  aui  disiat  cinn  uno  s  ,  pro  quo 
nonnulli  scribuni  dissecat  ,  consule  commenl.  ad 
Prtideniii 


-lyiiu..  i  Cnhem.   vers.  97,    ct  hyinn.  2 
Pensieph.  vers.  20  3  ;  et  Priscianum,  libr.  xiv 
1002,  edit.  Pntsch. 


I1 


625.  Rom.,  Iiorror  ;  retine  error  ,  pro  crim 
629.  Rom.,  Ingeret ;&?%.,  Ingcral ;  r^Iiuui,  Itiae- 
rit.  Praefcriiidum  videtur  Ingeret ,  aui  Ingerai ,  ex 
Matlh.  xn,  52  :  El  quicumque  dixerit  verbum  conlra 
fihum  lionunis,  reinittetitr  ei.  Sic  vcrs.  6;5,  fmrit  ■  et 
651,  violubitur.  InOtt.  fuit,  a  pr.  m.,  relinqui,  corre- 
ctniii  remitii. 

6">0.  Sabatierins  edidit  tanlum  a  quocumque,  et 
pro  d.  s.,  tantum  cuicumqu<\  quoil  solum  invcjiio  in 
mss.,  et  ediiis,  pro  quo,  mendose,  RunL,  lujuscum- 
que.  Etesi  phrasis  propria  Juvenci  dandl  c/sqs  pro 
casu  auferendi  cum  veibo  passfvo.  Poniiur  qiiidein 
cuicumqne  pro  a  quocumque  signilicaiione  satis  uji- 
tala  saltem  a  sequioris  aevi  scriptoiibus. 


not^;. 


605.  Pliuius,  I.  xvi,  c.  1  :  Multis  forluna  parcit  iu 
poenam  ,  quod  sum[iluin  est  ex  Laberio:  Fortuna 
multis  parceie  in  pcenam  solet.  Pnulinus  ,  de  obitu 
Celsi  vers.  569  :  Yitu  erit  liis  sine  fine  mori ,  et  mors 
vivcre  poenis  Juvencns,  1.  i,  vers.  7S4  :  Yiia  nque  te- 
net  jam  poeua  superstcs,  pro  vitam  supersiilem  per 
hypall  igen  ,  ut  explicat  Omeisius. 

610.  Sequilia!  vires  :  alios  d;cnionis. 

615.  Mcdullh,  cx  coiuparalioue  rcgui  ciim  hu- 
inano  corpore.  Civitatcm  cuin  corpore  huniano  com- 
paral  eliam  elcgauler  Maumiis  Tyriiis,  scrin.  41. 

616.  Dasmone  atio  ,  supra  ,  vers.  4'i  et  459. 

622.  Fahricius  in  cunmeiii.,  duelium  exp.niil  bcl- 
lum  inler  dtios  ,  quo.l  hoc  versu  conlii  m  it.  Sdd 
Juvcncus  diielliiui  pio  bello  simpliciicr  acci/Hl  , 
(iiiu  dical  ui  fronte.  du  lli,  oempe  iu  prlma  acje  lios- 
liuin  :  ci  h;cc  esl  vcr.i  signili.Miio  huju  \ocis  duel- 
lum.  Velere*  ejuini  pro  b  interdum  du  adhibebaiil  ; 
qui  usus  in  duellum  \  ermaiisit ,  et  proiniscue  dicitur 


bellum,  \e\  diwitum.  Scriptores  scquioris  a3vi  ducllum 
ad  belluin  inicr  duo,  rcslringere  cie,ie;  :;nt  ,  qu.e 
signilic.lio  iu  \iilgares  lin^nas  perni  uiavil. 

625.  Notanda  est  Interprelalid  Juvcnci.  Mattluvus 
jj  lantuin  ait :  Et  qul  non  congregat  inccum  ,  spargit. 
Juvencus  recie  e\ponil  de  gregibus  ,  q.ios  Dominus 
cougregaturn.s  advenerai. 

627.  Spirilus  sauclus  laceralur  vocibus  msana 
menteprolusis,  ciim  opera  cjus  (hcinoni  alinbiiim- 
tur;  quod  lacicliant  Judai,  cum  diceb.iiii,  in  Beclze- 
huh  priiiciped.ein •ii.iorum  Ciirisium  cjicere  u;cmo- 
nes.  Tanti  esi  lucc  iniquiias  ,  ul  vi\  unniu.im  ct 
difficillime  remitlator  ;  el  cuin  excu^;;iio,iein  m.Ilaiu 
habeat,  qualis  solei  in  aliis  peccaiis  esse  ,  naii:ra  sua 
VCiiiam  non  merelnr  :  i|iio  scnsu  cxpiicamJa  Miiit 
\c:!ia  Salvatoris.   \lii  aliier. 

62iL  .Si>..'coiitlaiumcslcx«;;,  elrc/;el  r,eip>a  inicr- 
.Iiioi  ponilii.'  pro  rcl  si ,  el  si.  il.ic  signifu  aiio  hu.c 
loco  con"iuit. 


m  c. 

Verborum  rabie  violabitur,  ivrevocatis 
Suppliciis,  nuncet  semper  torrebitur  igni. 
Quando  veneniferi  serpentis  sreva  propago 
Sermonum  dulci  poterit  mitescere  fructu? 

635  Nam  bona  thesauris  promuntur  duleia  justis, 
Et  mala  leihifero  procedunt  orevenena. 
222  Verbonim  meritis  veniet  sub  judice  vitn, 
Verborum  mcritis  dabitur  suh  judice  poena. 
QuseGenitor  faciet.  sectabitur  omnia  Natus. 

610  Namque  idein  Nato  manifestat  cuncta  videnda, 
El  poiioradeliinc  tribuet  miracula  rerum. 
Sicut  enim  Genitor  demorlua  corpora  reddit 
Ad  claram  vitac  lucem,  sic  omnia  Natus, 


AQUIL.  JIVENCI  200 

\         Qu;b  volet,  ad  superos  surgentia  corpora  ducet. 


6*5  223  ^ec  Genitor  quemquam  vestri,  se  judicc, 

[quserit, 
Sed  dedit  haec  Nalo  quserendi  jura  per  orbem, 
Gioria  quo  maneat  similis  Natoque,  Palrique. 
Namque  repulsus  erit  veslro  si  Natus  honore , 
Improbitate  pari  Genitorem  despicietis. 

650  Sed  sui  noslra  fidem  sermonis  gralia  figit, 
Mox  me  mittentis  Genitoris  dona  paiescent. 
^Eternamque  dabit  prresens  constantia  vitam. 
Judiciumque  illi  non  est,  sed  migrat  ab  atra 
Morte  procul,  lucisque  vigens  ad  limina  tendii. 

655  Adveniet  tempus,  cum  mortua  corpora  vocem 


LECTIONES  VARIANTES. 
652.  Re<*.,  torrebilur  igni,  quod  editum  fuit  a  Fa-  B  fortasse  ut  effugeret  aliquis  librarius,  mutavil  Geni- 
bricio  et  mihi  arridet,  quia  magis  concinit Malthaeo      tor  emortua  in  Genitor  demorlua.  Sed   quoniam  lide 
xu,  32  :  Qui  autem  dixerit  contra  Spirilum  sanclum,      codicisms.  Reg.  lueri  possumus  demortua,  id  libenli 
?io«  remitletur  ci  neque  in  hoc  sccculo,  neq  e  infuturo 


Alii  :  Suppliciis  nunc  et  semper  torrebitur  ignis. 

653.  Rom.  vencnijii  :  alii,  veneniferi,  quod  magis 
Latinum  e>l,  et  ab  Ovidio,  libr.  iu  Metam.  vers.  85, 
usurpaium.  Fabricius,  mendose,  sua;,  pro  sceva, 

634.  Ott.,  a  pr.  m.,  mitiscere;  a  sec.  m.,  mite- 
scere. 

635.  Reg.,  promuntur  congrua  jusiis. 

637.  Kom.,  Ald.,  Bas.,  referunt  bunc  versum  : 
Yerborum  merilis  dabitur  sub  judice  vila,  et  omitlunt 
versum  sequeniem.  Ott.  Solum  habet  :  Verborum 
merilis  dabitur  sub  judice  pceuce  ,  supva  pcena  ,  et  in 
principio  paginae  idem  versus  describiluv  lum  voce 
piena.  Hic  solus  versus  tub  judice  pcena  exslat  iu 
Torn.  1  ii  Reg.  sunt  hi  duo  :  Yerborum  meritis  veniel 
sub  judice  vita,  —  Verborum  merilis  dabilur  sub  ju- 
dice  pozna.  In  Dav.-mr. ,  inverso  ordine ,  Verborum 
merilis  veniet  sub  judice  poena,  —  Verborum  merilis 
dabiiur  subjudice  vita,  sed  mendose  sub  indice  vita. 
Poelm.,  Hadam.,  Fabr. :  Yerborum  merilis  dabitur  sub 
judice  vila,—  Verborum  merilis  veniet  sub  judice  pcena. 
.Matih.  xn,  57 :  Unusquisque  enim  verbis  suis  justificabi- 
tur,  aut  verbissuis  condemnabilur.  Ilinc  scriptura  Reg. 
autHadam.prieferemlaest.Praeicrquamquodfrcqucn- 
teserant  apud  veteres  poetas  istiuiinodi  repetitiones. 

639.  Bas.,  facial  :  lege  facict. 

641.  O.tob. ,  pr.  m.,  tribuil  :  a  sec.  m.,  tribuet, 
cinn  reliquis  mss.  eteditis. 

042.  Olt.,  Ald.,  Bas.,  emorlua.  Reg.,  Hadam.  et 
plerique  edili,  demorlua.  Rom.,  male ,  Genitor  sua 
mortua  corpora.  Veihum  Ciceronis  est  demorluus ; 
sed  mihi  nou  displiceret  emortua  in  Juvenco,  dequo 
vocabulo  confer,  si  lubet,  qujenotaviad  Draconlium, 
623.  Solemne  est  nottris  cbristianis 


animo  velinemus.  Olt.,  reddct  :  alii,  reddit. 

644.  Reg.,  adlunun  surgenlia.  Ald.,  ducii ,  quod 
fuil  in  Oti.,ex  (|uo  faclum  ducel,  qmr;  est  commii- 
nis  leciio.  Legcrem,  si  per  mss.  Iiceret,  Quw  rult, 
ad  Superos  surgenlia  corpora  ducil,  ex  Joann.  v.  L21  : 
Sic  et  Filius,  quos  vult ,  vivificat.  Reuscbius  falelur, 
in  Groeco  texiu  <^se  lempus  prsseus  ;  sed  putat,  Ju- 
vencnm  ad  judicium  novissimum  id  retulisse. 

645.  Reg.,  Rom.,  Poelm.,  pro  d.  s.,  quemquam 
oeslri.  Olt.,  quicquam  veslri.  Plures  editi,  quemquam 
veslrum.  Beg.,  qiuvrit ;  cseteri,  qua>rel.  Magis  acce- 
dil  ad  verba  Evangelii  quaerit.  Joann.  v,  22  :  Neque 
enim  Pater  judical  quemquum  :  sed  judicium  omne  de- 
dil  Filio. 

650.  Fabv.,  figit,  cum  Poelm.  el  Ottob.,  a  pr.  m., 
ex  quo  in  Oll.  videlur  factum  figet,  qimd  habentalii 
mss.  et  editi.  Joannes  ail  :  Qui  verbum  meum  audit, 
et  credit  ei,  qui  misil  me.  Rcuscbius  texlum  sacrum 
secutus,  cessante  enallage,  quam  in  pra  cedentibus 
admiserat,  pr^esens  pvo  futuro  recepit.  Nec  refert, 
quod  vers.  seq.  sil  patcscenl.  Iia  enim  Laiini  loqui 
amant,  Si  das,  accipies. 

651.  Codex  Un.,  Mox  me  emittentis.  Reuscbius  ex 
codd.  resiiluil  donapatescenl,  quod  noslri  mss.  Kom., 
Reg.,  Ott.,  comprobanl.  Vcteres  editiones  dona  ii- 
debit.  Omisit  Juvencus  dandi  casum  ei :  quod  aliis 
cliain  scriptoribus  familiare  est. 

652.  In  Oltob.,  a  pr.  m.,  videlur  luisse  .Fternum- 
que,  quod  more  advcrbii  non  cssel  conienincndum. 

G54.  Torn.,  Rom.,  lumina,  quod  Schoellgenio  di-- 
plicct.  Plerique  mss.  et  ediii,  limina.  Non  dissiniu- 
labo  lamen,  h.  1.  vers.  519,  a  Juvenco  dictum  lumine 
lucis. 

655.  Reg.,  Oil.,  Roin.,  tempus  cum  mortua.  Ald., 
Hadam.,  Poelm.,  Fabiic.  (c.npusquo  mortua.  Accom- 


libr.  d,    vers. 

poetis,  ut  ratione  cassuioe  brevem  pvoducant  :  quod 

NOT.E. 

hac  voce  Hoiatius  et    Ovidius  JJ     639.  CAPUT  XXV .  Qucecumque  Pater  fecerit  ,   fu- 


651.  Irrevocalis 
ulunlur.  Juvencus  irrevocatis   ponit  pro   irrevocabi- 
libus. 

635.  Thesauris  jnslis  :  Evangelisla  ait ,  De  bono 
thesauro. 

656.  Yenenum  saepe  in  malam  pai  lem  accipitur  ; 
sed  ex  prima  significatione  vox  esl  media  ,  quae  in 
utramque  parlem  sumi  polest.  Libr.  l  Dig.  til.  16, 
d.'  veiliur.  signif.  leg.  256  :  Qui  venenum  dicil ,  adji- 
cere  debet ,  uirum  malum,  an  bonum  :  nam  el  medica- 
menla  venena  sunt.  Ciceru,  pro  Cluentio  c^p.  54  ,  ex 
veteri  lege  :  Qui  venemtm  mulum  fecit ,  fecerit. 

657.  Sjbatieiin^  observat,  Juvencum  pvatevmi- 
sisse  vers.  56.\Iaitlirei  :  Dico  autem  vo:  is ,  quoniam 
omne  verbum  otiosum,  quod  locuti  fuerint  homines, 
reddent  rationem  de  eo  in  die  judicii  :  Sed  Juvencus 
hoc  et  seq.  vers.  salis  senienliam  hanc  ipsam  Evan- 
gelii  comprehendit. 


cturum  et  Filtum.  et  iiuttc  esse  horam,  qua  mortui  au- 
dient  vocem  fxlii  Dei,  et  alia  item  multa  dicit  Jestts 
Judccis.  Joan.  v,  19.  Seclabittn  idem  est  ac  faciei, 
imitabitur,  exsequelur. 

6i5.  Notandus  est  ablalivus  absobitus  se  judice, 
nempe  ipsejudes.  Plura  similia  ex  Avito,  Araiore, 
Fortunato  profert  Arntzenius  ad  Sedulium,  I.  iv, 
vers.  6,  Se  judice  praislal.  Iu  iiiscriplioinbiis  non 
ravum  est  se  vivo,  fecit.  Quccrit,  \n  quuestioncin  vo- 
cat,  imiuirit  in  quemquam.  Satis  vulgata  est  brcc 
significatio  vcrbi  qucero  :  ex  quo  qucestio,  et  quoesi- 
lores  dicuntur. 

648.  Itepulsus  honore  pro  repulsus  ab  honore.  Ovi- 
dius,  iii  Amor.,  eleg.  11,  vers.  9  :  Ergo  ego  sustinui 
foribus  tam  scepe  repulsus  ,  etc.  Adde  lioratium , 
Serm.  I.  n,  sat.  7  :  Foribusque  repulsum  —  Pcr- 
fundil  gelida. 


201  EVANGELICE  HISTORIjE  LIB.  II.  202 

224^cc'Pient  nostram,   et  vilam   cum  voce  A         Falsaloquar;aliusque  itidemquia  testishabetur. 


[lenebunt. 
Nam  sicut  Genilor  vitam  sibi  possidet  in  se, 
Sic  tribuit  Naio  vitam,  et  jus  dicere  jussit 
In  terris,  hominis  quoniam  de  corpore  venil. 

660  Nec  vobis  mirum  videatur,  corpora  cuncta 
Vocis  ad  auditum  propriis  exsurgere  buslis, 
Justorumque  animas  redivivo  corpore  necii, 
Judicioque  gravi  miseros  exsurgere  pravos. 
Nec  mihi  judicium  tribuit  mea  sola  potestas  ; 

665  Arbilrio  quoniam  Genitoris  cuncta  jubentur, 
Qui  me  justiiiam  terris  disquirere  jussit. 
Namque  ego  si  proprio  testis  pro  nomine  sur- 

[gam, 


225  P™  nobis  ,   recte   mihi   lalia   lemnere 

[fas  est. 

670  Nam  veris  operum  signis  manifestior  omni 
Luce  nitet  praesens  nosiris  lestatio  factis. 
Talia  concedens  Genilor  mibi  teslisadhaeret , 
Qui  me  dimisit  terris  sua  ponere  jussa. 
Hnjus    enim    vocem    numquam  comprendere 

[  quistis, 

675  Nec  speciem  propriam  concessit  visere  vobis. 
Nec  sermo  ipsius  potuit  per  vestra  sedere 
Pectora  ,  credendi  quoniamsubstantia  nullaest. 
Quaeratur  veterum  scriptorum  lectio  vobis  , 
Perpeluam  cunctis  vitam  quam  ferre  putatis. 


LECTIONES  VARIANTES. 


modatius  videtur  adtextum  Evangelii  cum,  quam  quo. 
Joannis  v,  25:  Amen  ,  amen  dico  vobis,  quia  venit 
hora,  el  nunc  est,  quando  morlui  audient  vocem  Filii 
Dei :  et  in  versione  antiqiia,  ex  ms.  Cantabr.,  apud 
Sabntierium  :  Quoniam  venit  liora,  et  nunc  est,  cum 
moriui  audient,  elc.  Non  tamen  ineptum  est  quo  : 
simili  enim  modo  nonnulli  Palres  eum  loctim  exhi- 
bent. 

657.  Rom.,  Genitor  sibi  vilam  possidet :  alii,  Geni- 
tor  vitam  sibi  possidet. 

659.  Reg.,  Rom.,  Poelmann.,  prod.  s.,  Interras, 
quod  edidit  Reuschius,  quia  Joannes  indicare  vult 
reum,  non  locum  judicii.  Ott.  cum  plerisque  editis, 
In  terris,  quod  retinuit  Gallandius.  Nonnulli  sic  in- 
terpungiml  jus  dicere  jussit,  —  In  terras  hominis.  vel 
Interris  hominis.  Ald.,  Davemr.,  Bis.,  Toro.,  Gal- 
landius,  cum  corpore.  Mss.  nosiri  cum  Iladamar.,  et 
multis  aliis  editis,  de  corpore.  Sententia  eadem  est. 

662.  Hi  duo  versus  Justorumque,  Judicioque  omissi 
erant  in  Ott.,  sed  suppleti  sunt  eadem  veteri  manu 
in  line  paginse. 

065.  Torn.,  Judicioque  qravi :  eorrige  Judicioque. 

664.  Torn.,  cnm  mss.  Reg.,  Rom.,  tribuit:  Olt., 
tribuat  :  ediii  plures,  tribuet.  Reg.,  voluntas:  alii, 
potesins.  Uiraque  lectio  snstioeri  potest.  Joannis  v, 
30  :  Non  possum  ego  a  me  ipso  facere  quidquam.  Sicut 
audio,  judico :  etjudicium  meum  juslum  est :  quia  non 
quwro  voluntatem  meam,  sed  voluntatem  ejus  qui  misit 
me.  Magis  placet  tribuit,  qiiam  tribuet ;  rejiciendum 
vero  esi  tribuat. 

668.  Reg.,  Ott.,  Daventr. ,  Ald.,  Fatsa  loquar, 
aliusque  itidem  quia.  Sic  Rom.,  sed  inde  minus  bene 
pro  ilidem.  Hadam.,  Poelm.,  F;ibr. :  Falsa  loqui  pos- 
sem  :  aslalius  quia.  Sic  Torn.,  sed  est  proast.  Saba- 
tierius  edidit  Falsa  toqui  possem  :  esl  alius,  qui  testis 


B  habetur,  nescio,  an  casu,  an  de  industria  :  nam  in 
mss.  et  edilis  solum  reperio  quia  testis.  Verba  apud 
Joannem,  v,  51,  sunt  :  Si  ego  testimonium  perhibeo 
de  meipso,  testimonium  meum  non  est  verum.  Iiaque 
retineo  Falsaloquar.  Illico  vers.  seq. :  Alius  est.qui 
testimonium  perhibet  de  me,  et  scio  quia  verum  est  tc- 
stimoninm  quod  perhibet  de  me.  Fortasse  legendum 
est  Falsa  loquar ,  alius  ilidem  quia  testis  habelur  , 
omissa  conjunctione  que  post  alius,  qua?  superflua 
esl.  Raiione  coesurse  produci  potest  secunda  in  lo- 
quar,  et  tertia  in  alius,  quod  non  advertentes  librarii 
leclionem  veram  corruperunt. 

669.  Ald. ,  Pro  vobis :  emenda  Pro  nobis.  In  Bas 
tum  vero  ,  mendum  ,  pro  temnere.  Reg.  ,  semper  pro 
recte,  non  male.  Rom. ,  lemnere  talia ,  sed  corruptc 
tenere   pro   temnere.  Plerique  mss.  et  editi  ,  talia 
lemnere. 

672.  Ott. ,   testes  ,   bene    ibidem  correctum   per 
testis. 
^      673.  Rom.,   Ald.  ,  Fabr. ,   demisit :  alii  dimisit 
eadem  signiGcatione. 

676.  Rom.  ,  poterat :  Ott.  cum  plerisque  poterit 
pro  d.  s. ,  potuit.  Bene  ea  potuit  :  sed  suspicabar 
potisesl:  quam  phrasin  nonnulli  Iibrarii  non  intel- 
ligentes  in  quibosdam  mss.  exemplaribns ,  aliam 
lectionem  invexerunt.  Verba  Joann.  v,  Z<,  lempus 
pnesens  innuunt:  Ei  verbum  ejus  non  lu:be\is  invo- 
bis  manens. 

679.  Reg. ,  Pcrpetuam  cuncti  vita  quam,  et  glossa 
in  putalis :  vobis,  quod  aut  obscurum,  aut  corrupium 
est.  Rom.,  Perpeluam  cuncti  vitam  qua  ferre  putatis. 
Id  satis  accedit  ad  textuin  Joann.  v  ,  39  :  Seruta- 
mini  Scripturas ,  quia  vos  putatis  in  ipsis  vitam  wter- 
nam  habere.  Coinmunis  lectio  eodem  recidii  :  Perpe- 
luam  cunctis  vitam  quam  ferre  pulatis. 


NOTiE. 


656.  Accipienl ,  audient ,  intelligenl.  Obvia  haac 
signilicatio  verbi  accipio  apud  Ciceronem,  et  alios. 
Tenebunt,  assequeulur.  Usus  verbi  teneo  mirumquan- 
tum  patel.  Hic  est  obtinebunl.  Obtinebimt  ergo  vilam 
cum  voce,  cum  diclo,  ut  supra,  vers.  597. 

659.  Joannes,  loc  cit.  :  El  potestalem  dedit  ciju- 
dictum  farcre,  quia  Fitius  homtnis  est.  Christus  Fdius 
est  horninis,  quia  ex  Maria  virgine  natus  est,  adeoque 
bominis  de  corpore  venil. 

663.  Miseros  pravos:  ut  I.  iv,  vers.  304  :  ALlernum 
miseri  pcrna  fodientur  iniqui.  Vide  lect.  var.  ad  vers. 
257  l.  h.  :  Jfiseri  fugere  superbi. 

666.  Joannes :  Quia  non  quwro  voluntatem  meam, 
sed  voluiitatem  ejus  qui  misit  tne. 

669.  Tulia  temnere ,  calumnias  Judaeorum,  el  fal- 
siloquia',  seu  falsa  hominum  de  me  judicia. 

Pathol.  XIX. 


D     671.  Testatio  ,  testimonii  dictio.  Verbum  in  iuris- 
consiiltorum  libris  frequens. 

672.  Adhwret  ,  pro  me  stat ,  meas   partes  a<Mt 
Eleganti-siMia   metaphora  ,  ait  Beuschius. 

675.  Joannes,  loc.  cit.  :  Nec  speciem  ejus  vidistis. 
Versio  vetus  in  nouniillis  mss.  ,  etaliqui  SS.  P;»ires 
paulo  aliter  ,  neque  figuram  ejus,  vel  neque  formam 
ejus,  vel  neque  faciem  ejtis. 

676.  Per  vestra  sedere  pectora ,  vestris  pectoribus 
insidere,  infigi. 

677.  Joannes  :  Quia  quem  misit  ille,  huic  vos  non 
creditis.  Varius  est  usus  hujns  vocis  subsiantia  «pud 
Juvencum.  Vide  I.  i,  vers.  416.  Cyprianus,  de  Bono 
patientiae,  p.  216,  palieniiam  vocat  sustinendi  tulf. 
randique  subitanliam. 


2(>3  Q.  V.  AQUIL. 

680  226  Htfc  etiam  nosirum  lestatur  leciio  donum.  A 

Nec  lamen  audetis  propius  consistere  nobis  , 

Ne  verac  vobis  contingat  gratia  vitae. 

Non  mihi  captatur  terrenae  gloria  lauJis. 

Namque  ego  quod  summi  Genitoi  is  nomine  veni, 
685  Respuor  a  vobis  :  veniel  sed  discolor  alter, 

Nomine  quem  lultum   proprio  gens  vestra   se- 

[quetur. 

Alternae  vobis  captatur  gloria  famae , 

L'nius  et  solam  fugitis  disquirere  laudem. 

Nec  vos  arguerim  coram  Genitore ,  sed  illie 
690  Accusatorerit,  quem   spes  modo  vesira  ccle- 

[brat  , 

227  M°ses>  fluem  fidei  uull°  scrvatis  bonore. 
Ejus  enim  scriptis  vesier  si  crederel  crror, 
Crederet  et  nobis,  Mosei  quem  scripla  [requen-  R 

[tanl. 
Talia  tum  conlra  scribarum  verba  sequunlur : 


JUVENCI  204 

695  Vocibus  indubiiata  fides  comiiabitur  istis, 
Si  viritis  certis  firmet  miracula  signis. 
Ille  dehinc  :  Polluta  m.ilis  generatio  quaeril 
Signa  sibi  :  rebus  st  .bunt  sed  signa  fuluris, 
Namque  proplicta  cavo   quanium  sub  pecloie 
ceti 

700  Temporis  absumpsit,terraciu  penelralibus  allis 
Progenies  hominis  lantum  demersa  manebit. 
Adveniettempus,  cuin  surgel  reddila  vilac 
Gens  bominum,  pmpriis  in  fletum  dedila  gestis. 
Hjlc  islam  digno  damnabit  criniine  genlem, 

703  228  Q"od  maris  e  fuiul°  surgentis  voce  pro- 

[plietac 
Commonita,  in  lacrymas  Dominum  projecia  re- 

[flexii. 
Ilic  et  Jonacis  monitis  potiora  jubenlur, 
Couiemuitque  feris  animis  gens  impia  lucem. 
Et  regiua  noti  viiales  surget  in  oras. 


LECTIONES 

082.  Mss.  Rom. ,  Reg. ,  Olt.  ,  Contingat  gralia  vi- 
loj.  Editi  ,  ccntinganl  gaudia  vilK. 

G8i.  Reg.  ,  Bom.  ,  Otlobon.  ,  yamque  ego  quod 
summi  :  boc  ipsum  videlnr  voluisse  Aldiis  itt  ncxu 
Iitterarum.  Alii  ISamque  ego,  qui  summi 

685.  Mss.  nosiri  cum  Ald.  ,  Bas. ,  Uavenir. ,  lles- 
puhurvobis,  et  gb.ssa  in  Reg. ,  scillcet  mea  pnedica- 
lio.  Vel  inlellige  ,  respuiiur  a  vobis  ,  qimd  ep  veni, 
eic  Alii  tialjeni  Respuae  a  vobi->  :  quod  euneiuit  vet- 
bis  Joannis  v  ,  45:  Euo  veui  in  nomine  Putris  mei,  et 
nonaccipitis  me.  Poeim.  ,  Fahr. ,  veniel  sed  dtjsco- 
lus  uller  :  sic  Ald. ,  Daventr.,  Bas.  ,  JJadius ,  Ha- 
dam.  ,  qui  scribunl  discolus.  Nertri  c>diccs  inss. 
Rom. ,  Oil. ,  a  sec.  m.  ,  vel  pro  d.  s.  ,  cum  Torn.  , 
Reuscliio,  veniet  seddiscolor  alter :  quod  ma»is  pla- 
cet ,  quasi  varius ,  diversus,  dissimilis.  Cap.  cit. 
Joaun.  vt-rs.  cod.45  :  Si  ulius  cenent  in  nomiue  suo, 
illum  accipielis.  Nullus  liic  esi  locus  vocabulo  dgsco- 
lus,  pruius,  difficiiis,  quod  ad  barbar.t  a  Foiccilino 
rejectum  est.  fn  inembranis  vaiicanis  Reg.  et  O.tub., 
a  pr.  iii.,  I>«aiel  sed  decolor  aller ,  quasi  lurpis.  Sic. 
Cant.    iiiius. 

087.  Ldili  ct  mss.  ,  Allerno'  i»  vob.s.  \era  lamen 
mihi  leclio  est  AUeruct  vobis  capiutur,  nl  vet*.  083. 
tfon  mihi  captalur  terrence  gloriu  luudis. S>cer  lexlus: 
Quomodo  ros  potcsiis  credere,  qui  glorium  ub  innccm 
accipitii,  el  giorium,  qute  a  solo  Deo  est,  non  quwri- 
tis?  Forle  ,  Altemis  vobis. 

689.  Rom. ,   Ald.  ,   tladamar.  ,  Sec  vos :  Poelm. 


VAUIANTES. 

cum  aliis  ,   Nt  vos  ,   piod.  s. ,  Nec  vos.  Llrumvis 
eligf. 

691.  Alii ,  Moyses;  alii  Moses  scribunt.  Ald., 
Pnelm.,  prn  d.  s.,  servasiis  :  pleriqin;  servatis. 

G95.  Keg. ,  Mosei;  Oit.,  Moysei;  Rum.,  Moysi ;  alii, 
M>:si,  (|iioil  in  ediiis  maxime  apiaret. 

697.  0;t.  Polluta  mulis,  quad  a  Fabricio  pnsi  I)a- 
vtnir.  edi.tuiu  <si  :  c;ileii  l'ollula  mayis.  Malllr.cus : 
(Jeneraiio  mala  etadullera  signum  qmvril,  eic.  Koeni- 
gins  conjicirbal  eiiam  Polluta  m<  lis,  ex  I.  iv,  vers. 
56*  :  Vollnta  malis  consurgai  in  iras  ■ —  Helligio. 

7U0.  Rcg.  absumil  :  leluie  absumpsit.  Oil.,  pene- 
irabiiibus  :  iia  cii  in  iieg.,  ^ed  in  h.ic  aciie  corre- 
clinn  }>enelralibu>!. 

7ol.  Ald..  dnersa,  quod  error  videlur  p:o  de- 
meisa. 
C  702.  Poclin.,  Advenil  lempus  :  \\u\n.  cmi)  pleris- 
<|iie,  Adciiticl  tetnpus,  quod  coiisentaneum  es>l  veibis 
Ev;u  gelii  Maiilt.  xn,  41  :  Yiri  Nmiiilie  snrgent  in 
judicio  cum  geueraiioiie,  etc.  Ex  quo  rejici  debctsio-- 
git  in  Uoin.,  el  lcgi  siagel  cum  aliis. 

7i  i.  Uiiin.,  Nm  istmn  :  1«  ire  Ihec  istam. 

705.  lioii).,  Std  muris  ;  eof  rigfl  Quod  maris. 

700.  1 J . s . ,  Cominunitn,   meiuli)Se,  |  ro   comnionita. 

707.  Uom.,  Sic  et  :  alii,  Hicet. 

109.  In  Ou.  ex  surgii  probe  faciuin  surgel,  c\ 
Evangelii  sententia.  Iu  Rom.,ad  marg.,  pro  orus 
diversa  leclio,  ^ive  correciio,  exliibelur  aurus :  seJ 
ora>  alii  praeleiunt. 


NOTiE. 


688.  Sacer  codex  :  Et  gloriam ,  qua>  a  solo  Deo 
esl,  non  qtuvrilis.  Cantabr.  ,  Et  gloriam  ab  unico  Ueo 
nnli  quoerilis.  Hilarius ,  lib.  x  de  Trinit.  :  El  ho- 
norem  ejus  ,  qui  est  solus  Dens  ,  non  quanilis.  lluie 
leciioni  favel  Juvenciis, 

690%   Joannes  :  In  quo  ros  speratis. 

692.  Si  crederet  error  :  si  vos,  qui  nunc  erralis, 
qina  iion  creditis,  crederetis,  nol)i>  eliain  cic.leietis, 
ade  ique  cesearei  tm*. 

0'Ji.  CAPBT  XXVI.  Pharisasis,  signutn  peteitiibus, 
ioinv  et  •Siniviturnm  signum  tradil.  Mailli.  III,  5<S 
seqq.;  Luc.    »,  2»;  Marc.  vin,   11. 

HJJ5.  Comitor  eura  daiiwh  m  lil»r.  iv.  »er».  -219: 
Et  spon  o  lantmn  co.utlatur  factio  prndens.  Cmrsulc 
lect.  var.  ad  ciim  versum. 

Gli9.  Cet''*,  ceti,  in  singolaii,  cele  in  plurali. 

705  C  ns  hominnm.  Niiiivitr.  I nter  geotcs  b-n;v. 
a  U.ibbiiiis  >iuivitu>  lH*ro«mi  (  Iti-Ci  v;»t  ( ) m e i > i 1 1 s . 
In  fletum  dedita  :  Oviilius,  n  Mei.  584  :  Dutque  ani- 
*<um  in  luctus. 


70'..  Criihine,  accusalioue  :  ila  enim  crimen  non 
raro  accipilur. 

706.  Qui  lacrymis  aliquid  obtinere  vulunl,  plerum- 

quc  projccli,  seu  piostrali  llenl.  Caesar,  I.  vn  Bell. 
j^Gall.  cap.  20  :  Malre\familius  repentc  in  publicnm 
procurrernnt,  fhntesqtte  projecto?  ad  pedes  suorum ; 
el  I.  iii  Ucll.  civil.  cap  9S  :  Passisque  pulmis,  pro- 
jecti  udterram,  flcntes  ab  eo  petierunl  saiutem.  Ueus- 
eliins  ex  Livio  allegai,  Se  in  mutiebresfletus  projuere  : 
cx|ilicat  vero  reflexil.  aninnim  ad  Pomiiiuiii  revoca- 
vii,  vel  inc.te  Dotnmnm  respexit.  lieflecto  prcprie 
esl  incurvo. 

707.  Joannes  :  Et  ecce  plusguam  Jonas  hic.  Ilila- 
rius,  in  psalm,  n  :  El  ecce  ma\or  Jona  hic.  Sed  cx 
lextu  Gr;ci  o  COUStal,  hic  in  Latinis  versioniliii>  non 
esse  pron  :ineii,  scl  adVerbtum,  videlicetftoc  in  loco. 
Rectc  ergo  .linenc.us  per  adverliium  reddit,  cl  ex- 
plicat  :  Hic  et  Jonceis  monilis  poliora  jubentur . 

709.  Itala  versio  ei  Vulgaa  cousianler  cxhilient 
regina  austri.  ldein  venlus  qui  Latinis  auster  dicilur, 


205  EVANGELlCiE  HISTOi 

710  llliusad  specimen  daninabiinr  effera  plebes,       A 
Finibus  extremis  Libyce  quod  venerit  illa, 
Ut  Salomona  pium,  pnvceptis  dedila  jusiis, 
229^udirei :  potionmncest  Salonionepotestas 
Et  tamen  obtusrc  caecanlur  peclora  plebis. 

715  Expitlsus  siquando  fugit  de  pectore  dyemon,  725 

Quem  ttirbal  sanclus  purgato  corpore  flalus, 
We  venenatis  collustrat  passibus  oras, 
0(i .i  nulla  cxcurrit  lonlani  gurgilis  uuda. 
Nec  requiem  placida;  sedis  sibi  repperit  arJens. 

720  Tunc  repetit  suetcc  sitiens  babitacula  meniis.  750 


\IM  LIH.  11.  206 

Atsi  fortesuis  obnoxia  corda  venenis, 
2300rnatuque  levi  ridentia  limina  cernit, 
Associat  septem  sinnles  glomerando  furores 
Vis  inimica  liomini,  peneiratqtie  in  viscera  ser- 

[pens. 
Sic  genus  boc  vero  seusu  ciim  degener  errat , 
Vincula  perpetuis  deflebit  subdita  pcenis. 

Ali|iie  ea  dum  populis  viialia  dicta  frequenlai, 
Pro  foribus  mater  cum  fratribus  astitit  illic, 
Et  miscere  foris  sermonem  eominus  orat. 
Talia  lum  matris  mandatis  dicta  remittit  : 


LECTIONES  VARIANTES. 


710.  Reg.,  el  Ott.  speciem,  \  ro  d.  s.,  specimen, 
cum  Rom.  el  editis.  Defeodi  potest  speclem,se&  pra> 
rerenduin  est  specimen  pro  exemplo.  In  Rom.,  plebes 
corriui  videttir  per  protes.  Reliqni,  plebes. 

712.  Reg.,  VtSalomona  regem  :  melri  lex  id  pro- 
bibet,  fortasse  pnesnleril  legere  VtSalomon  regem. 
Sed  cum  idem  Reg.,  pro  d.  s.,referat  Vt  Salomona 
pium : ,  consenlientibiis  aliis  mss.  et  editis,  id  sane 
letiiieanins,  accipiamusque  pium  pro  pacilico,  miti : 
dc  qua  significatione  liujtis  vocis  plnra  dixi  in  notis 
ad  Draconlium,  libr.  i,  vers.  11.  Nonnulli  seribuiit 
Solomona,  et  paulo  posl  Solomone,  quod  etiun  acci- 
dil  in  quibusdain  veteribus  exemplaribiis  Bibli  >i  iim, 
iiimirum  ex  Graeco  lexlti.  Co&fer  var.  lecl.  ad  vers. 
680  1.  i. 

71*.  R''g.,  Ei  tamen  obluso  ccecatur  pectore  pl.te-.. 
Alii,  Et  tamen  obiusa;  ccecunlur  pcctoru  plebis;  sed  in 
Oll.  scribilur  obtunne,  quod  perinde  esl.  Nec  mibi 
displiceivt  :  El  lumen  obtiisa  cascantur  pectora  plebis. 
Virgili  is  ,  i.  JEn.  571  :  ISon  obtusa  adeo  geslamus  pe- 
ctora  Posni. 

715.  In  Ott.  fuit  expulsis,  bene  inde  lactum  ex- 
pulsus. 

716.  Reg,  Oll.,  purgato  peclore-  Olt.,  pro  d.  s., 
Davenlr.  ,  Ald.  ,  purgalo  corpore.  Rom.,  purguto  e 
pecture.  Poelm.,  et  alii  edili,  purgnto  e  corpore.  Co- 
dex  Uu.  Quem  purgai  sunclus  prolalo  e  corpore  flalus, 
ubi  forle  legendum  prolulo  e  corpore,  ut  conjicit 
Reuscliius  :  qui  lamen  commodum  sensum  iude  erui 
pos-e,  negat :  ul  de  pleonasmo  ne  quid  dicamus. 

717.  Torn.,  veuenalus  :  ila  eliain  edidit  Aldus, 
sed  io  Emcnd.itis  recle  correxil  cenenatis,  id  enim 
longe  elegantiu->  est. 

719.  Aldus  cuin  aliis  edilis  :  Si  requiem  placidie 
sedis  uon  repperil ,  ardeiis.  Mss.  Reg. ,  Oil. ,  Roin. , 
Nec  requiem  placidce  sedis  sibi  repperil  ardem  :  sed 


pro  At  si. 
plerisque 
hainiuis : 


in  Reg.,  placiue  pro  placidix.  Scriptura  nosirorum 
codicum  magis  congruit  Evangelii  verbis  Mallli.  \n, 

45  :  Ambulal  per  loca  arida,  quarens  r  quiem,  el  non 
invenit.  Reuscliius  inavult  Si  pro  poslquain,  a<m  : 
quia  Juvencus  iniinero  Qraloriu  conclnsit,  quap  di- 
clime  simpliei  grammatica  Clirislus  proluiit. 
B  720.  Reg.  repetil  sueta?  qiuerens  habitacula,  sed 
eoiriipte  hubicula  pro  habiiacula  :  alii  omnes,  repe- 
lit  suetw  siliens  liabitacula. 

721.  ln  Oit.  videlor  prius  iuisse  Ac  si 
Roin.,  Ei  si. 

725.  Poclm.,  Had.,  sunilis.  Rom.   cuin 
cditis,  simites. 

724.  Editi,    homini.   Mss.  Rom.,  Reg. 
iia  etiam   fortasse  ftiil  in  Oltob.,  uii   uunc  est  lio- 
mini.  Prieferam  liomini.  Rom.,   penelrtl  qui  viscera 
serpens  :  relinc  p:netratque  in  liscera  serpens. 

725.  Olt.  :  Sic  yeuus  lioc  vero  n:e  itis  cum  tiegener 
erral  :  alii,  beiisu  pro  mentis.  Suspicor  lioc  rcri  sen&u 
cum.  Reu^cbiiis  in  suis  inss.  iuveuit  etiam  vern  rnen- 
lis,  qnam  lecuonem  non  iuconciiinaiii  dicit,  nenipe 
a  vero,  a  veritate.  Anle  bunc  versum  Sic  geuus,  in 
Rom.  b-gitur  liic  alius  abnormis  :  Sic  erit  liwc  gcue- 
ratio  dct.rioraprioriim-  Idem  versus,  cum  h"c  solo 
dircriniinc  Sic  ista  generalio,   elc,  exsiat    in   Reg. 

.^  p>st  buoc  versiim  Sic  geuus.  Forta>sc  aiiquis  ver- 
^  sus  a  poeta  addilus  ftiit,  ut  expiicarei  vcrb,i  Mattli. 
xn,  45  :  Et  (iunt  novissima  homiuis  illius  pejora  prio- 
ribus.  Nani  qu;e  sequunlur,  Sic  cril  e!  ge  eratiuiii 
huic  pessinuv,  compreliendiinttir  bis  doobus  vcrsi- 
bus,  Sic  genus,  el  Vincula. 

7-27.  Poelat.,  piod.  s.,  Atque  hcec;  in  lextu,  Al- 
que  ea.  Al«l.,  Bas.,  Rom.,  dum  :  alii  ci  m. 

729.  Oit.,  a  pr.  in,  ,  misceri  :  probe  facluiu  mU 
s,we. 


NOT.C. 


graicis  est  nolus,  quo  vocabuio  poete  Lilini  fre- 
quenier  uttinlur.  Quod  Juvenctis  ait  vitales  surgel  in 
oras,  sacer  te\tus  refert  surget  in  judicio. 

710.  Ad  specimen,  comparalione  facta  cum  ca. 
Omeisius  coiumentalur,  ad  illius  respecliim,  proba- 
lionem,  exemplum. 

711.  M.itllncus  ait  :  Quia  venii  a  (iuibus  terrce. 
Juvcncus  Libyam  de-ignal.  Eam  rcgioao,  NiCaulam 
nomine,  cx  /Elhiopia  Hierosolymam  adiissc  niulti 
narr.ml.  Alii  eani  Arabiie  rcginam  ftiisse  aimit,  el 
ab  ArabibBS  Balkis  nuiicnpai:im  mcmoraui.  Juvci- 
cus  priorem  opinio.  em  leuet,  et  Liliy.o  noiuiiie  uni- 
versam  Afiicain  intelligit,  ul  Vir^ihtis,  I.  i  Georg. 
vers.  M0  :  Mundtts  ul  ad  Scijlliittm,  Hhrpheeasqne 
arduns  nreet  —  Co-.isnrgit,  prertritur  Litrya;  devexus  iu 
ansiros.  Ex  Librhl  Rcg.  s  >ltnri  c  insiat,  reginani  Saba 
eam  dictnn. 

7 1 r».  Malihims  :  Et  ecce  plutquu  >i  Salomon  liic, 
ulti  hk  esl  :idvei  bitim.  erf  p;iulo  :,iitc.  vcrs.  707.  jle 
poluit  S.me  scripsisse  JtivciiCUS  :  Audirel  :  polior  hir 
est  Sulomoue  po!e<ta$.  Seuienlia  fere   ea  lem  cum 


nunc.  Sed  si  alio  inodo,  quemdixi,  Juvencus  scri- 
p  isscl,  niliiloiniuus  exscriptoresejus  rei  ignari  vcr- 
sum  corrupis^eiil. 

71o.  Turbat,  exturbal  :  veibum  si:.iple\  prooni- 

posito.  S<i.!ct:is  flutus,    quia  Chrisiiani  in  more  lia- 

iieniin  exorcismis  insufflsre  daemonas  :  de  quovide 

D  ciiinineul.  ad  Prudciiiiuiu   liyinn.   10,  Pcri.vt.  vei^. 

U20  :  Insitfpal,  ipsos  ceu  viderct  dwmoins 

7-20.  Sneiee  mentis,  ut  lidr.  i,  vers.  150  :  )!<.( 
eiiam  assuetam  penelrant  spiracula  mentem. 

,1-1.  Hidenlia;  nota,  ,-ed  elegans  meta;  iiora. 

72").  Glomerando  :  confer  not.  ad  v.  rs.  579.  Fu- 
roresy  spiritus  nequiores  se.  m  ail  .Miiiba  os,  vel  spi- 
rilus  furenfe*,  ut  selus  pro  scclesto. 

727.  CAPUT  XXVII.  Maire.n,  H  frfffres  e#e  eos, 
qui  aiidiunt,  cl  faciuni  lerbum  Dei.  M.iuli.  xn,  46. 
sei|.;  Marc.  m,  54.?  Luc.  viii,  20.  728.  Pro  forilus  : 
consule  lec  var.  advers.  299  htijuslibri. 

7^8.  Bt  lor  is  orant  mi-cere  comintis  scniionem. 
Miilbiu-  :  Slaban:  for:s,  qnixrenles  loqv.i  ci. 


207  C.  V.' AQUIL 

llic  mecuni  genilrix  ,  mecum  germana  residnnt  j^ 
Corpora.  Nam  pitria  implelur  cuicumque  vo- 

[lunlas. 
231  M'e  nieu  proprium"connectil  sanguinecor- 

[pus, 
Et  malris,  generisque  mei  sub  nomine  ha- 

[betur. 
755  Progredilur  templo  terrarum  lumen  lesus, 
Et  marisextrema,  terraeque  resedit  in  ora, 
Innnmeneque  illuc  plebis  fluxere  catervae. 
Ille  sed   excelsam  scandens,   qme  proxima, 

[puppim, 
Littora  complenli  depromil  lalia  plebi : 


.  JUVENCI  208 

740  Ecce  satorpropriocommendat  semina  ruri , 
Illa  cadunt  diversa  solo,  sortemque  locorum 
Pro  viriute  feruni.  Nain  sicubi  trila  viarum 
232^un  pedibus  solido  denselur  limite  tellus, 
Aeriis  avibus  nuda  dant  seinina  prsedam. 

745  Ast  ubi  perienui  velanlur  pulvere  saxa, 

Farra  quidem   viridem    depromunl   germinis 

[ortum ; 
Sed  quia  nulla  subest  siccis  subiantia  glebis, 
Inserto  arescunt  radicum  fila  calore. 
Cunciaque  mox  apicum  labunturacumina  letho, 

750  Seminibusque  aliis  conlingunt  aspera  rura: 
Sentibus  hic,  spinisque  feris  velocius  exit 


LECTIONES  VARIANTES. 


751.  Oit.,  a  sec.  m„  resident  :  verum  lex  metri  B 
exmi  residuni , a  resido,residis.  Virgilius,  libr.  viii, 
vers  467  :  Congressi  junguut  dextras,  mediisquere- 
sidunt  —■  JEdibus.  Sic  alii  vulgo.  in  Reg.  gl.issa,  aul 
diversa  lectio  e*t  mecum  et  germana,  pro  mecumger- 
mana. 

752.  In  Rom.,  ail  marg.,  3niiotnlur  tamquam  di- 
versa  sciiptura  propria,  et  cnjuscumqite  pro  patria, 
ei  cuicumque  :  ulrumqne  iiippium.  Sentenlia  clara 
est  ai-ml  Maiih.  xu.  50  :  Quicnmque  cnim  fccerit  vo- 
lunlalem  Patris  mei,  qui  in  coeis  est,  ipse  mens  frater 
et  soror,  et  mater  est. 

755.  Schoeil£eni"S  volebat  Egreditur  tecto,  quia 
Mallh  i'us  ait  :  ln  illo  die  exiens  Jesus  de  domo,  sede~ 
bat  sccus  mare.  Mulli  codices  mss.  versionis  ltalic;c 
omittuiit  de  domo.  Nihilominus  probabilis  est  con- 
jectura  Schseitgenii,  nisi  dicamus,  Juvencum  verba 
illa  dc  domo  expesuisse  de  dnmo  Dei,  seu  lemplo. 

758.  T«<rn,  residii :  melim  resedit. 

757.    Rom.,   cinxere  pro  fluxere:  fortasse,    illum  £ 
plebis  cinxere. 

758  Reg.,  Rom.,  scandens  in  proximn  puppim. 
Oll.,  Hadam.,  Poelm..in  textu,  scandens,  quce  pro- 
xinut,  puppim.  Ald.,  Poelmann.,  |  ro  d,  s.,  scandens 
celeri  pede  puppim. 

759.  Torn.,  inendose,  compleclit  pro  complenli. 

740.  OU.,  propria,  alii.  proprin.  Sci iptnra  pro- 
pria  confirmaiur  ex  Luce  vm,  5  :  Exiit  qui  seminat, 
seminare  semen  suum.  Acredit  versio  Iiala  in  m«.  S. 
Germani  1.  apud  Sabalierum:  Ecce  exiit  qui  semi- 
nat,  seminare  semen  snum.  et  in  ms.  Cant:»br.  Exivil 
seininator  seminnre  semen  suum.  et  in  Gnecis  exem- 
plar  hus:  Y.\\'nihvj  o  andcw  vou  mizipv.i  tov  o-ttojOov 
fevToO:ei  aucior  operis  imperfecti  in  Matth.  hoin. 
25:  E.rivii  seminalor  seminare  semensuum.  Lectio 
commnninr  eslproprio.  quaeetiam  comprobatur  ex 
vers.  798,  81G.,  ei  Ambrosio  in  Psalm.  xxxvi:  Ecce 
exiil  qui  senunat,  seminare  agrum  sn.uin. 

741.  Diversa  melius,  quam   diiisa  in  nonnullis 
apnd  Reuschium  .  illa  enim  semina  non  quidem  in  D 
se,  sed  pro  varia  sorte,  seu  conditione  soli  diversa 


erani,  seu  diverso  modoproveniebanl.  In  Ras.,  sole 
error  est  pro  solo.  Hadam.,  Poelm.,  in  lextu,  Fabr., 
sortesque.  Mss,  ei  plerflpque  ediliones,  snrtemque. 

74-2.  Daventr.,  Weslh.,  in  textn,  Ald.,  elenim  si 
ubitrita.  Reg.,  Ott.,  nam  sic  ubi  irita.  Rom.,  Wes- 
them.,  ad  marg.,  el  mullialii  editi,  nam  sicubi  trita. 
Rom.,  minus  bene,  serunt  pro  ferunt. 

745.  Codex  Uu.,  non  incongrue,  solito  pro  so- 
lido. 

744.  Ilad»m.,  Poe'm.,  dantvilem  semina.  Otl.,  a 
sec.  m.,  avibus  nudam  dant  semina ;  Ald.,  avibus 
dant  nudam  semina.  Reg.,  avibus  dant  nuda  semina, 
male  ;  nec  melius  Rom.,  avibns  datit  nudaque  semi- 
na.  Reuschius  cum  Aldo  facit,  et  hunc  verborum  et 
sententi*  ordinem  collocat :  Sicubi  tellus  densetur 
sub  pedihus  solito,  vel  solido  limile,  triia  viarum 
dant,  exponunt  semina,  praedam  avibns.  Vixdubito 
quin  legendum  sil  avibus  dant  nudam  semina,  aut 
avibvs  nudam  dant  semina  aut  potius  avibus  nuda 
dant  semina,  scilicet  o  in  nuda  productio  ratione  cae- 
surse,  quod  freiiuens  e«l  christianis  poeiis.  Senten- 
lia  liquet  ex  Malln.  xm,  4  seq  :  Et  dum  seminal, 
quce  lam  ceciderunt  secus  viam,  et  venerunt  volucres 
cceli  et  cnmederunt  ea.  Alia  autem  ceciderunt  in  pe- 
trosa,  ubi  non  habebant  terram  multani,  etc.  Semina 
ergo  qua;  ceciileriiut  secus  viaui,  nuda  erant,  quia 
lerra  non  erant  cooperta,  Cnm  eo  loco  neque  aratro 
snbacta  fuerit  lerra  :  adeoque  facile  volucres  coeli  ea 
comederunt.  Hanc  interpietalionem  confirmat  ver- 
sus  sequens,  Asi  ubi  pertenui  velantur  pulvere  saxa: 
camdenviuc  eodem  vocabulo  Prudentius  expressit 
vers.  1031 ,  libr.  n,  conira  Simm.  Et  ne  jactavia? 
sparganlur  in  aggere  grana:  —  Hcvc  avibus  quia  nuda 
patent,  passiinque  vorantur. 

746.  Conjicial  aliquis  viridis  depromunt  ger- 
minis. 

74  \  Reg.,  subest  duris  subslantia :  edili,  subest 
siccis  subslantia.  Rom.,  subesl  succi  subslantia  :  quae 
lectio  si  vera  non  est,  certe  acumine  non  carel. 

750.  Melius  Seminibus  aliis. 


NOTvE. 


751.  Cermaua  corpora  :  sic  1.  iv,  vers.  20:  Sep- 
tcin  germana  fuerant  — Ctrpjra.  Vide  not.  ad  vers. 
157.  1.  h. 

755.  Connectit  de  conjunctione  consantruinitatis. 
Ta'itus,  Aimal.  I.  iv,  e;ip.  G6 :  Ciaris  majoribus,  et 
Varu  connexwi. 

755.  C\PUT  XXVIII.  Sedens  in  navicula  Jesus 
lurbis  pnrnbolns  exponit.  Matln.  xm,  1  seqq.  ;  Marc 
iv,  I.  Luc.  8,  5. 

756.  Recte  lillus  vocat  extremam  maris,  terrceque 

017(1». 

745  Sensiis  est :  Sicubi,  vel  ubi  tellus  trila  via- 
rnm  solido  limiie  sub  pedibus  densetur,  etc;  vel 
eliam:  tellus  trita  sub  pedibus  densetur  solido  li- 


miie  viarum.  Densetur  hoc  loco  est  a  denso,  densas. 
Dicitnr  eiiam  denseo,  denses. 

7  47.  Substantia  hic  accipiiur  pro  succo,  in  quo 
arisioe  viia  consisiit.  Confer  vers.  6j1  I.  l. 

748.  Filum  de  re  quapiam  suhlili  et  filosimili  di- 
citur.  Ovidius,  I.  i  Fast.  vers.  542  :  Nec  fuerantru- 
bri  coqnita  fila  croci.  Marlialis,  libr.  xi.  epigr.  55.: 
Porris  fila  resecta  snis.  Columelb,  libr.  x,  vers. 
575  :  Asparagi  corruda  simitlima  filo. 

749.  Lubuntur  letho,  moriuntur  :  metaphora  nota 
de  herliis,  qua;  arescunt.  Apicum  acumina,  acu- 
inina  arhlarum.  Intelligunlur  arist;c  ipsse,  cul- 
mis.  * 


209 


EVANGELICE  HISTORLE  LIB.  II. 


2i0 


233  Roboris  augmeutum,  frugemqae  interne-  A 

[cat  angens. 
Uberibus  vero  quoe  danlur  semina  glebis, 
IUa  ferunt  pulchram  segetem,  cui  lseta  frequen- 

[tat 

755  Incrementa  sui  cenieno  copia  fcetu. 

Aiidi;it  Ikcc,  aures  menlis  qui  gestat  aperlas. 
Talia  discipuli  mirantes  dicia,  requirunt, 
Impliciiis  populo  cur  clauderel  omnia  verbis, 
Ille  sed,  admota  credentum  plebe,  profatur  : 

760  Vobis,  qui  firmo  robustam  pectore  menlem 

234  Ad  capienda  Dei  penetralia  constabili- 

[>tis  , 
Concessum  est  adytis  penitus  consistere  regni. 


Illis  pro  merito  clauduntur  lumina  mentis. 
Si  quis  habet  dignus,  capiet  potiora  redundans. 

765  Qui  vero  experies  coeleslis  muneiis  errant, 
Amitlenteliam.propriumquodcumquereteniant, 
Idcirco  obscnris  cooperta  ainbagibus,  illtim 
Praestringit  populum  sermonis  gratia  nostri  , 
Ut  dictum  lsaiae  merila  de  plebe  recurrat. 

770  En  populi  mentes  velantur  ad  omniacrassis 
235  Objicibus,  sensu  ne  langant  munera  vitae. 
Auribus  assistunt  clausis,  oculisque  gravalis, 
Ne  conversa  bono  sanetur  noxia  plebes. 
Quam  veslrae  nunc  sunt  aures,  oculique  beaii  ! 

775  Nam  multi  veteres  justi,  sanclique  proplietae, 
Quaj  vobis  clarent,  orarunt  cernere  duna. 


LECTIONES  VARIANTES. 

quod  emendandum   est    per  B  rium   regni   ccetorum.    Teitullianus  ,  libr.  de  Prae- 

£2  :  lllis  dalum  est  cognoscere  arcana. 


augens 

Ald.,  Bas.,  Fabr.  ,  dantur  quo?  :  alii  , 


752.  Bas., 

angens. 

753.  Rom 
qum  dantur. 

754.  In  Reg.  el  Oll.  videlur,  a  pr.  m. ,  fuis^e  fre- 
quentant.  Ai  sensus  postnlat  frequentat.  In  Rom.  sa- 
lisclareest  (requentant,c\im  hactameudistinciionecui 
latta  freauenlanl — lncremenla  sui,  centeno  copia  fcelu. 

755.  Torn.  ,  cenlena  :  lege  cenieno ,  ut  melro  sen- 
stiique  ennsolas. 

759.  Rom.  ,  ammota  credentum  plebe  profatus.  Su- 
spicari  aliquis  possil,  an  legere  onorieat  amota.  Po- 
slea  quideni  inter  discipulos  et  plebem  in  line  para- 
bolae  haec  fii  dislinclio  vers.  796  :  Hac  lum  discipu- 
lis  plebique  hmc  insuper  addit ;  el  clarins  libr.  m, 
vers.  74seqq.  :  Ille  ubi  credenium  turbas  in  valle  re- 

mola  —  Convenisse  videt Discipuli   Chrislo  sua- 

denl  dimiilere  turbtts.  Revera  Reuschius  legit  amota  , 
idque  ex  nienle  poeiae  reetius  esse  judicat.  Nmi  ia- 
men  ausim  muiare  admota  in  amota,  pnesertim  quia 
ea  ,  quae  in  Evangelio  et  Juvenco  sequuntur  ,  non 
apte  cadunt  in  plebem  credentum  ,  ni*i  credentes 
dicanlur  ii  qni,  ver*.  l~rl ,  Auribus  assistunt  clausis  , 
oculisque  gravalis.  Juvencus  plebem  el  populum  de  di- 
scipulis  saepe  dicit.  Confer  1.  n  ,  vers.  564;  l.in, 
vers.  494;  I.  iv,  vers.  52. 

765.  Reg.  ,  Rom. ,  Poelm.,  pro  d.  s.,  lumina  men- 
lis.  Otiob.,  Ihnina  meniis.  Ald.  cum  plerisque  ediiis, 
limina  viiw.  Magis  ex  Evangelii  sententia  esl  lumina 
meulis.  Malih.  xni,  II  :  Yobis  dalum  est  nosse  nnjsie- 
riaregni  cozlorum  :  illis  autim  noit  esl  ilntuin.  In  aliis 
versionibus  veieribtis,  Scire  arcana  Dei,  Siiremtjsle- 


scripi.,  cap. 

quce  populo  intelligere  non  liceret.  Kcenigius  prafert 
limina  vila',  quia  praeeessit  consistere  adytis  ,  et  I.  iv, 
vers.  445,  Juvencus  ait  ;  Si  numquam  terris  tetigisset 
limina  viice. 

76 1.  Mss.  Reg  ,  Rom. ,  Oll.  cum  Ald.  ,  Daventr.  , 
Si  quis  habet  dignus.  Hadam.,  aliique  ediii,  Si  quid 
habet  dignus.  Pralero  Siquis,  ex  loc.  cit.  Matlh.  xn: 
Qui  enim  habel ,  iabitur  ei.  In  Reg.  sic  legiinr  bic 
versns  :  Si  quishabel  dignus  meritis,  potiora  capessel: 
correcium  videtur  meniis  pro  meri  is. 

7<>8.  Ediii  omnes,  Vromilur  in  populum.  Mss.  no- 
slri  Reg. ,  Olt.  ,  Prwstringit  papulnm;  Rom. ,  Per- 
slringit  populum.  De  diveisa  hac  soibendi  ratione 
prwsningo,  el  prestringo,  dixi  ad  Prudeniinm  vers. 
£07  Psychom.  Hoc  loco  pa?stringil  esl  leviier  langit, 
velini  iranseundo  aitingit,  in  transcursu  radil,  quia 
graiia  sermonis  non  plene  cum  p<pulo  communica- 
batnr.  Ilanc  signifieaiionem  librarii  ignoranies ,  e 
suo  ingenio  exscripseiunt  Promiiur  in  populum. 
Sciioaiigenius,  et  Reuschius  edunt  Perstringit ,  aut 
Prwstringii,  sedexsponuni  hebetal,obiundil,excaecat. 

7b9.  Ott.,  recurrant  :  qnod  solum  posset  susiineri, 
si  legeretnr  dicta  pro  diclum. 

770.  Ald.,  poputi  meniis  :  rectius  populi  mentes. 

771.  ln  mss.  nosiris  et  Ald.  scnbitur  Obicibus,  non 
Objicibus. 

775.  Ald.,Torn.,  Bas.,  rcfennn  :  alii,  vetercs.Rom., 
vetercs  sancti,  juslique  propheice. 

776.  Oineisio  non  di^plicet  optarunl  cemere,  uti 
esi  in  Had.  * 


752.  In  Reg.,  glosa  ,  angens  —  suffocans.  Scilicel 
angmeiitiim  spinarum  angeus  ,  seu  sullbcaus,  inter- 
necal  friigcm.  Idem  accnsativiis  frugem  regiiur  a 
verbo  intemecat ,  el  a  participio  angens  :  quod  sacpe  j) 
in  Juvenco  observaiur.  Barlhius,  libr.  xvxv  Advers. 
cap.  19,  col.  1621  ,  advertit ,  in  boc  Juvenci  versu 
intemecare  e>se  necaie  ,  aut  enecare.  Eodeni  verbo 
nsusest  Prudcnlius,  Apoih.  praefat.  2,  vers  49  :  -Ye 
forte  culmtim  ftbva  inanis  spiceum  —  Simul  revulsa 
inlernecel.  De  verho  angens  pro  suffocans  disserit 
idem  Baribius  ,  I.  xxiv,  cap.  19,  col.  1272  seq.  Co- 
lumella,  I.  x,  herbam  augenlem  nominal.  Proprie  an- 
gere  est  slrangulare  ,  suffocare  ,  sed  iranslaie  sumi- 
tur  pro  conirislari  ,  vexare.  Siniile  quid  accidit  in 
sugqillo  ,  quod  esi  strangulo  ,  suflbco,  ei  translaie 
molesiia  allicio ,  conslringo.  Ex  qi.o  inielligiiur , 
quod  :<it  Lucas  ,  xvin  ,  5  :  Tamen  qttia  moleslu  esl 
7iiihi  hau:  vitiutt  ,  vindirabo  iliam,  ne  in  novissimo  ve- 
nieiis  suggillet  me  :  Confer  ,  si  placet,  Ducangium  , 
verbo  suggillo,  et  not.  ad  I,  m,  vers.  4i8. 

754.  Pulchram  segettm  :  dicium  de  eo  epitheto  ad 
ters.  150. 

156.  (iestnt ,  ejusdem  ferc  signiflcaiioni?  ac  geril. 


NOT^E. 

761.  Dei  penelrulia  :  Malthaeus  :  nujslerium  regni 
coelorum.  In  nonnullis  mss.  aniiqmc  lialicae  versio- 
nis,  arcana  Dei,  aul  arcana  regni  ccelorum. 

76ti.  Relenianl,  frequentaliviim  a  retineo,  ejusdem- 
que  signilicaiionis.  Sumilur  eliam  pro  reiracto  ,  rc- 
sumo. 


769.  Recurrat ,  verum  esse  osiendatur.  Vide  vers. 
215,  I.  i. 

770.  Crassis  objicibus  ,  ex  Matthaei  textu :  Jiuras- 
salttm  esl  enim  cor  populi ,  elc.  Apuleius  ,  in.il.  I.  l 
Meiam.  :  Tu  vero  crassis  duribus  el  obslinato  corde 
respuis,  quce  forsitau  vere  perhibeanlur. 

771.Glossa  Reg.,  Objicibns — obslaculis  dubielalis. 
Malthaus  :  A'«?  quando  videunt  cculis.  el  auribus  au- 
diant,  et  corde  inlelliganl,  el  convcrlanlur,  et  sanem 
eos.  llinc  munera  vita,  vitam. 

776.  Clarent,  manifesia  sunt.  Lib.  iv,  vers.  148: 
clarebunl.  Nescio  cnr  antiquum  verhum  vocel  Ko'iii- 
gius.  Lucreiius,  I.  vi,  vers.937  :  Quodinprimo  quo- 
que  cormine  claret.  Claudiauus,  de  iv  tonsulat.  llono- 
rii  191  :  Ventura  potestas  —  Claruit  Ascanio.  Alio 
seiiMi  clarere«&\  lucere,  alio  illustrem,  celebrem,  seM 
flamm  esse« 


211  C.  V.  AQVJL 

Aceipite  ergo  aniinis,  qui  sit  de  semiue  sensns.  A 
Quisquemeum  verbuni  sumnms  dimhtit  in  anres, 
Nec  sensus  reeipit  stabili  proccepta  vigore, 

780  Eripit  illius  lotnin  de  pertore  ikcmon. 

236  H'c  *Sro  esl  simHis,   duro  qui  germina 

[ealle 
Exf-onit  rapidis  avibus  sinc  frtige  rapinam. 
Sunl  alii,  keto  qui  pectore  nostra  receptaul, 
Sed  brevis  esl  illis  pereepta?  gratia  fiugis. 

785  Nam  si  dura  prcmat  mentem  sirictura  eoeicens^ 
Continuo  trepidi  plttttMM  sibi  credila  letbo. 
Ilis  saxo-us  ager  siinili  levitaie  viresci'. 
At  spinosus  ager  curarum  mole  gravalis 
Kespondet,  pressant  quos  pondera  divitiarum. 


.  JUVENCl  212 

790  Semina  sic  noslri  lefinonis  pressa  gravanlur, 
Ncc  fructus  sequitur  spinarum  liorrore  necaius. 
Piuguia  sic  itidem  paribus  stant  viribus  arva. 
Illis,  qui  claie  capiuni  pnecepta  salutis, 
Quoe  peuetraiii  aiiimum  sensu  traclaia  lenaci, 

793  237   Ceninplicenique    ferunt  viitutis  robore 

[frugem. 
Ilxc  tuncdiscipulis,  plehique  ha?c  insuperaddit. 
Agricoliij  simileest  regnum  sublime  Tonantis. 
III.'  jaeit  proprio  mandans  boua  semina  ruri : 
Sed  post  suhrepcus  bominum  insidiaiulo  sopori 

800  Ttux  iniiiiicus  ;idii,  loliumqne  inspergit  amarum. 
Ecce  sed  ad  frueiiini  culmis  cum  spiceus  borror 
Processil,  lolio  messis  nvaculata  redundal. 


LECTIONES  VAUIANTES. 


RtJi  sMi.,  Altl.,  quis  sit  :  alii,  qni  sit.  LUtefam  B  denti»,  |.  n  coiilra  Symm.  \ers.  286,   pro  ipsa  lun- 


sione  ni:i.-s;fi  candentis,  et  meiaphorice  ab  aiiis  pro 
quavis  roiii-triciinne,  seu  compressione,  ut  a  Coclio 
Aoicliano,  I.  i  Aculor.,  ct  alilii.  Verum  in  JuVenco 
restiiiiendum  puto  iritura  ex  texiii  griwco  Vt.i-tyis,  tri- 
biiaiio,  iritnra. 

786.  Reg.,  Ollob.,  Rom.,  Poclm.,  pro  d.  s.,  cred.ta 
lctho :  senium,  et  »iors  herbis  iiassmi  tribuiiur.  Alii 
cum  Aldo  el  Daventr.,  credita  farra. 

792.  In  Reg.  iinnc  quidem  esl  stanl  viribns  an>a : 
sed  aliud  apparel  abrasuin. 

79").  Otl.  aare,  pro  d.  s.,  elara.  In  Rom.  et  Ald. 
etiain  scriptum  e.si  clare,  uon  clara',  nt  in  plcrisque 
edit  s  invenitur  :  el  nielms  rerle  e-l  ctare,  xel  clara. 
.94.  Rom.,  animam  :  ;dii,  auimitm.  Kcg.,  Rom, 
tractata  :  ita  etiam  fuil  in  Otl.,  scd  bic  f;u  luni  ciim 
edilis  e^t  traclanlc. 

795.  R-nn.,    Cenliplicemque  :  ita  etiam  scrihiluf 

pro    Cinlupliccm.    Vide   commenl.    ad     Priideiitium 

Sed  simul  el  conlis  segelem  tlisponil,  „  liymn.  7  Cathein.  ver>.  uit.  Ditntque  fructusfccneranlem 

'inuia  inteino  niteant  prttcvrdia  cullii.  ^  ceniuple.x,  ubi  pariter  nonnudi  scrihunt  ccnliplex. 


s  in  fine,  et  ittftirt  vocuni  co:  currcntem  exscriplores 
interduni  non  duplieabant  :  qtlSe  lamen  nieriio  dupli- 
canda,  ut  ;<ii  Reuscbiiis. 

77*.  Mss.  n st-i,  dimillit  :  cditi  partim,  dimitiit, 
parlim  demit  i:.  lladam.,  Fabr.,  Poelm.,  in  leXtu, 
in  auras.  .NLs.  nostri  coin  Aldo.  ,»  aures.  IIiC  csl 
genuiir.  srrip  ur.i.  Matih.  xm,  19  :  Omnis,  qni  andil 
veibnm  r.gni,  ct  non  in!eii<;i!,  ve..il  mnuts,  etc.  Iloc 
esi  verbum  Domivi  sv.mmas  uin.illtre  in  aitres.  INain , 
ut  Si-rino  b>nc  inlclhu-atnr,  d .djet  iniimns  aurcs  penc- 
trare,  tl  n-m  in  cxicrna  i>,ule  residere.  llnc  sciisu 
Seneca,  lihr.  i  de  Ira  cap.  ull  :  NVn  ex  allo  venire 
vrqniliam,  sed  mmmo,  qvod  aiunt,  unimo  inhairerc, 
vidil:c-'l  iion  penctrare.  Nirgiliin,  libr.  xu,  vers. 
134  :  S'.rmm<!inie  'ptfi  qaleam  dilibans  o:Cttla,  futttr. 
ll-nc  priivcrliiuni  Summis  lubris  aliquid  deejuslare.  In 
e:clcm  par:d»  la  c\jil:canda  l'r,nleniuis,  I.  u  t  ontra 
Svmm.  ve-s.  I0"3  :  Jus  tcclesie  Patrisvon  sttmma  in- 
te.liqit  aure, 
ei  aqri,  —  .V<?  m 
Adi-is  cminifi-1.  ad  Imnc  lociim 

779.  Reg.,  ?<ec  veiox  retipit :  el  gl->s.-a,  desideriv 
ferveits    V.:\ 'lcm  I  -clio  exslM  in  Run.  E-liti  cum  Oil  : 

t  n-u.s  recip't  :  intellig-) stubiti  vigorc  sensits,  sive 
inlerni  auditus,  aut  ctiam  mentis,  ct  iniillig<:ntii«. 
.M  iilli;e  is  :  Omnis,  qui  aitdil  v  rbitm  Oei,  et  nou  in- 
ielligil. 

780.  Rcg.  Illius  eripiel  lotum  :  Mailb;vu^  in  pra- 
s-nli  rapil. 

781.  .Mss.  cnm pluribus  editis,  Ilicayroest  similis, 
daro  qui  germina  ctdle :  qua>,  leciio  proba  e^l  ;  innui- 
tnr  cni .u  MMiien,  qiidd  secus  viani  accidit.  Ald.,  inlii 
agro  est  similis  duro,  qui  g,rm\na  janis.  Aldrt  ronci- 
iii l  Rasilcensis  odAio,  setl  m  hac  de^idcratnr  .';«/. 

7S").  Reg  ,  mentem  t.nbulatio  cordis,  quod  ab  ali- 
q.iu  fmtassc  I.  c  um,  i|iii  ncscierii  quid  sil  stricivYa 
coerccns,  vel  glo>sam  iu  tcxtuni  invexeril.  lavet  tn- 
nien  liuic  scii]itura'  evangelicustextus  Matiha-  :  Faela 


798.  Poelm.,  mcn. losc,  jucet  projrtcK. 

799.  Rom.,  Quod  potl  :  alii ,  Sed  posi.  Ald.,  et 
plerique  ediii,  subiipiens  (Itomini  insiduiitdo)  sapo- 
rem.  P^elm.,  pru  d.  s.,  Torn. ,  Itominum  insidiando 
sapori.  Oll.,  Roin.,  homintim  insidiavdo  sopori  :  quo 
rcspicit  Hcg.,  Iicminnm  insidutre  sovori.  Sabalicrius 
etbdit  homtni  insidiando  soporem  ;  strd  forlaSse  voluil 
edcrc  suvorem.  Cenuina  lectio  esl  hominnm  inskliando 
sopori,  cx  Maith.  xin,  25  :  Cum  auiem  durmirenl  ho 
mines,  tenit  inimicvs  ejus,  eic.  Verum  pro  subripiens 
nialo  subrepens,  ex  COnjectUia.  Reuschius,  in  lcctione 
vuig;ita  surripiens  inlelligil  bona  semina,  t|iiod  ex 
Ev;nij;elit)  nnii  constal,  aut  in  lectione  ;dia  sumpiens 
saporem,  lic.cesi,  sensuin  ei  intclligcntiain. 

biOl).  Iladam.,  Eabr.,  Poclm. ,  sciibunl  inspargit  : 
iiis^..  cl  .ilii  edili,  inspergit. 

801.  ll.idam.,  Fabric.  ,  Ptulm.  ,  culmus  cum  spi- 
cens  (Itorror)  —  Proccssit.  Mss.  noslri,  A1tl.,  Da- 
aul  m  tribulalione  et  perseculione  propler  verbttm,  coh-  D  ventr.,  Bas.,  recto,  culmis  ctun  spiceus  horror  — 
linuo  scandalizaiur.  Striclura  \)rt)\n\c  asl  tnflssa  lcni  1'rocessit  :  et  glossa  in  Reg.,  horror  —  asperiias. 
rudis,  (|one  malleo  stringitur  :   hinc  ponitur  a  Pru-       Vide  supra,  vers.  791. 


NOT^. 


781.  Callis,  ex  Scrvio  ad  iv  n.  vcrs.  105  :  est  se- 
mita  tenuior,  callo  peeorum  prwdufata.  Sumiluf  pro 
quavis  via. 

782.  Sine  frttge,  quia  antequam  senicn  in  frugem 
evadal,  volucrcs  illud  cninediint. 

78G.  Prolunt  lclho,  perduni,  quia  a  doctrina  sus- 
cepra  ivccdUnt. 

789.  Pressant,  premuni.  Gaudet  huju-modi  fre- 
quemaiivis  Juvemns,  ut  rceeptant,  relevlavt. 

791.  Paulo  posi.  vers.  6Ul  :  Culmis  eum  spiceus 


horror.  Horror  esl  asperitas. 

797.  CAPCT  XXIX.  Parabola  de  tritico  et  zizania. 
Maiih.  xm,  li  seq.  ;  Marc.  iv,  2lj.  Chrisiianis  poelis 
Tovavs  est  Deus.  (Iniifcr  not.  ad  Drainni.  I.  i, 
vers.   1. 

800.  L  ilitim  amarum  csl.  Zizania  ,  ait  Cornclius  a 
Lipide,  ad  cap.  xin  Mattli.,  sua  amaritie  ct  maligni- 
late  lerram,  ei  cousequenter  triticum  ex  ea  germinans, 
inficiunl,  corrumpunl,  stravgulant. 


813  EVANGELICE  MSTORI/E  LIB.  II.  2l4 

Tum  Domino  famuli,  miranles  lalia,  fantur  :        A         Creditur  :  at  justi  mox  incremenia  viroris 


Nonne  bonum  terne  semen  per  terga  dedisti? 
803  Unde  igiturlolio  lurpi  tua  rura  gravanlur  ? 

Sed  jam,  sijubeas,  messem  purgabimus  omnem, 

TriiiceuSi]ue  nitor,  selecta  sorde,  resistet. 

238  Tum  Dominus  miti  contra  sermoue  pro- 

( fatur : 

liic  dohis  est,  inimice,  tuus,  sed  farra  siuamus 
810  Crescere  cum  lolio  :  pleno  nam  tempore  messis 

Secretum  lolium  connexo  fisce  jubebo 

lgnibus  exuri  :  :U  noslro  de  semine  messor 

Horrea  nosira  deliinc  purgata  fruge  replebil. 
Ilaud  aliter  simile  est,  cordissi  panditisaures, 
815  Praeparvi  grano  regnum  coelesle  sinapis, 

Quod  proprio  insinuans  dispenil  cultor  agello. 

Seminibusqueillud  minusomnibusesse  virentum 


239   Sumpseiit,    erecto  transcendit  vertice 

[cunctas 

820  Agrorum  fruges,  ramis  ut  plumea  lurba 

Colludat,  possitque  umbras  babitare  virenles. 

Fermenlo  par  est  munus  cceleste  salubri, 
Quod  magna  condit  mulier  sub  mole  farinre. 
Illa  dehinc  modico  fermenti  mixta  calore 

825  Comlucto,  unius  coalescit  corpore  massoe. 
Talia  l;>in  pnpulo  perplexis  condita  verbis 
Promebat,  veleris  quo  posseni  dicta  prophela» 
Ordine  seclorum  jussis  concurrere  rebus  : 
Os  aperire  meum  dignabnr,  condita  niundi 

830  Convolvet  ructans  varii  sermon.is  imago. 

Inde  domum  repeiit  serus,  turbasque  reliquit. 


LECTIONES  VARIANTES. 


804.  Planius  e-sel  bonum  semen  terrcc  per  terga. 

807.  Reg.,  nilor,  eleela  sorde,  nitebil;  el  glossa, 
seorsum  lecla.  Oit.,  niior,  selecta  sorde,  resisiet. 
Rom.,  nitor,  selecta  sorde,  nilebit.  Sic  edili,  nisi  quod 
Hadam.,  Poelm.,  pro  nilebit  praefernil  nitescet.  Pro 
selecta,  vel  electa,  bene  eiiani  esset  sccrelu  sorde,  ut 
vers.  811  :  Secrclum  lolium,  vel  coltecta ,  ex  Matlh. 
xin,  2S  :  Yis,  imus,  et  colligimus  ea  ?  nenipe  zizania. 
ISon  aulem  prolio  nitor  nilebil,  ant  nilor  uilescel.  Ob- 
scurum  est  iniiceus  nitor  resisiet  :  sed  id  magts  pla- 
cet,  ac  foitasse  ideo  ah  ignaris  exscriptorihus  muia- 
tum  est,  quia  ab  eis  uon  intelligebatur.  Resisto 
significat  manere,  permanere.  Cicero,  1.  v  Tu-cnl. 
c.  28  :  Yiia  beata  ....  virlutibus  omnibns  sine  ullo 
oniuti  terrore  ad  cruciatum  profectis,  reshtet  extra  fo- 
res,  ut  anle  dixi,  limenque  carceis.  Planlus,  Trin.  iv, 
4  :  tlic  meo  hero  amicus  solus  firmus  restilil  ,  neque 
demutaiit  auitnum  de  firma  fide. 

810.  Poelni.,  in  lextu  messis,  pro  d.  s  ,  wessor, 
minus  bene. 

812.  Ald.,  Bas.,  messis  :  alii,  messor. 

817.  Koriasse,  Seminibns  illu:l. 

818.  Rom.,  Reg.,Olt.,  atjusti  mox  incrementavi- 
roris :  rn  Reg.  vid.tur  fuisic  ac,  et  iu  Olt.  scribitur 
ad  pro  at.  Edili  omnes ,  at  justi  nwx  ut  crementa  vi- 
roris  :  quun  scripturaui  Baitliius  approbat  libr.  iv, 
cap.  24,  col.205,  siniililius  excmplis  Araloiis  et 
Sirohonis,  Fuldcnsis  poetse.  Liiiiir  etiam  vocabulo 
crcmentum  Dracontius,  Saiisfacl.  vers.  237.  Confer. 
noiam  ad  eiim  locum.  Sed  cuin  mss.  nobis  exJiibea.nl 
incrementa.  id  retinere  pr;e»iat  Roni.,  pro  viroris, 
ad  marg.,  babet  nitoris.  Opportunius  certe  es^et  vi- 


B  goris.  Sed  viror  verbum  et  bene  L.uinum,  quod 
nsiendi  in  nol.  ad  Dracontium,  Sati^fact.  vers.251: 
yumquid  mox  uatas  segetes  viror  armat  uristis?  Koe- 
nigius  auctoritaie  Palladii,  I.  ni,  tit.  24,  et  Apuleii, 
in  Floiidis,  rejicii  Burcrum,  qui  nimis  liberaliier 
asseruerat,  uullum  exemplum  hujus  vocabuli  rc- 
periri. 

821.  Reg, ,  Coniudat;  et  glo-sa  ,  ibi  habilaus. 
Cohaerel  Rom  ,  in  quo  scribitur  Colludat.  Alii,  Con- 
sidat. 

8i2.  Rom.,  ad  marg.,  par  erit. 

823.  Poelm.,  in  texlu.Hadam.,  Quod  condit  magna 
tnulier.  Mss.  et  editi  magno  numero,.  Quod  magna 
condit  mulier. 

824.  Reg.,  colore;  recenti  manu,  calore. 

826.  Ald.,  B;is.,  Poelm.,  prod.s.,  dum:  reliqui, 
tum. 

827.  Reg.,  Oll.,  possint:  Rom.cum  editis,  possenf. 
ln  Reg.,  veleres  error  esl  pro   veteris  :  nam  glos>a, 

p  in   propliekc — David    psalmograplii   aperte   postulat 
^  veteris.  Mendum  etiain  est  in  Had.,  quo  poscent. 
850.  Olt.,  Convolvit,  ex  quo  videlur  1'actum  Cum 

volvct.   h\  R  >m. ,    vmii  sermonis,   corrige  per  varii 

sermonis. 

8.5!.  Ald.,   Torn.,    Bas. ,   sero  :  eleganlius  alii, 

serus,  nani  poct;e  adjeciiva  inlerdum  hco  adverblo- 

ruin  uiurp  nt.  LueinusH   Horatius,  serus  pro  sero. 

Ron.,  reliquit :  Reg.,  Oit.,  ulramque  lectionem  re- 

prasentant,  relinquit  el  reliquit  :   ediliones  variant. 

Senh-ntia  eadem  eu.  Reg.,  OU..  Kxplicit  liber  secun- 

dus.  lncipil  liber  terliis. 


M)T/E. 


804.  Terrce  per  terga  :  recole  not.  ad  vers.  G7I. 

811.  Secrctum,  separatum  a  tritico. 

814.  C.\PUT  XXX.  Purabula  de  grano  sinupis. 
Maitb.  xiii,  31  seqq.;  Marc  iv,  ."I  ;  Lnc.  xiu,  19. 

815.  Prwparvi  :  non  li  |iiei,  alinin  anie  JuveneuMi 
boc  vochjuIo  usum.  Alii  dicunt  ptryurvus  :  Bed  Ju- 
venciis  alio  modo  solel  b;ec  iminina  loriuaie,  ul 
praisulidus,  elc. 

81 6.  Insinuans,  inserens,  injiciens,  ac  velul  iu  sj- 
iiuin  terr.e  condens.  Eleganter  iia  poni  boc  veibuiu, 
ait  Koanigius. 

.SI".  Yireutum,  subslanlivi  niore.   C  m.Ict  noi.  ad 
1.  i,  vcrs.  682. 
i    820.  Drai  oniius,  1.  n,  vers.  2.0  :  Exilit  inde  colans 


qens  plumea  lceta  per  auras. 

822.  CAPUT  XXXI.  Parabola  de  fermento.  Maltb. 
xui,  53  seq. ;  Lucae  xiii,  20. 

825.  Glossa  Reg.,  Condurto — mixto  simul.  Reus- 
chii  noia  haec  est :  Ex  quanliuue  fariiue  disrr-ta  fit 
pauis  quaniitas  conii^uata. 

8V28.  Supra,  vei  s.  540,  concurrere  lempus. 

83 .'.  Riuians.  e\  sacro  codice  :  Apenam  in  para- 
bolis  os  mei.m:  eructubo  ubscondita  a  comlitntione 
muiidi.  Il.nic  uieiaphoiani  e  sa<  ris  liiteris  pctilam 
indecoram  non  esse  in  Lalino  idiomale,  prob;ivi  con- 
tra  Celiarium  in  commenJ.  ad  Prmlent.  \ers.  93, 
Apolh.  :  Protulil  imperium  patrio  ructata  profundo. 
Kadeni  e>t  ralio  de  plnasi  evomeie  verbu,  <piMN  i:\'.cr 
hebiaismos  nonnulli  recensent 


iii 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCl 


216 


LIBER  TERTIUS 


240  Fuderat  in  lerras  roseum  jubar  ignico-  ^ 

[inus  sol.      15 
Discipuli  rogitanl,  Lolii  quid  quaestio  vellet, 
Et  segetis:  clarus  quibus  haec  depromit  Iesus: 
Optinia  qui  farris  commcndat  semina  glebis, 

5  Filius  est  bominis  :  mundum  sub  nomine  ruris 
Accipile,  atque  homines  puro  pro  semine  justos.      20 
At  Lolium  inlelixcooperli  dcemonis  arle 
Sunt  bomines  :  inimicus  erit,  vis  horrida,  dae- 

[mon. 
Euremus  mundi  finis  pro  tempore  messis. 

10  Messores  pairii  venient  per  rura  ministri ,  25 

Quos  hominis  natus  proprii  de  corpore  regni 
Colligere  erroris  laqueos,  labemque  jubebit, 

241  Collectosquesimulrapidisexurere  flammis. 


Dentibus  hicstridor  semper,  flelusque  perennis: 
Secretisque  piis  veniet  lux  aurea  viiae, 
Sedibus  ut  ceeli  vibrantur  lumina  solis. 

ILecdocuit,  pairiamquereditSalvaiorinurbem, 
Illic  expediens  populis  (mirabile  dictu) 
Justiliae  Jeges,  vita?que  salubria  jussa, 
Virtutes  pairias  simul  insinuando  docebat. 
Tunc  livore  gravi  plebes  commota  suorum, 
Pra^sentisque  simul  Domiui  miracula  volvens, 
Et  generis  noti  reputans  ex  ordine  gentem, 
Haec  inter  sese  mussanli  voce  susurrant : 
242  Nonne  hic  est  fabri  soboles,  cui  nomen 

[loseph  ? 
Non  Maria  esl  genitrix  ? non  fratrum nota  propago 

[est? 


LECTIONES 
Versu  i.  Ott.,  Rom.,  in  terris:  Reg.  cum  editis , 
in  terras. 

2.  Oli.,  velit,  facium,  ut  videlur  ex  vellet.  Lex 
carminis  poscil  vellel. 

3.  Keg.,  Et  segelis,  Christus  quibns  :  eaeleri,  clarus, 
pro  Christus. 

10.  Mss.  Reg.,Ott.,  Roin.cum  Tom.,  Poelmann., 
pro  d.  s.,  et  Gallandio,  patrii.  Ald.,  Daveuti.,  Ha- 
dam.,  patris.  Pro  cenienl  Ald.,  R.iS.,  veniunt.  Relineo 
venienl. 

12.  Ott. ,  Corrigere  :  in  Reg.  forlasse  etiam  fuit 
Corrigere,  nunc  est  Colligere,  quod  verbum  ex  re 
ipsa  et  ex  sententia  Evangelii  unice  verum  esse 
oslenditur. 

14.  Rom.,  Reg.,  Ald.,  Poelm.,  pro  d,  s.,  fletusque 
perennis.  Alii  cuin  Ott.,  luclusque  perennis.  Tnm  in 
Vulgata,  tum  in  versioniuus  antiquis  hoc  loco  voca- 
bubim  flelus  adhibetur.  Putabam  Dentibns  hic. 

17.  Reg.,  Rom.,  Servator  :  alii  cum  Olt.  Salvator. 
In  Rom. ,  primamque  niendum  videlur  pro  patriam- 
que. 

20.  Rom.,  primas  :  lege  patrias. 

24.  Olt.,  Rom.,  sese.  musitauti  voce  volutant.  Reg., 
sete  niussanli  voce  susurrant.  Ald.,  Iladam.,Poelm.,iii 


VARIANTES. 

B  lextu,  Reusch.,  Torn.,  sese  summissa  voce  volutant. 
Fahric. ,  Poelmannns,  nro  d.  s. ,  Gallandius  sesc 
mussanti  voce  volutant.  Placel  prae  caHeris  scriplura 
Reg.,  sese  mussanti  voce  susurrant.  Mussare  est  clam 
nmrmurare,  apml  Virgilinm  et  alios.  Inde  fit  fre- 
quentativum  mus  ito,  quod  in  Olt.  et  Rom.  inale  e\J 
primitur  per  musitan'i  :  neque  melrum  patitur,  ut 
dicalur  mussitanti.  Sumrrare  simili  modo  est  oc- 
cuite  sermones  serere.  Ovidius,  «leroid.  epist.  ultim. 
vers.  235  :  Is  quoque,  nescio  qnam,  nunc  ul  vaga 
fama  susurrat, — Xeglectam  queritur  tesds  habere  fidem. 
Hinc  susurrones  ab  scriploribus  cbrislianis  dicti,  qui 
occulle  maledicunt,  et  dissensioues  susurris  interalios 
moliuntur. 

25.  Rom.,  Nun  hic  :  fortasse  librarius  scribere 
voluit  Numne  hic.  Ald.,  Rjs.  ,  soboles  fabri  :  alii, 
fabri  soboles. 

26.  Olt. ,  Non  Maria  genelrix?  sine  est.  Rom.  , 
Ald.,  ISiun  Maria  est  qenitrix?  nuin  fralrum  nota  pro- 

„  pago  est?  Alii,  Non  Maria  est  genitrix?  non  fralrum 
^  nola  propagj  est  ?  Omitto  Yalbim,  qui  Mariam  iu  no- 

minativo  semper  legendum  puiat,  ul  Adam,  Abra- 

ham. 


NOT.C 


Vers.  1.  CAPUT  I.  Interpretatur  discipulis  para- 
bolam  de  zizania.  Matlha-i  xm,  56  seqq.  Primum  hiinc 
versum  Juvencus  de  suo  addidil.  Maitb;eus  solnm 
ail :  Tunc  dimissis  lurbis,  v,'nit  in  domum  ;  et  accesse- 
runt  ad  cum  discipuli  ejus  diccnles  :  Edissere  nobis 
parabolam  zizaniorum  agri.  Lib.  iv,  vers.  151,  Bte  lae 
dicunlur  ignicomee.  Voct:  ignicomus  Ausonius  el  Ne- 
mesianus  usi  sunt,  Avienus  etiam  ignicomans  dixit. 
Comas  soli,  stellis,  immo  et  igni  passim  liibtiunt 
poeu».  Hinc  eiiam  sol  auricomus. 

7.  Virgilius,  eclog.  5,  vers.  57  :  Infelix  lolimn,  ei 
steriles  dominantur  avence.  Isidorus ,  libr.  xvn.  Oiig. 
cap.  9,  num.  152  :  Zizania,  quod  poetoz  semper  infelix 
liliumdicuni,quod  siiinulile,  ei  infoecundum.  Syniaxis 
est :  Homines  rooperli  arte  da-monis  sunt  lolium 
infelix, inntile.  Cooperti  dcemonisarte  ab  Evangelisla 
dicuntur  fHii  nequam. 

8.  Sensus  est :  Inimicus  erit  dsemon,  vis  horrida. 


vers.  98  :  Crcdulilas  laqueis  errantum  prcecipitetur. 

15.  Secrelis,  segregatis.  Mox.  vers.  96  :  Secretusque 
dehinc  Genilorisnumen  adorat.  Virgilius,  I.  viu,  vers. 
070  :  Secreiosque  pios,  his  duntem  jura  Catonem. 

16.  Sacer  codex  :  Tunc  justi  fulgebunt,  sicut  sol 
in  regno  Patris  eorum.  Pro  fula;ent  ponilur  vibrantur, 
pro  quo  alii  dicnnt  vibrant,  ubi  inlelligiiur  accusa- 
livus  /lammas,  aul  aliquid  simile.  Yibrare  proprie  est 
projicere,  concuiere.  Virgilius,  vn  iEn.  vers.  524  : 
Vibratus  nb  mthere  fnlgor. 

17.  CAPCT  II.  Prophclam  in  patria  sua  sine  ho- 
nore  esse.  Maitli.  xiii,  53  seq.  ;  Marc.  vi,  1  ;  Luc. 
iv,  16;  Joann.  vi,  42. 

18.  Expediens,  explicans  ,  exponens.  Elegantia 
noia. 

20.  Insinuare  se  est  adiium  sibi  facere  ad  cau- 
sam.  Iuierdum  iisurpatur  insinuare  neulroriim  more 
sine  accusativo,  qui  facile  subauditur.  Hoc  loco  po- 


Vis   horrida   casus  apposilus.   Libr.   i,    vers.  420,  jj  test  idem   accusalivus  virtntes   deservire   pro  iusi- 
daemon  dicilur  vis  lividu.  nuaudo,  et  docebat ,  ut  s.upe  evenil  apud  Juvencum. 

12.  Hoc  1.  vers.  58:  Erroris  labem,  et  vers.  402,      Insintnlio  rhetorica  quid  sii,  docet  Cicero,  1. 1  de 
Erroris  laqueos;  et  I.  iv  ,  vers.   752,  rursus  Erroris      Invent.  cap.  15. 

laqueos.  Sic  exponit  vocem  scandala,  ut  1.  i,  vers.  21.  Suorum,  civium  scilicet.  De  simili  loqnendi 

559:  Si  te  forte  oruli  dcxlri  laqueaverit  error;  et  l.iv,      ratione  consule  not.  ad  Dracont.  I.  itl,  vers.  255. 


217 


EVANGELlCiE  HISTORIjE  LIB.  III. 


218 


Unde  igilur  legis  doctor,  lantaeque  minister 

Virtuiis,  cedit  cui  labes  victa  laborum? 

Nazara  sic  plebes  :  cui  talia  reddit  Iesus  : 
30  Temnuntur  propriis  miracula  semper  in  oris, 

Et  sine  lionore  manentpairiasubsedepropheLe. 

Talibus  indignans  pressit  sua  munera  Christus. 
Interea  ad  regem  volitabat  fama  superbum, 

Quod  mala  cuncia  illius  virtus  divina  domaret. 
35  243  ^ed  puiat  Herodes,  lelhi  quod   lege   re- 

[missus 

Tanta,  ul  Joannes,  virlutis  dona  leneret. 

Nam  quondam  cernens  liventi  peciore  dapmon, 

Erroris  labem  puris  quod  solveret  undis 

Justus  Joannes,  damnis  accensa  malorum 
40  Tunc  peiit  lSerodem  pestis  saevissima  regem , 


Et  lacile  injusti  penelrans  habitacula  cordis, 
Accumulare  feris  subigil  scelera  impia  geslis, 
Arserat  illicilo  Herodes  accensus  amore 
In  llialamos  fralris,  sancio  qnod  jure  vetabat 
45  Docius  Joannes.  Feritas  sed  nescia  recli 
Subjecit  leges  pedibus,  fruiturque  nefandis 
Connubiis,   ipsumque  super ,  quia   prava  ve- 

[labat, 
244  Carceris  immersil  tenebris,   vinclisque  gra- 

[vavit. 
Sanguine  nam  jusli  primo  compressa  timore 
50  Absiinuit  siiiens  feriias,  quia  magna  prophetam 
Plebis  Joannem  veneraiio  suspiciebat. 
Natali  sed  forte  die  cum  laeia  tyrannus 
Herodes  celsis  struerel  convivia  tectis, 


LECTIONES  VARIANTES. 


27.  Reg.  ,  Oltob. ,  Davenlr.,  tantaque  minister.  B 
Rom.  et  pleraeque  ediiiones  tantxque  magister.  Mat- 
thaeus  solum  ait  :  Vnde  igitur  huic  omnia  ista?  Com- 
prehendit  autem  doetrin:>m,  et  miraculorum  pote- 
slatem.  Lego  igitttr  minister,  quod  Reuschius  etiani 
praetulit. 

28.  Reg.,  Rom.,  labes  cuncta  :  ediii  cum  Oit.,  la- 
bes  ricia.Reg.,  Ottob.,  Iladam.,  Poelm.,  in  lexlu,  la- 
borum.  Rom.,  Ald.,  alii,  malontm.  Reuschius  tenet 
laborum,  quia  laborcs  pio  malis  ,  ipsisnue  morbis 
s;epe  ponuiitur.  Cnnfer  infra,  vers.  209,  et  1.  iv, 
vers.  282. 

29.  Reg.,  Gazara  :  lege  Na$ara,  In  Ott.  fuit  sit, 
supra  factom  sic. 

51.  Rom.,  patria,  cum  reliquis,  sed  ad  marg.,  pro- 
pria. 

34.  Mss.  noslri  cum  editis,  illic,  el  glossa  in  Reg., 
in  regno  ejus.  Cantahr.  ,  ;'///,  quod  praetulil  Reu- 
«chius;  nempe  quod  virius  divina  Chnslo.vel  in  gra- 
liam  Cliristi  domaiei  oinnia  mala  :  de  qua  constru-  p 
ciione  legeodi  grammatici  Scioppius  et  Sanctius.  ^ 
Pnestal  legere  illius,  duabus  postremis  syllabis  per 
synaeresin  coutraclis,  ut  libr.  u,  vers.  298,  in  eadem 
voce  dictum  est.  Mailhaci  verba  suni  xiv,  1  :  Audivit 
Ilerodes  telrarcha  fainam  Jesu;  ei  Marci  vi,  14:  Et 
audivil  rex  Herodes  (manifestum  enim  factum  esl  no- 
men  ejus),  et  dicebai  :  et  in  versione  antiqua  ex  ms. 
Colbert.  :  Cuin  audisset  autem  Herodcs  rex  (manife- 
stitm  eiiim  fuerat  ei  uomen  ejus),  et  dicebut  :  ex  alio 
vero  ms.  Corbei.  :  Et  audivit  rex  Herodcs  (tnunife- 
statum  enim  fuerat  itli  nomeu  ejus),  et  dicebant.  Sic 
Sabatierius  :  fort.isse  scribendtmi  luit  et  dicebat. 

56.  Crederem,  legendum  TanlteJoanncs.  Hoc  loco 


Malthxus  ait  :  Hic  est  Joannes  Baptista  :  ipse  sur- 
rexit  a  nwrtuis.  et  ideo  virtutes  operanlur  in  eo.  Le- 
ctio  vuigaia  bunc  sensum  reddere  polest  :  Puiat 
Herodes,  quod  leneret  viriuiis  tanta  dona,  ut  Joan- 
nes  lethi  legeremissus. 

42.  Ott..  subegit,  correclum  per  subigit,  quod  ha- 
bent  alii.Rom.,  subiit,  miniis  bene. 

44.  Reg..  Ald.,  Torn.,  Bas.,  Reusch.,  casto.  Olt., 
Rom.  cuni  ;iliis  edilis,  sancto. 

45.  Reg.,  Torn. ,  Sanctus  Joanne<.  Alii  ,  Doctus 
Joannes  :  ita  eliam  Oit.,  ubi  ,  a  pr.  rn.  ,  seriplum 
fueral  Dotus.  Su-picari  licet  sancto  quod  jure  vetabat 
— Castus  Joannes.Coiijiciebam  nescia  flecti . :  seduhique 
invenio  nescia  recti,  neque  id  sahe  milii  displicet. 

47.  Mss.,  pluresque  edili,  ipsumque.  Ald.,  Hadam., 
alii,  juslumque.  Proquia  legitur^ai  in  Hadam.,  et 
Poelm..  in  texlo. 

48.  Oit.,  gravabit  :  lege  gravavit. 

49.  Poelm.,  pro  div.  s.,  justi  promolio  pressa  li- 
more.  Leetio  aliorum  omniiim  clarior,  ei  verior  est 
jusli  primo  compressa  timore.  Renschins  aliam  leclio- 
nem  innuit,  promoto  pressa  timore,  videlicet  conli- 
uualo  limore  :  sic  eiiuu  hariolalur. 

5I.OU.,Uom.ciiinplerisqueedilis,s«s(i>it'6fl/.Reg., 
suspiciebat,  quod  in  Torn.  ediium  est,  et  milii  magis 
probalur.Facile  ha-cduu  suscipcre  et  suspicerein  mss. 
confundunlur.  Matilueus,  xiv,  5,sic  babet :  Et  volens 
illum  occidere,  timuit  populum.  quia  sicut  prophelam 
ilhtm  habebant.  Confer  vers.  685  lmjus  libri. 

53.  Reg.,  celsit  instrueret  convivia  mensis ,  supra 
tectis  lauiquam  diversa  lectio  :  scd  in&trueret  cum 
nielro  non  cohieret.  - 


not,e. 


31.  Sub  pro  in  :  non  semel  id  notatum  in  Ju- 
venco,  et  in  Dracontio,  ac  sane  nolatione  dignum 
est. 

52.  Pressit,  «uppressit  :  simplex  pro  composiio, 
ut   vertere  pro  everiere. 

35.  CAPUT  III.  Joannis  caput  in  disco  positum. 
Mallh.  xiv,  1  seq. ;  M.irc.  vi,  14;  Lnc  m,  19. 

35.  Lethi  leqe.  Albinovanus  de  morte  Drusi  ad 
Liviam,  vers.  5b0  :  Omnia  sub  teget  mors  vocat  atra 
siifls.  Sic  lex  tartaii,  leges inferorum. 

59.  Doemon  ,  pesiis  sxvissima  damnis  accensa 
malorum.  elcOrcus  insaliabilis  e>t.  Draconiius,  I. 
ii,  vers.  551  :  Tarlarus  infelix  uumquam  satiabilis 
umbris.   Adisis  notam  ad  hunc  lociim. 

42.  Snbigit,  adigit  llerodem.  Per  scelera  impia  no- 
latur  impudicilia,  per  fera  gesta  crudeliias.  Rnrsus, 
vers.  61  :  IUa  sed  horrendcc  servans  scelera  impia 
matris.  Scelus  de  vencrc  a  scripiorlbus  sequiorifj 
fevi  frequentcr  dsurpaior 


46.  Virgilius,  I.  n,  Georg.  vers.  491  :  Atqne  mc- 
tus  omnes  et  inexorabile  fatum  —  Subjecit  pe- 
dibus. 

47.  Fortasse  ex  eodem  Virgilio,  libr.  n  AZn.  vers. 
n  8i  :  Qnia  bella  vctabat ;  ut  passim  mulia  alia  ex  prin- 
"  cipe  poeiarum  siimii,   quorum   qusedam,   ut   sese 

nobis  offert  occasio,    inuicamus,   omnia  infiniium 
esset  persequi. 

52.  Natales  dies  olim  magno  apparalu  et  pompa 
celebrabantur.  Scripsii  Censorinus  dc  die  nntali  : 
scripsit  etiam  imer  recenliores  Martinus  Roa,  qui 
peculiarem  librum  iuscripsit  De  die  natali  sacro  et 
profano.  .   .. 

53.  Struereet  instruerc  verba  propria  de  convivns 
et  mensis.  Sc  struere  penum  mensam,  altaria  donis. 
Tacilus  1.  xv  Anual.  c.  57,  «iixit  eii.un  straere  con- 
vivia.  Gooler  commentar.  ad  Prudent.  hymn..v  Ca- 
them.  vers.  140. 


219                                                         C.  V.  AQUIL.  JUVENCl  220 

LiiMiridi  quoniam  conjuucia  superbia  gaudet,     A  65  Juramlique  memor  juris  tamen,  imperat  segre, 

55  In  niedio  juvenum  regiiue  lilia  viigo,  Insontis  csput  inferri,  tradique  puelke. 

Alternos  laterum  celerans  sinuainine  motus,  Illa  (ncfas!)  matris  j-celeraia  ad  gaudia  portat. 

Compositas  lusit  canlu  inodulanle  choieas.  246  Corporis  al  lacerum  flentes  sine  nomine 

Ipsc  sed  iu  primis,  niirala  virginis  arte,  [truncum 

245  Attonitus  stupuit:  tunc  piiemia  cuncln  pa-  Discipulicondunlterr;e,Chrisiumquesequuulur. 

[tere  70  Ille  ubi  cognovii  justi  miserabile  lcthum, 

60  Juraius  spondet,  qusecumque  puella  petisset.  Deserit  insonti  pollutam  sanguine  terram, 

Illa  sed  horrendse  servans  scelera  impia  malris,  Frondosaque  latet  secrelse  Tallis  iu  umbra. 

Urget,  Joannis  caput  a  cervice  revelli,  Sed  populi  immensse  virlulis  dona  sequuntur. 

Et  lance  inferri  proesentia  munera  poscit.  Ule  uhi  credentum  lurhas  in  valle  remota 

Prx-senium  Herodes  pmcerum  suboondere  tris-  75  Convenisse  videt,  morborum  tabe  repulsa, 

[tis,  Corpora  suhjecit  miseratus  multa  medeke. 

LECTIONES  YARIANTES. 

57.  Mss.  nostri  Reg.,  Ottobon.,  Ron;.,  Compositas  B  65.  Poelm.,  pro  d.  s.  ceger  :  in  textu  cum  reliquis 
lusit  cantu  modulante  choreat.  Edili  omnes,  Compo-  cegre.  Nonnulli  sic  interpungunt  :  Juratulique  memor 
sitas  c  thara  jungit  modulante  choreas.  juris,  tamen  imperat  cegre. 

58.  Reg.,  miratus  virginis  artem,  quod  eleganlinp  67.  Fere  omnes  ita  edunt  hunc  versum  :  lllanefas 
esl,  quam  mirata  virgiuis  arte  :  scd  cum  id  in  aliis  matris  scelerala  ad  gaudia  portat.  Fahricius  apposite 
mss.,  el  edilis  consi.inler  asseralur,  nihil  esl  causse,  dklinxil :  Jlla  (nefas)  matris  scelerata  ad  gaudia  pir- 
cur  lectionem  communein  sollicilemus,  praeserlim  lat,  et  in  sccundo  Indice  animadverlit.  hoc  toteo  nefas 
cuin  apud  aiiliquos,Varronem,  el  Pomponium,  miro,  per  paremlicsin  esse  indignantis  parliciilain.  Ut  ma- 
miras,  in  usu  fuei  il,  qu  nl  passifl)  aci  idit  in  similibus  luin,  sic  nefas  inlcrdum  sennoni  iuterseritur  moie 
verhis  deponenlibus.  Infra,  vcrs.  Xo  :  Genitore  pre-  inlerjeciionis.  Vnyilius,  libr.  vin,  vers.  688  :  Bactra 
cato.  veltit,  sequitnrque  (nefas!)  yEgyptia  conjux.  In  Otl. 

50.  Poeltn.,  Fabr.,  nunc  :  melius  alii  cum  Rom.,  nunc  legilur  mairi,  sed  foriasse  Uut  tnalris.  Senlen- 

tunc.   Edili  cum  Rc^.,   patere.  Ott.,  Rom.,  parare,  lia  eadcm  cst,  sive  matri,  sive  matris  legamus.  Pro- 

qiiod  exlnhent  tres  codices  apud  Reuschium,  pm  pa-  bahilius  t.inicfl  est,  Juvencum  scripsisse  matris,  ut 

raturum  esse.  ls  lamen  a  Vulgala  non  recedit.  Ila  lo-  1.  u,  vei  s.  409  :  Surgere  mox  jussitmiraiula  ad  gaudia 

quiiur  Cice.ro,  pro  Ralho,  c.  9  :  His  prcemiis...  qnce  pal.s. 

pateant  sipendiariis  ,  pateant  hostibus,  paieant  scepe  6S.  Ald.,  ac,  pro  at. 

servis.  71.  Reg.,    Otl.,   Hadam.,    Poelmann.,   in   texiu, 

60.  Poelm. ,  Iratus  spondit :  lege  Juralus  spondet.  Reuschius,  insonti.  Rom.,  Ald. ,  Torn.  ,  Bas.  ,  m- 

63.  R<g..  Olt.,  poscens,  non  absurde,  si  ita  inler-  r  sontis. 

pungas  :  Vrgel,  Joannis  caput  a  cervice  revelli, —  El  ^  72.  Reg.,  secreta,  ex  quo  facluin  secretw.  Jam  enim 

latice  inferri  prwstiilia  munera  poscens.  Rom.  cum  pr.Tcessil  Frondosa. 

edilis,  poscit.  75.  Olt.,  vidit ;  supra,  recte,  videt. 

NOT/E. 

55.  Ilatlhacus  h«c  breviter  :  Die  aulcm  natalis  He-  Misitqne,  el  decollavil  Joannem  in  carcere.  El  allatum 
rodis  saltavit  filia  Herodiadis  in  medio,  el  ptacuil  He-  esi  cnput  cjtts  in  disco,  el  dalum  csl  puelUe,  et  aitulit 
rodi.  De  voce  juveinun  pfn  virorum  ,  iioniinum,  di-  matri  sitce.  Codex  Colheri.  Ilalicse  versionis  sic  nar- 
clum  e->t  ad  vers.  3*2  I.  n.  Hic  siguificare  pote-t  pro-  raiionem  cnntrahil  :  Jussit  dari  puellcc.  Puella  autem 
ceres,  e\  vers.  84  :  Prcesentuin  llerodes  procerum.  altuit  inatri  siue.  Hanc  contraclam  inrrnlioncin  con- 
Lipsins,  filect.  11,  1,  notat.  equites  Liierdum  juvenes  firm.il  Juvenciis,  uli  eliam  Hilarius,  qui  ad  hiinc 
voc;iri.  Filia  virgo  exi  filia  puella,  ut  vocatur  a  loc.uni  solum  ail :  l'A  Hcrodes,  tristis  !icei,sacramento 
Marcb.  fidcm  reddidil.  El  mairi  puclla  munus  exliibuil.   Ebi 

56.  Elegans  descriptio  puellse  scite  saltanlis.  Do-  enim  postea  Ililarius  dicat  :  Inter  reliqua  dissoluti 
cebanlur  enim  olim,  utnutic,  puellse  sallare.  llora-  popnli  gandia  in  disco  Joannis  caput  afferiur ,  tamen 
tius,  1.  iii,  od.  6:  Motus  doceri  gaudel  lonicos  —  hoc  cx  antecedenlibus,  vers.  8,  pelitum  est  :  Alilta 
Matura  virgo,  et  fingitar  artubtts — Jam  uutic,  et  in-  prwmonita  a  matrc  sua  ,  Da  mihi,  inquil,  in  disco 
ceslos  amores  —  De  lcnero  mcdilatur   ungui.  Conter  i\  capul  Joannis  BaplisttB. 

Juvenaleni.  sai.  ll,  vcrs.  162seip|.;  Slatium  ,  lih.  i,  GS.  Clossa  Reg.,  sine  nomine — capite,velcognilione. 

silv.  ult.  vers  71  ;  el  .Marlialeni,  inultis  in    locis    de  Juvencus    Virgilium   imilatur  1.  u  /£n.  vers.  557: 

puellis,  praeseitim  Gaditanis.  Jacet  ingens  littore  truncus,  —  Avulsumque  humetis 

0  ).  Pelisset.  Conferri  liuc  p  ss  ini,  <\u.v  Ovidius  capul,  el  sine  nomine  corpus.  Adisi s  not.  ad  Dracnnl. 

cecinit  de  jurameuio,  quo  se  Phoabus  Pliaetoiiti  ohli-  I.  lil,  vers.  475.  Reuschius  puiabat,  referri  id  posse 

gasit  Melam.  liv.  n,  vers.  44seqq.  ad  discipulos,  quorum  noniina  non  iiinoluerunl. 

61.  Servans,   observans  :    sclera   impia,   supra,  69.  Gondunt  lerree  :  vide  »er&'.  24  I.  II. 

vers.  42.  70.  CALUT  IV.  Quinque  pauibus  et  duobtis  piscibus 

01.  Sacer  lexlus  Malihsei  sic  babet,  El  coniristulus  quiuque  Itominum  tnillia  Jeum  sadiasse.  Malth.  xtv, 

est  rex  :  propter  jv.rane  ilitm  aulem,  et  eos,  qui  simul  15  seqq.;  Marc.  vi,  Z\  ;  Luc.  ix,  10;  Joann.  vi,  1. 

recuntbebant,  jnssil  dnri.  Juvencus  innnere  videlur,  72.  Seerela',  sep:,rata\  occuli;e. 

Merodem  coniristaiuin  proptcr  pr;c-entes  proceres ,  7  1>.  Unna  sequuntur,  vnlelicel  ipsum  auctorem  do- 

nisi  ita  verba  dispo;ias  :   Herodes  tristis,  lamen  sub  noruni.  Vel  appetuul  don  i  :  nani  id  ciiam  sigttificat 

pondcre  prcesenlum  proeerum  ,  memorque  jitrisjuran-  sequor. 

di,  i  le.  Imelligi  eiiam  poie-l,  lleiodiin  coiilrislalum  76.  Corpora  mulla,  nempe  inulios  homines.  Pas- 

fui-se   priptcr  proceres,  ei  juramenluin,   quia  his  sim  enim  corpus  pro  hoinine  usurpat.  Subjecilmcdelw 

ipsis  causis  se  impelii  sentichai  ad  csedcm  JoaniLs  pro  sanavit,  aul  curavit  :  nove  hoc  ct  aliis  locis  a 

Bapiista;  imperandani.  Juvenco  dictum  videatur,  cum  de  salute  divinilus 

67.  In  Yulgata  sic  pergit  Matlliseus  :  Jussu  dari.  conccssa  scrmo  sit.j 


221 


EVANGELtC.E  HlbTOmiELIB    III. 


J..mquo  sub  extremo  labeivis  lumine  A 

Discipuli  Christo  suadenl  dimittere  turbas,  l>0 

Utsibiquisque|viretqua?renspcrcornpitavicium. 

80    247  l"e  jubet  cunctis  ibidem  convivia  poni. 
Discipuli  ostendunt,  nihil  amplius  esse  ciborum 
Ni  piscesgeminosetfarrisfragmina  quinque. 
Hoc,  iaqut,  salis  est.   Tum  mox  discumbere 

[  plebem, 
Gramineisqne  loiis  jussit  eomponcre  membiv.      95 

85    Suspiciensquedehinc  coelum,  Genitore  precalo, 
Jpse  duos  pisces  et  quiuque  ex  ordine  panes 
Dividit,  et  dapibus  mensas  oneravit  opimi>. 
Jamque  expleta  jacet  (dictu  mirabile)  pfebfes, 


222 
re  miiiisii  i , 


Bclliquiasque    dehinc   mcn»U 

Bissenosque  sinus  copliinorum  fragminis   kn- 

[  plent. 
243  Coenatum  numerus  lum  millia  quinque 

[virorum, 
Prauerea  populus  malrum  fuil  et  puerorum. 
Oiseipulis  lunc.  iiule  jubet  conscendere  navem, 
Ll  transire  freium,  donec  dimiiteret  omnes, 
1  n  sua  quemque,  viros.  Tunc  moniis  celsa  pe- 

[tivit, 
Secielusque  dcbinc  Genitoris  numen  adorat. 
Jauique  soporala  lorpebuit  omnia  nocte, 
Cum  pu;>pis  medio  sulcabat  in  sequore  fluctus, 


79.  Reg.,  Olt.,  compela.  Rom.,  compita. 

80.AUI.,  Daventr.,  Torn.,  Bas.,  Reusch  cum  no- 
stris  ms*.,  ibidem  :  edili  alii,  itlic,  de  qua  vaiia  le- 
clione  vide  notata  ad  hbr.  n,  vers.  604.  Conferen- 
dus  Vossius,  de  arl.  Gramm.  1.  n,  p.  249,  c.  20, 
qui  nonnullos  legere  itidem  alfirmat. 

81.  Beg.,  Oll.,  nil  :  Rom.,  ni,.it,  quod  editi  refe- 
rimt.  In  Rom.,  niendose,  condinil,  pn>  oslendunt. 

82.  Ald.,  Bas.,  Quam  pisces  :  reliqui  Ni. 
85»  Boiu.,  inqitam  :    ad  \n:\rg.,  inquit,   ciun  coete- 

ris.  Alii,  lu  ,c ;  alii,  tum  scribuut. 

83.  Ott,,  Suscpiensque,  bene  coirectum,  sec.ms., 
Suspiciensque. 

90.  Ald.,  Bis  senosque  sinus  cophinorum  (ragmina 
comptent.  Alii,  cophinorum  fraqminis  implent.  Fa- 
hrcius  ita  eiiaiu  cdidit,  el  in  coninunl.  notal,  fra- 
(jiiiinis  essc  gr;ccisniiiin,  ut  lioc  ipso  libro,vers.760, 
ifinpico  inveuilur  cuin  gcniiivo  :  Coiuplentur  men- 
sa'  lwxlti'  >ine  no.uine  plebis.  Monet  laincii  FaUri- 
cius,  utrumque  locum  in  edilione  Roloinageusi  ii*se 
niuiatiiiii.  Credidei  im ,  Rolomagensem  editionem 
cuin  Aldiua  faccre.  lmplco  cinn  geniiivo  usuri  a wl 
Yirgilius  lili.  i  y£o.  \ers.  219  :  Implentur  veieris 
baccki,  pingitis>ue  fcrinai.  Sic  eliam  compleo  cum 
genilivo  non  seniel  occurrit  apud    Plaut  tim,  el  si- 


LECTIONLS  VARIANTES. 

B  mililer  completus  apud  Juvencum,  h.  1.  vers.  255 
seq.  :  Sporias  ;ue  referri —  Vidistis  rnrsits  completas 
reltiquiarum.  Possisetiam  conjicere  cophinorum  fra- 
gmine  comptent. 

95.  Reg.,  tunc  ipse  jubet ;  elglossa,  ipse  — Chri- 
sius.  Alii  oniiies,  t:  nc  inde  jubet.  Bom.  cum  uon- 
nullis  ediiis  scribil  navim. 

95.  Oli.,  In  siifl  quccque  viros  :  sed  videtur  cor- 
recluin  per  In  sua  quemque  viros,  quod  eleganlius 
est  Fruslra  alios  id  nnitaieeonalos  essehoc  modo: 
7»  sua  qiuvque  viros,  obseivatiim  fuit  a  KociiLmo 
Suitin  cst  res  sua  cmiisque ;  sic  sua  in  plurali. 
Joann.  mx,  27  :  Accepit  eam  discipulus  in  sua.  Tex- 
tu-  Grecus,  mpropria.  Vide  noiam  Vulpii,  ad  carm. 
65  Catulli,  vers  277.  Eleganter  etiam  dicilur  om- 
nes  viros,  qunnque  in  sua.  Ovidius,  iii,  Trist.  el.  4, 
vers  61  :  Dicere  quos  cupio  nomine  quemque  suo.  In 
R<-!<  ,  montis;  cnienda  ner  monles. 

96.  Beg.,  Otl.,  Davenlr.,  Ald.,  Torn.,  Bas.,  no- 
r  men.  Roui.  ciim  lladain.,  Poelm.,  Fabr..  uunien  : 
^  quod  retinendum  censeo,  quanivis  non  mibi    displi- 

ceal  nomen,  quasi  orat  nomen  Cenitoris;  nain  ado,at 
pro  orat  pmii    potest,  et  Evangelisue,  Matthieus  et 
Joannes  verbo  orare  ulunlur. 
98.  Oit.,  fluctuiu;  supra,  fluctus. 


NOTjE. 


77.  Libr.  ni,  vcrs.  561  :   Ultima  labentis  restabal 

porlio  lucis. 

79.  Per  compita  :  M  utlveusait :  Eunles  in  caslella. 
Co npitum,  et  sirpios  in  plnrar?  compita,  esi  locus  ubi 
plmes  viae  confluiiut,  seu  oonipetunt.  Sed  eiim  in 
pagis  agresies  coitvenirenl  ad  compita,  buccina  con- 
vocati,  vel  ul  concilia  sua  habTenl,  vel  ludi,  aul 
s  orilicii  causa  ,  non  absurde  id  iiomen  ad  castella 
designanda  trabitur.  Virgilins,  u  Georg.  582  :  Piyc- 
miaqne  inqentes  pugos,  et  compita  circitin  —  Theseidce 
posuere.  Koenigius  siatuit,  cumpita  pro  vicis  et  pagis 
abusive  a  Juvenco  poni. 

80.  Cowuiuirt  poni,  bocest,  apponi.  Martialis, !.  vm,  D 
epigr.  22  :  Invitas  ad  aprum  :  ponis    mihi,    Galtice , 
porcum.  Sic  boc  verbo  Cato,  Juvenalis  ,  alii  uliintur. 
I>e  vcibo   appono   lali  sensu  plura  exempla   profert 
Arnlzenius  ad  Sedulii  pro'ogum,  vers.   11,  pag.  '29. 

82.  Fragmina.  Scbceiigeniiis  putat,  Juvencum  al- 
ludeie  ad  panesllebra?.orum,  qiri  ita  pr;eparati  crani, 
ul  f iclius,  nuain  noslri,  frangi  possent. 

84.  Virgilius,  1.  viii,  vers.  176  :  Dapes  jn.bel,  et 
sublala  reponi  —  Pocula,  gramineoque  riros  tocat 
ipse  stdili. 

85.  Prccnlo,  passive,  nt  precantur  passive  afVttd 
Noniinn,  c.  7,  n  104,  ex  Euinonid.  Varronis.  Pri- 
scianus  etiam,  1.  viii,  teslauir,  veleres  dhfaefreco 
pro  i>rcci>r.  Ausonius  ,  in  Epliemcr. :  Deus  precandits 
est  mihi. 

S'i.  Exordine  :  Matlhauis  ail  :  Et  dedit  disciputis 
panes,  di.scipuli  aulem  tttrbis. 

87.    Virgilius,   1.   iv   Georg.  vers.  155  :  Dupibus 


mensas  onerabat  inempiis;  et  1.  iii  iEneid.  vers  224  : 
Exstruimi&qiie  toros,  dapibus.iue  epulumur  opimis. 

88.  Virgilius,  I  lii  yEneid.  vers.  650  :  iVam  si- 
mut  explelus  dapibits.  Confer  nol.  ad  Uracont.  I.  m, 
vc!-;.  71   :  Dapibus  canvi  a  repleius. 

90.  Fragminis,  fragnieuloiuin,  ut  legilnr  in  Evan- 
gelio.  O '  voee  caphiins  vidc  not.  ;id  vers.  249  h.  I. 

92.  Populus  ,  nmUiludo  m;v,'na.  \  ide  not.  ad 
wrs  522  1.  l  :  feniin  o,  et  pueri  numer.«ri  non  so- 
lebaut.  Consule  not.  ad  vers.  219  h.  1.  :  Nec  nume- 
ro  qitisquam  matres,  puerosqnc  notavit.  iNoinine  »irt- 
trum feminas  qu as  visa  |ioetiscoinprehendi,notumest. 

95.  CAPUTV.  Jesus  super  mtre  ambulat,  «I  Pe- 
trum  merqenlem  m  tuu  apprehendit.  Matlh.  xiv,  22 
seqq.,  Marc.  vi,  45;  Joann.  vi,  15. 

96.  Secretus  :  vide  nol,  ad  vers.  15  h.  I. 

97.  Melius  coherehil  soporata  ctvn  omnia,  quam 
cum  nocie  :  quamvis  sic  op-u-teal  producere  nllimam 
in  soporata  ralione  solius  c;csui;e,  qnod  non  obslare 
Koenigius  censel.  Onieisius  ex  Lucano  1.  n.  profert 
nox  sopnra  :  Virgilius  eiiam  I.  vi  Mu.  vers.  590. 
Umbrarum  hic  locus  esi,  somrti,  noctisqitc  sopora?. 
Sed  almd  cs-el  nox  soporata. 

98.  Sulcare  ;  ple  lnbiiitiir  navi  secanli  llncius. 
Mc ■  iium  csi,  qnod  ;eqiialiter  distat  a  (luolnis  cxire- 
mis  :  scd  ac<  i|ii  solet  pro  eo,  quod  est  imer  dtio, 
vel  plura,  qtiamvis  mn  uMpialilcr  ab  omnibus  dislcl. 
Viigilius  iit  JEn.  vers.  270  :  Jam  ntedio  apparet 
ftnctu  nemorosa  Zacynthos,  et  l.  x,  vers.  T.Oj  :  Sol- 
vilur,  alqite  viros  mediis  cxpomt  in  undis. 


2-23 


C.  V.  AQU1L.  JUVENCI 


100 


249  Jaciata  adverso  stirgenlis  flamine  venti.   \ 
Ast  ubi  jam  vigilum  quarta  slatione  premebat 
Noctis  iter,  rapidos  atlollens  lucifer  orlus, 
Fluctibus  in  liquidis  sicco  vestigia  gressu 
Suspensus  carpebat  iter,  mirabile  visu  ! 
Jamqtie  propinquabat  puppi,  sed  nescia  naut» 

105  Atloniti  tremulo  vibrabant  corda  pavore, 
Clamoremque  simul  confusa  voce  dederunt. 
Tum  pavidis  Christus  loquitur  :  Timor  omnis 

[abesio , 
Credenlumqneregaivegetansconsianiiaroentem. 
En  ego  sum,  vestrae  doctorem  noscite  lucis. 

410  250  ^Ui  conlidens  respondel  lalia  Petrus  : 
Si  tua  nos  vere  dignatur  visere  virlus, 
Me  pariter  permitte  tuo  super  aequora  jussu 
Fluciibus  in  liquidis  immersos  figere  gressus.  jj 
Annuithis  Dominus  :navem  moxlinquerePetrus 

H5  Audet,  et  innixus  figit  vestigia  ponto. 


2?4 

Yerum  ubi  tantarum  mentem  miracula  rerum 
Terrificant,  ventique  niinas  crebrescere  cernit, 
Paulatim  cedunt  dnbio  li(|uefacta  timore, 
Quae  validum  fidei  gesiabant  ;eqiiora  robur. 

120  Jamque  Simon,  medio  summersuscorpore,  cla- 

[mat: 
Fruciibus  horrendis  peretiniem  deripe,  Christe. 
Dextera  confestim  protenditur  obvia  Petro, 
El  dubilata  fides  verbis  mulcetur  amaris, 
Ascensoeque  rati  contraria  flamina  cedunt. 

125  251  Pwsentemque  dei  sobolem  stuptiere  ro- 

[gantes 

Cuncti,  navigio  socios  quos  casus  babebat. 

Transierat  landem  sulcans  freta  fervida  puppis, 

Optatumque  gravis  comprenderat  anchora  por- 

[tum. 
Conveniunt  populi  rapido  per  liitora  cursu, 

150  Portantes  rcgros,  vestisque  altingere  fila 


LECTIONES  \ARIANTES. 


101.  Ott.,  attollit;  legendum,  attollens. 
103.  Reg.,  mirabile  dictu  :  melius  cxteri.  mirabile 
visu. 
lOfi.  Ald.,  confusa  wente. 

107.  Mss  ,  Tum;  ediii,  Cum,  vel  Tum. 

108.  Reg.,  Credenium  regat  :  metri  lex  exigit  Cre- 
dentuivqueregat.  Oti.elapr.  m.Reg.scributilvcgi^iHs. 

110.  Rom.,  Ald.,  respondii  :  alii,  respondet. 

113.  Reg.,  non  mersos;  reliqui  immersos  :  cujus 
gloss:i,sive  exidicaiio,  esi  non  mersos.  Re  veraiminer- 
sus  apud  plerosque  scriplores  idein  est,  ac  mersus. 
Sed  praepositio  in  in  hujusmodi  composjlis  interdum 
negat  :  ex  quo  dii|ilex  contraria  orilur  significaiio, 
ii t  intectus  accipilnr  pro  tecto ,  et  pro  non  tecto.  Iu 
Torn.  mendiim  erat  vigere,  quod  Latmius  in  Biblio- 
lliei  a  su:i  einendavit  per  figere. 

1 1 1.  Reg.,  post  pro  hio.t.  Rom.  scribit  navim. 
1 1 9.  Rom.,  wquore  :  sensus  po-tulai  crquora. 
121.  Rt*g.,  Oll.  cuin  muliis  eduis  deripe  :  Rom. 

CUIM  aliis  diripe. 


122.  In  Ollob.  videlur  fuis^e  a  pr.  m.  pnctenditur  : 
quod  s:ine  non  dispticet.  Communis  scriptura  est 
proleudiUo . 

124.  Ott.,  et  Rom.  scribunt  Ascenseque,  nnn  As- 
censa^que  :  forlasse  legendiim  Ascensaque  rati  in  au- 
ferendi  casu.  Iu  Reg.  glossaest  Ascensatque —  a  Chri- 
sto.  Maith.  xiv,  52  :  Etcum  ascendissent  in  naviculam, 
cessavit  venlus.  I  i  anliqua  vero  versione  ex  ms. 
Colb.,  Ei  cum  ascendisset  in  naviculam,  cessavit  ven- 
tus.  Sic  eliam,  aul  siniili  modo  alii  veteres  codices  : 
sed  dniabr.,  El  ascendentibus  in  navi,  quievit  ventus. 
Sabalierius  pro  d.  s.  jn  Juvenco  exliibet  flamina,  et 
ipse  praefert  flumina,  quod,  nescio,  nbiriam  invene- 
ril  :  nam  mss.,  el  edili,  quos  vidi,  habent  flamina, 
et  lextus  Evangelii  requirit  flamiua. 

126.  AU\.,Cuncti  naviglo  socii,  quos  :  melius  alii 
socios,  sed  in  pleiisque  iiiinus  opportnnc  distingui- 
tur  roganles,  — Cuncti  navigio  socios  quos  casus  ha- 
bebat. 

150.  Rom.,  adjungere  :  lege  attingere. 


NOT/E. 


100.  Mallhaeus  :  Quarla  autem  vigilia  noctis.  Qna- 
tuoreranl  vigiliie  n.iciis,  quarum  singulie  tribus  ho- 
ris  consialiant :  hae  aiitem  trcs  lior:e  aestivo  lenippre 
br.viores  eranl,  biemali  longiores.  Stutio  est  locus, 
ulii  mililes  stani  pr.esiiliicausa,  ei  sumilurpro  ipsis  ini  - 
lililius,  pro  cnslndia,  el  vigilia.  Hinc  origo  iiominis 
siaiionumecclesiasiicaruiii,dequiljusmagiiadoitiiii;e 
copa  agit  V.  C.  D  Gaspar  Bei  talazone  Can.  Reg.  Lat. 
Abbas  perpeluus  in  Dissert.  de  Festis  part.  n,  cap.  5., 
ac  rursus  in  opere  Dejejunio 


117.  Terrificant  :  verbum  Lucretii,  Yirgilii,  Slalii, 
et  aliorum  poeiarum.  Probum  pariter  veibtini  est 
crebrescere,  sive,  ut  alii  S(  ribunt,  crebescere. 

118.  Liquefaeta,  quia  Petrum  anlea  sustinuerant, 
perinde  quasi  solida  essent. 

119.  Validum  fidei  robur ,  fidem  ,  cum  robusta 
eral,  »t  valida.  Similis  pbrasis  occurril  h.  I.  vers. 
191,  277.  Vide  not.  ad  1.  i  vers.  478. 

122.  Mallhaeus  :  Extendcns  manum,  apprehendit 
eum.  Jiivencus  dexteram  nominat,  qna  saepius  auxi- 


103.  Suspensus,  soblatos,   non  mersus.  Virgilius  p  liuni  praeslatur;  quae  etiam  fidei,  et  potenliae  signum 
1.  vii,  vers  810  :  Yel  mure  per  medium  fluctu  suspensa      est. 


lumenli  —  Ferret  iter.  Plinius  I.  viil,  ep.  20  :  Iiad 
aqua  pariter  suspensa,  et  mersa. 

105.  Naula?  vibrabant  corda  pavore  videtur  figurate 
dicluai  pro  pavor  vibrabat  corda  naulurum.  Claudia- 
nns  I.  iii  de  Rapt.  Pros.  v.  152  :  Imis  vibrat  tremor 
osta  mednllis.  Ovidius  Heroid.  epi>t.  11,  vers.  77  : 
Sic  mea  vibrari  pallentia  membra  videres. 

10".  Timor  omnis  abesto  ex  Virgibo  1.  xi.  Vide 
etiain  Prudentium  I.  n  conlra  Symin,  v.  75G. 

108.  Mallha.Mis  :  Habete  fuluciam  :  ego  sum  :  nolite 
timere.  Juvencus  aliam  veisionem  vidorai,  qtise  ex- 
siat  in  mss.  Sangerm.  i,  Corb.  i  et  2,  Clarom., 
Constantes  eslole  :  nolite  limere  :  ego  sum;  sed  in 
Corb.  I  solum  est  :  Conslaules  eslole,  et  nolile  limere. 
Hilarius  ad  linnc  locuin  :  Quibus  mox  Dominus  locu- 
tus  est,  el  conslantes  esse  jussii ;  et  postea  :  Dicet  : 
Eqo  sum.  Vegetans  conslantia  est  lides,  quae  vers- 
077  1.  m  dicta  esi  credendi  tubstaiitia, 


123.  Dubitata,  dubia.  Non  dissimili  signilicatu  alii 
hoc  participid  usi  sunl.  Albinovanus  ad  Liviam  eleg. 
i,  vers.  84  :  El  concors  pietas,  nec  dubitatus  umor. 
Conlraria  aniem  inter  se  videnlur  mulcetur,  et  verbis 
amaris.  Juvemus  in  ipsa  objurgalioiie  cleuienliam 
Salvatoris  collaiidat. 

125.  Stupucre,  admirali  sunt,  ul  alibidiclum.  Sed 
quid  sihi  vult  rogunles?  Nam  Hallbaeiis  solum  ait  : 
Qui  autem  in  navicula  erdiU,  vcnerunt,  et  adoraverunt 
eum,  dicentes  :  Vere  f(Uus  Uei  es.  Sumit  eigo  Juveu- 
cus  rogantes  pro  adoranles.  De  hoc  vcrbo  rogare 
siinpliciter  posilo  pro  rogure  Deum  vide  nol.  ad  I.  i 
vers..  48. 

127.  Fervida  epilbelon  proprium  freti,  quod  a  fer- 
vendo  dicilnr,  ut  docet  Varro  1.  vi  iiuih.  15  ling. 
Lal.,  cap.  5. 

150.  Vestis  flla  exlrema,  fimbriam  ,  ut  ioqilitur 
Ma(ibxo9<  Vidc  I.  n,  vei?.  593  et  »eq. 


225 


EVANGELICE  HISTORLE  LIB.  III. 


Extrema  exoptant,  miroque  hoc  munere  cuncli  a 
Credentes  referuol  plenam  per  membrasalutem. 
Ecce  Pharisaei ,  Scribseque  hinc  inde  dolosi 
Capiantes  Cliristum,  promunt  fallacia  dicta  : 
135  252  Cur  tua  discipulos  patilur  doctrina  labare 
Pr;eceplisveterum  ?  inanibus  quos  ctira  lavandis 
Praeterit,  assumuniquesimulcumsordibus  escas. 


226 
Lle  sub  haec  fatur  :    Magis  hoc  est  qnscrere 

[dignum, 
Trangressi  praecepla  Dei  quod  proditis  omnes. 
140  Namqtie  Deus  mortem  defixa  lege  minatur, 
Si  genitor  cuiquam  verbo  hedatur  amaro, 
Vel  genilrix  nati  verbis  pulselur  acerbis. 
253  Lrita  vos  isthoec  facilis  perversa  docendo. 


LECTIONES  VARIANTES, 


151.  Mss.,  tniroque,  cum  multis  edilis.  Ald.,  cum 
aliis,  mirumque.  Fabricins  ila,  sed  ,  ut  advertit  in 
Commeni.,  |>er  parenlhesin  exoptant  (mirumque)  , 
hoc  munere ,  ac  similia  profert  ex  Terlulliano  ,  et 
Paulino.  Reuschius  propter  que  adjectum  mavult 
miroiiue. 

152.  Iladam.,  plena  :  corrige  plenam. 

155.  Doelin.  iu  texlu  cum  aliis  ,  palitur  doclrina 
labare,  pro  d.  s.,  lapsare  fcrunt  documenta.  lia  legit 
Badius,  et  sic  explic;it,  lapsare,  id  est,  frequenter 
labare.  Feruni,  paiiuiiluf.  Eam  lectionem  non  ma- 
lam  esse,  puriv.  anliquilatis  servanlem  vesiigia,  ait 
Reuschius  :  qui  observat,  nequo  de  documento,  ne-  " 
que  de  doctriua  quidquam  legi  apud  Evangelislas. 
Alibi  Juveurus  primam  producit  in  labat,  ut  dictm 
ad  vers.  575  h.  I. 

150.  Rum.,  labare? —  Prceccpti  veteris  manibus. 
Reliqui,  labare  —  Prceceplis-  veterttm?  manibus ,  vel 
iabare?  — Pr&ceptis  veterum  manibus.   Reg.,  quos 


cura  :  sed  fortasse  fuit  nam  cura,  ut  habent  alii.  Cla- 
rius  est  quos. 

159.  Ald.,  Poelm.  pro  d.  s.  ,  mandata.  Mss.  ,  et 
alii  ediii,  prcecepia.  Ott.  quod  ,  sed  correctum  per 
quid,  (|uod  in  nexu  litterarum  Rom.  innuere  videtur. 
Plerique  quod. 

140.  Hadam.,  Poelm.,  defixa  morte ;  alii  editi  cum 
mss.,  defixa  lege.  Maitb.  xv,  4  :  Honora  patrem,  el 
malrem  :  et  qui  maledixerit  palri,  vel  matri ,  morte 
moriatur  :  ex  Exodixx,12,  et  Deuter.  v,  16. 
Ilinc  fortasse  aliqui  commenli  sunt  :  Namque  Deus 
mortcm  defixu  murte  miuatur,  sed  melius  est  defixa 
lege. 

141.  Reg.,  cujusquam  :  corrige  cuiquam  :  hac 
pbrasi  non  semel  u<us  est  Juvencus,  ul  cuiquam  pro 
a  quoquam  usurpet. 

143.  Rom.,  ista  hcec;  Reg.,  Olt.,  Ald.,  isla  pro 
isthcec,  quod  habent  plerique  editi.  In  ista  produce- 
retur  ultima  ratione  cyesurae. 


NOTiE. 

131.  Omeisiusnequemandatum  Dei  babere,  neque  dicith 
promissinnem  ait ,  quod  reliquise  sanclorum  post 
moriem  ipsorum  prosint  ad  pellendos  morbos.  Sed 
cum  Deus  anctor  sit  miraculorum,  quid  prohibel  fa 
teri,  reliquias  sanctorum  eiiam  po»t  mortera  ipso- 
rum  prode-ise  ?  Immo  sanctos  in  coelo  existentes 
recte,  et  wiUier  invoeari  a  nobis,  eorumque  reli- 
quias  reliiuoso  cultu  colere  maxime  houesium  esse, 
ex  sacrislitieris,  traditione  apostolica,  et  communi 
Ecclesi:e  usu  exploratum  esi.  Adisis  Pichlerum 
Tbeolug.  Pnlem.  part.  n,  controvers.  2. 

133.  CAPUT  VI.  Lavandas  esse  manus.  Item  quce  ~ 
ex  ore  exeunt,  non  quw  intranl,  hominem  coinquinare.  ^ 
Matib.  xv,  1  seqq.  ;  Marc.  vn,   1,  etc.   Prima  pars 
nielius  exponeiur  :  Accusatosdiscipulos,  quod  manus 
nou  laiarent,  Christus  defendit. 

134.  Captanles  Cliristum,  conanles  capliosis  verbis 
illaqueare.  Plautus  Ampli.  i,  1,  2(»9  :  Quid  me  captas, 
caruufex?  Vide  nol.  ad  vers.  084  h.  1. 

130.  Malth;ei  verba  sunt  :  Quare  discipidi  (ui 
Iransgrediuntur  tradilionem  seniorum  !  Non  enitn  la- 
vanl  munus  stias,  cum  panem  manducant.  Koenigius 
exponil,  Cura  prwterit,  scilicet  eos,  vel  prceterit  po- 
siium  pro  iiegligitur,  omittilur.  Senienlia  a  Juvenco 
non  satis  clare  exponilur  :  sed  fortasse  locus  in 
mendo  cubat. 

159.  Transgressi  proditis  praecepta  Dei.  Idem  ac- 
cusativus  regitur  a  duobus  verbis.  Prodere  pro  dese- 
rere.  Cicero  iv  Acad.  c.  8  :  Vir  bonus,  qui  statuit 
omitem  cruciatum  preferre,  inlolerabili  dolore  lacerari 
potius ,  quam  aul  officiumprodat,  aut  fi.lem.  Mallh;cus 
ail  :  Transgredimini  mandalum  Dei.  Irenams  1.  iv,  D 
cap.  9  :  Frustramini  prceceptum  Domini.  Hieronymus 
in  Isaiam  cap.  xxix  :  Prceteritis  m&ndalum  Dei.  Au- 
giistinus  in  Galat.,  tom.  m  :  Dissoltentes  maudatum 
Dei.  Siricius  Papa  ep.  10  :  Rejecistis  mandatum 
Dei. 

1 52.  Pulsetttr,  vexelur,  et  quasi  incusetur.  Seneca 
llerciil.  Oct.  v.l  (>71 :  Superos,  et  ipsumvocibut  pul- 
sans  Jovem.  Claudianus  iu  prologo  I.  2  in  Euirop. 
V.  51  :  Improbe,  quid  pulsas  mulicbribus  astra  quc- 
relis  ?  Vidc  not.  aJ  I.  1,  versoOl,  et  vers.  172  h.  I. 

143.  Explicandus  nunc  esl  locus  Evangelii,  quem 
Contrahit  Juvencus.  Matlhaeus  xv,  5,  6  :  Vos  aulem 


Quicumquc  dixerit  patri,  vel  matri ,  Munus 

quodcumque  est  ex  me,  tibi  proderil ;  et  non  honorifi- 

cabil  palrem  suum ,   aut  matrem  suam   :  et   irrttum 

fecistis  mundalum  Dei  propter  traditionem  vestram. 

Marcus  vn,  11,  12,  13  :  Vos  autem  dicitis  :  Si  dixe- 

nt  homo  patri,  aul  malri ,  corbdn  (quod  est  donum) 

quodcumque  ex  me  tibi  profuerit.  Et  ultia  non  d>mil- 

tilis,  eum  quidquam  facere  patri  suo,  aul  malri :  re- 

scindentes  verbum  Dei  per  tradilionem  vestram,  qttam 

Iradidistis  :  et  similia  hujusmodi  multa  facitis.  Putat 

Sabatierius,  Juvencum  verstim  5  Matlhsei,  et  11  ac 

12  Mtrci  non  reddidisse.  Sed  Juvencus  toiam  sen- 

lentiam  comprehendit  hoc  versu  ,   Jrrita  vos  islhcec 

faciiis  perversa  docendo.  Deus  dixerat  in  Exodo  xx, 

12  :  Honora  patrem,  et  malrem  ,  etc.  Hoc  Dei  praa- 

ceptum  Scriba3  et  Pharisaei   perversa  sua  doctiina 

irritum  faciehanl.  Qusenam  autem  erat  illa  perversa 

doctrina?  Slaiuebaiii,   Filium,  qui   Deo  ea  bona 

vovisset,  ex  qnibus  parentcs  alere  lenebatur,  neque 

ultra  leneri,neiue  po>se  parentes  exejusmodi  con- 

secratis  bonis  alere.  Exstant  adhuc  in  Talmude  sa- 

crilegi  hujus  dogmatis  non  obscura  vesiigia.  Maldo- 

naius,  qui  plures  alias  inlerpretationes  refert,  cuin 

Strabo,  Hugone,  et  Lyrano  aliter  exponil  :  Quod- 

cumque  ex  me,  h.  e.,  quodcumque  obtulero  Deo , 

tibi  proderit ,  perinde  erit  ac  si  lihi  dedissem.  Nam 

ii ,  pro  quibus  sacrilicium  offerebatur,  sacrilitio, 

nisi  bolocaustum  esset,  vescebantur.  Is  ergo,  qui 

ila  dicat,  et  ultra  parentibus  non  aliis  modis  beuc 

fecerit,  culpa  vacabit,  nimirnm  ex  perversa  do- 

Clrma  Pliarisacorum.  Peculiaris   esl  leclio  in  Evan- 

geliario  vetusiissimo  Tridentino  apud   Matihaeum 

hoc  loco   :   Vos  antem  diciiis  :   Quicumque  dixerit 

patri ,  aut   mairi  :  Donum  meum   proficiel  libi ,  nou 

honoravit  patrem  suum.   Et  evacuasfis  verbum   Dei 

propier    traditionem    vestram.    Apographum    hujus 

Evangeliarii  exemplar  mecum  perhuinanitcr  com- 

municavit  cl.  pra?sul  Simon  de  Magistris,  episcopus 

Cyieneosis  :  cujtis  mihi  in  posterum  nonniillus  erit 

usus.  Codicem  autographtmi  describil  in  prsefaiionc 

ms.   Ronellus  a  Cavalesio  Relormatac  provincise  S. 

Vigilii,  qui  suhscribit  Tridenli  ad   S.  Rernardiniim 

11  Maii  1762.  Codex  igitur  est  membraneus  abaliis 

membraneis  codicibus  vel  ob  subtilitatem  diversus, 


2*7  G.  V.  AQUIL 

254Quam  manifesla  vigent  de  vobis  dicta  pro-  ^ 

[pheise! 
145  Me  populus  summis  labiis  snblimat  honore, 

Sed  diversa  procul  cordis  secreta  pererrani. 

Accipiie  ergo  omnes,  auresque  adveriile  cordis : 

Non  Ulata  homini,   fuerint  qiisccunique,  pn- 

[dendis 

Sordibus  aspergeni,  vitaeve,  animove  scdebunt: 
150  Erumpunl  hominum  sed  quae  penetralibus  oris, 

Internam  misere  maculabunt  ediia  mentem. 

Discipuli  Christo  memorant,  quod  verba  lo- 

[quenlis 

Occulio  carpanl  Scribarum  peclora  nisu. 

Ille  dehinc  :  Genitor  plantarum  scmina  nosler, 
155  Quk  non  ipse  sui  consevil  in  aequore  ruris, 

Abjiciet  penilus  radicibus  eruta  longe. 

Csecus  forie  ducem  cxcum  si  naetos  oberret,      B 


JUVENCI  228 

255  Decidet  infoveam,  pariter  demersus  uter- 

[f|ue. 
Tunc  petit  absolvi  Pelrus ,  quid  qu;rstio  vellet, 
160  Ipse  Pharisaus  quam  mox,  scribisque  dedisset. 
Tum  saior  oeternse  respondil  lalia  vitai : 
Vos  etiam  duro  discluditis  omnia  corde 
Jussa,  nec  admittit  meniis  dubitatio  lucem? 
Nam  quaecumque  hominum  veniunt  exlrinsecus 

[  ori , 
165  In  ventrem  cedunt,    animoque  incognita  cur- 

[ i unl . 
Qu?c  vero  interno  concepla  e  peclore  promunt 
Ora  hominum,  nientem  possunt  aspergine  labis 
Polluere,  immundoqiie  hominem  niaculare  pia- 
Seieto  cordis  proniunlur  noxia  \iia:  [clo. 
170  Consilii,  el  ca.-des,  el  furla  nefanda  lororum, 
Etfraudes/allaxquehoniinumprotestibuserror, 


LECTIONES  VARIANTES. 


144.  lu  Reg.  viilelur  fuisse  urgent  pio  vigent. 

1  K3.  Rom.,  pererrat,  retine  pererrunt. 

148.  Poelin.  pro  d.  s  ,  humines,  scilicet.  lllata 
non  aspcrgeni  surdibns  liomines,  eic.  Mss.,  cum  aliis 
ediiis,  homini. 

150.  Reg.,  Olt..  penelrubilibus  :  qui  error  alibi 
etiani  in  nostris  niss.  occiirril  pro  penelrulibits. 

155.  Reg.,  Occidto  carpant,  et  glossa,  dctrahnnt. 
Abi,  Occullo  iralicreni.  Pro  risu,  quod  habent  oiiincs, 
re^tiiuo  ex  eonjectura  uisn  ex  diclis  ad  I.  n,  vers. 
553.  Mallbams  ail  :  Audilo  verbo  Iwc,  scandalizali 
sunl. 

154.  In  Reg.  fuit  plantatarum,  sed  eorredum  per 
ptantarum. 

155.  Reg.,  suo,  ex  quo  faclum  sui. 

156.  Roiu.,  Penitus  abjiciet  :  einenda  Abjicicl  pe- 
niius.  Westh.,  longa;  ad  marg.,  longe,  quud  melius  C 


est. 

157.  Reg.  scribit  nanctus,  quod  in  Oli.  videiur 
St  ri|iiuin  a  |ir.  m.  Pro  obcrrel,  Ald.,  Bas.,  oberrans. 

158.  Reg.  el  ;i  p».  ni.  Ott. ,  Decidil.  Rom.  ,  com 
eilihs,  Decidel.  Lego  demersus,  cuiii  mss.,  polius 
quam  dimersus,  cuin  nonnullis  ediiiouihus. 

150.  Oli.,  velit  ,  sed  videlur  fuisse  vetlel,  quod 
unice  veruni  est. 

1*  3.  Alii  inierrogalionis  notam  post  lucem  appo- 
niiii!,  alii  secus.  Alaltlucus  :  Adhuc  ei  vossine  iniel- 
lectu  estis  ? 

loi.  I ii  Reg.  a  pr.  m.  videtur  fiiisse  oris  pro  ori. 

166.  Rom.,  concepta  peclorc;  le;.>e,  concepta  e 
peclore,  ut  versus  conslet.  Aldus  inierpungit  pro- 
munl, —  Oiyi  hominum  mentem;  ineiiu.s  alii,  promunl 
—  Ora  Iwminum  meuteni. 

170.  Reg.,  Concilia;  caeleri,  Consilia. 


NOT^. 


sine  iagmteuU),  M  modo  serico  tantum  velo  invo- 
lnius,  es  qua  f.ictu.n,  ut  Evangelium  Matiha:i,  qnwl 
est  primum,  ei  Evangeliuin  Marci  ,  quod  e-i  ulti- 
niuin.  mnica  sinl,  atque  iinpcrlecta.  Formam  lia- 
bet  inter  oblongam,  ac  quadralam  inediam,  du;ibus 
coluiiinis  utrimquc  digestus,  quarum  omnes  initi  les 
cubiiales  sunl.  Colorem  exhibet  purpureum ,  et 
ino  lo  ex  vetustale  in  plerisque  locis  siibobscurum, 
argenteis  ch.iracle.ribus,  quorum  speciinen  Bonellus 
ipse  dederal  vol.  U  operis  Sotizie  Islorico—Critiche 
pag.  62,  nonnullis  etiam  aureis.  Ordo Evangoliorum 
per.iiiUquiis,  scibcel  secundum  Maitha-iiin ,  se- 
cuodiim  Joaunein,  secundiim  Lucam  ,  ( si  enim 
.sciibilur)  secunduin  Mareum.  Vetustain  quoque 
ortbographiam  perpetno  ensnxl i' .  Nulla  ,  aul  rara 
sunl  verha  conlracla.  Bonellus  exemidum  id  uor- 
niani  SUltograpbi  ea,  qua  par  erat ,  lidebtitc,  dili- 
gentia  ,  >e  relii;ione  ({iiani  evacli.T-imum  exbibuil : 
nolas  veri)  qiusdain  margini  adjectis  seeund;i  inaou, 
sed  D  m  t»'i-i  inillesiiiiuin  exaratas,  pra;lerinisit. 

115.  Subiinuii  :  verbuni  Ennii,  elCalonis,  rpiod 
cadeniis  L  itioalis  scriplnes,  impioliaule  lM';ismo, 
reduxerunl,  Apuleiu^,  MaiuertiuiH,  Macrobius,  l'iu« 
deoiius,  aliiijue. 

146.  Cord  ■    .  ■  .  d  :  bbr.  n,  vers.  i    ■. 

147.  An/es  cotdia  :  Mailliams;  Audite ,  et  inieiU- 
gite.  l'aulinus  ui  P.megyr.  Celsi :  Ergo  oculosmentis 
(Jiiisto  ttuttn  ua,  el  aures. 

151.  Ediia,  b:ris  emissa,  divulg;Ua. 
455.  Scnbarum  pectora,   b.  e.  Scribse.  Ila  enini 
loqui  aiiiat  Juvencus. 


I) 


15o.  Aiguor  planitiem  designat.  Adisis  comment. 
ad  livmn.  II  Perist.  Prtidenlii  vers.  185.  Virgilius 
1.  vii,  vers.  781  :  Filius  ardentes  hai:d  sccius  wquore 
campi  —  Exercebat  eqaos  :  et  sine  addilo  campi,  vel 
ruris  I.  i  Georg.  vers.  97  :  Et  qui  proscisso  quxc  sus- 
citat  cequore  terga — Rursus  in  obliquum  verso  ptr- 
rumpil  arulro. 

159.  Absolvi,  defmiri ,  demonslrari.  Solinus  cap. 
ii,  al.  8:  Bocchus  absolvit  Galtorum  veterum  prcpngi- 
nem  mnbros  esse.  Barnabas  Brissonius  ex  leg.  59, 
§  1,  de  maniim.  testam.  observai,  ubsolvere  esse 
verbtim  juris  pro  satisfacere  qu;csiioni  propositae. 
Verba  Digest.  loc.  cit.  sunt :  Videlur  absoltisse  et 
id,  de  quo  qucerilur. 

160.  Mox  pro  pauto  anie  rarum  cst.  Columella  I. 
iu,  c.  2u  :  Ue  allero  ,  quod  mox  proposueratn ,  uiliil 
dubiio. 

161.  Discludilis ,  excludilis.  M.urobitis  I.  vi  Sa- 
lurn.  cap.  4  aflirnial,  verbiim  boc  discludo  ferire 
aures,  ul  iiomiiii  :  «ed  illud  Li  Virgilio  tiielor  au- 
ctorilate  Lmretii.  Adde  C33^areo»,  Ci(  enuiefii,  alios. 
Forcellinus  iocaule  Macrobio  affingii,  <|Uod  in  ver- 
buo»  dis(  Imlo  ooviioi  esse  asserueril. 

I  >).  Secreto  cordis,  ut  alibi  in  plurali,  Cordis  sc- 
creta. 

170.  Furta,  concubitns  illicili  apud  poelas  passim. 
Prudeiilius  hyinn.  10  Perisi.  vcrs.  183:  lnceta 
fenent,  furta  mcerhorum  calent. 

171.  Fiiltux  error  hominum  pro  teslibtis,  falsa  le- 
stimonia,  ut  loquitur  Matth;eus. 


329  EVANGELICiE  HISTORLE  Llli.  III.  550 

25S  P'1  r.ibid*  coelnm  pulsans  insania  vncis.  \         Redderet ,  el  miserve  (nndem  resipisse  liceret : 

Tnnc  eiiam  prccibus  sectantum   discipuloruin 


H;ec  sunt,  quae  maculant  hominem,  quoc  sordi 

|  bus  iinplenl. 
Illolis  atitem  manibus  non  poiluit  umqiiam 
175  Corporis  arbilrio  tcrrenum  suntere  victum. 

Haec  ubi  dicta  dedit,  pulcberriina  rura  Syro- 

[rum 
Sidonemque  ,  Tyrumque   peiit :    cum   femina 

[  fusis 
Crinibus,  et  precibus,  n;itam  causala  jacenlem, 
Volvilur,   et  laciium   non  desinit  anxia  Cbri- 

[stum 
180  257  Orare,   ui  mentem   vexatam    dxmone 

[saevo 


Respondit ,  proprias  genitoris  malle  bidenles 
Cogere  ,  quas  vanus  laie  disperserat  error. 

185  Creliritis  instanii  tum  lalia  falur  lesus  : 

Natis  quisque   suis   panem  non  delrabel  um- 

[quam , 
El  canibus  jaciet.  Tum  talia  femina  fatur  : 
Miearum  salteni  canibus  sua  portio  roensrc 
Deeidil,  et  nihilo  dominorum  coena  gravaiur. 

190  258  Tum   Dominus  loquitiir  :    Venianl    tibi 

[digna  salutis 
Prsemia,  quae  lidei  meruerunl  robora  lantao. 
Talia  Salvator  verbis  ,  et  voce  locuius  , 


LECTIONES  VARIANTES. 


172.  Reg. ,  Rom.,  cum  pluribus  cditis,  Et  rapidw 
ccelwn  pulnans  insania  vocis.  Otl.  a  pr.  m.,  E>.  rabida 
coelum  pulsans  insania  vocc,  a  sec  m.,  iit  rabida? 
ccelutn  pulsans  insaniu  vocis,  qtmd  Ald.,  Bas..  Tom., 
Poelm.  prod.  s.  cxprimunt.  In  Evangclio  blasphe- 
mice  dicunlur,  qu;e  hoc  versu  explicanlnr  :  itaque 
rabidce  vocis  apiius  videlur,  quam  rapidie  vocis. 

175.  Fabr.,  maculeiil :  corrige,  maculant. 

174.  Reg  ,  Oltohon.  scribunl,  lnlotis.  Davenfr., 
mcndose,  putlwt  pro  polluit. 

177.  Aldus  edidit  cum  plerisque  Sidonem,  Ty- 
rumque  petit,  in  Erratis  vero  emendavit  Sidonemque, 
Tyrumque  peiit,  quod  seciilus  est  Omeisius ,  plau- 
denle  Gallandio.  Haec  lectio  c<Mifirma!ur  noslro  co- 
dice  Reg.,  ubi  scribUur  Sydonemque.  Revera  sic 
nielius  metro  consulitur:  nain  prima  in  Tyrus  cor- 
ripitur  ah  Avieno,  Priseiano,  et  Prudeniio  v.  496 
llamarl.:  N on  illum  regina  Tyvi.  Pos-.ei  smtineri 
lcclio,  quaa  commuuiur  esi,  Sidonem,  Tyrumque  pe- 
lit  :  nam  in  htijusmodi  nomiuibus  prOj>riis  diverso 
iniervallo  quaniitaiis  efferendis  neque  Juvenctis,  ne- 
que  alii  poetae  Christiani,  immo  neque  alii  profani 
Chrisiianorum  poeiarum  sequales,  nimium  rebgiosi 
fuerunl.  Sed  hoc  loeo  Juveucus  viileliir  corripere 
voluisse  primam  in  Tyrum:  alioqububxissei  Tyrum, 
Sidoncmque  pelit ,  seciilus  ordioem  Evangclistrc  : 
Secessii  in  purtes  Tyri,  ct  Sidonis.  Rom.,  Ald.,  Bas:, 
tum  femina;  alii,  cum  femina. 

17y.  Rom  ,  Sidvitar :  reiiiie,  oem  aliis.  Volvilur, 
nisi  forle  iutelligalur,  fasis  trinibm  ,  et  precibns  sol- 
vilur,  ul  h.  I.  v.  554,  Fleiuque  solutus ,  etc.  Rom.  , 
Reg. ,  Ollob.  ,  desinit ,  quod  edilum  esl  a  Fabricio. 
Pleraeque  ediuones,  deserit. 

181.  Oti.,  Resipire  ;  supra  ,  pro  d.  s. ,  resipisse. 
In  Rom.  etiam  puio  fuisse  ,  a  pr.  m.,  resipire.  Com- 


B  munis  scriplura  est  resipisse  ,  magisque  proban  la. 
Resipio  et  resipisco  inierdum  sigMfic.nl  ad  priorcm 
meniis  stalum  redire  :  scd  resipio  hoc  sensu  fcre  iu 
prycieritis  adhiheiur ,  in  aliis  teinporibus  Irequeniius 
adliibelur  resipisco.  Vide  not.  ad  vers.  72  I.  u  :  In- 
swium  vero  juvenem  postquam  resipisse. 

184.  Rom.  ,  Corrigcre  ,  quas  ,  repiigaanle  melro. 
Olt.  ,  quos ;  pro  d.  s.  ,  quas  :  sen-us  quas  poslulat. 

185.  Oil.  ,  tum  Jesus  lalia  falur :  rasura  indicai  , 
ita  fnisse  in  Reg.  ,  a  pr.  m.  Editi  cum  Rom.  ,  tum 
talia  fatur  lesus  ,  quod  iei.eiulum  esl.  Eisi  enim 
scriptura  Oftob.  sustineri  possit ,  lamen  ea  siylnui 
Juvenci  non  redolel  ,  cuin  Juveacus  noinen  Jesus  iri- 
syMabum  semper  faciat. 

186.  Rom.,  panes  pro  panem.  Ald.  ,  B.is.  ,  de- 
traliit  :  plenqne  ,  detialiet. 

187.  Reg.  .  Et  caiiibusjaeial  :  melins  Uom.,  Ald., 
Bas. ,  Ut  canibm  jacial.  Leciio  Oli.  cum  aliis  ediiis 
recte  proicdit,  Et  canibus  jaciet. 

r  189.  Otl.,  Poelm.  ,  in  textu  ,  Torn.  ,  Hadam.  , 
^1  Decidet  ,  ct  niliilo  domiiiorum  ccena  gravatur.  Ald.  , 
Bis.  ,  Decidit ,  atqne  nilv.l  dominorum  coena  gravatur. 
Poelm.,pro  d.  s.  ,  Decidit  ,  cl  mkilo  dominorum 
caena  gravetar:  sic  Rotn.  ,  sed  gravutur.  Keg.  :  De- 
cidit,  et  niliil  dominorum  cozna  gravaior ,  supra  gra- 
vatur.  Renschius  DeciJ.it ,  et  uiliilo  dominorum  coena 
gravaiur  hoc  sensu  :  Calellis  porliones  de  inensis 
projiciuntur ,  ncc  siuiipins  ideo  major  est  impen- 
dendus,  neque  dapidus  mensa  magis  oncr.imla.  Non 
tamen  improbal  Badii  lectionem  :  De.idut  ,  atque 
milii  dominorum  cccna  gravetur.  Quisi  dicat  mulier  : 
Canis  insiar  micas  de  mensis  dominorum  deciden- 
tes  colligere  geslio. 

192.  Ke;.,  veibis  cceleslibus  cdit,  quod  edilum 
exslal  in  Torn.  Reliqui,  verbis,  et  voce  locutns. 


NOT/E. 


172.  Pulchra  dcscripiio  bla^phemiu?.  De  verho 
pulsans  conler  i><> t.  ;ui  v.  142  hnjus  lihri. 

176.  C\I*C T  VII.  Filiam  mulieris  Syroplurnisa;  a 
dtvmonio  citratam.  Mallluei  xv,  21  scqq. ;  Marc. 
vn,  25. 

177.  Fusis  crinibus  ,  el  precibus:  vennsle  duo 
hav  diversa  eideiii  verbo  applicanlur.  Ovidius  n 
Iler.  v.  25:  Demophoon,  venlis  el  verbtt  et  veia  tledi- 
sli,  —  \  elu  queror  retlitu,  verba  carerc  (ide. 

118.  Causala  ,  iu  cansam  afferens.  Causor  esl  al- 
ferre  lamquain  caiisain  ;  quod  accideie  p  lest ,  sive 
vera  sit  causa  ,  sive  faUa.  rVofSM  jaccnlem ,  icgrn- 
tantciu:  uam  jacrre  hac  siguilicalione  s;v|)e  UMirpat 
Juvencus.  Mormis  aulem  pnclke.  erat,  quod  a  >kc- 
monio  tenebalnr,  seu  vexahaiur,  ul  aii  E •  :ui^cli.~ia, 
el  postea  explicu  luwncns.  Qu.i-dam  inlerduni 
addii  Juvcncus,  qn;c  simili.i  vero  sunl,  sed  ab  Evan- 
geli-ais  uon  claie  enarrantur. 

179.  Votvitur,  proslernilur   hunii ,    aul   agiialur. 


D 


Mauhaeus  s  ilum  ait :  .4  finibus  illis  egressa,  clamavh 
iicens ,  elc.  Postea  :  Discipuli  ejus  rogarant  eutn, 
dicentes  :  Dimille  eam,  qma  clumul  posi  nos. 

185.  Bidenles  :  sic  Juvencus  alihi  ,  sic  alii  oves 
appel!a;il. 

184.  Cogere:  verhmn  propriimi  pastorum  con- 
grega::(ium  oves  disprrsas.  Virgilius,  eccl  iii,  vers. 
20  :  Tityre  ,  cotje  pecus  :  el  vcis,  98  :  Cogite  oics  , 
pueri.  Juvemus  simili  modo  idein  vocnbnluiu  sepe 
adhihcl. 

187.  1 1 >  saero  codice  cst  mktere  canibus.  S^guifi- 
canlius  esi  jacere  panem  canibus,  nempe  projkcre  , 
etquasi  jacturam  facere.  Tertiilliafius  ,  I.  ^i-  ]V;e- 
script.,  cip.  8  :  Nondum  canibus  jactabat  panem  /ilio- 
rum.  Apuleius  ,  7  Mclani  ,  posl  ined.  :  Jntestina 
cu.ibus  noslris  jucla.  Phaidros  ,  libr.  ni  .  lab.  7: 
De  meiisa  sna  —  Dat  ossu  dominus ,  frusta  juctu  fami- 
Ua.  Sic  ja  lare  pecuniain,  opes,  pro  effuudere, 

191.  Supra.   vers.  119:  \  atidum  fUei  robur. 


231 


195 


C.  V.  AQML 

Virginis  et  mentem  ,  decusso  drcmone  ,  virlus  A 
Complexam  implevit  donis  foecunda  salutis. 

Inde  Galilaeas  repedat  Servalor  in  oras, 
Praecelsique  procul  montis  cooscendit  in  arcem. 
Haud  mora  ,  conveniunt  populi ,  secumque  tra- 

[hebant 
Pars  captos  oculis,  et  crurum  debile  vulgus  , 
Elinguesque  alii ,  morbique   voeabula  mille. 
200  Omnibus  ille  tamen  languores  dempsit  amaros , 
Viribus  et  validis  venerando  munere  donat. 
Tum  populi  pariter  miracula  lanta  frequeniant. 
259  ^Eiernoque  Patri  laudes ,  gratesque  ce- 

[lebrant. 


UVENCi  252 

Discipulos  Christus  cogens  iu  vertice  montis , 
205  Secreto  alloquitur  :  Plebis  miseratio  multa  est; 
Tertia  nam  lerris  remeant  jam  lumina  solis, 
Ex  quo  nulla  sibi  sumunlalimenta  ciborum. 
Jejunam  nolim  lantam  dimitiere  plebern, 
Ne  labor  afficiat  populos  per  longa  viantes. 
210  Discipuli  Christo  oslendunt  sepiem  sibi  panes 
Esse,  et  pisciculos  alimenta  ad  proximapaucos. 
Tum  populum  jussil  terroe  per  terga  cubare, 
Quodquefuit,  totum  propriisdiscerperepalmis, 
260  Et  cuncue  curat  mensaiim  dedere  plebi. 
215  Discipuli  ponunt  epulas,  populusque  replelur 
Ad  satiemdapibus :  relegunt  mox  fragmina  panis 


LECTIONES  VARIANTES. 


193.  Reg.,  Olt. ,  decusso  deemone  ,  quod  magis 
placet  quam  discusso  in  Rom.  el  editis.  Sic  Pruden- 
tius,  praef.  libr.  i  cnnlra  Symm.  vers.  57  :  Excits- 
sumque  procul  deculil  aspidem.  Eodem  verbo  uiun- 
tur  anliquiores  Livius  ,  Propcrtius  ,  Ovidius  ,  Pli- 
nius.  Reuschius  edidit  discluso  ;  quod  Omeisio  pla- 
cebat,  quia  lioc  verbo  sacpius  uiiiur  Juvencus.  \ide 
1.  ii,  vers  65. 

194.  Reg. ,  secunda;  et  glossa ,  prospera.  At  me- 
trum  postulat  (cecuuda  ,  quod  congruenlius  eiiam 
sensni  esi. 

195-  Reg. ,  Galilece  repedat  Salvalor  :  Olt.  ,  Gali- 
leas  repedat  Servator.  Alii  eliam  variant  in  Salvator 
et  Servator. 

196.  Ald. ,  Ras.  ,  Reusch.  ,  consedil  in  arce .  quod 
opinor  eiiam  fui-.se  a  pr.  m.  in  Reg.  Conlrain  Rom., 
a  pr.  m.,  esl  conscendil  in  arce;  a  sec.  m.,consedit 
in  arce.  Plerique ,  conscendit  in  arcem.  Mallhams 
ait  :  Et  asceudens  in  monlem  ,  sedebat  ibi. 

198.  M.sS.  nnslri,  et  crurum  debile  vulgus  :  ex  edi- 
tis  parlim  sic  ,  parlim  el  vulgus  debile  crura  ,  quod 
amplexuset  Reuschius  cum  Kcsnigio.  Mihi  a  Juvenci 
inann  videlur  esse  ei  crurum  debile  rulgvs  eo  niodo  , 
quo  dicilur  ,  Inleger  vitce  ,  scelerisque  purus  ,  et  alia 
snnt  similia  adjecliva,  quae  geniiiv»  gaudent  pra> 
sertim  apud  poeias.  Fabricius  id  eiiam  secuius  est 
cx  mss.  Mersburgico  et  Gandavensi,  ut  testaiur  in 
commcnt.  verbo   Debilis. 

199.  Rom. ,  Hadam. ,  Poelm. ,  in  texlu  ,  alios. 
Reg.  ,  Olt. ,  Ald. ,  Ras. ,  alii ,  scilicet  alii  trahebant 
elingues.  Sic  infra,  vers.  267  :  Jeremiam  dixere  alii, 
pars  esse  prophetam. 


200.  Reg. ,  aeerbos  :  alii  ,  amaros. 

201.  Reg.  ,  mirando,  sed  fortasse  fuil  venerando. 

204.  Olt. ,  Discipulos  Christus  agens;  supra,  Disci- 
pulos  lunc  Christus  agens :  ita  enim  lex  metri  poslulat , 

n  saiisque  id  sententise  conveuit.  Vide  vers.  4'20  li.  I. 

205.  Reg.  ,  Secreto  alloquitur.  Edili  cuin  aliis  ms., 
Secrete  alloquitur.  Lalinum  ulrtiinque  esl,  sed  niagis 
■secreto,  quam  secrete,  quod  a  Tertulliano,  aliisque 
sequioris  icvi  adhibetur.  Secreto  a  melioribns  scri- 
ptoribus  usurpalur. 

206.  Rom.  ,  remeantia  lumina  :  lege  remeant  jam 
tumina. 

207.  Reg.,  a  pr.  m.,  sumanl;  a  sec.  m.  recte  su- 
munt. 

213.  Reg,,  Oit.,  discerpere  :  Rom.  cum  ediiis,  de- 
eervere.  Huic  loco  magis  consenianeum  est  discerpe- 
re,  hoc  est,  in  diver-.as  parles  carpere  :  nam  decerpo 
proprie  signilicai  carpendo  detrahere,  ut  ponia  ex 
arbore  decerpunlur. 

214.  Reg.,  curam  :  quod  suslineri  poiesl ,  si  sup- 
pleatur  ccepit  ,  quod  vers.  prsecedenti  ad  discerppre 
supplebat  Gallandius.  R<g.,  Ollob.,  Rom.,  dedere 
plebi.  Ediii,  tradere  plebi.  In  omiiibns  mss.  et  editis 
invenio  mensatim  ;  ei  in  Rom.  ,  ex  mundo,  mensan- 

q  lim  faclum  mensatim.  Possel  conjici  per  mensas  :  scd 
retinendum  est  menxatim,  a  Forcellino  inter  verba 
Lalina  Juvenci  nosiri  auciorilale  collocaium.  1'lura 
similia  siinl  adverbia,  nivicatim,  ostiatim,  tributim , 
properalim. 

216.  Nonnulli  scribunt  Ad  saciem  :  plerique,  Ad 
satiem.  Vetus  cdilio  apud  Omeisium,  Ad  (aciein, 
quod  mendosum  est. 


NOTjE. 


195.  .CAPUT  VIII.  Secus  mare  Galilcecc  cwcos  , 
claudos\  mutos  sanalos,  seplemque  panibus  ac  paucis 
piscibus  qualuor  hominum  millia  salurata.  Maltb.  xv  , 
30  seqq.;  Marc.  vnt,  1  seq. 

199.   Vocabula,  nomina.  Virgilius,  1.  7  ,  vers  337. 

205.  Tacilus  conjungit  eliam  laudes  ,  et  grates  , 
ut  I.  i  Annal.  cap.  69  :  laudes  el  grates  alicui  habe- 
re;  et  1.  xn  Annal.  cap.  37  :  Laudibus  gralibusque 
renerari  aliquem.  Novum  certe  videtur  cetebrare  gra- 
les  alicui,  sed  laudes  gratesque  celebrare  conjunclim 
facilius  defenili  poierit.  Latini  usitaiius  dicunl  cele- 
brare  aliquem  laudibus. 

204.  Cogens,  ea  significatione  qusn  exposita  esl  ad 
vers.  184 

205.  Multa  est,  magna  est.  Vide  not.  ad  Dracont. 
vers.  63  I.  n. 

207.  Sibi  superfluum  est,  sed  eleganlia3  causa 
addiiur. 

209.  Vianles  :  confer  not.  ad  I.  I,  vers.  161. 

211.  Verba  Uatlhxi  sunt  :  El  ait  illisJesus  :  Quol 
panes  kabelis?  At  illi  dixerunt  :  Septem,  et  paucos 
pisciculos.  Juvencui  interpretatur ,  septem  sibi  esse 
panes ,  et  pisciculos  pancos  a  se  praparaios  ad  ali- 


menta  proxima,  qui  eliam  sibi,  vel  suis  proximis 
alimentis  pauci  erant.  Sic  accipit  Reuschius,  qui 
sibi  significanter  addituni  ait.  Saltem  Juvencusin- 
nuit,  seiilem  illos  panes,  ei  paucos  pisciculos  ab  A- 
postolis  fuisse  comportatos,  ut  alereniur.  Nonnulli 
enim  putant,  eos  panes  et  pisces  apud  aliqueni  e 
turba  fuisse  venales. 

212.  Terrce  per  terga.  Vide  not.  ad  1. 1,  vers.  671. 
Cubare,  more  veterum,  qui  discumbentes  cibum  su- 
mebanl. 

215.  Textus  Matlhaei  sic  refert :  Fregit,  et  dedit 
diseipulis  suis.  et  discipnli  dederunt  populo.  Juvenrus 
D  haec  omnia  dislincte  exponit.  Clnistus  curai  pro- 
priisdiscerpcre  inanibus  ,  et  dedere  niensatini  cun- 
cta;  plebi  per  discipulos,  qui  ponunt  epulas.  Poiest 
etiaui  intelligi,  dedere  positum  esse  prodedi,  hoc  est, 
dari  ,  vel  iradi.  Scboeugeuius  exponil  cural  dhcer- 
pere,  h.e.,  discerpil.  Reusihius  ita,  vel  per  enalla- 
gen  discerpere,  b.  e.,  discerpebat . 

215.  Ponuiit,  verhuin  in  conviviis  usitalum,  ut 
dictum  ad  vers.  80  b.  I.  De  verbo  repletur  diclum 
pariter  ad  vers.  88  h.  I. 

216.  Arf  satiem  confer  vers.  1)75  1. 1. 


255  EVAXGELIC/E  HISTORI^E  LIB.  III.  234 

Et  sportas  referunt  eumulalo  pondere  septem.  A  230  Venlorum  rabiem,  tempeslatumque  furores 
Quaituor  ex  omni  fueranttum  millia  plebe, 


Xec  numero  quisquam  rnatres,  puerosquenola- 

[vit. 
220      Inde  Magedarum  navi  transeurrit  in  oras. 

Ecce  Pharisaei,  Sadducseique  dolosi 

Poscere  lentantes  instant  ccelestia  signa. 

SedChristus,  cernens  fallacia  peclora,  fatur : 

Convexum  quoties  claudit  nox  humida  ccelum  , 
225  261  Si  ruber  astrifero  procedit  vesper  olympo, 

Dicitis  :  Adveniet  venlura  luce  serenum. 

Jamque  sub  exortu  solis  si  trislia  rubro 

Nubila  miscentur  confusa  luce  colori, 

Dicitis,  agricolis,  nautisque  venire  fragosam 

LECTIOXES  VARIAXTES. 


Fallaces,  noslis  faciem  discernere  cceli, 
S;cclorum  vero  nesciiis  tempora  signis 
Explorare  suis?  Sed  vobis  signa  dabuniur, 
Qut:  maris  immenso  quondam  venere  profundo, 

235  Bellua  cum  tenuit  ventris  sub  carcere.  vatem. 
Hiec  ait,  el  propere  pnppis  retinacula  solvens, 
Trans  freta  contendit  rapido  comprendere  cursu 
262  Arva   Philipporum,  sociisque  ha?c  talia 

[falur  : 
Sollicite  vobis  vitenlur  noxia  farra, 

240  Fermenlumque  ferox  veslris  avertiie  niensis. 
Illa  Pharissei,  Sadducsique  dolosi 
Admiscent  escis,  falluntque  in  noinine  panis. 
Cur  vobis  tacitas  volvit  cunctatio  inentes? 


217.  Otl.  scribit,  comuiulo  ;  supra  faclum  cttmu-  B  qmn  legendum  sii  Convexum.  Hinc  convexu  cceli;  qua 


(ato 

218.  Reg.,  plebe  ;  Olt.,  plebi;  Rom.  cum  plerisqne 
editis,  plebis.  Fabricius  edidit  plebe  :  vel  id,  vel  ple- 
bi\\\  auffieudi  casu  retinendum  esl.  Xon  enim  pla- 
cel  quod  Reuschius  exponit  exomni scilicet  regione, 
fuerant,  aderant.  In  Tcrn.  mendum  est  fuerat,  pro 
fnerant. 

220.  Reg.,  Rom.  ,  Torn.,  Ald.,  Magedarum.  Ha- 
dam.,  Poelm.,  Mageddarum.  Olt.,  Magtdarum,  Bas., 
Magedorum.  Pricstat  legere  Magedarum,  quia  in 
Vulgata  et  in  plcrisque  versionibus  antiquis  Mage- 
dan  hic  locus  appellatur. 

224.  Rom.,  Ald.,  Bas.,  Connexum  :  vix  dubium 


de  re  vide  not.  ad  Dracont.  libr.  l ,  vers.  156. 

225.  Reg.,  a  sec.  m.,et,  ut  videtur,  Ott.,  proce- 
dct.  Editi  cum  Rom.,  procedit. 

227.  Reg. ,  solis  ubi  tristia,  non  male,  producla  ul 
lima  in  solis  ratione  csesurae. 

229.  Oit.,  fragosa  :  lege  fragoscnn. 

255.  Alii,  suis,  sine  interrogatione. 

211.  Ott.,  Illud  Phansei  :  alii.  llla  Plutriscei,  quod 
melius  est,  ut  vers.221  :  Ecce  Pliariscvi. 

245.  Reg.,  tacilam  volvit  cunclalio  mentem  :  Olt., 
tacita  volvit  cunclaiio  menles  :  Rom.  cum  edilis  ,  laci- 
tas  volvit  cunctutio  mentes.  Pro  cunctalio  alii  scribunt 
conctatio,  alii  contatio. 


XOT.£. 


219.  Moris  erat  feminas  et  pueros  non  numerare. 
Hieronymus,  ad  h.  I.  :  Mulieres  autem  ,  et  parvuli , 
sexus  fragilis,  et  wlas  minor  numero  indigni  sunt. 
Unde  et  in  Sumerorum  libro  quoties  sacerdotcs,  atque 
Levita',  el  exercitus,  vel  turbce  pugnantium  describun- 
tur,  servi,  et  mulieres,  et  parvuli,  cl  vulgus  ignobile  G 
absque  numero  pratermitiilur . 

2-20.  CAPLT  IX.  De  signo  Jonce  propheUv.  Matth. 
xvi,  1  seqq.  ;  Marc.  vin,  11  ;  Luc.  xn,  54. 

221.  Sadduccei  :  produciiur  prima,  quce  corripi- 
tur  I.  iv,  vers.  14,  apud  aliquos. 

22 i.  Convcxum  cce'um,  nox  fiumida.  Epithelon 
ulrumque  aplnm  ,  et  ex  Virgilio  desumptum.  Con- 
vexum  est  rotundum  ,  aliis  cavum.  Advertendum 
est,  versum  secundum,  et  tertium  Matlhsei,  quos 
Juvencus  exponit  a  \ersu  Convexum  ad  vers. 
Fallaces ,  deesse  in  aliquibus  exemplaribus.  Immo 
llieronymus  in  comment.  ad  hunc  locum,  relatis 
quatuor  primis  versibus  cap.  xvi  Biatthsei  ,  subdit  : 
Hoc  in  plerisque  codicibus  non  habelur,  sensusque 
manifettus  est,  quod  ex  elementorum  ordine  atque 
constantia  possint  et  seieni ,  et  pluvia  dies  pramosci. 
Ea  aniem  Iegebat  Hilarius  iu  h.  1. :  Multa  eos  de  na- 
tura  coeli  conjicere  solere  respondit ,  cum  rubicundo 
aul  ortu ,  aut  vcspere,  sereuum  nimbosumve  pronun-  r, 
ticnl. 


225.  Astrifer,  verbum  Statii,  Martialis;  ustrigei  , 
Staiii,  Claudiaui,  Solini.  Procedil  vesper  olijmpo,  ex 
Virgilio  eclog.  6',  vers.  ultim  :  Et  invito  processit  vesper 
vlijmpo. 

226.  Ventura  luce  :  Auctor  Moreti ,  vers.  4  :  Tris- 
tia  venturw  meluens  jejunia  lucis.  Serenum  pro  se- 
renitate.  Vide  not.  ad  Dracont.  I.  i,  vers.  5<S6. 

227.  Tristia,  etc.  Maltlucus  ait  :  Ruliiat  enim 
triste  ctclum. 

229.  Fragosam,  fragoris,  strepitusque  plenam, 
vel  etiam  perniciosam  agricolis,  naulisque.  Koenigius 
vocem  raram  esse  ait :  sed  pr.cier  Valerium  Flac- 
cum,  et  Quintilianum,  quos  allegat,  ea  ulunlur  Vir- 

Patrol.  XI^.. 


gilius,  Claudianus,  Ovidius,  Gratius,  et  alii  veteres, 
251.  Facies  tribuitur  coelo  ,  mari  et  monti,  aliis- 
que  rebus  inanimis. 

2"4.  Profundo,  substanlive.  Draconlius,  1.  i,  vers. 
151  :  Eruitur  lellus  vaslo  dcmersa  profundo. 

235.  Xoniine  belliue  intelligitur  bakena,  ut  expo- 
sui  in  not.  ad  Dracontium,  I.  n,  vers.  159  :  Horrida 
monslra  nalenl,  et  bellua  gesliat  ingens. 

258.  Qu>eritur  cur  Juvencus  vocet  arva  Pliilip- 
porum,  cum  Matltueus  in  singulari  proferat  cap.  xvi, 
vers.  15  :  Venitauiem  Jesus  in  partes  Ccesarcea:  Phi- 
lippi.  El  Marcus,  vni,  27  :  Et  egressus  est  Jesus,  el 
discipuli  ejus  in  castetla  Cwtaroeoe  Pliilippi.  Hanc  ur- 
bem  prope  Jordanis  funtes  Philippus  lelrarcha  vel 
condidit,  vel  ornavit,  et  a  Tiberii  Ca^saris  nomine 
Ca'sara'am  vocavit.  Postea  Juvencus  sic  eamdetn  ci- 
vitaiem  memorat  vers.  258  :  Clara  Pkilippwo  qua? 
pollenl  nomine  rura.  Hoc  loco  plurale  Pliilipporum 
pro  singulari  Philippi  posuil,  nisi  malis  emendare 
ArvaPhilippcea,  sociisque.  Solemne  erat  poetis  hujus 
temporis  vocalem  brevem  producere  rntione  solius 
C3esura3  :  quod  magisnunc  in  ipsis  deprelienderetur, 
nisi  librarii  audaces,  hujus  consuetudinis  ignari, 
plures  versus  corrupisseut. 
.  259.  Vobis,  a  vobis  :  quod  familiare  est  Juvenco. 
242.  Audiamus  evangelistam  Matthxum  :  Qui  dixit 
illis  :  Intuemini,  el  cavete  a  fermento  Pharisaorum  et 
Sadducceorum.  At  illi  eogitabant  intra  se  dicentcs  : 
Quia  panes  non  accepimus.  In  ms.  Corb.  1  :  At  illi 
cocjitubtint  intra  sc  dicentes  :  Ideo  hoc  tlicit,  quiti  panes 
non  attulimus.  Ev;mgeliarium  vetus  Tridenlinuin  : 
Tunc  reputubant  apud  se  dicentes  :  Quia  panes  non 
emimus.  Juvencus,  utexplicet  fermenti  Pharisaeorum 
nomine  discipulos  intellexissc  panem,  quem  exhibe- 
bant,  aut  fortasse  vendebaut  Pbarisaei,  addit,  Illa... 
admiscent  escis,  Jalluntque  in  nomine  panis.  Ideni  est 
autem  in  nomine  panis  ac  in  pane.  Badius  reponit  : 
_Diceret  sub  nomine,  nisi  versus  vetaret.  Sed  Juven- 
cus  promiscue  usurpat  in  pro  sub,  et  sub  pro  in. 

8 


235  C.  V.  AQUIL 

Proh!  quam   paiva  udes,   sensu    toipeute,   la- ^ 

[  liscil ! 

2i5  Uieitis  adversi,  naviquod  tollere  panes 

263  ^01'  fuei'1  ^" o b i s   vacuuni,  farrisque  ca- 

[vendas 
Insidias  jube.un  :  meminisse  ei  ?ciie  putabam, 
Quod  panes  quiuque  plebis  mibi  millia  quinque 
Implerint  dapibus,  cophinisuue  superflua  tantis 

250  Fragmenla  ad  cumulum  fuerint  collectacibotum 
Quatluor  et  rursum  crenantum  miliia  panes 
Quod  lacile  impleriul  sepiem,  sportasque  referri 


JUVENCi  -i> 

Vidislie  rusus  coinpletas  relliquiarum. 
264  Sed  moneo  islorum  semper  lerineiila  ca- 

[vere. 
255  Discipuli  tandeiu,  vitalia  verba  secuii, 

Doch  inani  ccrnuni  fermenti  nomine  dictnm. 

Inde  ubi  pervcnluni  lii|iiidi  peT  terga  profundi 
Clara,  Philipp^o  qux*  polleut  iiominc,  rura, 
Cogil  concilium  seciaiilum  di.scipulorum, 
260  Ei  (jinerit  qnein  se  popnlorum  fama  putarel. 
Respondent,  mulias  plcbis  tunc  esse  loquelas  : 
Crebrius  audisse,  et  multos  firmare,  quod  csset 


LECTIONES  VABIANTES. 


244.  Reg.,  Oltob.,Rom.,  Pro  qua  ;et  glo^sa  Reg., 
pro  qua  cunctatione. Sic  etiam  Etadam.  eiidii.  Ald. , 
Davenir.  ,  Pro  quo.  Fabr.,  Poelnv,  Proh  quam  par- 
va.  Fro  torpenle,  mendose,  Oti.  torpenti.  Ideui  Olt. 
Bcribit  fatescit,  pro  fatiscit.  In  Rom.,  faccss.t ;  erfor 
Tidetur  pro  futescit,  vel  faliscit. 

245.  R<>g-,  K  >oi.,  Tor.i.,  adreni.  Otl.  fiini  Aid., 
lladanv,  Poelnv,  D.ivenlr.,  o.versi.  Reusclrilii,  aversi, 
scd  eumdem  sensum  agnoscii  in  adversi.  Meute,  ac 
eo^itaiione  aversi,  adversi ,  vel  alieni  eiant  a  navi- 
tiio.  Quod  si  cuoi  Parisiai  dislinguatur  avern  ,  nari, 
tunc  quidem  navi  tullere  pincs  er.t  panes  in  na  :<n  in- 
ferre.  Badius  interpretabatar  adversi  navi,  fepplieiti 
ad  navein  :  Schoe  tgenius  ad'  ersi,  ad  vos  iiv  icenv 
HallhaBUS  ait  :  At  i  li  eogitabaM  tnfra  $e  Ocentes  : 
Quia  panes  nou  accepimus.  Pole-1  exp.icari  Dicitis 
adrersi,  ho<-  e-.i,  1'iilis  adversis  animis. 

24N.  Mss.  noslri  Reg.,  Rom.,  Oltob.,  Quod  pw.cs 
quinque  plebis  milii  miilia  quiuque.  litKC  esl  goimiua 
lectio,  producla  uliima in  quinqueve]  rationecaesurac, 
vel  polius  quia  mula  et  liquida  in  dicliooc  proxime 
seiue.iii  vim  habeut  produeeudi,  aut  cominuuera 
efliciendi  vocalem  brevein  dictiouis  pnccedoniis.  Id 
non  inteUigenteslibrarii  alii  aliter  muiaruiii.  Poelnv, 
in  textu,  Torn.,  Ilidun.,  Fabr.,  Quod  pants  qmni 
plebis  mihi  mitlia  quiuque.  Poelnv,  pro  d.  s.,  Ald., 
Daventr.,  Bas.  :  Panes  quinque  mihi  plebis  quod  mil- 
liu  quinque. 


240.  Rom.,  Oitob.,  ei,  a  pr.  nv,  R»g.,  laplerenl: 
editi,  Inwlerint.  Sensui  congruenlius  est  impterinl. 

25-2.  HOftt.  Quod  futile  itnptereHi  quinque  >p  rtas- 

que   refeiri.  Vera   lectio   est  septem,  nmi    quinque  : 

i,  me  itro  enim  uunc  (it  de  ?e;item  panibus,  i  ui  in  uua- 

tu  >r   millia   hominum  sufteceruut.  Impterint   eliam 

hoc  loco  ret  nendum  cum  plerisque. 

255.  R  nv,  compJeta  :  emenda  comptelas. 

254.  Koni.,  caceri ;  Reg.,  Otl-,  cavcre ;  cdili ,  ca- 
vrnda. 

v_57.  Ucg.,  Olt.,  perventum  liquidi,  Rom.  cuiu  cdi- 
lis,  perve  .tum  est  liqr.idi. 

•258.  Reg.,  Oli.,a  pr.  nv,  Ronv,  quce  :  viddicel 
pervcnliim  est  rura  pro  ad  rura.  Vide  I.  l,  vcrs.  291, 
et  li.  1.  vers.  581.  L\x  editis  Ald.,  Bas.,  Davenir., 
(juo ;  llnduii.,  Fabr.,  Poelni.,  ^fM,  quod  eliaoi  in 
Otv,  a  scc.  iii.,  exsiat,  et  Badins  explicat  qua  parte. 
bleiii  Oti.,  pillent,  quod  menducn  re  te  ciiieiuiaiiini 
iln  esi  per  polleni. 

25*.  Torn.,  miniis  be:ie,  consilium,  pro  conci- 
lium. 

200.  Ilotu  ,  q  <em  dicpulorum  fama  putarent  :  re- 
lii|iii,  qium  se  populoi u  >:  fama  putarel,  quud  probum 
e^t. 
C  261.  To:ii..  male,  Ilerpnudens.  Beg.  et  Oiv,  Ue- 
spoude  it  m  IU  ;  el  t;los>a  lug.,  muiti — discipulo.um. 
Sel  aplius  huic  l«co  est  multas  cum  Bonv  ct  eililis. 
Iu  Otu  cx  plebes  recte  factum  plebis. 


NOTyE. 


-2i(i.  Vauiim  fuerH,  vncaverit.  Tacisus,  ulii^t.,  c 
."•8  :  Subaclo  orbe,  el  amulis  urbibus,  reqilusve  exci- 
sis,  securas  opes  con  up.s.  e.  e  vacuum  fuil.  S ■  llu 
apud  GcUiiiin,  1»  ix,c.  12  :  Postquam,  remolo  meiu 
Punico,  simullates  etutctre  vacuum  fud.  Mailianus 
Capella,  libr.  i:  Al  pwscire  deis  vacuum  fuit.  Ele- 
gantia  non  prouiia,  ait  Koenigius. 

itl.  i)e  U:  ■uiciil'»,  seu  paue  Plvni^eorum,  dice 
bant  inlra  se  disci]>uli  :  L.culii  -  e-t  Doniiiiu-,  quia 
panes  nonduni  iUulimus,  m  s<  ilicet  wim  eos  eu»e- 
iiius,  c.ivamiisab  insidiie  Poaris.-e ■■ruui.  ie-in  iio 
eos  repreiiendiJ,  qii"d  :u  imoiu  in  paae6  iniendomit, 
nt  ue  (uc  vcrb.icju  ■  iut.  1  igerent,  Befluememinissent, 
jiauio  anle  qiiinqne  paues  inillia  i|uiin|ue  plel>is 
iinplevisse,  elc.  Noa  eTgu  de  panibus  tauMtscre •©!- 
liciii  e-sc  dcbebanl. 

ii!J.  Conhi-ms.  vas  ningiiuni  viinineuin,  videlur 
in  iiiiigu»  ii-ii  fuisse  apud  Jud;eo>,  de  i|uii)iis  Juve- 
nalis,  s.i.  3,  vere.  14  :  Quonm  copliinus,  fenumque 
supellex;  et  sat.  6,  vers.  542  Cavfuno  ftnojue  re- 
licto.  Oic.eisius  adverlii,  in  priori  niiraculo,  ;i  Mal- 
i!i;rO  el  Mareo  cofkimn  no .ninari,  in  iioc  sc  u  d l 
tportas. 

25.").  i.ompleo  com  geu  tivi.  Vide  lact.  v,r.,  ad 
vers.  'JO  b.  I.  Usi  hoc  verbo  sui.t  cuui  genilivo  Ci- 
cc"0  et  Lucrelius. 

254.  MullbaMis,  loc  ciu  :  Quarc  non  inlelligitis, 
quia  non  de  paue  dixi  vobi*  :  avete  a  fcrmento  Pha- 
risceorum  et  Sadducteorum  ? 


255.Sccu/i.assecuti;  verbu:ri  simplett  procomposiio. 

-257.  CAPUT  X.  Petrum  poti  confessioucm ,  quiu 
Chrislus  Dei  e^set  FiUus,  bealum  appellat  Jrsns.  llinc 
dicto,  ne  vellel  sua  membra  crucu.tibus  ajfici,  dure 
iucrepit,  dicen  ,  Vade  retro,  Satana.  Mailb.  xvi,  15 
scq  | . ;  Mair.  vin, -27  ;  Luc.  ix,  l8;Joauii.  vi,  69. 
Ul  alilii  sa:pe  dicit  ternv  per  ter<ga,  sic  uiinc  yer  terqa 
profu,!  'i,  sive  maris.  Conler  commeni.  ad  Prnd^n- 
linni,  |)i;cl'at.  liltr.  u,  ccnlia  Synini:.cb.,  vcis.  45  : 
Teiijnm  p  r  Uuuidum  freli.  lulelligit  auleui  h\  encus 
Cliiisiiini  ad  regioucm  Ca-sarae:^  Philippi  pervoNJsse 
p  r  .biilaiii-in  eiiacumSemeohon,  et  id.  v.-m  ■>  pio- 
i>  prioliebra-oi  uiu  inare,  sive  profundum,  vocal(|iiam- 
lilu  I  pauio  ucjorein  Collectionein  aqaaiuin. 

■J')l.  Cur  Jiiveiicus  aii,  Crebrius  audisse  .  .  .  quod 
Joanues  Baplisla?  Matihams  ait  :  At  ilti  dixe- 
runt  :  Alii  Joanncm  liaptislam,  alii  autem  Elian,  etc. 
Vcinifi  iii  noniiiill.s  cxeiuplarilius  vcrnonis  Italie 
I  ::r  :  At  itli  diterunl  :  loannem  Bupistani  ,  alii 
awrm  Eliam,  etc.  Evangeliarium  Tridentinnm  :  llli 
aaicm  di.rerunt  :  .loa  nic.  Baptislam,  alii  Eiiam,  clc. 
Siiuili  iii  iio  i.i  clTciiini  Ma.cu>  et  Lucas.  i|in  prop- 
lerea  vidculur  Siguilicare,  COHimiinioreiil  banc  inva- 
Ims^e  upiuionein,  Clirbuum  esse  Joaiuiein  Bapiis- 
laiu.  Vigebai  qiiippe  apud  Juda^os  doclrina  de  me- 
lempsychosi.  Firnuwe  liic  posilum  est  proatfirinarc  : 
verbuin  siinplcx  pro  coinposito,  m  verto  pr<»  everlo. 
I.aiiidcinsignificali  •iiein  verbo  firmo  u  ibuunl  lln  Vus, 
Palladius,  Tacilus,  ut  alios  omittanv 


557  EVANGFLlCiE  IH6TORL4E  LIB.  II!.  II 

Jiihltis  Joannes,  populos  qtii  fluinine  lavit.  A  275  Humanus  sanguis,  ve.l,  terr;e  porlio,  corpus 

265  P*w  memorat  voluciis  1.1111«  fijfrf  c- igniia 


[verba, 
26j.  Lliam  venisse  ilerum,  quem  i»i'icp«'le  curru 
Turbine  ccelesli  quondam  siniulaia  quadrigis 
Aslris  inscruit  rapid .»■  vis  fcrvida  fJaniuue. 
Joremiiiii  dixere  alii,  pars  esse  propbetam. 
Tuni  Chri  ti.s,  cunctis  anitbns  pceloie  bland", 
270  Coitquirii,  qtije  s-il  scnteniia  di.-cipultuum. 
Sed  slabilis  Pe  rus  :  Tu  Santli  Filins,  in<|uil, 
266Cl|risluslmagniiico  J*WW  'lu'  lumine  coiii- 

(ples. 
Tum  Domi;ius  foiti  res;;on Jit  taba  Pelro  : 
Pelre,  beatus  eris  :  naiu  talia  pandere  cetle 


llaud    umtiuam  poleiit.  Genitnris   munera  soia 
Possunt  tam  validum  Gdei  coik edere  robur. 
Tu  noineii  1'elii  tligua  virtute  lueris. 
llac  iu  mole  mibi,   saxiquein  robore  ponam 

2cU  Semper  mansuras  aelcrnis  intenibiis  ades. 
Iulernis  domus  h  j  c  non  exsuncrabile  porlis 
Claustrum  perpetuo  munitum  roboie  habebit : 
C^ie^.i-  ,ue  libi  claves  coinniitlere  rcgni 
F.st  niiiiiiii;.  t  riistjue  luo  <;ua3  nexa  n •iinijiKS 

3$5  267  Ai  .nlrio  coelti   pariter  n^dala  manebunt  ; 
Solverit  et  rursu s  tua  qu;e  senlcnlia  lerris, 
Haud  aliler  venient  coeli  ;ub  scde  solu  a. 
Sed  vos  discipuli  Christum  me  dicere  cunctis 


LECTIONFS  VARiANTES. 


264.  A!d.,  Ras.,  Pars  trepidat  memori  servans  ora-  " 
cula  mente.  Mss.  noslri  cu.m  Hadun.,  Poclin.  et 
aliis,  Pars  memoral  volucris  famce  sibi  cocjnita  vsrba. 
Toth.  trlruinque  versum  conjuuxil.  prius  Pars  nie- 
viorat,  tum  Pars  trepidat.  Badius  onjisit  Pars  memo- 
rai ,  plandentihus  Omeisio  ei  Schoetigenio,  Reus- 
ciius  uiiuiiique  versum  luvenci  es  e  arjbitra  ur. 

26f>.  In  Rom.vermn,  inpi  duw  pro  iierum:  jtl  e.iim 
a  nietro  cxigilur.  R''g.,  Oii.,  p  atpete  turru,  quod 
p.acet.  Ediiic.iiii  Rom.,  prcepeie  cursu, 

268.  Otl.,  Jercmam  dixere  ufii  apparuisse  prophe- 
tam.  i»eg.,  R  mi.,  cmn  edltis,  Jeremia.n  dixere  alii  : 
pars  csse  prophetam.  Possci  sustineri  scrjplura  Olt., 
t!  niiaciis  in  apparuisse  lertia  et  qn  arta  vocali  per 
symcresin.  \erum  leclio  conimnnis  eomprobalur 
Matili.  x\i,  14:  Al  ilii  discerunl:  Aih  Joannem  Bupii- 
slam,  aiii  aulem  Eiiam,  alji  vcro  Jeiemiam,  aut  unum 
ex  prophetis. 

269.  In  Altlo  Tu  Christus  error  est,    m  Ba-ileensi 
eiiam  edilione  cxscriptus,  qucm  lainen  ipse  Aldu^  in  Q 
Eiratis  jam  enien  iaverat.  Reg  ,cufi.ctosaffalus:  alii, 
cui.ctis  urridens. 

275.  M-s.,  respondit,  cuni  pluriiius  cditis.  ilad  mi, 
Pve\u\.,respondet.  Iu  R  g.  fone  i;e;>e  correctum  est 
per  forti. 


276.  Ott.,  poterint ;  fortasse  librarhis  voluil  pote- 
runt,  quol  nnn  male  essel  pro  \iolerit. 

279..Reg,,flacmp/e,apiec^)rreciumDerJHffl^t«mo/c. 

1  1 .  Omeisius  rejicit  infernf,  rpiia  infernum  Mih- 
slanlive  :  r  i  ctrcere  da^iinainrum  miniis  recte  d;ci- 
iur.  1'ii'i:  ieius  et  Sabatierius  cdidcrunt  fnferfiii  quod 
v.  cabulum  suljsiaiilive  repei-ilur  i;i  Lniuise  vcteris 
versionis  nis-.  Gorb.  2,  et  Germ.  2,  et  apud  iiiiarium 
iii  liunc  Ineiim.Ohservandtim  ex  Cell  iii>  veibo  infer- 
nus,  miiiis  esse  inferaum  sub?iantive  neuiio  moie, 
quani  infernus  masculino,  quamvis  hocetiam  Chris- 
liiiii  veleres  passim  usifuerint. 

28-2  Reg.,  Rom.,  robur  habeNt,  sed  in  Rom.  fuil 
robpr  a  pr.  m.  Relitjtii,  robore  linbebit.  Proba- ulis  est 
lectin  robur  habebil,  si  iia  interpungas,  Infernis  domus 
hmc  non  exsuperabile  portis  —  i.taustrum,  perpetuo 
munUum  robur,  liabebit. 

2s5.  Ald.,  permittere  pro  lomminere. 

28i.  Ott.,  relinquis:  melius  Reg.  cuin  miiltis  edi- 
tis  r  linaues.  rioin.  cum  Ald.,  quai  n  xa  manebunt. 

2Sj.  On.  cadi  :  lege  coelo  cum  Reg.,  Rdii..  l)a- 
venir.j  Abl.,  aui  cw/is  cum  Hathim.,  Poelni..  Fabr. 
In  Roin.j  nudata  ;  erraluin  csl  pro  nodata. 

286.  Reg.,  at  :  alii  inss.  et  edili,  et. 

287.  Ott.  coelesti  sede  ;  c*teri  cccli  sub  sede. 


NOT^l. 


205.  Lnvii  aliipiand  )  esl  in  ■  i';esenli  a  dw,  luvis, 
ct  tunc  ctinipitur  piima,  aliquand  i  i*  ;-i;t ■leiiio  pei- 
leclo  a  lav-o,  lavas,  vel  eliam  ;i  laro,  lavis,  et  tunc 
prndtii  \l  .r.  Evenipla  ulrin  ;ue  uhvia  sun:. 

2b6.  Simuiaiu,  assiuinl  la.  Vide  nol.  ad  I.  n  vers. 
548,  ei  I.  i  vers.  594. 

267.  Yis  //((.  )/.(/■  po  llamma.  Viile  MM.  ini  1.  l 
vers.  4"S.  elGifan.  Iadic.  Lucre.t.  verbo  t"is  morbi. 

269.  Arrtdcus,  placidum  vultum  oslcndens.  Chris- 
Ihiii  alitpiando  ri-i-e  WW  '-e.-Her  .  ail  Kceifgius. 
Sed  nei|'ie  ex  Juveiie  i  (olli.^iitir  i.'sse. 

271.  Siabtiis  l',irus  :  innuil  call:o'ic;nn  tXJBJM&lio- 
neui  veriiorum  \)  nii'ni :    T  ■■  lui.c 

pelram  mliiiubo  Ecclesiam  ntcam  ,  ,!  .-.;■.  ■iPenuui 
if.h  kca  a  Eec.e.-ia  e>-e  iutelligaLur.  C\  a.n^ebariiisn 
Tritle  itinusii  ii,  eriiiis:  Tu  es  Pcrus  .  et  snpgr  isiam 
pelram  u ■  dificubo  Ec  lesium  meam,  el  portui  iiiferor.-m 
non  vhieni  eam.  Po ,'la  a.ldit  (ofti  Pctco  .  e:  e!  i- 
rius,  cu:n  ad  rem  ipsam  aggteditiltr:  lu  uomen  Pelri 
digna  virtute  tueris^  — II a  .-  .  mu.e  milii,  suxique  in 
robme   poimm  — Snnpc  if.cniiz  m&iW-bus 

a'des.  S.i  c  'S:  Pcasoiidumque  Si- 

mon,  ■iiiiuitin  •  o  ■iiu..tine  Peiri.  0 1 u < •  i .- i m  -  expanit : 
Supcc  (izeni,  ■'■  ■  ujcs^ioiii,!:i  pontim,  eti  .  Juveiiet!- 
Claie  liaiil   I  i  etci  i.  Fx  ••!  .ilit:iii!-Ua    i.e- 

clesi;v  ac  precibus  liturgicis  hujus  inlerpretaiionis 


ver  lalem  demoiislravi  in  Comiiienl.  ad  Prudeiitiuin 
hymii.  i  Calh.,  vers.  65.  Idem  argunientum  egregie 
pertia' tai  emiuenlissimus  cardinaiis  Gcitii!  iu  Opere 
Confwazione  tti  t!ue  libelti  diretti  contro  i!  breve,  Su- 
pcr  so  uOtate,  e'«-.,  qi  o  n  >vaiorum  cavi'lt)s  invielis 
ariiii  uciUis  ac  miraliib  tlieologica  gra\itaie  relellil, 
penilusque  i!i  jieii. 

275.  Kce  ligms  docet  Rahbinicam  hanc  esse  de- 
sci ip  i- 'ii  ;ui  h  iminis,  Caro  et  sanguis. 

277.  Sipra  \ers.  119:  Qu&  va';  :<m  /i  \i  cid.tubunt 
ceiuoi:'.  rfibur.  G: > :. I i-r  ..'•iaui. 

27j.  liobiu  sttx   pr  '  s  •  .;.  Ut   rcbur  ji  ci.   el  lihr.  i 
O  vers.  478,  Stembrorum  robora.  Gonfer  nolam. 

282.  Pcip'n>j  n-b  re,  (|Wa  pjrltv  ic.fni  ii:  n  p 
■t  a   ncsus  e.im.  I'o.  I  >•  ro      re  •  Ciisei..in- 

im.  Oviiiu  1 .  ii  Amor..  ei.  l  :  Cununvb.^  cesscre  fo- 
tesi  iiih.rt  :tjte  pusii ,  —  Qic-iiiv.s  ,ubur  e  ut  carminc 
vic  a  scr* 

.  iigal.i    m    notb  nrgt- 

lius,  Ovitlius,  plurestpie  alii  anli  ui  usi  sujit. 

*b7.  Ye.tieiii  .-.oiut.i,  erunl  sol.i  a.  L  CU,tjo  pociici 
Properii  :..mi:i ni-,  ui  noi  '  Sc  ■  ig/*r  I  n,''l  l.,.yers. 
_    j  v   ;ei/-.  lUiiys  Viclor 

Pr.cfai.  carui.  iu  Geous  :  -><•  <'«'"  "  afl'itrii 

.obif. 


239  C.  V.  AQUIL 

Parcite,  quo  soli  cognoseant  lalia  digni.  A 

290  Jam  lux  adveniet  properis  raihi  cursibus  in- 

[ ttans, 
Mcenibus    in   Solymis    rabies  cum   prona  fu- 

[  rore 
'       Eximios  valum  salurabit  sanguine  uostro. 
Ast  ubi  lticiflnum  reddel  sol  lertius  ortum, 
Consurget  radiis  pariler  redimita  salutis 
295  Yita  mihi,  eunclisque  dabil  sua  munera  lerris. 
Tum  Petrus,  magno  perculsus  corda  dolore : 
Ahsint,  Chrisle,  luis,   inquit ,   tam  tristia  san- 

[ctis 
268  Monstra  procul  membris ;  nec  fas  est  cre- 

[dere  tantum, 
Nec  tibi  tam  durus  poterit  contingere  casus. 
300  Cbristusad  haec  :  Procul  binc,  inquit,  procui  j> 

[effuge,  doemon, 


JUVENCl  240 

Nil  divina  tibi  mentem  prudentia  tangit , 
Sed  terrena  sapis,  mollique  limore  tremiscis. 
Sed  si  quis  vestrum  vestigia  noslra  sequelur, 
Abneget  ipse  sibi,  corpusque  animamquerecu- 

[sans, 
505  Atque  crucem    propriam    comilatibus   addere 

[nostris 
Gaudeat,  amissam  redimet  cuigloria  vitam. 
Nam  servata  peril  terris  possesMO  lucis. 
269  Sed  quid  proficient  saecli  mortalia  Iucra  , 
Si  damnum  paiiant  vitse,  lucisque  perennis? 
310  Vel  qua3  digna  queunt  animae  comniercia  poni? 
Filius  liuc  hominis  veniet  sub  nomine  Patris', 
Coelestesque  illnm  fremitu  comitanle  minislri 
Stipabunt  ,    reddetque    hominum  sua  debita 

[vitac. 
Vera  loquor  :  certos  isthic  sub  limine  lucis 


LECTIONES  VARIANTES. 


289.  Ott.,  Had.,  Poelm.  in  lexlu  quod  :  plerique 
quo.  Rom.  digna,  corrige  digni. 

29t.  Rora.  in  iextu,Otiob.,IIadam.,Poelm..  prona, 
quod  a  lleg.  et  Daveutr.  indicalur  iu  nexu  litleranim. 
AU.,Bas.,  Rom.,  adraarg.  prod.  s.,p/ena,quodKoe- 
ni<*io  magis  arridehat.  Badius  prona  expimii  percila. 

293.  Non  dubium ,  qnin  legendura  sit  luciflttum, 
non  luciifluum,  quod  videtur  fuisse  a  pr.  m.  in  Reg., 
ei  ab  Sadam.  et  Poelm.  editum  esi,  uti  etiam  a  Reu- 
scliio.  Sic  l.  iv.  vers.  119  :  Tcstem  lucifluo  sanctw 
scrmone  saluiis.  Fabricius  vcrsum  hiinc  iia  deprava- 
liim   excudn  :  Ast   ubi  sol  reddct   tertius  lucifluum 

ortum.  ..-.    -     .  . 

290.  Rom.,  Reg.  a  sec.  m.,  Ald.,Poelm.,  percul- 
sus.  Oit.,  ptrcussus,  quod  tortasse  fuit  in  Reg.  a  pr. 
in.  M-nduin  videtur  in  Tom.+perpulsu*.  Rom.,  Oit., 
Iladam.,  Poelm.,  corde.  quod  in  Reg.  eiiam  a  pr.  m.  £ 
opinor  fuisse.  Nunc  in  Reg.  est  corda,  et  glo^sa  per 
corda.  Ald.,  Fnbr.,  Torn.,  Daveutr.,  Bas.,  corda. 
Reuschius  pnelulii  perculsus  corda.  Oti.,  pavore,  et 
i»ro  d.  s.  dolore,  quod  reliqui  nobis  exhibent. 

298.  Rom. ,  ne(as  est  :  lege,  ne  metrum  cor- 
iumi»as,  nec  (as  est.  ...... 

500.  Mss.,  cum  pr.eslantissinusedilionibus,  Utris- 
insad  hcec  :  Procul  hiuc,  inquit,  proculeffuge,  dwmon. 
Sed  in  Roni.  esl  inquam  in  lexiu,  ad  iiiarg..  inquit. 
Hadam.,  Poelm.,  Christus  ad  licvc  inquii  :  Procul,  o, 
vrocul  effuge,  dcemon. 

501.  Mss.  et  plerique  ediii,  Nil  divitta  libi,  sed  in 
ileg.  ISon  pro  Nil.  Ald.,  B»s.,  Nii  divina  luam. 
Poelm.  in  lexiu,  ISil  divina  tibi,  pro  d.  s.,  Nil  tua 
dhoinam.  Reuschius  tuetur  Nil  divitia  iibi  :  quaj  syn- 
laiis  ahbi  occurritapud  Juvencum. 


502.  Reg.,  Ott.,  tremescis;  Rom.  cum  aliis,  trc- 
miscis. 

505.  Rom.,  Ald.,  Bas.,  At  siquis  ;  alii,  Sed  siquis, 
quod  duriusest,  sed  tenendum. 

504.  Editi  .  Ahneget  liic  sese.  Mss.  noslri  Rom.  , 
Reg.,  Otl.,  Abneget  ipsesibi.  Id  lenco,  quamvis  me- 
lius  forlasseessel,  Se  neget  ipsesibi.  Mallh.  cap.  xvi 
in  versione  Itala  ex  ms.  Coib.  :  Siquis  vull  venire 
posl  me,  abneget  se  sibi ;  sic  :ilii  mss.  veieres  et  Pa- 
tres,  abneget  seipsum  sibi,  abnegel  semetipsum  sibi, 
neget  se  sibi.  Evangeliarium  Tridentinura  :  Deneget 
se  sibi.  ln  Juvenco  corpusque,  animamque  ponitur  pro 
seipsum,  etesi  accusativus  pro  verbo  abneget,  et  par- 
ticipio  prasenli  recnsans,  ut  vers.  425  occurril  si- 
inilis  Incuiiu.  Vide  etiara  libr.  i,  vers.  65,  541;  1.  n, 
vers.  258,  752;  1.  ni,  vers.  79,  159. 

507.  Torn.,  locis  :  eincnda,  lucis. 

508.  Beg.  Rom.,  Ottoh.,  cum  mullis  editis,  profi- 
cieni.  Hadam.  ,  Poelm.  in  textu,  proficiunt.  Poelm. 
pro  d.  s.  ,  Davenlr.,  Commodu  sed  quid  erunl. 

509.  Oil.,Rom.,  Ald.,  subeant,  pro  pariant  in 
Reg.  et  aliis.  Reuschius ,  si  legatur  subeant,  exponi 
vult,  subire  faciant  possessores  suos.  Oit.,  Rom.,  lucis 
vilwque  perennis  :  caeleri  ritce  lucisque  perennis. 

510.  In  Rom.  videtur  factum  queant  ex  queunt ; 
alii  omues,  qneunl. 

515.  Mss.  el  plures  editi,  hominum  ;  in  Reg.  a  pr. 
ni.  fuil  liominem,  mendose.  Iladam.,  Poelin.,  homini. 

514.  Olt.,  islhinc  pro  islhic.  Rom.,  Reg.,  sub  luminc 
lucis.Qil.,sub  litnine  lucis,  sedapr.  m.fortassescripium 
(uil sub  lumine.Ed\li,snb  nominelucis;  Fahriciusvero, 
subliminelucis.  Verba  Matthaci  xvi,  28,sunt:  Suntqui- 
dam  de  hic  stanlibus,  qui  non  gustabunl  mortem,  etc. 


NOTyE. 


292.  Texlus  sacer  habet ,  Multa  pati  a  scniori- 
bns  et  scribis,  et  principibus  sacerdolum.  Ad  vers. 
39,  I.  i,  observavi  sacerdoies  aJuvenco  vates  appcl- 

lar'-  .  ..■  •     •,. 

207.  Matthaus  :  Abstt  a  te,  Vomme  :   non  ent  nbi 

hoc.  Arabica  versio  :  Absit  tibi,  Domine,  ut  fiat  ubi 

hoc :  <  ui  accedit  Juveni  ns.  Evaogeliariura  Tridenti- 

uuiu  :  Propitiut  esto,  Domine  :  non  erit  tibi  istud. 
1'raepositio  o  plerumque  exprimilur,  ut  absint  a  tuis 
membris  ;  sed  nonnumquam  omiltilur,  cum  insit 
vcrlm  ipsi  absum. 

298.  Nec  fas  esl  credere  lanlum.  Virgilius  1.  ni 
Geor».,  veis.  391  :  Si  credere  dignumest. 

"00-  Vide Prudcntiuni  liyinn.  bCailiem.,  vers.  157: 
ProctU,  o,  procul  vagantum,  etC. 

5U5.  CAPUTXL  Uebere  unuiiiquemque  tollere  cru- 
cem  suont,  ct  sequi   Dominutn.  Item  non   tnoriiuros 


quosdam,  donec  videanl  Filium  hominis.  Maltb.  xvi, 
24  seqq.;  Marc.  vm,  59;  Luc.  ix,  25,  etc. 

505.  Propriam,  suam,  ut  vpieres  frequentiusdice- 
liant.  Nain  proprius  est  pertineos  ad  aliqu-  m  solum, 
i)  peculiaris.  Sexlus  Rufus  ,  Aminianus  Marcellinus, 
aliique  ejusdem  temporis  proprium  pro  suo  u»urpa- 
riuii,  poelaj  eiiam  boni,  Iloraiius,  Lucretius,  Ovi- 
dius. 

510.  Maflliaeus  :  Aut  quam  dabil  homo  cvmmutatio- 
nem  pro  anima  sna? 

511.  Sub  nomine  pro  in  nomine. 

512.  Fremo ,  ct  fremttus  in  plausu  et  laetitia  non- 
numquam  usarpaniur.  Virgilius  I  vin,  vers.  717: 
LwlllM  ,  ludisque  viw,  plausuquc  fremebanl;  el  I.  v 
vers.  I'i8  :  Tnrn  plausu,  fremiluque  vtrum,  studiisque 
faventum  —  Consonal  omnenemus. 


241  EVANGELICiE  HISTORI.E  LIB.  III. 

315  Inveniam ,  cceli  fulgens  cum  regna  capessam.     A         An  isthic  tantse  spectacula  cernere  molis 

Conveniat  :  irina  lamen  hic  tentoria  vobis , 


212 


Ihcc  ubi  dicta  dedit,  passus,bis  lerna  dierum 
Lumina  convexo  lerras  transcurrere  ccelo, 
Tum  secum  jubet  abrupium  conscendere  mon- 

[tem 
Petrum  ,  Zebedeique  duos  per  devia  natos. 
520  270  Inde  um  pervenlum  secreli  montis  in 

[arcem , 
Conlinuo  Chrislus  faciem  fulgore  corusco 
Mulaiur,  vestisque  nivis  candore  nilescit. 
Respiciunt  comites  ,  mediumque  assistere  san- 

[ctis 
Eliae ,  Mosique  vident.  Tum  talia  Petrus  : 
525  Respice ,  num  nobis  potius  discedere  longe  , 


Si  jubeas,  frondis  faciam  diversa  paratu  , 
Singula  sub  nociem  quae  vos  aulsa  receplent. 

550  Talia  dum  loquitur,  coelo  pra-fulgida  nnbes 
271  Circumjecta  oculis  vcstibat  lumine  mon- 

[tem, 
Et  vox  e  medio  lucis  manifesta  cucurrit  : 
Unicus  bic  meus  est  Natus,  mea  sola  voluntas; 
Hnjus  justiiiam  ju^to  comprendite  corde. 

555  Discipuli  pavido  presserunt  corpore  lerram. 
Nec  prius  e  prono  vultus  sustollere  casu 
Audebant,  sancto  Christi  nisi  dextera  taclu 
Demuloens  blandis  firmasset  pectora  verbis  : 


LECTIONES  VARIANTES. 


Ilaque  vera  lectio  videtur  sub  limine  lucis,  ut  libr.  n,  B  etiam  in  Reg.,  sed  in  boc  emendatum  fuit  per  di 


vers.  654  :  Lucisijiie  vigens  ad  iimina.  Et  poiest  id 
intelligi  de  (ine  ipsovitae,  utapud  Apuleium  libr.  xi 
Meiani.,  post  med.  :  Transactis  vitoe  temporibus  jam 
in  ipso  finitce  lucis  limine  conslitutos.  Afallhaei  lex- 
lum  alii  de  exortu  Evangelii,  alii  de  gloria  ascen- 
sionis  :  ilem  alii  de  Joanne  Evangelisia,  alii  de  un- 
decira  aposiolis  exponunt  :  nonnulli  de  Transfiguva- 
tione,  qnne  paulo  post  secuia  e>t. 

517.  Plerique  convcrso  :  Ott.  prod.s.,  Fabr.,  con- 
vexo,  quod  ex  eodice  llelmst.  magis arrisit Reuschio. 
In  Rom.  mendum  conne.ro  indicat  eliam  concexo. 
Vide  sunra  v.  224. 

5'20.  Reg.,  Olt.,  perventum  secreti :  ut  v.  257  h.  K: 
Inde  ubi  perventum  liquidi.  Rom.,  ciuii  edilis,  per- 
ventum  secreli  est.  In  Ott.  el,  ut  videtur,  in  Reg. 
sci  ipium  fuit  secreli  inmonlis,  sed  postea  delelum  in. 

521.  In  Oliob.  a  pr.  m.,  nisi  fallor,  exaraium 
fuit  facie,  a  sec.  m.,  faciem :  quie  est  vera  lectio  per 
Gr.Tcismum  usilatum. 

322.  Kom.,  vestis  niveo;  reliqui,  veslisque  nivis. 

524.  Od.,Moseique;Kom.,  Moysiqne;  b\\\,Mosique. 

526.  Mss.  et  plerique  editi,  An  hthic.  Torn., 
Poelm.,  H:idam.,  Anne  hthic ,  quod  fonasse  ab  ali- 
quo  faclum,  ne  an  producalur:  posse  autem  an,  et 
similia  monosyll?ba,  quac  brevia  eensenlnr,  ali- 
quando  produci,  ostendi  ad  libr.  n,  vers.517. 

527.  Reg.,  trino  tamen  kic  tentoria  vobis,  el  glos- 
sator  indicat  trino  apparatu.  Oit.,  Davenlr.,  Ald., 
Bas.,  Westh.  in  lexiu,  trina.  lamen  liic  tcnioria  vobis, 
produclo  scilicet  a  in  /nwaraiione  cresurae.  Hadam., 
Poelm.,  Fabr.,  Weslh.  ad  marg.,  Torn.,  trina  alla- 
men  Itic  tenloria  vobis.  Rom.,  lamen  liic  vobis  tentoria 
triiia. 

328.  Reg.,  frondes,  bene  correctum  per  frondis. 
In  Oti.  mendose,  diverso  paratu,  quod  mendum  erat 


versa  paratu.   Error  quoaue  videlur   esse  in   Ott. 
fronde  faciam  pro  frondis  (aciam. 

329.  In  Oitob.,  sub  nocle,  ei  in  Rom.  receptant 
torrige  i>er  sub  noctem,  et  receplent. 

551.  Rcg.,  vesliebat,  quod  iia  forlasse  scripiuni 
fuii  in  Oit.  Ediii  pleriqne  cum  Oll.  a  see.  ni.,  Rom., 
vestibat.  Daventr.,  Poelm.  pro  d.  s.,  condebat.  Pro- 
buin  esl  vestibat  pro  vestiebat.  Virgilius  :  Tum  milii 
prima  qenas  vestibat  flore  juventa. 

553.  Ald.,  Bi>,  Westh.  in  texiu,  Vivens  hic  meus 
est.  Alii  editi,  Westh.  ad  marg.  cnm  mss.  nostris, 
Unicus  hic  meus  est.  Ald.,  B.is. ,  Poelm.  pro  d.  s., 
Torn.,  voluptas.  Mss.  nostri  cumaliis  edilis, voluntas; 
et  glossa  in  Reg.,  in  quo  mihi  bcne  complacui.  Etsi 
voluptas  videalur  magis  proprium,  tamen  auctoriia- 
tein  mss.  exemplariiim  sequamur,  pneserlim  quia 
ad  voluntatem  periinet,  «jiiod  dicilur,  in  quo  mihi 
bene  complacui.  In  primo  hemisliehio  sine  dubio 
,  potior  est  scriptura  codieum  mss.,  nam  verbum 
1  Unicus  exprimit,  quod  in  Evangelio  dicilur,  Hic  est 
Filius  meus  dilectus,  aut  dileclissimus ,  ut  in  versione 
anliqua  ex  codice  Colbert  ,  vel  cliarissimus  ex  coilice 
Corb.  i.  Evangeliarinni  Tridenlinum  :  Hic  est  filius 
meus  dilectissimus,  in  quo  bene  sensi. 

357.  lioin.,  ni ;  Reg.,  Oit.  cum  nonnullis  editis, 
nisi.  Poelm.  pro  d.  s.,  Ald.,  Fabr.,  Bjs.,  Torn., 
quam.  Eqnidem  bene  Lalinam  eiistimo  banc  loqnen- 
di  raiionem,  Nec  prius  audebtuit,  nisi  dexlera  firmas- 
scl,  etc.  Non  suni  eerie  omnino  similia,  sed  tamen 
non  sinit  valde  di>similia  hsec  •  Ca3S;ir  libr.  i  Bcll. 
Gallic,  cap.  51  .•  Xon  po^sc  ejus  imperia  diwius  susti- 
neri.  nisiquid  iu  Ctesare sit  auxilii.  Alii  alio  modo  in- 
-terpunguni.  Horaiius  lib.  i,  sai.  5,  vers.  79  :  Num- 
quam  erepsemus,  nisi  nos  viciita  Trivici —  Villa  recc- 
pisset. 


WTJE. 


316.  CAPLT  XH.  Transfigurasse  se  Jesum  in 
monte.  Mallh.  xvn,  1  seqq. ;  Marc.  ix  ,  1  :  Luc.  ix  , 
28. 

517.  Lumina  bis  terna  dierum  ,  positum  id  est  pro 
sex  tlie-. 

525.  Assislere  ,  adesse  :  eodem  modo  libr.  i , 
vers.  617  :  Et  precibus  gaudii  gaudent  assistere  tur- 
bas. 

525.  Mattha^us  :  Respondens  autem  Petrus,  dixit 
ud  Jesum  :  Domine  ,  bonnm  esl  nos  Itic  esse  :  si  vis  , 
faciamusluc  tria  tabernacula,  libiunum,  Moysi  unum, 
et  1'lue  unmn.  Juvencus  id  amplilicat  :  sed  eur  ail  , 
Re>pice,  httm  nobis  potius,  elc  ?  Forlasse  interroga- 
tive  legebat,  Domine,  bomtm  est  nos  hic  esse? 

528  Pavatu,  apparatu.  Val.  Flaccus  1.  u  ,  vers. 
652.  Menswque  paratu  —  llcgifico. 

550.  Prwfnlgidus  solius  Juvenci  auctoritale  a  For- 


cellino  inter  verba  Latina  collocatur.  Omeisius  eam 
vocem  tribuit  eliam  Julio  Firmico.  Laiini  prwfulgens 
potius  dicunt. 

551.  Vestibat  lumine  monlem  :  elegans  meiaphora. 
Virgilius  I.  vi,  vers.  640  :  Largior  hic  campos  wther 
et  lumine  veslit  —  Purpnreo  ,  solemque  suum  sua  si- 

D  dcru  norunt.  Adde  Lucrelium  I.  n,  vcrs  142  :  Conves- 
liresua  perfundens  omnia  tuce. 

552.  Libr.  i,  vers.  596  :  Tum  vox  mista  Dei  lon 
gum  pcr  inane  cucurrit. 

335.  Unicus,  unigenilus.adeoqne  ini[iense,  et  vnice 
dilecms. 

556.  Prono  ,  quo  proni  rccideranl  in  faciem 
suam. 

558.  Demtilccns  finnasset  peclora  :  idem  accu- 
sativus  a  duplici  verbo  rcgiiur  ,  ut  ?pppe  vidi- 
mns. 


245  C.  V.  AQUL.  JUYENCl 

Surgile,  ei  abjeclum  forles  ealeaie  tirnorem, 
340  Nee  euiquam  prsesens  pandalur  visio  vnfais, 

272  ^i  l,r'uS  n,,c  liominis   sofaoles  speciosa 

[  reportel 

273  '"  U1C'  mreferens  mortis  de  sede  iropcea. 
Consurgunt,   solumque   vident,  et  voce  requi- 

[rnnt, 

LECTIONES  VARIANTES 
540.  Oit.,  veius  codex  post  vers.  Siirqite  illico  ex- 
primil  liiidc  Nkc  cuiqnam,  oniisso  quovis  alio  versu  : 
sic  etiam  edidit  Ald.,  et  Bas.  Alii  ioler  versum  Sur- 
gite  el  Xec  cuiquam  inseruut  alium  versnm.  quo 
iktc  eadem  senleulia  coniinetiir,  Nec  cuiquam  prce- 
sens  pauilatur  visiovobis.  Varianl  antein  iuss.  codices, 
el  ediiiones  in  iinc  versu  inirudendo.  Reg.,  Rom., 
Iloromatishujus  expertes  facile  cunclos.  In   Reg.  esi 


m 

A  Cur  scriplis  ve'etiui  Sciifaat  tim  faciio  ccrles, 

545  Eliam  piiniiiin  eceli  de  sedc  reverli 

In  lerras,  Chrislique  deliinc  ronsurgere  lueem. 
Cliristus  Bd  ha:c  :  Veniel   cerlo  sub   tempore 

[ juslus 
Elias,  reddens  mox  omma  debila   saeclo. 
Sed  si  quis  credii,  jani  veuerat  anie  renascens, 


ler  usurpata  ap;  nre.U,  jcquum  e-t  conjicere,  aliquem 
glnssatorein  versiini  Juvenci,  Ncc  cuiquam  provsens 
pandatur  visio  cobir.,  iia  c\p!icni-sc  :  tioramaiu  liujus 
expertes  reddite  cuncios,  aut,  si  versum  noluit  com- 
ponerc,  facite  cnnctos.  Proccdente  tempore  hic  ver- 
sus  sininl  ciiiii  allero  gcnuino  iolextum  inlrtisus  esl; 
et  enm  e.i  diciio  horauta  ininit;  poslea  fuissei  usitala, 
aliqui  clarins  rescripserunt  :  Glorice  e.i   hujusce   ex- 


11  VI  Uintlliz  llltj uo    t.ipc;  :lo    |i"-<n.    i  iv/cv. v._».      ■<■      ».v^-,.     .,«.  ...■.!■■.    v..<.ii<*^    i\.^viip^iuii.   .    .......  i 

glnssa  :  Horomaiis  — oracuti,  vel  visionis;  in   Roin.  B  perles  reddite  cnuctos  :  ex  qua    mutalione  etiam  dt, 
scribitur  llorromatis.  Versus  ita   expositus  absonus      ut  expressa  menlio  visionis  in  uiroque  versu  non  oc- 

cunai.  Uoratna,  vel  polius  orunvi  sino  aspiralione 
ab  scnptnrihus  inlinii  a;vi  diveiso  quanlilatis  inler- 
vallo  eilerlur.  Aldhelmus  de  Laude  virg.,  cap.  2G  : 
Orama  per  uoctem  cernebat  rite  superuum.  Gualilo 
morachtis  Cnrheiensis  jn  Yila  S.  Auscharii,  cap.  IG: 
Pceia  mati  tiindex  juii  hujus  oromatis  iudex.  Nonnulli 


6*t,  61  ex'ex,  :mI  (»  [tte  Juvcnco  indignus.  Alii  ergo 
alio  moilo  PeTormarunt.  Poelm.  pro  d.  scripi.,  Ora- 
m  tisque  huju  ce  experlesreddite  cnnctos.  Toro.,  Ho- 
ramalis  Ivtjv.s  expertes  vos  reddite  cunctos  :  omilli 
dehcl  vos  ,  ul  ver.-us  consiel.  Fabricius  ,  Da- 
vcii!.,  P  elm.  in  icxlu,  Hiidani..  Gloriie  el  hufusce 
expertcs  vos  reddite  cunc.os.  Beila  Ketract.  in  Aei. 
AposL  eap.  i\,  vers.  11  et  12:  Ecce  enim  ora!  :  et 
cidit  virxtm  Awmiir.v.,  sic  ail  :  In  Grceco  Ivtbctur  ila  : 
Etvidii  i:>  visu  lirum,  hoc  est,  h  apxpart,  quod  no- 
meuet  Juer.cus  presbgtcr  in  evtnir/elico  carmiae  posuit 
dicens  :  Horonvuis  hnjus  expenes  reddile  cunctos. 
Lahhens  l)e  SCrrfA.  cccles.  uhi  de  Juveiieo  agit,  ob- 
servat  limc  le<  iionem  a  vnig  l;>  versione  abesse, 
scilieet  a  plerisqne  vulgitis  ediiiniihiii  Juvcnci, 
quia  ini;  eiitns  lii»:ariu>,  ;:ul  leuieiariiis  eorrector, 
c.ini  » t i t .- 1 ■  f » 1 1 « * : 1 1  h  '  amaiis  cum  iguorarel,  in  gloriam 
verlere  m  I.  ii,  ipiam  in  luio  I»  crere.  Sclicett^i-niiis 
etiatti  piiMt  JKteneam  rennuisse  hotnmatis  verbura 
;\  lc\iu  Gf  •  ro  G  tnira  Omcisins  et  Joai  h.  Kulinius 
i:i  lilteris  ad  KtB:t%tRfl1  (laiishmc  ve;  suin  t  .iiiquain 
spuriUm  r  ji  'ii  ii,  quem  in  soo  > -odiee  imnu  cxsiare 
allinnat  Kiihnitis.  Quod  autem  is  a>seril,  eililionein 
Autono  NeloisMMisis,  qiun  prima  cum  en.uialionihus 
suis  iledit  Jiivcneiini,  e  margine  in  textum  hiinc 
versum  recepisse,  id  falsum  oinnino  esse,  ostendi 
iu  Prnleg'!in.  n.  71,  ciiin  nulla  quidem  exsiiierit 
editio  Juvenci  ciim  (m.irralionibiis  Neliri-scnsis. 
.Magnuin  profeeto  pindns  cx  aiielorilate  LJede  :\i-r^- 
dii  liuic  verstli  Horomatis  hujus  exp.rtes  reddite  cun 
ctos.  .Nihiloininiis  censeo,  euui  spurinni  es^e,  ei  an.e 
Bedse  lemp.ira  iu  aliquos  eedices  irrepsisse.  Cum 
eiiim  lucc  vox  horama  bmis  Laiinitatis  auctoriinis 
ignota  sit,  el  sequiori  ajvo  apud  tnonacbos  frequen- 


M-riheb anl  oroma.  De  hnjus  yocalniii  usu  apud  seri- 
piores  medii,  fet  inlinii  ;evi  Dneangius  pltira  proierl 
ex  passione  SS.  Perpetua:  ei  F«  lieiiatis,  ex  Vita 
S.  Willehrodi,  ex  S.  Gerardo,  cxRodoipfao  Toitario, 
ex  Uguiione,  ex  Olh  ^rto  Ahhate  Gemblac,  e.\  Ful- 
euino,  ex  Frideg'do,  et  Ei  inenrico.  De  vcrsu  vero, 
quivere  Jiivenci  est,  boc  nolandumi  lnirifiee  eo  ex  • 
plicarl  v,  rha  M  itlb.  xvn,  !j :  Netnini  dixrriiis  visionem. 
tixc  cailem  diclio  visw,  aul  vi  um  in  aliis  velcriluis 
versionihus  sacrae  Scripiurue  reperiiur,  in  nulla  au- 
lem  cartim  orama. 

545.  Mss.,  ctiin  plerisque  edilis,  solumque  vident, 
et  voce  requirnul.  lladam.,  Poelm.  lu  texlu  solidum- 
que  vident.  Poelniann.  pro  d.  s.,  Weslh.  in  lexlu, 
silumque  videnles  voce  requivunl.  Weslh.  ad  niarg., 
soli  'umque  vi.  entesvoce  requirunt.  Rciiscbius  conjicit 
solilumque  videi.l,  hoc  esl,  sodta  specie,  sueia  ligura. 
Sed  sacer  ic\tu>  aiitul  suadel  Matlh.  xvu,  8:  Levan- 
tes  oiutos  nemivem  videruut,  nisi  solum  Jesttm  :  quod 
paulo  atile  dictum,  sed  a  Juvenco  hoe  loco  oppoi  liiue 
referlur. 

544.  Rom.,  sanclio  :  lege  factio,  ut  saq>e  alihi  hoc 
vocahiilum    oceurril. 

547.    Ott.,  cerle;  alii,  certo. 

"48.  Westh.  in  lexlu  cceto ,  ad  marg.  sccclo.  Reu- 
scliius  ccelo  cum  Badio  reeiperet,  si  qtiidcm  codices 
hane  leclionein  lirmarent  :  nam  propias  ea  accedit 
ad  tex.itim  GiLCcum. 


NOT^E. 


S59.  Abjectum,  abeffeclu;  qui   eos  abjecerat. 
5*0.  Yobi*  pri  avobis  :  plirasis  JuvenCo  valde  l'a- 
miliaris. 

541.  tiuc,  in  Galil.c  nn,  cxponil  Schoeilgeniiis  ex 
M  iic.  \vi,  7  :  Quia  pnvcedit  vos  in  Gatila;am  :  ibi  eum 
videbitis.  Melius  lameo  inlerpreiabimiir /»uc,  iu  orheui 
lerririiin,  in  lerras,  nl  h;e  ah  inleris  dislingiiuiriiir. 

542.  Idcm  arciisativus  tropcen  cum  duiibus  verbis 
reportet  referen»,  ut  ouper  observabatn. 

.j-ii.  Ma  h  cus  :  Ei  iuterrotjuvcruni  eum  discipuH, 
dicentes  :  Quid  ergo  Scrito  dicu.il,  quod  Eliam  i.por- 
ten'  primunt venire ?  Marcus  :  Et  interrogabbnt  eum, 
dicentes  :  Quid  ergo  dicunt  ['liariscei  ct  Scriba',  quia 
Eliam  opjriet  venire  primum?  lia3C  nempe  erai  se- 
nioruin  traditio  ,  quatn  juvencus  vocu  scripta 
ceterum  ,  ul  h.  I.  vcrs.  15G  prwcepia  veterum. 
Ilanc  iraditionem  Judaeorum  sic  exponit  Try- 
pho  in  Dialogo  cum  Jintino  Mariyre  :  Christus  siqui- 
dcin  natus  est,  et  alicubi  cxslat,  Ignotus  est,  ac  ne  ipse 
quidem  seipsum  scil,  neque  potestate  aliqua    orcetitus 


t\  est,  donec  advenicns  Elias  illum  unxerit  el  manifestum 
omnibus  reddiderit.  Putabant  eiiam  Eliani  anie  Chri- 
stum  omnia  reslituturum  in  meliorem  slaium.  iline 
ilisi  ipuli,  ciim  vidissenl  Eliain  proliinis  evaniiUse, 
inloi  rogahani,  cur  Scribaj  ex  traditione  seiiioiinn 
adveniiim  Messi.e  po^t  Llia  adveniuni   d  icerenl. 

.iiG.  Cluisli  lucem,  Cliiislum  in  carne  inanifesla- 
tuni,  qui  vera  lux  est  mundi.  Lihr.  iv,  vers.  ull  : 
Per  Dominum  lucis  Christnm. 

/»7.  Auie  s  eundiini  Domiui  advenium  Elias  re- 
siiluel  ontHia  :  quo  spedat  prophelia  Malachia;  lv, 
5  ;  Ecce  ecjo  mitlam  vobis  Eliam  prvphetam,  anteqitnm 
venial  dies  Domi.ii  magnus  et  horribiiis.  Reuschius 
sivdo  accipil  pro  liujiis  vitse  condiiione,  vel  pft)  ho- 
mipibus  iii  sarculo  viventibus. 

549.  Renascens  :  Omeisius  vel  pro  simpliei  nas- 
cens  accipil,  vel  meleinpsychoseos  semiua  agnoscii, 
qtiani  cerie  ut  ip  Juvenco  agiioscainur.,  null a  noi 
cogit  ralio.  Nibil  eniiu  aliud  exprimit,  nisi  vemssu 
J  anneni  in  virtuie  Elke  ex  cap.  l  Luc.a?,  vers.  17, 


245  EVANGKLICiE  IILSTORLE  LiB.  III.  25G 

550  274  Igmoluni v#Ulii  rabies  qiiem  c.ica   furoris  A         275  Tun»  Cl;ristiis  ,  magno   commotus   porda 

[  ilolore : 


Demersit  lellio ,  inox  saevior  altera  sedes 
En  hoininis  nato  trucibus  lanialihus  instat. 
Ikiec  ait,  et  [lopulum  repetit,  montemque  re- 

[linquil. 
Ecce  sed  inflexis  genibus,  fletuque  solutus 

555  Vir  senior,  precibus  Christumveneralusadorat: 
Davidis  soboles,  hominum  lumenqne  salusque, 
Te  precor,  horribilem  nati  de  corpore  morhum 
Proturbos,  reddasque  seni  solalia  vil;c. 
Nam  cursus  lunce  natum  miiii  daemonis  arle 

500  Torquet,  et  in  liquidas  dejectum  projicit  undas, 
Aut  miserum  medio  projectum  volvil  in  igni. 
Nam  lua  discipuli  sectanles  jussa,  frequenter 
Connixi,  nulla  insolidum  mihi  dona  dcderunt. 


565  0  gens  nullius  lidei,  gens  effera  semper, 
En  etiam  patiar,  vohiscutn  me  fore  terris  ? 
Sicaii,  et  pucrum  tnamiat  porferre  parenti 
Ante  suos  vultus.  Tum  vocis  pondere  multo 
Incubuit,  mentisquc  simul  convulsa  venena 

370  Djemonis  horrendi,  purgalo  corde  ,  fugavit. 
Discipuli  rogitant  eur  non  successerit  illis 
Ejusdem  pueri  toiies  tenlala  medela. 
Respondii  Dominus  :  Labat  quia  peclore  vestro 
Instabilis  fidei  nutans  per  luhrica  gressus. 

575  Nam  si  certa  foret  credendi  porlio  vobis, 

276 lnstarrjuae  minimi  posset  prccstare  sinapis, 
Islius  hinc  monlis  pos>elis  vellere  verbo, 


351.   Variant  mss.  et  editi 
mersit,  quam  dimersit.  Conjiciebam  Demisit  letho,  ut 
vers.    489,    letho   demittere.  Verum   Iloraiins  1.  m, 
od.  16,  dixit.  Demersa  excidio. 

55'2.  Ott.,  Inque  hoininis  :  rolineE»  hominis.  Ald., 
Ras.,  laniantibus,  roline  laniatibus.  YWsih.  in  texlu, 
insiat ;  ad  marg.,  instar,  nescioquo  sensu. 

"50.  Reg.,  sobolis  nro  soboles,  ut  in  aliis  veteribus 
codicibus  famis  pro  fames,  et  siniilia. 

5  7.   Roin.,  iiatum,  supra  nato;  ahi,  iiali. 

o58.  Mss.  cum  Torn.,  Proturbes,  ut  hpstem  pro- 
turbare  apud  Livium,  ct  Yirgilium.  Ahlus.  <  um  a!iis 
editis.  Perturbes. 

5:>9.  Rom.,  JSam  luna;  cursus  natum;  alii,  iV«»j 
cursus  lunee. 

560.  Rom.,  prolrahit;  c;e'eri,  projicit ;  Reg  et 
Ou.  Bcribunl  proicit, 

504.  Rom.,  Hadam.,  Poelm.  in  lexlu  ,  corde  ;  Ol- 
tob„  R>'g.  a  sec.  m.,Ald.,  Torn.,  Ras.,  corJ.a  ;  et 
glossa  Reg.,  /)  r  corda. 

560.  Rom.,  An  etiam  patiar  ;  melius  alii  ,  En 
eliam. 

5b7.  Ott.,  pmferre  ,  quod  lotia.sse  fuit  eiiam  in 
Reg.  Alii,  perferre. 

368.  Roni.,  pondere  magno;  reliqui,  pordereniullo. 

509.  Reg.  ,  mentkqne  siiyt  ;  el  giossa  ,  \d  esl  ,  a 
corde ,  et  [ioslea  alia  glo-sa  in  convulsa  ,  seilicel 
ejecta. 

375.  Mss.  omnes  nostri  ciim  Davenlr  ,  Ald.,  Ras., 
labal.  Iladam.  ,  Torn.,  1'ooliu.,  Fabr.,  titubul.  Alihi 
eiiam  ex  (ide  nonnullnrum  codicum  labat  occurrit 
prana  producta  ,  uti.  n,  vers.  457.  Genuiua   igitnr 

NOT^. 

<!e  Joanne  Baplisla  :  Et  ipse  prcvcedet   aufe  illum  in 
spiritu,  ei  virtute  Elim. 

550.  MailhaBus  :  Dico  autem  vobis,  quia  Eltas  jam 
venit ,  et  non  cognoverun'.  eum ,  sed  fqcerunt  itt  eo  </?/«'- 
cumijue  volucruul.  Sic  el  Ftlius  hominis  passutus  cst 
ab  eis.  Esl  igiiur  comparatio  veluii  referClida  ud  al- 
teram  ccedem ,  etc. 

555.  CAPUT  XIII.  Puerum  lunaticum  cura.um 
esse:  monlemijue  e  loco  movere  posse,  tjui  tanlam  ha- 
beat  (i  lem ,  quantum  esl  sinapis  granum.  M  uh.  xvn, 
1  i  f'V\.  ;  Marc.  ix,    (i;  Luc.  i\,  56. 

355.  Lucas  ait :  Vit  detuvbd  exclamavit.  Juveneus 
seniorem  vocai,  fortisse  quia  el  vir  fci1  i,  ol  paler. 
Ilcrum  vers.  358  :  fleddasque  setli  solatia  viitr.  lloc 
eii  'in  loco  idein  nccusativus  l)cum  loniilngitur  duo- 
bus  verhis  veneratus  a.iorat. 

■'.    Libr.  l,  vors.  51v2  :  Terris  Iuvi:;ijw,    ialus- 
que. 

559.  Libr.  i,  vers.  182  :  Nam  lunwcnrsnm  comi- 
iatn  insauia  meulis. 

503.  In  solidum  pro  solide,  nlane,  iniegre,  vere. 
Apnleius  advcrbii  more  dixit  iolidum  I.  v  Metam. 


LECTIONES  VARIANTES. 
sed  melius   est  de-  B  lectio  videlur  esse  labat,  non  titubat,  quamvis  ad  ra- 
tionem   metri    propius   accedat   titubat ,  aul  etiam 
lap  at. 

575.  Rom.,  Jam  si ;  Torn.  ,  Sed  si ;  alii  ,  N$m  si. 
Olt..  Rom.  ,  cerla  foret ;  reli(|iii  ,  tanta  foret.  Reus- 
chius  privfert  certa  ,  quia  pr;ece.-sil  tilubare  ,  vel  la- 
bare.  instabilis,  nutans.  Hadam.,  et  Poelin.  prod.s., 
nobis,  ininiiS  heno  pro  vobis. 

570.  Ald.,  Ras. ,  Poelmnnn.  |>ro  d.  s.,  Quw  mi- 
nimi  posset  granam  prcestare  sinapis.  Reg.,  Rom.,Oil., 
cuni  plorisque  edins,  Instar  quie  miuimi  possel  p.cr- 
slae  siuapis.  In  Rom.  est.  Instar  quod;  in  Oitobou., 
possit ;  in  Reg.  glossa  ,  prcestare — scilicet  hoc  vobis. 
ln  vulgaia  leetione  inielngi  potest.  Si  tania  vohis 
esset  fidos,qu;e  insiar  ininimi  sina|iispo>sel  pmslare, 
ho'.'  csl,  eniinere,  vel  etiam  prodes-e  :  nain  prcestare 
pro  prodesse  aliquando  siinpln  iier  ponilur,  ut  docui 
ad  Dracoulium  vers.  007,  cann.  de  Deo,  libr.  n,  el 
veis.  04.  Satisfact.  Kcenigius  melius  explicat ,  qiuu 
possct  [inesiare  instar  (simililudinem)  miniini  sina- 
pis  :  nani  instar  occurrit  in  nominativo  ,  el  accu^a- 
tivo.  Pro  sinapis  fonasse  logendum  sinapi  :  nani  si- 
napi  m'utro  genere  indoclinalnle  est,  sinupis ,  siuapis 
cuii!  decliiiaiur,  fominei  geueris  esi,  adeoquedeberet 
reponi  minimee.  Verum  sinape  ,sinapis  neuiro  gcnere 
declinabile  niulli  admittunt  ex  1'eironio  ,  et  Apicio, 
nonnulii  eliam  ex  (jolumclla.  Adisis  Forcelliuum 
verb.  Sinapi. 

577.  Ott.  a  pr.  m.  hic,  a  sec.  m.  Iiiuc  cum  cceteris. 
Mss.  noslri  cum  Ald.,  Tprn.,  Bas.,  possetis.  Hadam., 
Poelm.,  Fahr.,  potenlis,  sic  poterimus  occuriit  apud 
Juvenciim ,  lerlia  prolucla. 


Yi!'giliiisl.iiGeorg.,vers.78:.4i(OHrsHi»t'Horfes  trun- 
ci  resecanlur,  et  alte  —  Finditur  in  soitdum  cuneisvia, 
uhi  subauditur  lignum,  vel  robur.  Fx  usu  forensi  in 
solidum  sumitiir  |>ro  in  loluin,  aul  onmino.  Omei- 
sius  explicai:  Miltisolide  satisfacere non  pdiuerunl. 

76$.  Mallhxus  :  Et  incrcpavii  illum  Jcsus,  et  cxiit 

D  ab  eo  dovmouium.  Evangeliarium  Trideiitiuum   :  l.l 

corripuit  illum  Jesus,  ei  cxivil  ab  eo  danioniuiii.  lii- 

la.ius  in  Imnc  loc.  :  Objurgaiis  his,  et  increpato  da- 

mone,  sanus  puer  factus  est. 

509.  Mcnlis  convulsa  venena  dwmonis  horrendi :  d\io 
geniiivi  ;ih  eodem  suhstantivo  reguntur  in  coininuni 
hac  scriplura,  ul  oliseivaium  ciiam  fuii  a  Reoschtrt 
I.  i,  vers.  195!  Vlde  eiiam  |ibr.  n,  vers.  515,  456. 

570.  D&monis  horrendi :  alibi  d;enion  iii(  iiur  aicr, 
ui  I.  ii  ,  vers.  159. 

571  lilis  pro  iptis  posilum  ,  ut  aclverlit  Omei  • 
?ius. 

574.  L •  bricum  suh-ianlivi  morc  accipiunt  Plinius 
Junior,  Microhius,  tllpianus,  Papinianus,  ut  veleres 
stfiptores  Chri  -ii  no-  omitiam. 


Ul 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCl 


248 


Inque  alias  sedes  cunctam  transvolveremolem. , 

Nam  genus  hoc  morbi  precibus  sine  fine  fidesque, 
580  Multaque  robusii  jejunia  pectoris  arcent. 

Inde  Capharnaum  gradiens  pervenerat  oras. 

Convenere  Petrum,  quibus  inslat  cura  tribuli, 

Solvere  poscentes  soliium  pro  nomine  Chrisli. 

277  IHe  sed  ad  Pelrum  conversus,  talia  fatur  : 
585  Dic,  inquit,  reges,  quorum  dependere  natos, 

Exiernos,  propriosne  sibi  jussere  tributa  ? 

Respondit  Pe  rus :  Alienos  solvere  certuni  est. 

Centis,  ail  Cliristus,  naium  non  solvcre  regis ? 

Sed  ne  quem  Ixdam  ,  praeceplum  suscipe  no- 

[strum  : 
590  En  maris  undisoni  rupes  quoe  prodit  in  altum, 


Scandatur  tibi  summa,  Simon  ,  hamusque  pro- 

[fundo 
Siamine  selarum  connexus  praecipitetur. 
Haeserit  et  curvo  qui  primus  acumine  piscis, 
Hujus  pandanlur  sei<si  peneiralia  veniris. 
595  Illic  inventum  duplex  dissolvc  tribulum. 

278  Discipuli  posl  inde  rogant,  quis  maxi- 

[mus  allo 
In  coeli  regno  meritis  pro  qualibus  esset. 
Tum  Christus  medio  puerum  consislere  ccelu 
Praecipit ,  et  placido  docior  sermone  proraiur : 
400  Quisque  cupil  celsam  cceli  conscendere  scdeni, 
En  hujus  pueri  similem  se  (ingere  cerlet: 
Erroris  laqueos  sceclis  increscere  certum  esi. 


578.  Reg.,  Hincque  alias  sedcs  ;  lege  Inque  alias. 

579.  Torn.,  Poelm.  pro  d.  s.,  Fabr.,  aam  qenus 
hoc  morbi  dumlaxat  vota,  precesque.  Oll.,  cum  Alcl.  el 
plerisque  edilis,  Nam  genus  hoc  nwrbi  precibus  sine 
fine,  fidequc.  Vera  scriptura  exstat  in  llom.  cl  Rcg., 
Nam  qenus  hoc  morbi  precibus  sine  fine,  fidesque,quod 
explical  glossa  in  Reg.,  Et  fides  cum  precibus ,  et 
multn  jcjunia  arcent. 

581.  Fabr.,  Capharnitum  pro  Capharnaum.  Mss., 
pcrvenerat  oras.  Sic  etiam  nonnulUc  ediliones.  Aldus 
cum  Torn.,  Bas,,  Poelm.  pro  d.  s.,  pervenil  ad  oras. 
Sed  pervenio  invenilur  etiam  cum  accusativo  sine 
prcepositione.  Oridins  iii  Met.,  vers.  462:  Verba  re- 
fers  aures  non  pervenienlia  nostras. 

585.  Mss.  ,  et  plerique  editi  ,  solitum.  Ott.  ctiam 
ad  marg.,  solitum  ,  in  texlu  \erbum  abrasum  esi. 
Hadam.  ,  Poel.,  Fabr.,  solidum.  Intclligunt  lii  edi- 
lores  nummum  aureum  integrum,  et  justi  ponderis, 
qui  posteriore  a;vo  solidus  dicebatur,  el  cujus  valor 
non  idem  quovis  tempore  luil.  ln  Evangelio  fil  mcn- 
tio  didrachmse,  non  solidi  :  didrachnia  autem  ,  ut 
supputat  Calmetus  in  Diction.  Bibl.,  solidis  decem, 
etdenariis  duobus  respondebat.  Prsestatigiiur  legere 
solitum,  videlicet  tiibutum. 

585.  Ott.,  rependere;  alii,  dependere,  quod  meiro 
magis  congruit.  Alioquin  re  in  compositis  nonnum- 
quam  producilur. 

586.  Ald.,  Bus. ,  propriosve ; a\\\,  propriosne.  Weslli. 
in  texlu,  sive;  ad  inarg.,  recte,  sibi.  Rom.  in  lexiu, 
jussere ;  ad  marg.,  misere,  aut  mcndose  missere,  quod 
non  ita  claruin  est.  Mutari  non  debet  jussere. 

587.  Poelm.  pro  d.  s.,  Petrus  liis  :  ulienos.  Deest 
his  in  plerisque,  et  necessai  ium  quidem  non  est. 

590.  Mss.,  cum  Ald.  el  aliis,  En  maris.  lladam., 
Poelm.,  Fabr.,  Et  maris.  Rom.  ad  inarg.,  undosum 
pro  unditoni,  videlicet  undosumin  allum.  Oll.,  rupis 


LECTIOiNES  VARIANTES. 

B  qucc  prodit  in  cequa,  sed  factum  in  altnm  eadem  ve- 
tcri  manu.  Poelm.  in  lexlu  in  altum  :  pro  d.  s.,  in. 
mquor. 

594.  Ott.,  pandatur;  supra,  pandanlur, 

595.  Ald.,  Poelm.  pro  d.  s.,  Torn.,  Bas.,  inveuto, 
nimirum  solve  tribiiium  ea  re,  quam  illic  invencris. 
Plerinue,  cum  mss.,  inventum. 

597.  Olt.,  In  coelis  regno ;  lege,  In  coeli  regno.  Bas. 
conira  metrum  meritisque  pro  ex  Aldo  scilicet,  qui 
ita  edidit,  sed  Aldus  errorem  in  Erratis  animadver- 
lit,  et  emendavit. 

599.  Reg.,  Prcecepit  et  placido,  resislenle  metro. 

400.  Reg.  ,  Oll.  bunc  ordinem  servant ,  priinum 
Quisque  cupit,  lnm  En  hujus.  Rom.,  cum  editis,  priori 
loco,  Eu  hujus ;  posteriori,  Quisque  cnpit.  Aldusedi- 
dit  ,  Quisijue  cupit  celsam  cceli  conscenderc  sedem  ; 
in  Erralis  reposuit,  Qui  cupit  ex<elsam  cceli  conscen- 
dere  sedem.  Sed  genuina  lectio  est  Quisque  cupit  : 
nam  a  Juvenco  ,  et  rcqualibus  ejus  quisque  pro  qui- 

C  cumque  sa?pe  adliibetur,  ut  oslendi  in  Comment.  ad 
Prudenrium  hymn.  7  Catb.  vers.  216,  et  in  not.  ad 
Dracontium  libr.  u,  vers.  719. 

401.  Reg.,  Rom.  ad  marg.,  En  hujus  pueri  simi- 
lem  se  fingere  cerlet.  Ald.,  Davenir.,  Tom.,  Hadam., 
Bas.,  En  hujus  similem  pueri  se  reddere  ccrtet.  Rom. 
in  texlu,  Isiius  en  pueri  similem  se  moribus  uptet , 
quod  videlur  voluisse  Otl.,  ubi  est  sermonilms  pro  sc 
moribns.  lu  Olt.  pio  d.  s.  indicatum  esl  Islius  en 
pueri  similem  se  fingere  certel.  lla  edidit  Fabricius, 
sed  fmgere  muiavil  in  reddere.  Omeisio  non  displice- 
bat  leclio  quorunidam  codicum  suorum  pneri  simi- 
lem  se  moribus  aplet,  nempe  animo  ,  qualis  pueris 
esse  solei,  simplicissimo.  In  nosira  leclione  fingcre 
est  formare,  quod  non  inlellecluin  varieiatem  scii- 
pturaB  peperit. 


578.   Transvolvere.    Prudenlius    bymn 
vers.  29  :  Donec  rotata  annalium —  Transvblverenlur 
sxcula. 

580.  Iiobusti  pcctoris,  ul  1.  i,  vers.  iOT  :  Sed  con- 
lexta  simul  firmi  jejunia  cordis. 

581.  CAPIIT  XIV.  Petrum  iu  piscis  ore  nummum 
invenisse,  quo  tributtim  solverel.  Maltb.  xvn,  25.  Ba- 
dius  notat,  Capharnaum,  penultima  producla,  poni, 
ut  Menelaus. 

586.  Ordo  liic  est:  Dic,  regcs  quorum  natos  jus- 
sere  sibi  dependere  tributa  ,  externos,  propriosne? 
Senlenlia  clara  est. 

589.  Matthseus:  Vt  autem  non  scandalizemus  eos. 
Ambrosius  in  psalmum  xlviii:  Ut  autem  nou  facia- 
mus  illis  offeiidiculum  .  .  .  mitte  hamum,  etc.  Eodem 
sensu  Jtivencus,  Sed  ne  quem  lccdam. 

590.  Undisoni:  bac  voce  nsi  sunl  Properlius,  Sla- 
tius,  Val.  Flaccus,  Draconiius.  Amplificat  Juvencus 
verba  Malthxi,  qui  iia  solum  ail :   Vade  ad  mare,  et 


NOT^E. 

Calhem.  D  milte  hamum  :  et  eutn  piscem,  qni  primus  ascenderit, 
lolle,  et,  aperto  ore  ejus,  invenies  staterem:  illum  su- 
mens,  tla  cis  pro  me,  et  te. 

594.  Cur  penetralia  ventris,  cum  sermo  lantum  sit 
de  ore  ?  Sic  enim  Vulgata  :  Et  aperto  ore  ejus,  inve- 
nies  stalertm.  Intelligil  Juvcncus  os  aperic ndiim,  ut 
e  penciralibus  ventris  stater  exlrabatur.  Quod  Ihr- 
tasse  innuit  llala  in  Evangeliario  Tridenlino:  Et  as- 
cendentem  primum  piscem  affer ,  el  aperi  os  cjns  ,  et 
inveniens  in  illo  stalerem,  sume  illum,  elc. 

505.  Dissolvere  pertinel  ad  ocs  alienum,  ut  dissol- 
vere  pecuniam,  ws  alienum,  et  similia. 

596.  CAPCT  XV.  Qui  in  coelum  ascendere  veiit, 
humilem ,  qualis  puer  esl,  esse  oportere,  ac  ne  nnum 
quitlem  decipicndum  pnerulum,  et  qui  deceperit,  diynas 
poenas  dalurum.  Mattli.  xvm,  1 ,  elc. ;  Marc.  ix,  55; 
Luc.  ix,  46,  xvii,  2. 

402.  Erroris  taqueos :  vide  nol.  ad  h.  1.  vcrs.  12, 
Swdis  pro  huc  mundo.  Vmmundn  a  scandalis,  elc. 


249 


EVANGELIC.E  HISTORLE  LIB.  III. 


250 


Sed  lamen  infelix,  per  quem  generabilur  error.  A 
Qni  vero  e  parvis  istis  deceperit  unum, 

405  Si  sapiat,  neetat  saxo  sua  colla  molari, 

279  Proeeipitemque  maris  sese  jaculetur  in 

[undas. 
Nec  quisquam  fastu  parvos  contempserit  istos. 
Horum  custodes  coelesii  in  sede  luentur 
Altithroni  vultum  geniloris  sidera  supra. 

410  Sed  siquis  pastor,  cui  pascua  eredita  tondent 
Centum  balantes,  unam  cum  forte  seorsum 
Nescius  error  habet,  quaesitor  deserit  omnes, 
Unius  et  lotis  luslrat  vestigia  silvis  ; 
Hlam  si  magno  possit  reperire  labore , 

415  Lselitia  invenue  major  tum  nascilur  agnre, 


280  Quam  pro  cunctarum  numero  quod  nulia 

[  resedit : 
Ex  istis  parvis  Genilor  sic  perdere  quemquam  : 
Non  patitur,  gaudetque  suis  increscere  regnis. 
Si  fralrem  proprium  deliclo  commaculatum 

420  Cernis,  secrelo  mox  dictis  corripe  solus. 
Si  lua  verborum  patiens  moderamina  laudat, 
Labentis  mentem  frater  lucrabere  fratris. 
Sin  tua  solius  contemnet  verba  relinquens, 
Tunc  alius  monitor  pariter  pia  jussa  frequenlel. 

425  Sed  si  decutiet  doclonim  frena  duorum, 

281  Tunc  ad   concilium   referantur  crimina 

[plenum, 
Ut  populi  saltem  sanetur  pondere  victus. 


LECTIONES  YARIANTES. 


405.  Reg.,  collu;  lege  colla. 

410.  Olt.,  Et  siqnis  ;  Ald.,  Bas.,  Sed  siquas  ;  Reg., 
cum  aliis,  Sed  siquis ;  in  Reg.  tanien  mendose  scrip- 
tum  est  Set.  AUI.,  tondant ;  plerique,  tondent ;  in 
Rom.  eiror  est  tondet.  Sabaiierius  edidit,  Sed  siquis 
pastor  :  cui  pascua  credita,  tondens  —  Centum  balanles, 
quod,  opinor,  ex  ingenio  ejus  est. 

416.  Ald.,  Quud  pro,  postea  obscure  quod  nulla, 
vel  quam  nulla.  Alii  Quam  pro  cunctarum  numero 
quod.  Ald.,  Bas.,  Poelm.  pro  d.  s.,  recessit  ,  ce.teri 
resedil :  quod  amplectiitir  fteuschius.  Ovos  enim  a 
grege  raro,  aut  numquam  solent,  recedere.  Reg.  dis- 
linguit,  numero,  quo:t  nulla  resedit  —  Ex  istis  :  pttrvis 
cum  glossa  in  parvis  —  ex  pttsiltis.  Parum  conimoda 
est  hsec  distinciio. 

418.  Ott.,  concrescere  ;  alii,  increscere,  ut  vers. 
402,  pro  cresare. 

419.  Reg.,  Olt.,  proprium ,  quod  magis  placel, 
qunm  proprio  ciiin  Rom.,  et  editis.  Respondet  auiem 
veibiim  proprium  veibo  tuum.  Malth.  xvm,  15:  Si 
autem  peccaverit  in  te  fraler  tuus...  lucratus  eris  fra- 
trein  luum  ;  et  vers.  21  :  Si  peccaverit  in  me  frater 
meus. 


B  420.  Rom.,  secretis,  quo  fortasse  respicit  Reg. 
secretim  :  quamquam  boc  ipsum  adverbium  secretim 
a  Tei  lulli:ino  et  Ammiano  usurpalum  esl.  De  adver- 
bio  secrcto  nonnihil  dixi  ad  vers.  205  libri  hujus. 

423.  Reg.  asee.  m.,  contemnit ;  videtur  prius  fuisse 
contemnet.  Ollobon.,  Reg.,  Rom.,  Davenlr.,  el  Ald., 
relinquens  ;  alii  editi,  reluctans.  Relineo  relinquens,  ut 
idem  accusalivus  veiba  pro  verbo  coutemiiet,  et  par- 
licipio  prrcsenti  relinquens  deserviat,  ut  in  phrasi  si- 
mili  dicliim  vers.  504  h.  1.  Abueget  ipse  sibi,  corpusque 
animamque  recusans. 

4:24.  Mss.  Ueg.,  Rom.,  Olt;-,  Tunc  alius  monitor 
pariler  ;  in  Ott.  esl  Tum,  quod  meiro  non  congruit, 
et  fuitrt//'os,  exquo  facium  alius.  Fabr., Tuwc  aliuspa- 
riter  monitor  ;  plericjue  edili,  Tunc  aliis  pariter  moui- 
tor.  Torn.,  frequeutes ;  emenda,  frcquentet. 

425.  Roin.,  disculiat ;  Oit.,  dicutiet ;  sed  forlasse 
fuit  discutiet.  Rcg.,  descutiet.  Eilili,  decutiet,  quod 
verbum  in  discrepanlia  codicum  mss.  pralerenduin 

n  videlur  :  siquidem  occuniteliam  libro  boc  vers.  195. 

426.  West.  in  texiu  ,  Tunc  ad  consilium ;  ad 
marg.,  rectius,  Tunc  ttd  concitium.  Rom.  in  texiu, 
concitium;  ad  maig..  judicium. 


Certum  est  poni  solel  pro  definiluni ,  detiberatnm  est. 
Hic  signilicat  necesse  est.  Observandiim,  Juvcncum 
senientins  trajicere  :  nain  apud  Matlhaeum  prius  re- 
perilur  ,  Qui  scandalizaverii  unum  de  pusillis  istis, 
eic,  quod  postea  referl  Juvencus  v.  404. 

405.  Generabitur:   Quinlilianus  libr.  vn,   cap.  3: 
Yerba  qrai  litem  generant. 

404.  Parvis,  pueris.  Yide  not.  ad  Dracont.,  1.  n, 
vers.  315. 

405.  Saxo  molari.  Sic  Prudenlius,  de  S.  Quirino. 
hymn.  7  Peristeph.,  vers.  21  :  Summo  ponlis  ab  ardui 


pergil:  Et  si  scandaliztverit  le  manus  tua ,  abscide 
illain.  Bonum  csl  libi  debitem  introire  in  viiam,  quaiu 
ditns  mniiiis  hubenlan  ire  in  gehennam:  el  Lucas  aper- 
lius  :  Utilius  est  illi ,  si  lapis  molaris  imponatur  circa 
collum  cjus  ,  et  projicialur  in  mare,  quam  nt  scanda- 
lizet  uiium  depusillis  isiis.  Qnod  in  Ev;uigeliario  Tri- 
dentino  sic  referiur  :  Expedit ,  ut  lapis  mota'  cir- 
cumjectus  sit  circa  collum  cjus,  ct  projcclus  sit  in  mare, 
quam  ut  scandalizel  unum  ex  pusillis  istis. 

406.  Sese  jaculetur :  vide  I.  l  veis.  424. 

409.  Altitlironi,   ut  1.    i,   vers.  52.    Sidera  supra, 


—  Sanctce  plebis  cpiscopus  —  In  piKceps  fiuvio  da-  j)  pr?epositio  postposiLi.  Yirgilius  I.  xi,  vers.  509  :  l'.*t 


tu",  —  Suspensum  latjiieo  gerens  —  lngenlis  lapidem 
niola'.  El  Lacianliiisc.  15  de  Morlib.  Persecut. :  Do- 
mesiici,  alligatis  ad  cotluni  motaribus  taphlibus  ,  muri 
mcrgebantur.  Lucas  voc;il  lapidem  molarem,  Mat- 
Ihaeus  et  Marcus  molam  asinariam.  quia  lapis  snpe- 
rior  molae  mog  Gra^ce,  hoc  est,  asinus  appellabalur. 
Cato  de  Re  rust.  c.  10,  ilolas  asinarias  unas,  et  tru- 
satilcs  unas;  al.,  duas.  Quod  altinet  ad  sententiam, 
Juveneiis  ait ,  Si  rapiat ,  nectat,  eic,  sesejaculetur, 
etc.  Matlbaeus  ait:  Expedit  ei ,  ut  suspenaalur  mola 
asintiria  in  collo  ejits,  et  demevgalur  in  profundum 
maris.  Marcus:  Bonum  esl  ei  magis,  si  circumdarelur 
mola  asinaria  colto  ejus ,  et  in  mare  mitterelur.  Sen- 
sus  est  :  Qui  seandalizaveiit  iimiiii  ex  his  pu>illis, 
majores  poenas  dabit,  quam  si  mola  asinaria  suspen- 
deretur  collo  ejus,  etc.  Juveneus  videlur  sic  inler- 
prelari:  Potius  cligerc  deberes  demeryi  ih  profun- 
dum  maris  ,  eic  ,  quam  uniim  ex  bis  pusillis  scan- 
dalizare.  Favei  Iuiic  ioterpreiaiioni  Mamis  ,  qui  ita 


cmnia  quando  —  Isle  anhnus  sitprtt. 

411.  Balantes  pio  oviluis  poeticum  esl.  Centum  pro 
numero  indefinilo  accipit  Omeisius.  hlem  numerus 
in  Evangelio  referlur. 

415.  Agna',  nenipe  ovis. 

416.  Ablativus  cum  particulis  quam  pro  eleganter 
pniiiiiir  post  comparativum.  Livius  libr.  x,  c.  14, 
Minor  aedes  qnam  pro  ttiuttt  victoria  fnit. 

419.  CAPUT  XYI.  Quonain  modu  aliena  vitia  corri- 
gere  oporteat.  Mailh.  xmii.  15  seqq. ;  Luc  xvn,  5. 
Fralres  ei  sorores  se  invicem  appellabantChrisiiani 
veteres.  Coiuulc  Commenl.  ad  Prudent.  hymn.  2  Per. 
vers.  75. 

423.  Sin  tua  sotius,  eic,  si  contemnel  lua  verba, 
cuni  solus,  ct  secreio  eum  corripis. 

424.  Altus  monilor  :  Matihaeus  aii  :  Adhibe  udhuc 
tecum  uituin,  vcl  duos,  quod  versu  seq.  explicai  Ju- 
vcneus. 

427.  Poputi,  ncmpe  mulliludinis. 


231 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCl 


2.N0. 


S.n  el  inulimuin  conlompseiil  effertis  ora,  A 

Sii  libi  divis*  mulclalus  noinine  gentis. 
450  Namque   in  conciliuai  semper  praesatttia  nosira 
Adveniel,  inediiimque  duuin  me  slare  necesse 

[est, 
Sive  irium  fuerit  eoetus  sub  nomine  nosiro. 
Tuni  Pelrus  quacrit,  quot  fratri   crrala   re- 

[  miltat, 
Vel  septein  lapsus  liominuin  si  ferre  liceiet. 
£33  Unislus  prosequilur  :  Non  sepiem  crimina  tan- 

[  tum, 
9    1  decuplata  super  donentur  vulnera  fratri. 

282^anuail'  regnumDominiprsdivhisaulae 
Consimile  est,   nutnmi   rationem  rfui  sibi   poni 
Jusserit,  ei  servum,  dtbeniem  multa  talenia, 
440  Praecipil  ;ibr<:pium  cum  conjuge,  progenieque,  j> 
Alque  opibus  cunctis  venali  nomine  sisti. 


Tum  sorvus  dominum  proslraio  oorpore  adorai, 
Et  spondet,  spalii  s»bi  si  forel  ulla  faculias, 
Omuein    niimmoruiii    domino   dissolvere  siiin- 

[  mam. 
445  Commovit   dominum   famuli  miseratio  flentis, 
Cunctaque  trans  meritum  concessit  debiiaservo. 
Ille  sed  egrediens  conservuin  liiuine  in  ipso 
Nactus  constriiigil  :  tuin  debita  fortior  urget 
283  Persolvi,  precibusque  locum  iruculentus 

[abegit, 
430  Carceris   et  mersum  tenebris  ,  poeni^que   pre- 

[mebat. 
Qikt,    poslnuam  dominus  famulorum    noscere 

[verbis 
Incipit,  adducto  ingessit  justissima  servo 
Dic;a  dolens,  iramque  movet,  jussisque  severis 
In  lormenta  ferum  detrusil  ,  cuncta  revolvens 


LECTIONES  VAP.IANTES. 


429.  Ott.,  Rom.  ad  marg.,  diversce:  inelius  divisa-. 
Olt.,  Reg.,  a  pr.  m.,  mu!a:ns.  Rom.  cum  editis  pro- 
be,  multaius,  vel  mulctatu». 

433.  Bas.,  corrupie,  Tum  Petrus  qumrit,  quod  fra- 
tri  permittat. 

434.  Mss.  nosiri  omnes,  Vel septetn  lapsus  liomi- 
numsi  ferrelicerei :  ei  glossa  Reg.,  fene—sustinere. 
Editi,  An  septem  taptui  homini  indulgere  liceret.  Ra- 
rum  quidem  e<l  si  pro  an  cum  qnaro,  ct  liiijusniodi 
verbis,  sed  invenilur  lameu  a  bnnisscripioribu>  usur- 
patuni.  Livius  libr.  xxxi,  cap.  9  :  Ad  collegium 
pontifinn.  referre  consul  jnssus,  si  posset  rettevotum 
ineerke  pecunice suscipi ;  ei  libr.  xx\i\,  cap.  B0  :  Ac- 
cepto  p-iculo,  niliil  aliud  locutum  ferunl,  quam  qnoe- 
sisse,  si  incolumis  Lycortas,...  equtiesque  evasisserU, 
Resliluendaeigo  cst  Juvenco  sua  scripiur.i  ex  cmhl. 


inss.,  eoque  etiam  magis,  quia  eadem  phrasi  usus 
est  h.  1  vers.  593  :  Tum  quovrit  Cliristus,  calicem  si 
sumere  possent. 

4r>7.  Mss.  onines  nosiri,  domini;  ei  giossa  Reg., 
pro  dumino.  Editi,  domino,  non  malc  ;  sed  reiinero 
praesiai  eodicuin  mss.  lecliouemi 

44  i.  Rom.,  AUI.,  lias.,  persulere ;  alii,  dissolvere, 
ut  supra  v.  "-Oa,  dissolve. 

447.  Mis.,  timite  in  ijno  minus  bene,  et  fortasse 
mcndose. 

448.  Hadam.,  Poelm.  in  textu,  Fabr.,  fortius.  Mss., 
et  pleriquo  ediii,  foriior. 

450.  Reg.,  Carceris  immersum  tenebris  ;  alii  ,  Car- 
ceris  et  inersum  tenebris.  Roin.,  mcndnse  ,  Careeris 
ct  emersum. 


NOTiE. 


429.  Juvencus  \  ro  excommunieaio  accipit,  ul  cx- 
ponii  Koemgius. 

431.  Duum  \m\  duorum.  Priscianusl.  vn  docel,  in 
neulris  solum  di<  in  ,,  a  •  ulims  d  orttai.  S'  d 

apudanliquos  reperilurei  rfuoruin  in  lieutris,  et  duutn 
in  masculinis. Confer  *.h  nisiuin  1.  i,  eiCioeronein  in 
Or;ii..  cap.  40. 

4~>.~>.  CAPUT  XVII.  Veniam  dandam  erranti 
teptuagiet  septics.  Matlh.  xvin,  21,  etc  ;  Luc. 
xvn,   4. 

436.  Decuplata,  decupla,  decies  in  sc  conlinens 
numerum  sepiem,  adtoque  septuagics  scpiies,  ut 
in  Evaugelio  legiiur.  fcpud  Juvenco  antiquiorei  non 
iiiviniiur  decupiatus.  Roenigiusex  Aiigilstiuo  [irofert 
numerua decuplatus.  Livius  iib.  wxix,  c.  4i,  tlixit: 
Vli  ea  quoque  decuplo  lanto  pluris,  quam  quahti  es- 
sent,  te^timarentur.  Quain  scriplurain,  a  Mujluiio  et 
Scheffero  probaiam,  ;t  Grulero  ct  Grondvib  solllci- 
latam,  hic  locus  Juvenci  lueiur.  Alii  apud  Livium 
Icguntdere;?!  tanto,  aliialiier.  Super,  ui  alibl  diClUm, 
est  insuper,  praeterea.  Donenlur,  condoilelltbr  :  <le 
quo  vide  not.  ad  ).  n.vers.  <SI.  Sabaiierius conjun- 
gii  superdonentur.  De  voce  vulnui  pro  injuria.  ca- 
sibiK  advcrsis,  ctc.,  vide  Cmninc  i.  ad  Prudenl. 
Psychoin.  vers.  69S,  et  hymn.  9.  Pcrisiepii.  v.  7. 
Sti.iiiuir  eiiain  prO  scclere,  ct  crimine.  ut  prob:l| 
Arnizenius  ad  Sedi  lium  lihr.  iv.  yprs.  77. 

i  7.  <  APUT  XV, II.  Parabotd,  Cuindm  limile  sit 
rrqiunii  calorum.  Maithsei  c.  xviu,  vers.  23,  seqq. 

441.  Sisti:  \er!;iiui  forense. 

442.  A .iorat :  sacer  texlus  :  Or-ibat  eum.  Vcrsiones 
veieres  vcl  sic.  vcl  Roaabal  eum.  Evangeliariuin. 
Trideniinum  :  Et  obsecrivit  ddmhiuni  suum  ,  tiicent. 
Iu  Caniahr.  invenio  verbum  Juvenri  :  Ca  ens  autem 


C  servus  ille,  adorabat  eum,  diceus. 

44  i.  Trans  meritum,  ullra,  prteter  mcritum.  S;epe 
t rans  accusalivum  loci  rcgit.  Translato  aucior  Decla- 
maiioniim  sub  Quiniiliaui  uomine  decl.  6,  c.  10  : 
Noh  uisi  ab  ultimo  parricidio  exiqitur  pcena  Iratts  ho- 
miiirm,  liempe  ultra  vitaut  bominis,  seu  p<»slqiiam 
hoinn  esse  dcsiit.  Koenigius  iiiierpretatur  trani  me- 
ritum,  h.  e.,  gralis,  iir.cter,  vcl  supri  nieriium. 

448.  Mailhicus  :  Et  tenens  suffucubat  eum,  quii  ad 
solveiiduiii  adigebat.  Iliuc  constringit,  qund significat 
eliun  suffocare,  suggillare,  itt  dixi  i;i  imt.  atl  libr. 
ii,  vcrs.  752.  Metaphorice  auiem  haec  dicuiiiur,  ut 
Hispanicc  Mesofoca,  A'o  me  deja  respirar.  Apnleins 
Met-m.  I.  ix  :  PhiUbum,  ctetefosque  comitcsejrs  ia- 
vdtant  nvidi,  colioque  conslriclo...  identidcn  urg.nti 
scrmoiic  comprlmurtt,  etc.  Cui  loco  nlraque  signiii- 
c.iii  i  coiigriui.  De  lu  <•  verbo  suggillo  nlin  lcgi  poe- 
sii;;i  apud  Mazochium  lom.  i  Spicll.  Blhlic,  <■-  xxmi, 
Gcnrs.  vers.  ."8,09.  In  l.vaitgelutno  Trnbniii  o 
hic  locns  ita  cxhibelur  :  Et  detintHS  ilt«m,suffocabut 
illum,  diccus  :  Rediie  milii,  r/;;of/  debes. 

449.  Abigo  Cum  dalivo.  Siiiu>  libr.  vin,  vers.  124« 
Quce  dum  abiao  meiiti-  ReusehiuS  aii  :  Rem  duiani 
dttro,  <■'.  intisitato  verbd  expressit. 

432.  Inr/essil  dicta,  ut  apuU  lloraliniii  I.  i,  sal.  ;'>, 
vefs.  !! ,  ihgerere  convitia,  aptitj  Livium  I.  2,  c.  4r>, 
hujcrere  provra. 

Ao '■'■>.  iJicla  aliquaildo  suni  cmvicia.  PlanlilS  Psend. 
i.  5,  125  :  Jom  e(jo  le  diffmnm  diclis  meis,  impndire. 
Iramque  movel  ,  st  ilicct  Uclill,  allollit,  si!)i  conciiat 
iram. 

134.  Debitnrcs  olim  a  creditoribas  tradebauiur 
non  solun  in  carcercm,  sed  etiam  in  lornicnla. 


I) 


2"  EYANGhLiCvE  MSTORIjE  LIR.  III.  251 

453  Dcblia,  ihiiti  iiignta  iucrci  per  vincula  poenis.  A         llcec  ubi  percepil,  depvomii  laK.i  I^nsius  : 
Sic  robia  faciet  Geuiior ,  qni  culmina  cceli  Principio  Deus  in  tenU  par  dispare  sexu 


Possidei,  immites  s:evo  si  pcctore  frairum 

Ptcc.ua  oraniiim  dure  punire  volelis. 
Talh  dicla  dedii,Galikciaquearva  reliquil  : 
460  Juckeamque  peiit ,  qua  pinguia  rura  silenier 

284  AgmineJordanisviridisperruinpilamoeno. 

Nec  minus  in  straiis  orgros  donare  salutc  , 

Sublimisque  Palris  ewncedere  munera  pcrslal. 

Ecce  Piiarisiei  tentanles  qunererc  pergunt, 
.'65  Conjugis  an  liceat  rejecium  scindere  vinclum  , 

Quidipiid  crit  ,  loesi  tangit  quod  corda  maiiti. 


Conslituit,  jossilque  uno  de  corpore  necti  , 
470  Amboruini|iie  animas  junctis   inolescere  mem- 

[bris. 
Quod    Deus  ergo  jubet     proprio   concrescere 

[verbo  , 
285  Uliciium  est  hominum  foedo  secernere 

[luxu. 
Moses  piiecepil,  quod  pectora  dura  viderei  , 
Scribere  disc.dium,  quo  saxea  corda  revinci 
475.  Per  proprios  apices  possinl  sub  judice  flammae. 


LECTIONES  VAWANTES. 

455.  Ald.,  Bas.,  Reusch.,  quw  pro  dum.  Plerique,       benter  admitterero 
diqnis  lueret    per   vincida  poeiii*.  Fabriciu     nmtavil 
scribens  ,  dum  digna;  luerctper  vincul    paih  s  ;  qu    I 
minus  placuit  Reuscbio.  Melius  enim  dicitur    lv.  re 
peccata,  quain  Inere  pcenas 


sed  altera  clarior  est. 

470.  R''g.,  Rom.,  el  a  pr.  m.  Oit.,  animas.  Editi. 
animos.  Rom.  ciihi  aliis  in  teitii,  iholescefe;  sed  ad 
mn:g.,  ihcrescere. 

472.  Reg.,  Oltob.,   liominu:i  ,  quod   ediliun   est 


458.  Rom.    inendose   volentis :   qui  error  in   Aldi  B  ab  Aldo.  Rnm,,  ciifn  plerisque  ediiis,  hominl 


texium  irrepsit,  et  inde  in  Basileensi  fediliohetran 
gcriptus  <st.  Aldus  in  Erraii»  mendum  correxil,  ^ed 
uoyo  err>re  scrinsil  durce  punire  volelis  pro  dure. 

459.  Reg.,  Galiletcque  arva  ;  Ou.,  Galileaque  drva 
sed  videlur  fuisse  Galilewque  arva.  KOm.,  Alu.,  Da- 
venir.,  Tn  h.,  Bis..  Gqlilceaque rura ,  quod  ver .  um 
v.  seq.  ccciirrii.  Reuschius  eilidii  ,  Galilwdque  arvd 
ciiin  biaiu.  Omeisius  Baribio  tribuil  Galilceiaque  arva 
quoil  mclius  est.  Hadam.,  Fabr.,  P oe\m. ,Galilwa:que 
aroa.  Reusfeliius  ciiiri  Cnnlhbr.  relinquit;  aiij,  reHquit. 

460.  Reu»-chius  sc  ibendum  monet  pelit  pro  p  iit, 
si  v.  supericri  SCiibalur  reliquit.  Sed  parum  sibi 
cmi  t:ii  ;  nani  v.  su  i.  scnbil  felinqi  it,  ncque  obstare 
:  i!  .  (piod  pfaccessit  dedii  ,  qtiod  inille  exemplis 
probari  no-se  ait.  Cur  fefgo  scfibi  non  (lolefil  petit 
io  pncsenli  ,  quamvis  \  racsscrii  reliquil  in  :meie- 
ri'o  ?  Rom.,  silenlis .  forlasse  librarius  vOliiit  silenli , 
Rcilicei  agniine.  Mdu  vidcci  sane  ,  neq  e  iinlira:il 
lexicogripbi,  quisnam  luvencl  aniiqtti  ir  advefbiuin 
silenter  usurpaverit. 

461.  M-s.  ,  perrumpit ;  Ald.  ,  Fabr.  ,  iteu-c.b.  , 
Poelm.  pro"  d.  s. ,  protumpit.  Hadam.,  Poebri  in 
lcxlu,  prorupil.  Reg.,  umcenos,  seil  gl  s  a  indicat, 
conjungj  cum  agmine,  adeoque  legendum  nmceno. 

462.  0;t.,  wgrox,  sed  correctum  est  c-  ;ris :  sic  le- 
cenduui  poslea  salutem.  Rom.,  AK!  ,  wgris  donare 
salutem.  Reg  ,  Had.,  Poelm.,  cegros  donare  saluie. 

165.  Rom.,  Daventr.,  Reuscli.,  Westh.  ad  marg., 
perstat  :  Reg.,  Oltob.,  cum  aliis  ediits,  prcestat. 

465.  Torn.,  reteelum  :  corriae,  rejectum. 

460.  In  Oitob.,  et  Reg.  videtur  liiisse,  Quidquid 
erit  tale  si  tangit ;  corfectum  deinde,  Qiiidquid  eril 
Iwsi  tangit  quod.  In  Ott.  faCIUm,  tanget  ex  laiujit. 
R  >m. ,  Quidquid  eril,  tccsi  tatigit  qua\  Had.,  D.i- 
ventr.,  Piieim.,  Qnidquid  erii,  Uvsi  taiujet  quod.  Alil., 
Bas. ,  Siqnid  eril,  lccsi  tangat  quod.  Ald.,  Bas.,  Siquid 
erit  ,  lo3si  tangai  quod,  Evingelio  inagis  congruit 
Quidquid  erit.   Primam  scriptufam  Ou.,  ct  Reg.  li- 


47").  Ilcg..  Ott.,  Motjscsprwcepil.  Ald.,  etalii  editi, 
Moses  prwccpit,  Rom.,  Moyse  prcecepit.  Pos^et  scribi, 
Moseus  prwcepil.  Pro  prwcepit  bene  e-set  petmisit  : 
hoc  enim  vcrbo  sacra  Scriplura  ulitur  Matlb.  xix,  7 
seq.  :  Dicv.nl  tlli  :  Qui  i  ergb  Moijses  mandavit  dare 
iibelluih  repudii,  et  diihittere?  Ait  illis  :  Quonianl 
Moyses  ad  durVinm  cordis  fostri  pefmisii  robis  di- 
iii  llere  nxores  veiirdi  :  ab  iniliu  aulem  non  fuit  sic. 
I ii  Evaugeliario  Tridentinb  :  Ainnt  iili :  Qnare  ergo 
Moyses  prcecepll  dare  libellnm  repudii,  Pt  dimitter.'  '.' 
Dicit  illis  :  l'r<  pler  duritiam  cordis  vestri  permisit 
vobis  Mnyses  remiltere  uxores  veslras  :  ab  initio  enim 
.'.'•  ilufacium  cst.  Discrimfeu  (itriusqlie  vcrbi  nntavit 
auclor  opefis  imperfccti  in  Maitb.  homil.  7d  :  Bate 
dixit :  Quiu  Moyses  lioc  permisit,  non  prcecepit.  Nibilo- 
minus  leiineo  vefbom  prascepil  quo  cti.on  Tertul- 
lianus  libr.  iv  advcfS;  Mdrcion.  usus  est  :  Moyses 
propter  durilium  cordis  vesiri  pneccpit  libellum  re- 
p  idii  dnri  ;  a  prim  rdio  auterti  non  (uit  sic.  Accedit , 
M  ircum  aliis  vnbi-  iem  haric  exj)  rierte  :  A;  Ule  re- 
sponderts,  di.rit  eis  :  Quid  vobis  prwcepii  Moysei  !  Qui 
dircrunt  :  Moyses  pcrmisit  libcltum  repndii  scribers, 
el  dimi :tcre.  QuiBhs  r  spondehs  Jesus  alt  :  Ad  duriliam 
cordis  vestri  scripsii  vobis  prceeeptum  isiv.d.  Moyses 
igitur  praecftpil,  scribi  discidium ,  si  \\v  rephdiafe 
vellei  iixorem,  non  vcro  praecepit  repudiuhi  ipsum. 

i74.  Mss  ,  cimi  plerisque  editis,  discidinm  ;  non- 
nulli  editi,  dissidiuht.  fide  I.  i,  vcrs.  568. 

475.  Roin.,  Ald  .  I5a  .  ,  p,  sseul  ;  alii ,  posint. 
Roui.,  cuin  inr.llis  edilis,  flammH.  lieg.,  Olt..  fian- 
iinv;  cl  giossa  in  Reg.,  flammee  —  irw  uttiusQUe,  n'n', 
eluxoris.  Alia  glossa  illRfeg.,rtjJiccs — r>  pudit.  WfeBlht 
in  tcxtu,  {lamnw  ;  ad marg., /Jumma8, quodmendum 
videiur  prb  jtia  h  i  «.  Locus  obsciir.is,  siquisalius.  Di- 
\  inabam  sub  judice  ftainuiei.  Erat  eiiim  flamtheumve- 
liimcroce;'ni,  seulutcum,  qmidnovae  nupl*  gesiabant 
in  signuin  indissolubilis  corijngli.  Judex  ergn  llaminei 
erit,  iiuide  matiimonii  legilinid  soluone  COiznoscebat'. 


NOTiE. 
459.  CAPDT  XIX.  U.mrem  non  dimiitciulam  nisi  D  usilatum  est  a  Silio,  ct  aliis. 


ob  fornicationem.  llcm  non  arccndos  esse  a  bencdi- 
ctionc  infantes.  Mallli.  xi\,  1,  seqq.;  Marc.  x,  1,  etc; 
Luc  xvin,  15. 

4!.U.  SUenter  :  similia  adverbia  a  lexicogfaphis 
oiui<sa  cnlligtt  Kcenigius,  ut  ufgenter  ex  Cyprhtno, 
pro/iciew.cr  cx  Auguslihd  ,  accidehter,  fei  cn':^  iricn- 
ter  ex  Boethio. 

161.  Agmen  aquce  poetce  Vocaht  percnnis  flnvii  vi- 
cem  ;  qnos  iinitanlur  Cln  i -liani ,  JuveiiCUS,  (  ypii:i- 
iius,  Vuior.  el  AuctOf  il-  Laiulibus  Domini,  ni  o':i- 
BOfvat  Barlbius  I.  xxw  Advefs.  cap.  16,  png.  1    17. 

(65    Perstat  pro  pergit,  persevcrat  cum  infinitivo 


465.  1  ii  rejcctum  piimam  producil  exemplo  Vir- 
gilii,  cl  alior;  iii,  quod  ill  siniilibiis  coni|iosilis  sa-pe 
acciilil. 

466.  Corda  mdrltt,  h.  e.,  maiiuim.  Persins  sal.  6. 
vers.  10  :  Cor  jub  t  hoe  Bnni.  Sic  Marlialis,  etalii. 

47D.  Inolescere,  adolescfere,  eoalescere^  <■  pulari, 
ailbareie,  apud  N  irgilimn,  C.oluicellani,  Siliuin,  Pril- 
dfentium.  Vert.  seq.  eonerescer e  idem  Bignilicat; 

.  Innuit  Jiivencns,  repudium  boIuib  !iii.-,se  pen- 
ini-sum  Jinbcis  in  foro  potilioe  ei  (imIi,  iiom  i«  1«  " 
conscieniia'.  Non  ergo  Moyses  abusuni  buiiO  iuo- 
liavii  ,  sed  polius  ceriis  ' i [i)iiii"ts  eircuiDSCripsit,(ne 


955  C.  V.  AQUIL. 

286  Nani  temere  exsolvet  casti  qui  jura  cubilis.  A 
Alteraque  illius  thalamis  sociabiiur  uxor, 
Crimen  adulterii  populo  sub  teste  subibit. 
Discipuli  referunt :  Urget  lex  ista  virorum, 

480  Servitiique  preniit  non  aequo  pondere  partem, 
Ul  melius  fuerit  tlialamis  caruisse  perosis. 

287  Responclit  Dominus  :Non  onines  pondere 

[tanlo 
Subjicient  humeros  :  lectae  sunt  talia  dona 
Virtutis.  Trino  truncaniur  corpora  more, 
485  Quie  nulla  gaudent  genitali  lege  lororum. 


juvenci  m 

Namque  alios  tales  progigni  in  luminis  oras 
Comperimus  :  plerosque   hominum  vis   fcrrea 

[sexu 
Exuit  :  ast  alios  ipsos  sibi  demere  conslat 
Pro  coeli  regnis  pronum  de  pectore  amorem. 
490  Quisque  capax  fuerit,  celsa  virtutc  capessat, 
Quod  paucis,  leclisque  Deus  vult  pandere  mu- 

[nus. 
Ilaec  ait ,  et  pueros,  quos  gaudens  cura  parentum 
Cum  precibus  laelis  certatim  binc  inde  ferebat, 
Suscipit,  et  plebem  sectantum,  quod  prohiberet, 


LECTIONES  VARIANTES. 


476.  Olt.,  exsolvil,  inde  factum  exsolvel. 

481.  Ald.,  et  Bas.  cum  interrogalionis  nota  pe- 
rosis?  Alibi  deest  ea  nota. 

485.  Poelm.,  alia,  mendose  pro  talia.  Plerique, 
lectcv;  Poelm.  pro  d.  s.  cum  Ott.  a  pr.  m.,  Icetce. 
Rom.,  leclis  :  quod  etiam  vult  Reg.,  ubi  est  lecti, 
sed  glossa  perfectis  viris  indicat  lcctis.  Dislinguunt 
vero  Kom.  et  Reg.,  lectis  sunl  talia  dona.  —  Virtu- 
tis  trino  truncanlur  corporu  more  :  quse  dislinctio 
inepta  est. 

484.  llic  versus  ita  corruptus  legitur  in  Rom.  : 
Vir  tuus  trino  truncalur  corpore  amore.  Reg.,  Virlu- 
tis  trino  truncantur  corpora  amore.  Lege,  cum  aliis, 
\  irtutis.  Trino  truncanlur  corpora  more. 

485.  Koenigius  suspicatur  ,  yeniali  lege. 

486.  Poelm.  pro  d.  s.,  luminis  auras :  communis 


leclio,  luminis  oras. 

488.  Rom.,  Ald.,  Torn.,  atque  alios,  plerique,  asi 
ulios.  Ald.,  Torn.,  Bas.,  ipsis  sibi.  Mss.  cum  aliis 
ediiis,    ipsos  sibi. 

491.  Westh.  in    lexlu   Uvtisque  Deus,  in   marg., 
B  lo3lique  Deus.  Neutrum  quidem  ferri  polest. 

492.  Rom.,  Ald.,  Bas.,  gattdens  quos ;  alii  quos 
cjaudens. 

493.  Mss.  cum  plerisque  ediiis,  Uvlis ;  nonnulli 
ediii,  Iwti.  Reg.,  Torn.,  Fabr.,  Poelm.  in  lexlu, 
lladam.,  ferebant;  Rom.,  Oti.,  cum  aliis,  ferebat.  Si 
legas  lo3li  cerlatim  hinc  inde  ferebant,  intellige  esse 
mutaiionem  generiset  numeri. 

494.  Sabalierius  edidit  sectantem,  et  pro  d.  s.  ad- 
dit  sectantum,  quod  unice  in  nostris  mss.,  et  editis 
invenitur.  Vide  v.  5641.ii.  Rom.  non  male prohiberent. 


liceniius  vagaretur.  Conslitnit  enim,  libellum  repudii 
necessario  scribendum  ab  iis  esse,  qui  uxores  repu- 
diarent,  ut  res  sub  judioe  posset  cognosci.  Huc  per- 
tinet,  quod  Juvencns  1.  i,  vers.  567,  ait :  Praicipiunt 
veteres  ,  siquis  connubia  rumpit ,  —  Scribere  tlisci- 
dium,  juris  feralia  verba.  Le\  repudii  Deuter.  xxiv, 


NOT;E. 

autcm  ne  dimissis  quidein  fas  est  nubere ,  nisi  prioris 
viri  permissu.  Cum  ergo  pro  viris  lex  repudii  daia 
esset,  quo  magis  licentia  repudiandi  coercetur,  eo 
gravius  est  viris  vinculum  malrimonii.  Chrislus  ergo 
uxorum  causam  relinquebat  in  eo  staiu,  in  quo  eral, 
quantum  quidem  ad  libertatem  repudimdi  ^pectal 


,  etc ,  haec  eral  :  Si  acceperit  homo  uxorem ,  et  non  C  al  virorum  causam  difficiliorem  reddebal.   Pulabant 


inveneril  graliam  anle  oculos  ejus  propler  aliqnam  fa; 
ditatem ,  scribit  libellum  repudii ,  et  dabit  in  manu 
illius ,  et  dimittet  eant  de  domo  sua.  Cumque  egressa 
alterum  maritum  duxeril ,  et  ille  quoqite  oderil  cam , 
dederitque  libeltum  repudii...  vel  cerle  mortuus  fuerit, 
non  poterit  prior  marilus  recipere  eam  in  uxorem,  elc. 
In  luijus  legis  interpietatioue  Judaei  inier  se  discre- 
pabanl.  Alii  lenebant ,  repndiuin  soluni  permilli  ex 
aliquo  gravi  crimine  contra  honesiatem.  Alii  defen- 
debant,  qnamvis  leviorem  iuitioremi|ue  causam  snf- 
ficere,  vel  eain  eliam ,  quod  uxor  minus  gr;ita  viro 
videreiur.  Clirislus  legem  de  causa  fornicationis 
inielligi  docuit,  ac  simul  ex  interpretatione  Juvenci 
osiendit,  eam  causam  non  valere  ad  pei  fectam  ma- 
trimonii  dissolutionem  in  foro  conscientioe.  Aliud 
est  de  divortio,  seu  separaiione  tori. 

476.  Libr.  i,  vers.  .">70  :  Nam  casli  jura  pudorh,  elc. 
Sensus  est :  Qui  sine  libello  repudii  dimiitii  uxoiein, 
aliamijue  ducit,  adulter  palam  judicabitur. 

479.  Sensus  est :  Lex  ista  conjugii  per|)etui  urgot 
partem  virorum,  eamque  premit  non  rcrjno  ponclere 
servitii.  Mailhreus  ait  :  Dicunl  ei  discipuli  ejiu  :  Si 
ila  esl  causa  liominis  cum  uxore,  non  expedil  nubere. 
Nubere  proprium  est  femime  :  ^ed  reperilura  Cbri- 
stianis  usurpatum  de  viro.  Grasce  est  fa\mocu,  uxo- 
rem  docere.  Hieronymus  epist.  ad  Amand.  lom.  iv  : 
Si  ila  esl,  non  expedit  homini  uxorem  accipere.  Au- 
gusliiius  in  psalm.  cm  :  Si  talis  csi  cuusa  cum  uxore, 
non  expedit  ducere.  Curautem  bsec  lex  viro,  ct  fe- 
minae  non  senua  dicetur?  Nam  sicut  viro  non  licet  a 
malrimonio  resilire ,  iia  neijue  uxori.  Advertendum 
est,  non  licuisse  fcminis  repudiarc  viros,  ut  testatur 
Josepbus  Antiquit.  I.  xv,  c.  11 :  Salomelibellumrepudii 
marito  mitlit  preeter  legithnum  morcm  patriat.  Le.c 
enim  nostra  solis  ntnritis  hoc  fus  permittit,  mulieribus 


autem  Judyei ,  hac  in  re  magis  concedendum  esse 
viro,  qui  caput  est  feminae,  nuam  feminoc  ,  qna3  viro 
subjecta  esse  debet  :  adeoque  a3gre  ferebant,  ipsis 
repudium  ,  et  polygamiaro  prohiberi.  Ali:c  etiam 
gentes  viris  divoriium  permittebant ,  non  uxoribus. 
Ilinc  Medea  apud  Euripidemv.  250quercbainr :  Quw- 
cumque  sunt  animalia  mente  pra?dila,  —  Miserrimum 
liurum  mulierum  genus  sumus.  — Grandi  pecunia  ante 
omnia  namque  aaigimur  —  Emere  maritum,  hoc  esl , 
dominum  cmcre  corporis.  —  Tum  gravius  islud  ,  ar 
periculosius,  —  Quod  jacitur  ancipili  exitu  semel  aleu, 
—  Bonone  nubas,  an  malo  :  nam  repudia  —  Inhonesia 
nobis,  nec  nostrum  est  divertere.  Le^e  Chrisliana  sepa- 
raiio  tori  aj^jne  uxori  ac  viro  permittitur  certis  de 
causis.  Cornelius  a  Lapide  ex  veterum  dictis  oslen- 
dit,  ob  feminarum  ineptias  malrimonii  onus  gravius 
esse  viris  quam  mulieribus. 

481.  Perosis,  odio  dignis.  Perosus  esl ,  qui  odio 
tv  habct :  sed  hic  passive  sumitur,  ut  a  Tertulliano  non 

scmel. 

482.  Pondere,  h.  e. ,  snb  pondere.  Omeisius  ex 
Virgilio  1.  vi,  vers.  46.*i  profert  :  Teque  aspectu  ne 
sublrahe  nosiro,  et  ex  Ennio  :  Esuriente  leone  excttl- 
pere  priedam.  Sed  baec  alio  pertinent. 

48i.  Vcrbum  truncare  Cellarius  conlra  nonnullos 
aiirea;  Lalinilali  restiiuit. 

487.  Vis  ferrea  hominum,  nempe  homines  ferro, 
elc.  sive  acies  ferri  aut  cnlter. 

489.  Pronum,  scilicet  ad  venercm. 

490.  Ovidius  1.  viii  Mel.,  vers.  243  :  Animi  ad 
prcecepla  capucis.  Verba  Matlhaei  sunt,  Qui  poiesl 
capere,  capiat.  Juvencus  exponil,  Qui  potest  acci- 
pere,  accipiat.  Mazochius  ad  h.  1.  capere  accipit  pro 
glulire,  concoqnere,  quod  de  durioribus  dicilur,  qiuc 
non  possunl  concoqui,  sive  lacile  cre.li. 


257  EVANGELIC^E  HISTORIjE  LIB.  III.  258 

495  288  Inorepat,  ac  lales  aflirmat  regna  mereri    A  510  Ille  deliinc  :  Cuncta  hnec  seinper  mihi  perpcte 

[  cur;i 


Auko  ( celesiis.  Sanctas  his.  ordine  palmas 
Imponit,  redditque  humeris  porlare  parentum. 
Ecce  sed  e  populo  juvenis,  cui  rura,  domusque, 
Et  gaza  stabat,  rerum  possessio  fulgens, 

500  Accedii,  Christumque  palam  summissus  adorat : 
0  bone  praeceptor,  dic  nunc  quse  facla  sequa- 

[rnur, 
Ut  milii  perpeluam  liceat  comprendere  vitam? 
Huic  auctor  vitae  tum  talia  reddil  Iesus  : 
289  Nunc  demum  quceris,  veteri  quse   lege 

[  tenentur? 

505  Non  hominis  perimes  vitam,  non  furta  tororum 
Invades,  qusesttimve  alienis  noxia  rebus 
Mens,  aui  dextra  leget,  non  testis  falsa  loqueris. 
Sit  genilor,  genitrixque  tuo  sublimis  honore, 
Proximus  et  puro  pro  le  tibi  cedat  amore. 


Observala  reor ,  sed  nequid  forte  relictum 
Desit,  praesenli  liceat  me  voce  moneri. 
Tum  Christus  falur  :  Nunc  si  perfecla  requiris 
Prendere  prsecelsis  merilis  fastigia  vita?, 

515  Omnia,  quae  proprio  retines  solus  dominatu, 
Distralie,  et  ad  miseros  confer  securus  egenles. 
290  Tum  ihesauruseritcoeli  libi  condiius  arce, 
Virtutisque  tenax  vestigia  nostra  sequeris. 
Haec  adolescenlis  veniunt  ubi  dicla  per  aures, 

520  Dejecit  vultum,  tristisque  in  tecta  refugit, 
Tum  sic  discipulis  vilae  Spes  unica  fatur  : 
Difficile  est  terris  affixos  divite  gaza 
Avelli,  coelique  Ieves  in  regna  venire. 
Nam  citius  tenuis  per  acus  transire  foramen 

525  Deformis  poterunt  immania  membra  cameli, 


LECTIONES  VARIANTES. 


jE.  496.  Fabr.,  hinc;  aiii,  his.  jj 

497.  Deest  liic  versus  in  Torn.  Pulabat  Gallan- 
diu-;  eum  desiderari  in  editionibus,  quoe  edilionem 
Reuscliii  praecesserant  :  sed  adest  in  Ald.,  Fabr., 
Hadam.,  Poelm.,  Oaventr.,  etaliis.  E  mss.  nosiris 
Oti.,  Reg.,  redditque  humeris;  Roni.,  cum  editis, 
reddiujne  ulnis.  Veram  Cfnseo  lectionem,  redditque 
humeris  poruire  :  nanj  humerus  propi  ie  est  lacertus, 
sive  os  supeiius  brachii  ab  scapula  ad  cubitum. 
Pr.iterea  alio  sensu  communiori  humcris  possunt 
Jilii  porlari. 

498.  Reg.,  jura;  melius,  rura. 

499.  Olt.,  Roin.,  Bas.,  Et  gazadislabat  rerumpos- 
sesfio  fulgens.  Torn.,  El  gazw ,  et  rerv.m  stabat  pos- 
sessio  (ulgens.  Reg.,  Et  gazo?  aslabant  rerum  possessio 
fulgens.  Hadam.,  Fatjric,  Poelniann.,  Et  gazo?-  sta- 
bal  rerum  possessio  fulgens.  Ald.,  Reuscli.,  Et  gaza 
stabat  rerum  possessio  fulgens,  producta  videlicet  ul- 
tima  iu  gaza  ob  st  diciionis  sequenlis.  Beda  de  Arte 
mcir.  ait,  Juvencum  corripuisse  priniam  in  gaza  :  r 
videral  aliquem  codicem,  in  quo  hic  versus  legeba-  ^ 
tur,  ut  in  Ott.,  el  Rom.,  Et  gaza  distabat.  Sed  cum 
Juvencus  paulo  post  primani  in  gaza  producat,  ne- 
que  Imic  loco  saiis  congruat  verbum  distabat,  in  eam 
de^cendo  senientiam,  ut  credam,  corruptam  eam 
csse  leciiouem.  Bedae  verba  sunt  cap.  de  Commun. 
sylhb.  :  Octavus  modu$  est,  eum  correptam  vocalem 
in  eadem  parte  orutionis  scquitur  z  consonans  Grwca 
duplex.  Esl  enim  longa  in  lioc  Juvenci :  Difficile  est 
terris  affixos  divile  gaza.  Est  brevis  in  hoc  ejusdem  : 
Et  gaza  distabat  rerum  possessio  futgens.  Cap.  prae- 


ced.  de  Syllaba  dixerat :  Nametz  quoties  in  eadem 
parte  orationis  brevem  sequitur  voculem,  poiest  eam 
producere,  si  ita  volucrit  poeta,  ul  gaza.  Veium,  dis- 
sentientibusinter  se>ecodicibnsmss.,  etlibriseditis, 
ainpleclor  scripluram  Aldi,  Et  gaza  stabat ,  quam 
fortasse  librarii  mularunt,  quia  absurdum  ipsis  vide- 
balur,  quod  ullima  in  gaza  produceretur. 

503.  Mss.  nostri,  Hic  auctor.  Edili,  Huic  auctor. 

504.  Rom.,  Tunc  demum;  lege,  Nunc  demum. 
Bas.,  Torn.,  qua,  et  Torn.  cum  interrog;iiionis  nota, 
tenentur  ?  Reline  quce  lege  tenenlur?  Inlerrogatio  ab 
aliis  omiitiiiir,  sed  recleexEvangelii  lextuadliibelur. 

507.  Reg.,  Rom.,  Oit.,  a  pr.  m.  ,  tiget ,  quod  ab 
Ald.,  et  Bas.  edilum  est.  Alii  edili,  leget.  Rom.,  men- 
dose,  Mens  liaud  dexlra,  pro  Mens,  aul  dextra.  Idem 
Rom.,  loquaris,  pro  loqueris. 

510.  Reg.,  islliic ;  Rom.,  isla  ha>c,  Olt.,  cuncta 
hcec,  sed  videiur  luisse  cuncta  istli(ec,<\uoA  metro  ad- 
versarelur.  In  Reg.  eliam  videiur  abrasum  cuncta. 
Editi,  islahmc,  autis//j<cc.ftlagis  accedilad  verbaMat- 
lluei  cuncta  luec  :  sic  enim  liabet  cap.  xix,  vers.  20. 
Omnia  hcec  custodivi,  elc.  Evangeliarium  Tridenti- 
nuin  :  Omnia  ista  observavi  a  juventute  mea. 

514.  Rom.,  mendose,  Prxtendere,  pro  Prendere. 
Poelm.  prod.  s.,  pro  celsis  :  leciio  communis  prcc- 
celsis.  Et  Juvenciis  quidem  ita  solei  loqui,  ut  prce- 
stupidus,  pnepulcher.  Mss.  noslri  cum  Ald.,  D.iventr. 
fastiqia  viice.  Hadamar.,  Fabr.,  Poelm.,  vestigia  vitcv. 
Illud  magisplacet  ex  Malth.  xix,  21  :  Si  vis  perfectus 
csse,  elc. 

516.  In  Fabr.  mendumest  Distrahe,  et  miseros. 


'  495.  Mereri;  Koenigius  probarevult,  hocverbum 
pro  impetrare  sine  ullo  respectu  admeritumproprie 
dicium  a  scripioribus  ecclesiaslicis  usurpari.  Et 
aliqnando  quidein  ita  accidit :  s:cpe  tamen  operibus 
jtisiorum  verum  meriium  tribuitur. 

498.  CAPUT   XX.   Divitem    difficile    introire   in 


regnum  ccelorum.  Malth.  xix,  lOseqq. ;  Marc.  x,  17;  D  510,  I.  n. 


nus  eadem  significalione  proximus  usurpari  a  Val. 
Masimo  1.  vi,  c.  9,  et  a  Quintiliano  declam.  259  ob- 
servat.  Matthaeus  ait :  Ditiges  proximum  tuum,  sicut  te 
ipsum,  quod  non  satis  clare  a  Juvenco  hoc  versu  ex- 
primitur. 

16.   Dislrahe,  vende.   Vide  nol.  ad  Draconl.  v. 


Luc.  xvin,  18. 

505.  Furta  tororum  :  vide  v.  170  h.  I.  cum  nola. 

506.  lnvades :  confer  not.  ad  Dracont.,  I.  m,  vers. 
519,  invasor  thalami. 

508.  Prceceplum  de  honorandis  parentibus  Juven- 
cus  eleganier  ita  iranstulil  ,  ut  ail  Cellarius  Lalhiit. 
Grxciss.,  et  poet.  in  posierior.  cur. ,  ubi  cum  Valla 
observat,  genitor,  el  genitrix  poetis  quain  oraioribus 
fierpientioia  esse. 

509.  Proximus  substanlivum  soli  ecclesiastici  scri- 
ptores  habenl  ex  iiniiaiione  Gra-cismi  sacri,  ut  notat 
Cellarius  Poster.  cur.  Latin.  ecclesiast.  AtFoiceMi- 


519.  Notanda  phrasis,  veniunt  per  aures,  pro  t>e- 
niunl  ad  aures. 

522.  Inierpretatur  Evangelium  de  divitibus,  qui 
lerris  divitiisque  affixi  stint. 

523.  Glossa  Reg.,  leves  —  volentes.  fortasse  vo- 
lantes. 

524.  Sic  Sedulius  1.  iv,  vers.  9  :  N amque  foramen 
acus  sicut  penetrarc  camelus  —  Membrorum  prce  mole 
nequil :  sic  dives,  opima  —  Fertilitate  lumens,  tenuem 
non  possit  adire  —  Ccelestis  regni  ducentem  ad  limina 
callem.  Nonnulli  evangelicum  proverbium  accipiunt 
de  fune  nautico  :  nam  proverbium  Talmudicum  est  ; 


C  V.  AQliL. 

Quam  queat  ui  dives  coelestia  regoa  videre.  a 

Talibus  attoniti  comites,  siupidique  silcbant, 
Yolvenles,  quce  lauia  foret  sub  peclore  virlus 
Humano,  lalem  p<  ssil  qu.e  prendeie  vitam. 

530  RespicU  aeternse  jusloruni  Gloria  vitje, 

Attjue  ait:  Hae  bomini  forsan  videaniur accrha, 
291  Sed  Deus  electis  facilem   pra-pandit  in 

[x'lhra. 
Possibilemqueviam,  virtusquam  eelsa  capessat. 
Tum  Petius,  fidei  munilus  nioenibus,  inlil : 

555  Oninia  nostrorum  projecta  reliquimus  omnes, 
Et  lua  jussa  sequi  nobis  s|»es  unica  reslai. 
Quid  nostris   animis    superest '?    tjic.  Cliri?te, 

[precamur. 
Talibus  ad  Petrum  verbis  respondit  lesus ; 


JlYENCl  260 

Yos  quieumque  mcuin  menlis  penetralibus  altis 
540  Credenks  servatis  iter,  cum  sederit  alle 

Pr  genies  Imminis,  cebo  quem  cingel  honore 
M:ijesias,  bis  sex  illic  jiuklieirima  \  irtus 
O.ustituei  \<»bis  sublimi  in  vertioe  sedes, 
Judiciumque  bominum  pariler  tra<  taie  licebit. 
5i5  292  B'fl  quieumque   sui  linquet   generisque, 

[domusque 
Gaz;is,  affcctusqre  omncs  pro  nomine  nosiro, 
Ceiituplicaiadfiiinccapiet,  vitamque  perennen), 
Priiiioruin  imriuiiii  poslremi  traiisgredumlur, 
Lliima  praeteiiti  capienl  vix  praemia  primi. 
550      Sedubis  ut  mris  dominus,  cui  dultia  lundiim 
Pinguihus  in  campis  lale  vineta  corouau!, 
Hic,  ubi  progressus  primo  cum  lumine  solis, 


LLCTIONES  VARIAMES. 


526.  Hadam.,  mendose.,  Quam  queal  divcs.  Ald. 
ciini  aliis,  Quutn  vateat  dives.  Mss.  cjidj  Poelin.  in 
texui,  Qutm  (jiteal  ut  o.ives.  YVeslli.  in  lextu,  Qu  m 
i&wts  vahat;  ad  marg.,  Quam  qneat 

829.  Reg.,  Hnmanum;  corrige  ,  Ilumauo.  Rom.  , 
Reg.,  Olt.  a  | t.  in  .  Torn.,  Ald.,  Bas.,  possit ;  alii, 
posscf.  Uoin  ,  <\no?  po  sit ;  reliqui,  possii  qua. 

532.  !  »rte  praestaret  legere  pthram. 

:,.  Roin.,  capesset.  Reg  ,  Olt.,  Davenlr.,  Toni., 
Altl.,  capessat.  Hstdam.,  Poelm.,  capcssii. 

564.  Ot;  ,  monilus.  beue  emendauim  per  nwnfrus. 
Hoiii.  iu  texlu,  Ald.,  inquit  :  Roin.,  ad  marg.,  cuin 
alii^.  infv. . 

555.  Peetffi.  pro  d.  s.,  Fabr.,  Ald.,  nostra  o'.im. 
Alii  cum  mss.,  Itostrorum.  ROffi.,  reUnqitimus  :  cor- 
rige,  reUqitimus. 


B      558.  Mss.,  respondit;  edili,  rcspondet. 

541.  Helmst.,  quam;  alii,  quem.  codem  scnsu  per 
synJ.Jie.sii)  sen  muiatiouem  generis,  ut  si  pr«c«»s*is- 
set,  Fitius  Itominis.  Iloui.,  Oll.  a  pr.  m.,  cinijil  ;  mc- 
lius.  einget,  inO  I.  a  sec.  m.  ei  uJiis. 

543.  Torn.,  corrupte,  sublhuis  in  vitice.  U<g., 
sublimi  verlke.  u  Oll.  ex  sublimc  verlicc  ra-.tiiiii  su- 
bl.mi  in  vertice. 

.    .  ilo.ii.,  Ald.,  Sic;  alii,  Uic;  Olt.,  li.  quil  oro 
linquet. 

552.  Hom.,  Sicubi  progressus,  quud  ree  ius  vitle- 
tnr,  quaiii  llic  ubi  progressus  in  aliis.  M  auleiu  reti- 
neri  potesl  commoda  intei  pvuctiooe,  In  L5a  i!.,  gres- 
sus,  pro  proufessus ;  ei  in  Torn.,  solu.,  pro  solis, 
meidum. 


NOT.E. 


Gravis  est  c.ritus  animoe  ex  corpore,  ul  rvdenite  per  fo- 
ramen  amjintum.  Sed  cimi  foitis  i;a  ;lici;s,  sive  ru- 
dens  *pni  Sui.lam  diealw  v.y.-j.uoz,  cflmffcwper  ioti, 
noii  wj.-tj/jz,  camelos  |  er  e  loiigum,  el  aliumle  i  io 
vt-iln.i.o  eiiam  Taliuudiciiiu  sit ,  Son  cst  Eleplias, 
qni  i  i  et  per  fornv;\en  acus,  de  canielo  liesiia  cuin 
(tksmqiK  vi'ler.ini>  i\j  enii:  ii  t|iit;  inliM  pielibi.s  |  ro- 
veiliiiuii  evangeli«i:m  xi\mm  est  e\pli<are.  Ex*lant 
iliia-  de  liof  provTbio  dis^erl  itiones  ,  altei.t  Jtiann. 
Phtiippi  PfeMfec,  aliera  Joanuis  Soiniii-rio.  Evan- 
i.'1-li .  ri  ii  iii  'i  ruli  niiiiiini  sic  i»oJ«s  esfeibet  l«ffic  !<<  um  : 
Facilius  es!  camelo  per  carerna  acus  perlransire,  quam 
divilem  hitroire  in  regna  ccelorum.  Coriectio  veieri 
iii  ii.ii  cuvernam.  Projrie  MltCM  ca  crua  est  locus  ca- 
vus,  et  pro  foramine  aliquando  accipitur. 

52.  Prapundit :  delectatur  Juvencus  verbis  coffi- 
jiosiis  i  r.t  'i  ■  sitiojue  p  w,  ui  di.\i  ad  \ei.>.  -14  I».  I. 
A!io  jiiin  pcrpando  verbum  esl  Ciceroins,  Lu<  r  ti  , 
Plimi.  .litliiu  *'St  ;k 'cu>at'r.us  per  sy.i  o|  en  A\  anher, 
alliois,  wtliera  Grait  p  innre.  Libi .  iv,  vis.  68,  dixil 
slmililer  inwihra,  ui  ex  noslris  mss.  legimj  t, 

~.  Quiuiiliaiius  1.  iii,  c.  8  :  Xostri  pussibilt •  r.o- 
minunt;  quce  ul  d  ra  videatur  appcllatio,  tamen  sola 
esl.  Jurisperjti  vcicre-  Irequeuier  ea  \  i ■>■  nsj  sunt. 
Pro  eadem  voce  allegalur  Pomponius  1.  C.  Omiito 
Lbrisiiauos  La  ;an  ium,  Pi  udi-nlium,  Setliiliuin, 
alio».  Durius  verbiim  <-s>  p^ssibiiuua,  tp  od  lainen 
apud  Aiumiaiiiiui,  P.dladium,  Mar.iai  um  Cajifll.uii, 
Aino'  i   m  .   ;"<;•  usquam  c  Isd  capessa:, 

repeiilum  ex  v.  '.'JU.  Celsa  v.riuie  capeuat. 

'..  C\PL'i  \XI.  Jesw  promil  it  ce)iiup'nm  rece- 
pturum.  qui  bona  omniii  rehquerit  popler  JJcu-n:<l 
primoi  fttri  novi  ■niws.  MjUIi.  xix,  27,  t.if.  .  Mh. 
.\,  51  .  I.u.  .  xiii,  r;(J  ;  Petrus  ftdei  munitus  niozuibus, 
ut  v.  -n\,  Sed  slabiUs  1'elius. 


G      537.    Quid  nostris  anhnis  supiest?   vijlclicei  'Ql/id 
ergo erit  nubis?  ut  ait  Hatthaeus. 

..ii.   Tractare  praeier  alia   significal  etiam  cxer- 
ccre,  admlnisirare. 

oiG.  Servius  ad  v.  705  1.  n  ^Eneid.  affirmai,  cja- 
zam  singularis  lantum  numeri  esse.  At  in  plurali 
qazas  dixerunt  Lncretius,  Horatius  bis,  Senei';»  Tra- 
gicns  ler.  etc,  Affectus  omnes  vocal  fraires,  aut  so- 
s,  aut  ptrem,  aut  malreio,  aut  filios.  Apulejus 
I.  ii  de  Dognrat.  Plai.  :  Charissinus  ofbatus afjectilus. 
Capiioiin;!-  in  Antonino  Pliilo-.  c.  24  :  Non  esl  satis 
motus  defcctione  Cassfi,  nec  in  ejits  affedus  saviit, 
el  in  Maximino  cap.  25  :  Milites  qitorum  affectus  iu 
Albano  monte  erant.  Hieronymus  libr.  ni  in  Maitli., 
c  x  :  Qui  ergo  propler  fidem  Christi.  et  prccdicaiiouem 
Kvangelii  omnes  affecius  contcmpserinl,  utque  divitias, 
et  swcuH  volupi:<lrs,  isli  ctntuplum  recipient  ,  elc 
Plurc    alios  aUegaul  Koen  iiins,  el  Srlio-ltLMMiins. 

,  C.eiduplicaia  :  \a\  FulgentM  Mylliolo;o\  Pru- 
ilcu  ;i,  et  ^iiiiiliiiii;.  Pliiiiiis  l;br.  \i,  cap.  25,  ad\er- 
**  biuni  centuplicato  rsiuiiavit. 

.  II  ii  ■  Inns  obsciir.tatcin  iu  .Tuvcnco  nolat  : 
ted  <'lar;<>ia  ■■■  ■■■■  Bttwt  vciba  Mauli.t  i  :  Mulli  aulein 
cruiit  primi  novissimi,  et  novissimi  primt. 

550.  CAPUT  XXII.  i'arabola  d    opeiu  iis  in  vinea 
condvcis.  Maiib.  x\,  1,  elc 

551.  Coronant,  cingunl.  Lucrelius  1.  ix  vcis.  "_5: 
Jmcuiu  nujleti  co  onant.  Virgilim  I.  ix  vct.-. 
Adtluin  tusicdc  coronant.  Forias-e  apud  Jiivciicuni 
coronattl  pMMtur  pro  iin|»!eiit,  ul  I.  u  vcr-.  145  :  Un- 
dasqnc  coronaitt.  Vi  clum  vero  in  lioe  a  viiiea  difffri, 
t|n  tl  plurcs  vineas  conliueat,  m  tt>tHm  a  |»;'.n<'.  I.  • 
fia  \>-r-.  712  :  Cui  juqera  mulla  nileuli ■■—-  Yiu  fi  sepcs 
circum  den>iitu  coercet. 


m 


i5S 


560 


LVANGELICiE  HlSTOhlyE  LIB.  III. 


168 


565 


Conduxii  juvenum  forlfe&lma  robora,  puclus 
Unius  iu  lucis  certa  mereede  laborem, 
Ei  sua  lum  ju-si i  cullu  vineia  poliro. 
293'P',e;'eL'eol'cUie"s5  u'>i  tertii  ve.icrat  liora, 
lnve.nil  ecce  alios  ,  openque  accrescere  jussit, 
Pro  meriiis  operum  promiltens  pr.cmia  digna  , 
Illi  uon  aliier  laui  prajcepta  sequuutur. 
Ast  ubi  sexta  deliinc  lucis  translluxeral  bora, 
Haudseeus  binc  alios  juvenes  couducero  per- 

Iloraque  nona  dcbinc  ubi  solis  cursibus  acla  est, 
Tuncalios  pjriter  conductos  ju^sit  adire. 
Uliima  labeniis  restabat  portio  lucis  : 
Egressus  cernii  juvenes,  causasque  requiril  , 
Cur  pigris  manibus  lorperent  otia  lenta. 
Aiunt,  conducioris  quod  praecepia  fuissenl 
Nulla  sibi.  Dominus  mux  bos  iusisiere  mri 


294 Tuncetiamjussit.  Sed  respereprolinusoi  to, 
570  Praecipii,  ut  cuncii  caperent  mercedis  honorem , 

iEqualique  oinnes  porlaieul  pricniia  niiiiiino. 
Tuin  muiusilla  virum,  prima  quo:  luce  laborem 
Sustulerat,  faclisque  diem  toleraverai  n-quum  , 
Indignaiis,  secuin  lali  cuin  inurmiire  lalur  : 

575  Injustum  est ,  istos  similein ,   ut  nos,  quaererc 

[nummum, 
Flliina  quos  operi  serocmiduxerat  bora. 
Tum  domiiius  ruris  sedalo  peclore  fatur  : 
Illiliata  tibi  mercedis  portio  s.ilva: 
Reddilur,  et  pacli  servantur  jura  lidelis. 

580  Istis  de  noslro  liceat  concedere  laatuni, 
Extima  quos  operis  glomeravit  poi  lio  ruri. 
Nam  niulios  bomines  dignatio  sancta  vocavii  , 
295  E  queis  permiuimam  dignum  est  secer- 

fnere  parlem. 


.jj.). 
554. 
553. 

556. 


LECTIONES  VARUNTES. 
Rom.,  pacis;  e:iienda,  pactus.  B  ribus  editionibus  corrnpluii)  esse 

laborum,  non  bene,  pro  iaborcm. 


Koin 

Aid.,  pilni 

Uadamar.,  renerit,  \>rovenerai.  Poclm.  ulrain- 
que  lcciionein  uidicat  veneral,  civeuerit. 

557.  Mss.  noslri  cuiii  Cai.tabr.  apud  Reu-chium  , 
op  rique  accrescere  jussit.  Toin.,  Poclui.  |.ro  d.  s., 
opcriqueadulesrcre  jus  ;i.  iladaiu.,  P.elm.,  in  texlu, 
ud  opusquos  ire  jubebat  Ald.  D.iveulr. ,  Poelin.  pro 
d.s.adopusquibus  irejubcbal.  Reuscliio  uon  displtce- 
bai  in  Parisiua,  adolescere,  pro  accrescere,  eadem  si- 
gnilicatioiie. 

558.  Reg.,  Promeritis  operis  protuitteus,  qund  reli- 
neri  p^ssel  :  sed  meiius  est  cum  aliis,  Pro  mrriits 
operum,  at  apud  Draconiium  1.  j,  vers.  12  :  Prome- 
rilis  morum. 

364.  Ottob.,  labentes,  correclum  per  labenlis. 

566.  Beg.,  torpere;  corrige,  torperenl. 

5ij7.  Reg  ,  Ott.,  Torn.,  Aiuul ,  conducloris  quod 
prwcepta  fuisscnl  —  Nullasibi,  Domiuus.  Roui.,  con- 
ira  meiii  regulam,  Couducioris  aiuut  quod  non  p  ie-  C 
cepta  fuiss&at — Lilasibi  :  Dominus.  Poelm.  in  lexlu, 
Hadain.,  Ald.,  el  Daveatr.,  Couductor,  reddunt,  ipsis 
quod  nulla  dedisset.  Poelm.  pro  d.  ;-.,  Aiuut  quod 
couductorio  pracepla  fuissenl  —  Xitlla  stbi  Douiinus. 
Fabricius,  Couduclor  redduni  ipii,  q  od  uulta  dedisstt 
—  Jussa  sibi.  Domiuus  ei  in  cummcnt.  obscrvat, 
suini  reduuut  pro  respoudent,  et  huac  locum  in  pno- 


Ald.,  Bac 


5.S.    i'b'riqiie  ,  sibi    bomiitus. 
Suo  domiuus. 

57.:.  Reg.,  ceqnis,  nonita  bene,  pro  icqttum. 

575.  Beg.,  O.l.  a  pr.  ni.,  similem  uos  q,uvr.  re.  Oli. 
supra,  ei  editi,  similem  ut  nus,  qturre.e.  Roiu.,  noa 
iia  i  ene ,  lujuslum  cum  iitis  simiieui  nos  quatrere 
uummum,  foriasse  librarius  o.nisii  esi  po^t  lujuttum. 
Su-picari  libet,  Iiijustum  est  istis  similem  uotq 
nummum.  Hatihaeus  aii  :  Pa.csillos  nobis  fecistj. 

576.  Mss.  Reg.,  Rom.,  Otl.,  operis.  Keg  ,  seri  , 
^ed  videtur  fuisse  a  pr.  m.,  ssro.  iioiii.,el  alii  co- 
dices  apud  Reuscbium,  conjiuixrrat  :  rctine  condu- 
xeraU  Adjuncluui  leiuporis  |)OiijtUf  pro  eo,  quud 
paterfamilias  in  illa  bora  peregeiat,  ut  cxpouil 
Reuschius. 

579.  Reg.,  etOtt.,  pactis,  sed  in  Reg.,  glossa,  pro- 
ntissionis  mca'  innuit  pacli,  (juod  sensus  eliam  pos- 
lulai. 

381.  Rom.,  Exircmu  quos  :  leg.;,  Extima  qvos. 

585.  Rom.,  Qtns  pex  minimam.  In  Rcg.  fint  Ec- 
quis,  ul  pato,  iiiiiic  e>t  e  quis,  et  glossa  ex  quibus. 
Ttini.,  Poelm.,  Iladun.,  Daventr.  clividuiil  per  mi- 
nimam.  Ald.,  et  Bas.  Icguni,  per  uimiam.  Rcg.,Oit., 
perminimam,  quod  cdidit  Fa.  rici  S ;  yui  in  \  einiHent. 
addii,  banc  es-e  insolitam  composiljonem.  \e;a  ba;c 
est  scriptura  E  queis  perminiiwnn,  et  vangelio  con- 
seniiens;  Multi  sunt  vocati,  pawci  vero  clecti.  Ltsi 


juvcnes  robusios.  Vide  n»t.      legruni  lotum,   cui  nulla  pars  deessei.   Columella 


■  t'.',o.  Juvenum  robora 
ad  I.  i  vers.  478. 

555.  P '  Aire,  excolerc,  verbum  ivi  ru^tica?  pro- 
priuin.  Nonius  cap.  '1,  n.  35i)  :  Poliiiones,  agrorum 
culius  diligenies,  ui  polita  omnia  dicimus  exculta,  et 
(td  nitore  it  deducta.  Liiuius  Salir.  libr.  ui  :  L.ti 
cainpi,  quos  gcrit  Africa  terra  polilos.  loYni  Annalium 
1.  viii  :  RasL  os  d  me  [aber  capsii  causa  poliendi  a  iri  ; 
al.,  fubres  captiu  llinc  aolilor  ugri  apud  Cato  ;em  de 
Re  ruslica,  cap.  5. 

560.  Transfluxerat  :  Claudiauus  episl.  4,  yers  5, 
Transfluxere  <//«.  L  .de.a  verbu  prnprie  utitur  Pii- 
nius  pro  irunsirc  (iue,ido. 

")62.  Acla  est  :  Virgiliui  I.  ni  ^Eutid.,  vcrs.  5i2  : 
umorbem  medium  nox  lioris  acta  subibn. 

564.  1'riidenlius  uyinu.  o  Cai  iieuie.  .  veis.  11  : 
Quarlu  devexo  supcrest  i:t  axc.  —  Porlm  lucis. 

3(j!J.  Vespereorto  .  \per  he  perus, ^iella  Veuu>csi, 
qiue  maluiino  lcmpme  luciXcr  dciiur.  Qiraiius 
libr.  n  od.  9,  vcrs.  i0  ;  Afflc  libi  letpero  —  Surgente 
decedunt  amores.  VirgUutsL  i  Georg.  vcrs.  251  : 
Jllic  seru  rubens  acceudit  luminu  vesper. 

573.  Susiulerul  a  siffero.   Diem  wquum  ,  diein  in- 


I) 


dixit  operas  justas. 

575.  Quanere,  lucrari.  Cieero  Paralov.  vi,  c.  2  : 
Qui  honesle  rem  gtucrunt  mercajurjs  faciendis,  Ilinc 
qucestus  lucrum. 

578.  Illibatu,  integra.  Cicero  pro  Sexl.  c.  43  :  Ul 
eorujx  veiere-i,  illibatasque  divhiut  in  prvjundissimum 
libidiuum  sunrum  gurgilem  profundat. 

380.  Tanlum,  lanluiudem,  tanlum.quantujw  vobis. 

■  •  1.  Exlima  ,  exiie.ua.  Sc  euiin  hoc  vjcjIiuIuiu 
optuni  scriplores  usurpaul.  Glomerare  verhum  a 
juveuco  ahbi  aiiliibituin.  Vide  nol.  ad  1.  n  yers. 
579,  7^3. 

•'.  -1 .  Dignatio  pJeruuiqtie  est  bona  exisiimatio  , 
qua  aliqms  cx  alioruui  opinio*ie  gaudet.  Nnnnum- 
qiiam  active  est  opinio,  qui  aliqui^  aliuiu  honore 
digiiUii;  censet.  Suclonius  in  Calig.  caj;.  24  :  Reti- 
quas  ■■<),  oresneccupidttate  tuntu,  nec  iU  UlexiL 

Ju-iinus  suh  iiu.  i.  xxviu :  lu  summa  dignationere- 
iji*  vixil.  Abi  dig  \itate  miu.us  bcoe.  Apud  Juven  :um 
dig  tuiio  sa.tcta  e-l  Dei  bonitas  ,  qna  hOinines  ad 
cceium  vucare  di^natur. 


263 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCl 


264 


ilacc  ait  ,   et  Solymos  repeiit  ,    comiiesque  A 

fseorsum 
585  Alloquitur,  Solymisque  iterum  regionibus,  infii, 
Ingredimur  gnari ,  truculentaque  moenia  adi- 

[mus. 
Fiiius  hlc  hominis  prodetur  ad  ultima  mortis, 
Scribarum,  procerumque  ferens  ludibria  mem- 

[bris, 
Affixusque  cruci  post  tertia  lumina  surget. 
590  Hinc  tum  Zebedei  conjux  summissa  rogabat, 
Ul  Christo  medio  coeli  sublimis  in  arce 
Felices  nati  dextra,  lsevaque  sederent, 
Tum  qusrit  Christus,  calicem  si  sumere  pos- 

[sent, 


296Q,iems'biPrxcePtis'nstarelsumerePatris- 
595  Kespondent  se  posse  simul.  Tum  lalia  Chrisius : 
Vos  nosirum  calicem  fas  est  potare,  sed  aliis 
Sedibus  aequali  mecum  considere  honore, 
Non  hoc  noslra  dabii  cuiquam  pro  munere  vir- 

[tus. 
Haec  cerlis  Genilor  sublimia  dona  reservat. 
000  Exliinc  discipulos,  diciis  pro  lalibus  omnes 
Commolos,  tali  sermonis  mulcet  bonore  : 
Gentibus  infidis  celsa  dilione  potestas 
Imponit  quoscumque  super  dominanlur  eoruin, 
Evercentque  trucem  subjectis  urbibus  iram. 
005  297  Vos  hinc  sed  longe:  tranquillior  ocquora 

[vilaj 


LECTIONES  VARIANTES. 


aulem  exempla  composiiionis  perminhnam  in  anti- 
quioribus  Juvenco  forlasse  non  occurrant ,  tamen 
similia  passim  occurrunt,  ut  permirus. 

585.  Reg.,  iteris,  sed  videiur  fuisse  iterum,  quod 
certe  mutandum  non  erat.  Reuschius  (amen  cum 
Koenigio  \eg\l  solilisquc  ileris,  non  Solymisqueilerum. 
Malihaeus  nominatim  ait :  Et  ascendens  Jesus  Hiero- 
solymam,  assumpsit  duodechn  discipulos  secreto,  el 
aitillis:  Ecce  ascend)mus  Hierosolymam ,  eic.  Hoc 
ergo  est :  Solymis  regionibus  ingredimur.  Additur 
iterwn  ex  Marco  :  Et  assumens  iterum  duodecim, 
coepit  illis  dicere,  etc. 

587.  Mss.  nostri  prodelur  :  edili  tradetur,  quae  est 
glossa  in  Reg. 

590.  Mss.  nostri,  Hinc  tum  ;  editi,  Hic  tunc. 

591.  Ald.,  Chrisli  media. 

593.  Ott.,  possint  pro  possent : 

594.  R;idius,  Quem  si ;  melius  alii,  Quem  sibi. 

596.  Ri*g-,  portare:  dubito,  an  iia  eiiam  a  pr.  m. 
scriptum  fueru  in  Ott.,  sed  non  dubium  quin  legen- 
dum  sii  potare. 

597.  Ottob.,  consedere  ;  correctum  per  considere. 

598.  Rom.,  Reg.  a  sec.  m.,  Torn.,  Ald.,  Bas., 
pro  munere.  Olt.  et  alii,  pro  nomine. 

599.  Ald.,  Bas. ,  paucis ;  plerique,  certis.  Rom., 
His  certis;  melius,  Hac  certis.  Cerii  homines  ali- 
quando  sunt  homines  fideles. 

600.  Mss.  noslri,  Exhinc ;  alii,  Exin. 

601.  Mss.  nostri,  tuli,  quod  in  Torn.,  et  Fabr.  edi- 
lum  video.  Plerique  editi,  stabili,  quod  a  pi.  m.  in 
nonnullis  mss.  fuisse  suspicor  ex  rasura. 

603.  Mss.  nostri,  quoscumque  super  dominantur 
corum,  sed  in  Reg.  eorunt  mulalum  esi  in  earutn  cum 
glossa  qnibus  principantur.  Hadam.,  Poelm.  in  texlu, 
lmponit,  quemcumque  super  dominantur  eorum.  Ald., 
Poelm.  pro  d.  s.,  Reuseh.,  Imponil  quoscumque  velil 
dominentur  eorum.  Sic  Fabr.,  sed  dominantur  pro 
dominentur.  Lego,  cum  mss.,  quoscumque  super  do- 

not^: 


B  minantur  corum,  et  possunt  haec  duo  verba  conjungi 
superdominantur  ut  snperingerere,  superaddere,  super- 
ducere,  et  similia.  Eorum,  non  earum  babent  Vul- 
gaia,  et  veteres  aliae  versiones  Matlh.  xx,  25:  Prin- 
cipes  gentium  dominantur  eorum  persynesin  :  perinde 
quasi  dixisset:  Principes gentilium  dominantur  eorum. 
605,  606.  Reg.,  Vos  hic  sed  longe  :  tranquillior 
(cquora  vilat  —  Concordi  slernit  mitis  moderatio  pace; 
et  glosFse  hic  —  in  prmenii  smculo ;  lunge  —  estis  ab 
illis;  iEQUORA  —  planities;  sternit  —  vobis.  Scilicet 
moderaiio  siernit  scquora.  Ad  banc  lectionem  respi- 
cil  Rom.,  sed  admixtis  erroribus  ,  Vos  liic  sed  longe 
tranquillior  cequore  vito3  —  Concordi  sternel  milis  »(i- 
seratio  pace.  Eamdem  scripturam  Reg.  expressit 
Reuschius,  sed  edidit  aquore.  Koenigius  reiinebat 
cequora,  sed  restituere  volebat  Vobis  sed  longe.  Oltob. 
sic  hahet,  Nos  ittter  lonye  tranquilliora  aquora  vilcc 
—  Concordes  cernit  mitis  moderatio  pacis,  quod  cor- 
rupium  sane  est.  Quod  attinet  ad  priorem  versum, 
P  cohaerentCantabr.,  ct  Fuld.,  sed  hic  scribit  tranquU- 
^  liora,  uterque  Vosinter.  Aldtis,  Vos  hic  sed  longce 
tranquillior  ccquora  vila:  —  Concordi  stcrnil  mitis  mo- 
deraiio  pace.  Davenlr.,  Had.,  Torn.  ila,  sed  scribunl 
longe.  ut  accedant  ad  codicem  Reg.,  nisi  quod  sine 
interpunctione  exhibenl  longe  tranquillior,  Poelm., 
Fabr.  sic  ctiani,  sed  inchoant  versuin  Vos  inter  longe 
tranquillior.  Recitenius  verba  Mallli.  xx,  26:  Non 
ita  erit  inter  vos :  sed  quicumque  votueril  inler  vos  ma- 
jor  fieri,  sit  vester  minister.  Ampleclor  igitur  scrip- 
turam  cod.  Reg.,  mutato  hic  in  hinc,  scilicet,  Vos 
liinc  scil  longe  :  tranquillior  asquora  vilm  — Concordi 
steniit  milis  moderatio  pace.  Imelligo  longe  liinc  poni 
pro  procul  liinc.  Cicero  pro  Qnintio,  cap.  25  :  Quam 
longe  esl  liinc  in  sallum  Callicanum?  Sic  longe  abesse, 
longe  abire.  Pro  slernit  non  inepta  esl  lectio  Rom. 
sternel  ex  Evangeliario  Tridentino :  Erit  vestcr  mi* 
nister....  Erit  vester  servus:  quo  speclat  Vulgata:  Sil 
vester  minister Erilvester  servus.... 


58i.  CAPUT  XXIII.  Jesus  prcedicit  discipulis  pas-  D  frequenier  subit 


sionem  suam.  Matlh.  xx,  17,  etc. ;  Marc  x,  51 ;  Luc. 
xviii,  31. 

587.  Ultima  substantivi  more,  ul  ultnna  palt,  ul- 
limaexsperiri,  expectare,  etc.  Aurelius  Victor  deCas- 
sarib.  cap.  40  :  Constaniium  patrem  ulthna  vitic  age- 
bant.  Cidpurnius  eclog.  3,  vers.  91  :  Lycidas  habet 
ullinta  rerum.  Hoc  sensu  Juvencus  ail  ultima  mortis. 
Hinaiius  I.  i,  ep.  16,  vers.  ult.,  mors  ultima  linea 
rerum  est.  Consule  not.  Burmanni  ad  Calpurnium. 

590.  CAPUT  XXIV.  Pelitio  uxoris  Zebedai  pro  fi- 
liis.  Matth.  xx,  20  ;  Marc.  10,  5-2. 

595.  Calix  pro  tormentis,  morle,  passione  vox 
ecclesiastica  e  sacris  litteris  petita,  qua3  occurrit  1. 
iv  vers.  491  :  Qucero  cum  si  pio  an  rarum  est,  ul 
dixi  in  lect.  var.  ad  vers.  434  h.  1.  Gra?corum  imi- 
tatione  id fit,  quibus  d  vicem  particulae  inlerrogandi 


597.  Considere  a  considd,  considis. 

600.  Pro  taiibus  dictis,  ul  vers.  416  h.  1.  pro  nu- 
mero.  Sensus  est :  discipulos  veheinenlius  cnramo- 
tos,  quam  his  dictis  commoveri  oportuissei.  Ex 
Evangelio  autem  intelligendum  est,  discipulos  non 
verbis  Christi  commolos  fuisse,  sed  verbis  matris 
filiorum  Zebedsei  pro  filiis  suis. 

002.  Ditionis  vocabulum  recte  pro  imperio,  seu 
jurisdiclione  usurpat.  Potestas  meionymice  pro  ma- 
gislralu  ponilur,  ut  apud  Sahianuin,  et  alios. 

601.  Subjeclis  urbibus,  intellige  in  subjeclis  urbibus. 
Rec.te  enim  dicitur  exerccre  odium,  iram  in  atiquo, 
vel  in  aliquem.  Vulgala  Malthcci :  polestatem- exercent 
in  eos.  Itala  in  plerisque  exemplaribus  mss.,  et  Hie- 
ronymusepist.  ad  Damasum  tom.  iv,  pag.  159,  Po* 
leslalem  exercent  in  eis. 


265  EVANGELICiE  HISTORLE  LIB.  III.  266 

Concordi  sternit  mitis  moderaiio  pace:  A         Et  sic  e  summis  lapsi  comprendiiis  imos. 


Magnus  et  obseqniis  crescil  super  alla  minisler. 
Nec   primus  quisquam,  nisi  cunctis   serviat  , 

[unus 
Esse  potest.  Hominis  natus  sic  vestra  minister 
610  Obsequio  solus  proprio  pia  munera  gestat, 

298  Pr0  mullisque  animam  pretioso  sanguine 

[ponit. 
At  vos  ex  minimis  opibus  transcendere  vuliis, 


9i  vos  quisque  vocat  coenoe  convivia  ponens, 
615  Cornibus  in  summis  devitet  ponere  membra, 
299Quisquesapit.  Venietforsansinobilisalter, 
Turpiier  eximio  cogetur  cedere  cornu , 
Quem  tumor  inflaii  cordis  pcr  summa  locarat. 
Sin  contentus  erit  mediocria  prendere  coenae  , 
620  Infcriorque  dehinc  si  mox  conviva  subibit , 
Ad  potiora  pudens  transibit  strata  tororum. 


LECTIONES  VARIANTES. 


607.  Rom.,  crescet  pro  crescit. 

609.  Mss.,  sic  veslra  ministral :  editi,  sic  cuncta ; 
Wesib.  in  textu,  nalc  sic  cnncta;  ad  marg.,  nalns  sic 
cuncla.  Rom.  codex  sic  habel,  sic  vestra  minister  — 
Obsequio  solus  proprio  pia  munera  geslat,  qnae  scri- 
ptura  praeferenda  videtur,  et  conlirmatur  lectione 
mss.  Reg.,  et  Olt.,  vers.  seqq.,  et  pro  d.  s.  indica- 
tur  a  Poelm. 

610.  Rom.,  Poelm.  pro  d.  s.,  Reg.,  Olt.,  gestat; 
alii  gestans. 

611.  Hic  versus  in  Reg.  omissus  fuerat,  sed  inser- 
tus  posiea  fuit  inter  lineas.  Ejus  loco  a  pr.  m.  hic 
versus  adest  in  Reg.  :  Et  multos  redimens  pretioso 
sanguine  salval.  In  mss.  Roin.  el  Olt.  prius  ponilnr 
Pro  multisque,  tum  addiiur  Et  multos,  eic,  sed  ser- 
vat  pro  salvat.  In  editis  deest  hic  versus  Et  multos, 
neque  cerle  necessarius  esi,  nisi  prior  Pro  multis 


expungatnr.  Uterautem  eorum  magis  Juvencum  re- 

doleat,  non  ausim  dijndicare.  Relineo  vero  Pro  mul- 

tisque,  quia  pluribns  lestimoniis  eomprobatur.  Reus- 

cbiusait,    in  aliis  libris  lcgi  non  pessimum  versum, 

-  El  mullos  redimens  pretioso  sanguine   servat ,  ubi  in 

■"  servire,  quod  prrecessit,  et  servare  auctor  lusit ;  quns 

lusus  sacculum  xi  sapere  alfirmal. 

612.  Rom.,  Etvos;  mclius,  Ai  vos. 

615.  Ott.,  est  sumtnis;  foriasse  librarius  voluit,  ex 
summis.  Edili,  et  mss.,  e  summis. 

616.  Rom.,  Quisquis  sapit ,  quod  metrum  non  pa- 
tilur.  Vera  leciio,  Quisque  sapit,  quaiu  Aldus  eliam 
in  lextu  exhibuit;  sed  in  Enatis  imporlune  correxit 
Qui  sapit ,  advcniet  ,  qnia  scilicct  ignorabat  quisque 
sunii  pro  quisquis ,  ut  in  poeiis  christianis  passim 
observalur,  et  in  Juvenco  animadversum  jani  luit  ad 
libr.  iii  ,  vers.  400. 


NOT;£. 

606.  Reuschius  tolum  liunc  locum  sic  ferme  ex-  ePul°  SH0  circensibus  ludis  inleressemus.  Primus  tace- 
ponii :  Poteslas  celsa  editione,  h.  e.,  Deus  imponit,  iwl  cornu  sinistro  consul  ordinurius  Severinus...  Juxta 
seu  pr.Tponit  gentibus  infidelibus  quoseumque  eo-  eum  Magnus,  olim  ex  prccfecio,  nuper  ex  consule....- 
rum,  sive,  ex  iis  ipsis  populis  incredulis,  velil  ul  do-  C  recumbente  post  se  Camillo,  filio  fratris.  Pceonius  hinc 
minentur  in  genles  illas  infidas,  vel  dominentur  ur-       propter.  Atque  liincAlhenius.  Ilunc  sequebalur  Gratia- 


bibus  subjectis:  et  hi  principes  exercent  in  eas  ur 
bes  iram  vehementem  Pairis  mei.  At  vos  non  iroe 
ministri,  sed  elementke  estis.  Moderatio  tnitis,  re- 
gimen  benignum.  Tranquillior  concordi  aquore  vitoe, 
tranquillior  qualibet  vila  placide  traducia.  Sternit, 
insiernil,  implei,  vos,  qui  mei  discipuli  eslis,  hic,  boc 
sermone  jam,  hac  in  vita,  pace,  quam  inundus  dare 
nequit. 
(108.  Quisquam  unus,  h.  e.,  unus  quisquam. 

611.  Ponit  anhnam,  impendit,  dai.  Phrasis  eccle- 
siaslica.  Augustinus  in  Joann.  121  :  SicutFilius  homi- 
nis  non  venit  minislrari,  sed  ministrare,  et  animam 
suam  ponere  pro  mullis. 

612.  De  his  versibus  peculiarem  dissertationem 
conjeci  in  proleg.,  c.  5.  Cum  nuper  viderim  apogra- 
pbum  Evangeliarii  Tridentini  nondum  edili,  operae 
pretium  duco  scripluram  versionis  lt;il«,  quam  secu- 
tus  esl  Juvencus,  denuo  conlirmare  verbis  ejus  -p. 
Evangeliariiexscriptis:  Sicut  Filius  hominis  nonvenil 
minislrari,  sed  ministrare,  et  dare  anitnam  suam  pro 
tnultis  rcdemplionem.  Yos  enim  quccritis  de  pusillo 
crescerc,  et  de  majore  minorari.  Inlrantes  autem,  ro- 
gali  ud  coenam,  noiite  recumbcre  in  emincntioribus  lo' 
cis,  ne  foric  honoratior  te  supcrveniat,  et  acccdens,  qui 
ad  cvenam  tc  vocavil,  dicat  tibi  :  Acccde  deorsum,  et 
confundaris.  Si  autem  in  loco  inferiorc  recubueris,  et 
supervencrii humilior  te ,tunc diccl '  tibi ,qui  le  adccenam 
vocavil :  Accede  superius.  El  tunc  erit  tibi  gloria  coram 
discumbentibus.  Et  cutn cgredereturJesusab Hierico, elc. 

lili.  CAPUT  XXV.  In  novissimo  loco  recumbcn- 
dum.  Matib.  xx  in  ltala,  etLuc. xiv,  7  ,  etc.  Vocat,ti 
convivia  ponens  verba  propria  in  ccenis.  Vide  not.  ad 
1. 1,  vcrs.  79-*),  et  1.  m,  vers.  80. 

615.  ('."inun  saepe  dicuntur  de  extremis  cujosque 
rei  partibus,  ui  cornua  aciei,  classis,  ctc.  Livius  libr. 
xxv,  cap.  5,  ad  lin.  :  Et  [ortc  in  cornu  primus  sedebal 
Casca.  Apoilinaris  Sidonins  1.  i,  cpist.  11,  sive  ult. 
sic  convivium  describit:  Poslridie  jussii  Auguslus,  ut 

Pa.tr.ol.  XIX. 


nensis  omni  ab  infamia  vir  sequestrandus,  qui  Severi- 
num  sicul  honore  postibai,  ila  favore  prwcessernl.  (Jtli- 
mtis  ego  jacebam,  qua  putpurati  (imperaloris)  Iwvum 
latus  in  dextra  margine  porrigebaiur.  Sirmondus  liunc 
Iocum  illustrat,  ex  quo  hcer  colligo:  In  sigmate,  scu 
slibadio,  hoc  est,  lecto  semirotundo,  duo  erant  extrema 
velul  cornua.  Hi  primi  accubitus  censebantur.  Honora- 
tissimus  stibadii  locus  eral  cornu  dexlrum,  proximus 
sinislrum.  Id  novum  videri  queat,  et  ab  usu  nostro  rc- 
motius,  quod  lerlius,  quarlus,  uc  reliquideinceps  iltuin 
ordine  subsequantur,  qui  primus  est  incornu  sinistro. 
G.  Fabricius  nove  a  Juvenco  dicium  piilabal  comua 
summa  pro  primo  accubitu.  Vide  cjusCommeni. 
Poetar.  cbrist.,  verbo  cornua.  Consule  etiam  Pe- 
trum  Cbacon,  deTriclin.  Rom.,  cum  appendice  Ful- 
vii  Ursini,  Hieronymi  Mercurialis  disseriationeni  dc 
accubitus  in  ccenaOrigine,  et  plures  alios  quos  lau- 
dat  Fabricius,  Ribliograpb.  Anliq.,  c.  19,  n.  3. 

618.  Tuinor  inflati  cordis ,  superbia.  Sic  Pru- 
deniius,  aliique  chrisiiani  scriplorcs  loqnuiitur.  Pcr 
sumnia,  ut  vers.  615  ,  Cornibus  ia  summis. 

619.  Mediocria  ,  nempe  loca  inferiora.  Mediocris 
saepe  pro  exiguo  ponilur. 

620.  Ex  hoc  versu  colligo  ,  Juvenrum  parabolam 
sumpsisse  ex  Mntthcei  Itala  versione,  non  ex  Luca  , 
cap.  xiv.  Nam,  ni  vidimus  ,  in  Evangcliario  Triden- 
lino  id  expnmitur  apud  Matthaeum  :  Si  autem  in  loco 
inferiore  recubucris ,  et  superveneril  humilior  te,  lunc 
dice'  tibi,  qui  te  ad  coeiiam  vocavil  :  Accede  superius. 
Lucas  solum  ait:  Sed  cumvocatus  fueris,  vade,recuinbc 
in  novissimo  loco,  ut  cum  vcnerit  qui  te  invitavit, 
dicai  libi:  Amice.  ascende  sttperius.  Paulo  aliier  Evan- 
geliarium  Trider.liniim  :  In  novissimumlocum  recumbe, 
nt  cum  venerit  qui  tc  et  iltiun  invitavit,  dicat  tibi. 

621.  Pudens  ,  verecundus  :  transibit  ad  poiiorom 
slrati  ei  tori  locum,  quia  pudenter  inferiorcm  elegit. 
Roni  viri  est  pudore  suffondi  cum  gloria  ei  quasi 
invito  tribuilur. 


26T  C    V.  AQUIL.  JUVFNU 

Proxima   lum    Solymis   conscendit   •  ulmina  A. 


26A 


[montis  , 

Ordinibus  lucent  quse  glaucicomanlis  olivse. 
300  Hi"c  lectis  jussit  sectatum  discipulorum, 

625  Obvia  castelli  monslrans  habitacula  Christus  , 
Inde  asinam  pariier  foetu  comiiante  repertam 
Ducere  :  vel  si  quis  causam  disquirere  vellet , 
Cur  sua  lam  subilo  quoquain  jumenta  traliantur, 
Dicere  ,   lunc   operam  Dominum  sibi   sumere 

[velle. 

650  Discipuli  celeri  complenl  pracepta  paratu. 
Adducunl ,  mollique  supcr  velamine  veslis 


Insternunl   plaoidurn  pnllum  ,   pra>bentque  se- 

[denduin. 
301  H'nc  veteris  quondam  fluxit  vox  nuntia 

[valis: 
Ecce  venit  pla<  idus  tibi  rex,  quem  lerga  se- 

[denlein 
635  Praemitis  gestanl  asinae,  pullique  sequenlis. 
Tum  populi  stratas  proetexuni  vestibus  omnes, 
QuaqueiiereslChrisio,  subnexafrondeeoronani. 
Proxima  tunc  alii  spoliant  palmeia  virore, 
Conclamanique  omnes  :  Davidis  origine  creio 
610  Hosanna  excelsis  sit  gloria  keia  tropbaus! 


LECTIONES  YARIANTES. 


623.  Reg.,  q:to;  el  glossa ,  quo  monie.  Sensus 
exigit  </m<c.  Rom.,  corruple  :  Ordinibus  luccnt  ijlauci 
comantis  olivce. 

6-26.  Hom. ,  Unde  ,  lege  Indc. 

623.    Oll.  ,   trahuntur ;   Rom.  ,    irahaiur  :    Icge  p 
trahantttr. 

(129.  Mss.  Reg.,  Oll.  ,  Roni.,  Dicere  ,  tunc  operam 
Dominum  sibi  snmere  velle.  Sic  eliam  Ald.  .  Torn.  , 
Ras.,  Poelm. ,  pro  d.  s.  ,  sed  nonnulli  interpllDgunl 
Dicere  tunc  :  operam.  IIaic  lectionem  e\stan:  in 
qiiinqii''  iinpressis  et  quatuor  codicibus  conlirmai 
Reuschius  ,  quam  poelico  ina^is  habiiu  iucedere 
potat.  Hadam.  ,  We>th.  ,  ad  marg.  :  Huic  reddas  , 
nostro  nunc  iis  opus  esse  magislro.  Ila  Davenlr.  ,  sed 
Huic  reddanl,  quod  Wesiheinerus  i.n  textn  expres^it. 
Ita  etiam  Peelm.,  in  icxtu,  et  F;»br. ,  sei  uterque 
Reddere  huic.  Bane  scripturam  lueuir  Fabricuis ,  m 
Comui.,  verbo  reddo,  pro  respoiideo,  et  locum  Iihbc 
anie  depravatum  fuisse  affirmat  :  eamdem  Becfllus 
est  Scoehtlgenius,  et    Reuschius  ,   qui   ebserval  , 


lcgendum  Reddere  non  reddant  :  pra>cessil  eniin 
copulaiiva  vel.  Verum  cuin  leclio  codicum  mss.  bona 
sit,  nnlla  esl  causa  cur  eam  deserere  debeamus. 

631.  Rom.  ,  Ald.,  mollique  super  vclamine  veslis. 
Hadam.,  Poelm.  cl  alii,  mollisque super  velaiuina  ves- 
tis.  Prior  leciio  inelior  est,  et  confirmalar  quainvis 
ohscure  a  mss.  Reg.,  Oli.  Elegautiuseiiam  esi  molli 
vJamine,  quani  mollis  vestis.  Super  vel  est  insuper, 
vel  per  tmesin  superinsternunt,  velad  pullum  referiur. 

633.  Alp.,  Ris.,  Huic  non  ita  bene,  ac  Hinc. 

637.  Rom.,  A 1 . 1 . ,  subnixa  :  alii ,  subnexa.  Koeni- 
gius  -usoicatur  subjecta  :  Rcuscbius  lenel  subnixa, 
hoc  esi,  Fulciente,  ei  quasi  gesianle. 

640.  R'g..  Oll.,  a  pr.  m.,  Osanna  in  excelsis. 
Roni.  cuin  erliiis,  Osanna excelsis  vel  Hosannaexcel- 
sts,  vel  Oschunna  excelsis,  u t  edii  Fahricius.  Sni- 
(ituia  Ostuina  ia  exc.  Isis  mei  10  adversalur,  nisi  scri- 
hcrc  velimus  Osana  ,  ut  daclylus  inde  liat.  Sed 
vers.  017,  Reg.  et  Ollob.  exbibent  Osauna  cxcelsa. 
Vulgala  scribil  Hoanna. 


NOTJE. 


622.  CAPUT  XXVI.  Christo  puilo  asimc  iitsidente, 
popnlos  slravisse  vium,  qua  ibal  ,  suis  veslibus  Matt. 
xxi,  1  seuq  ;  Marc.  \i,  1;  Luc.  i\,  29;  Joann.  x\n,  13. 

623.  Otdo  de  disposiiione  arhorum  sriie  diciinr. 
Cicero,  pio  Cocina  ,  cap.  8.  Ejus  fundi  exlremam 
paitem  oleae  direclu  ordine  defvinnU.  Confer  notini 
Passeratii.  Virgilius  ,  11  Georg.,  vers.  276  :  Sin 
tumulii  acclive  sulum,  eollesqut  supinos  :  —  Inclulge 
ordinibus.  Lucent ,  h.  e.  ,  consnicui  sunl ,  nilenl. 
Campi  bene  culli  ,  el  ips;c  eliam  arbores  nilere 
dicunlnr.  Plinius,  1.  xvn,  cap.  4  :  iSon  ulique  lcvlitin 
solttm  esi  ,  in  quo  procerw  arbores  nitent.  Sic  cantpi 
nitidi,  intcntes ,  terra  herba ,  nitens ;  el  Jiivoiicih  , 
inlri ,  veis..  712,  nitenlis  vineti.  (iltntcicomans  ,  vox 
a  Juvenco  formala  ,  ul  I.  i\\  V.  201:  /lainmico- 
•nans. 

624.  Lectis  discipulorum  ,  b.  e.,  ex  di.-cip;dis,  vel 
po-iiivum  est  pro  soperlalivo  quasi  lectissimis  disci- 
pulorum,  ut  h.  I.  \crs.  293  :  Eximios  valum.  Vir- 
gilius,  I.  ix,  vers.  17  :  Tumus,  ul  antevol.nis  lardu.a 
proecesserutagmen,  —  Viginti  leclis  equilum  comitalus  , 
el  nrbi  —  Jmprovisus  adest. 

623.  Obvia ,  qu;e  ex  advei-o  ,  scu  coulia  eranj. 
Il;cc  e.nim  est  propria  signilicalio  buj us  vccabuli. 
Maithens  ;dl :  Ite  in  castellum  quod  coiilru  1  os  esl, 

Ii27.  Yel  si,  prO«/  si  Vel  pro  el  ab  iibniei>  auclo- 
ribus  aliqnando  adbiiielur. 

632.  tfaittueus  ait  :  Ei  adduxerum  qsinam  ,  et 
pullum  :  el  imposueiaut  supr  »  os  cestimenta  sua  .  el 
etnn  desup.r  sedre  fecerunl  Versia  aiiliqua  in  his. 
«'.olberiino  :  El  addux  ruui  asinum  ,  el  pullu.a  ejits  , 
el  imposuerunl  super  et.s  vesiuncniu  sua  ,  et  sedebal 
nuper  eumJesus.  Plerique  alii  mss  cum  Evangeliari  j 
fiidentino  legunt ,  Et  imposuerunt  super  eum  vesd- 


fj  menta  ,  et  sedebnt  snper  eum.  llanc  leclionem  le- 
nuerunt  Anctor  oper.  imperf.  iu  Maitb.,  et  Arnobus 
Afer  Annot.  in  Evangel.  Alii  Evangelisla;  FUper 
pullum  asinae  sedisse  Jesum  diseriis  verbis  nar- 
r;mt.  Posiea  Juvencus,  Isaiac  vaticimum  reddcns  , 
sicait:  Qaein  terga  sedenlem  —  Prccniuis  gesuutt 
asinw  pullique  sequentis.  Probabilis  inierpietaMo  est, 
Jesum  priususum  fuisse  asina  ,  scquenle  pullo  : 
diiude  in  civiialem  ingress»in  super  pullum  , 
seqnente  asina.  Mysterii  lnijus  plures  causas 
assignant  veteres ,  recenlesque  interpretes.  I11 
veierum  clirisiianorum  iiionuntentis  sape  gxpressa 
apparel  imago  Salvaloris  asino  vel  ;isinaj  insideniis  ; 
eaqoe  sic  exstal  in  quod  nn  eochleari  aniiquissimo  , 
ferruminato  argento  iusculpta, apud  v.  c.  Gipvenaz- 
zium,  qui  ejus  modicocbleaiead  sacram  synaxin  po- 
pulo  veteri  more  imperlicndain  olimadhibitum  Fuisse 
prudentissime  conjiciebal.  Ila  eniin  fideles  ad  lan- 
lum  mysterium  accedenles  in  memoiiam  revocare 
po  cranl  verba  Ualthxi  :   Ecce  rex  tuus  venit  tibi 

JJ  mansuetus,  sedens  super  asinam,  et  pullitm  filitun 
subjugalis. 

U35.  Praimitis:  sic  ha?c  nomina  formare  amat 
Juvencus,  ut  non  semel  notatum. 
636.  Stratus,  vins,  ut  alibi  dictum. 
<i37.  De  hof  iriumpho  Salvatoris,  dc  ruore  vele- 
rum  pr;cle\endi  vias  Boribiis,  el  de  acclamaiione 
pijerurura  Hosanna  legendus  cst  Mai  linus  Roa,  libr. 
11  Singulir.  cap.,  13. 

638.  Jmbea  palmeiis  abundabat.  Iloratius,  I.  11, 
ep.2,  vers.  lSi:  Ungi —  Prtrfcrat  Herodis  palme- 
tis  pingnibus.  Pliuius,  hbr.  v,  cap.  14:  Eierieun- 
tem  pjalmeiis  consitnm.  De  voce  viror  dicium  l.n, 
\ers.  818. 


Sic  adeoingreditur  Solymoium  moeniaChristus. 
Ingressooccurril,  primo  sub  limine  templi, 

302  Cruribus    alque    oculis    cerlatim   debile 

[vulgus. 
Quos  ulii  lam  subito  gressu,  visuque  vigentes 

645  Cuneia  sacerdoium  (  ognovit  factio  mirans, 
Lt  pueros  temj>li  complentes  lecia  canore  : 
Hosanna  cgregia  Davidis  siirpc  ereato, 
Ipsum   percunciani  cuucti,  qti»  caasa   ennoris 
Impubem  tanla  tollal  per gaudia  plebem. 

650  Chiistusad  li.vc,  Lcgis,  iaquit,  vosscripta  lcneie 
Creditis,  iiifantum  qua:  dicit  ab  ore  venire, 

303  Laclentum  el  linguis  Justi  consurgete  l;m- 

[dem. 

LIXTIONES 

641.  Ald.,  Poclm.,  pro  d  s.,  Sic  lunc :  cxteri  S'n 
adeo. 

642.  Rom.  Ingresso  primo  occnrrit:  alii,  Inqresso 
occurril  primo.  Torn.,  tuiuine  :  lege  liminc. 

614.  Bis.,  jam  pro  tam.  Beg.,  in  lexiu  ,  Ciim 
aliis.  gressu  visuque;  supra,  manw  vcteri,  visuque  cl 
vocc. 

646.  Mss.  omnes  nosiri,  eodex  ms.  Divioneasis, 
cl  aliu-  P.  P.ilni  a  Jiireto  coll  tus.  tccta  clnnore: 
edili,  leeta  canore.  Prima  iu  ciamor  longa  esi,  el  a 
Ju\enco  eliam  i •roducitur  M>r.  n .  vers.  HO;  I.  4, 
vers.  590,  702.  Retinendum  ergo  esl  canore,  quod 
verhuni  est  Virgilii,  Lucretii,  Uvidii ,  ei  aliorum 
pr.csertim  poelarum.  Vi.le  not.  ad  vers.  648. 

<>47.  De  voce  Hosanua,  vel  Osanna,  vide  varias 
leciiones  vers   640.  Ald.,  Bas.,  crcate,  pro  creato. 

648.  R  ?j.,Ott.,Rom.:  Ipsum  pcrcunctanl cuncti qum 
cansa  clamoris.  Lcgam  cum  editis  quce  causa  canoris, 
ulvers.646,  tecticanore,  et  I.  iv,  vers.  592:  Reslidt 
adrerso  complens  cavi  saxa  canore.  Juret :s.  libr.  iv 
P.mlini  Petrocorii  de  Vita  S.  Mariini,  rers.  172,  ex 
ins.  i  odice  S.  Beiiigni  Divionensis,  his  in  locis  lcgil 
clamoris  ei  clanore ,  cm  t.vet  Canlahrig. ,  e!  alio- 
riim  poetarum  auctoritas,  qui  primam  ejus  vocis 
syibbam  corripium.  Paulinus  Peirocorius,  \<c.  cii. : 
Yerbera  c<i"lentnin  resonabant,  verba  cluninnlu  n.  Ter- 
fullianns,  de  Jona  ei  Ninive,  vers.  42.  Hauiieus  in- 
terea  gnninus  clamor  oimiia  teiitat.  Plerique  edili  : 
Tunc  percunclantur  cuncli ;  liadam.  pro3couta:i!ur, 
quod  no:i  beue  Laiimim  csi.  Poelni.,  pro  d.  s.,  co- 
dex  Barlhii  :  Ipsum  p.rconLjU  cuncli.  Alii  scribiiMt 
pereunctor,  alu  perconcior.  Yerbum  aeiivum  pet- 
cuncio,  et  passivum  percunctor,  non  admodum  usi- 
tatumesl:  nihilominus  niiii  diibilo  quio  .luvenci  sit, 
cum  ilerum  percunctata  passive  o  currai  vers.  679. 
Idem  verbiiiii  usurpani  N#vius,  Gellitis,  et  Apu- 
leius. 

b'19.  llom.  cum  editis  tiiitiam;  Reg.,  kmtunt; 
Oll.,  lanta.  ld  prae  c:eleris  placet,  quod  ab  sciolisli- 
brinis  miilalnm,  quia  nesciebant.  nliimam  in  tanta 


mVMS  LIB.  iU. 


:,0 


A  II.TCait,  ingratam  linquens  cum  civibus  ur- 

[bem , 
Betbaniamquepetit.rediensque,  in  margine  cer- 

[nit 
655  SlraiK,  tendentem  diffusa  umbracula,  Kcum. 
lilie  forle  cibi  pertentans  corda  voiunlas, 
Arboris  atircctat  ramos  :  scd  nulla  facultas 
Po  i  oruin  sterilis  frondis  concreverat  umbue. 
Oli   Chrisius  ait    :   Non  sit  tibi  fructibus  um- 

[quani 
i  80  Copia  promendis.  Tum  proiious  aruit  arbos. 
Discipnli  celerem  mirantur  iu  arbore  mortem. 
Sed  Chiislus  stupidis  assislens  lalia  fatur  : 
Nunc  ligni  istius  nostro  stupuistis  honore 

VARIANTLS. 

B  ratione  c&snrae  produci   posse,  pnv.  ertim  ex   cori- 
suetudine  poetarum  infcrioris  avi. 

050.  Rom.,  Ott.  cum  lladam.,  Poelm.,   in  texiu 
Legis,  inquit,  vos.  Reg.  cum  AUI.,  Torn.,  legis  sanctm 

VGS. 

§51.  B>'g.  nim  Topd.  .  Pnelm.,  pro  d.  s.,  Creditis 
Rom.,Ott.  cum  Ald.,  Creditur.  Rom.  cum  Ald.  ei 
aliis  ita  interpungit  :  venire  —  Lactentum  ,  et  linguis 
Sed  aliter  Scriplura  dislingnit,  Ex  ore  infantium,  e't 
lacieiitium. 

65-2.  Ileg.,  Inclantum  :  Rom.,  0:t.  cum  edilis 
tacienium.  Versiones  veteres  apud  Sabatierinm  om- 
nes  ba!)cnl  lactantium,  quod  pariler  fegflur  in  Evan- 
geliario  Triilentino,  ex  quo  eonfirmafnr  tactantum 
iu  Rcg.  Sed  mtilii  Patres  autiqui  cuin  Vukata  exlii- 
bent  hiclentum,  ei  pro  eo,  qui  lac  su^it,  certius  vo- 
cabulum  est  lactens,  quam  lactans  :  nam  de  iioc  ali- 
qui  dubitanf.  iNoniiulli  apud  Reuscliiiim  justis  :  re- 
line  justi,  videlicet  Ciirisii. 

655.  Poelm.,  p;o  d.  s.,   Slare  extendentem.  Vera 
'  leclio   Strata,  tendentem.  Nescio  an   aliud  vofnerit 

AUIiis  Strate  tendentem.  Alihi  etiam  apud  Juvencum 
occurrit  strata,  straliv  pro  via,  ut  paulo  anle  xer^. 
630. 

656.  Rom.  supra  corda  indicat  corde,  <|u  nl  non 
aiJmiscrim.  Ueuschius  pro  voluntas  conjicit  volnptas 
liic  est,  appetentia. 

658.  R.-g.,  Ott.,  Daventr.,  Ald.,  slerilis  frondis 
concreverat  umbrcc.  Sic  Rom.,  sed  :terili,  Had., 
Poehn.,  in  lextu,  Kabr.,  sterili  frondis  concreverat 
uinbra.  In  Reg..  ulcssa  h;vc  esi  iMBR.r.  —  iti  umbra. 

660.    Reg.,  Oil.,  arbos  :Rom.,  arbor. 

665.  Omeisiiis  suspicatur  Nunc  ligni  stirpem , 
R.-.i-ciiius  Xuih-  tignnm  islim.  iicmpe  arboris.  Alio- 
quin  supplendum  arberent :  ffnne  stupnistts,  arbo- 
rem  ligni  istiin  auctnriate  nostra  desrsse  ad  vires 
ducere  terrenos  succos.  Putabam  Nvnc  ligui  isiius 
nostro  stupuislis  liouore —  Dahse  vires  ferfenoi  du- 
cere  sttccos,  quod,  producla  uhima  in  desisse  obcc- 
i  suram,  optimum  videiur. 


not^: 


64i.  Quos,  synesis,  sive  mniaii  oumeri  ei  gene- 
ris:quasi  non  praecessissel  debile  vutgus,  sed  Jtomi- 
nes  debiles  e  vulgo. 

1 17.  Crcuio,  gcnil').  II;cc  e^l  enim  propria  hliius 
verbi  figuificatio  ;quamvis  non  qnidquui  gentium  est, 
creatnm  quoqi  <•  d:ci  im-sit. 

653.  CAPUT  XXVII.  Christum  muLdi.risse  fi- 
cum,  quia  foret  :tcrilis,  atque  illant  confestim  exa- 
ruisse.  Matih.  x\i,  17  seqq. ;   Marc.  \i.  15. 

65 4.  ///  maraine  stratat.  Tcjrlus  siicer,  secusviam. 
Ms.  Cantabi  _;..  iup^r  viam.  Marqq  prqprie  c>l  c\- 
trcina  ora   cujusrrDet   rci,    m    tnargq    fluvii,    agri. 


ritv.  tibri.  etc. 

655.  Lil)  ii,  vei>.  M6  :  Cvm  (ediffu&ix  tegerent  um- 
bracitla  jicus. 

657.  Facitluis,  iinlla  vis  pr  ituiceudj  i  om a  con- 
cr<  vcrat  frond.s  strrili--  umbrac. 

61  '•.  Pomiim  de  ipiovis  fruclii.  Vidc  nol.  ad  Drac. 
lib.  i ,  vcis  LS6. 

661.  De  scnio  el  morie  arborum  viJc  m>t.  ad  lib. 
n,vers.  7'i't.  ci  Gruaerum,  ad  Sedulium,  lib.  i, 
vers.   15. 

(>ii-2.  Stupidis,  valde  uweaniibus,  ui  vers.  eq..-i«- 
fUislis. 


27!  C.  V.  AQUIL 

304  Desisse  ad  vires  terrenos  ducere  succos.  A 
665  Sed  veris  verbis  iterumque  iterumque  monebo  : 

Namque  fides  si  certa  animi  consistet  in  arce, 
Nec  dubiis  nutans  vitiis  tremebunda  jacebit, 
Arboiis  islius  vobis  substanlia  cedet. 
Nec  tantum  istius,  sed  montis  celsa  revelli 

670  Credentum  verbo  poterunt,  undisque  profundi 
Cum  siivis  pariter,  saxisque,  ferisquerecondi. 
Et  qusecumque  fides  robusto  pectore  poscet 
Credentum,  semper  digna  virtute  tenebit. 
Haec  ubi  dictadedit,templi  semcenibusinfert. 

675  Confestim  proceres  populi,  miracula  rerum, 
Collecti  inquirunt,  virlus  quae  lanta  dedisset. 
Ollis  Christus  ait  :  Quserentibus  omnia  vobis 

305  Dicere  jam  facile  est ,  si  nobis  vestra  vi- 

[cissim 


JUVENCI  272 

Percunctala  prius"pnucis  sententia  solvat. 
680  Nuper  Joannes ,  puro  qui  gurgiie  lavit 

Sordentis  populi  maculas,  divina  potesias, 

An  hominis  potius  vobis  fallacia  visa  est? 

Haecait,  ancipitiverborum  pondere  claudens 

Caplantum  procerum  mentem  :  nam  magna  pro- 

[phetam 
685  Plebis  Joannem  veneralio  suscipiebat , 

Nec  polerant  ejus  fallacem  dicere  vitam. 

Rursus  sublimem  dixissent  esse  prophetam  , 

306  Occidisseillum  traheretconfessio  culpam. 

Se  nescire  tamen  respondit  factio  fallax. 
090  TumChristus:  Nonestinjuslumclauderevocem, 

Cum  niihi  claudantur  procerum  responsa  su- 

[perba. 
Nam  geminse  prolis  genitor  majoris  in  aures 


LECTIONES  VARIANTES. 


665.  Reg.,  iterum  iterumque  :  rescribe  iterumque  B  vem  dictionis  prsecedenlis. 
itentmque. 

666.  Reg.,  animce,  pro  animi.  Daventr.  cum. 
mss.  Reg.,  Ottob.,  consistii.  Ald.,  Bas.  cum  Rora., 
con&istat.  Had.,  Fabr.,  Poelm.  consistet. 

067.  Weslh.J  in  textu,  mutans ;  ad  marg.,  nu- 
tans,  quod  unum  probandum  est. 

670.  Ald.  verbis :  alii ,  verbo.  Ald.,  Bas.,"  profun- 
dis :  melius,  profundi,  nempe  maris. 

073.  Rom.,  Credendum :  lege  Credentum,  ac 
fortasse  praestiterit  inierpungere  poscei, —  Creden- 
tum  semper  digna  virtute  tenebit.  Paulo  anie,  Creden- 
lum  verbo. 

676.  Poelm.,  pro  d.  s.,  Miranles  rogitant,  qua  vir- 
tule  efficis  ista;  in  lextu,  cum  mss.  et  aliis  edilis, 
Collecli  inquirunt,  virlus  quaz  tanla  dedisset. 

678.  Ald.  ,  nobis  si. 

679.  Rom.  ,  Pracunctala  :  lese  Percunclata,  aut 
Percontata,  ex  dictis  ad  vers.  64S.  Mss.  cum  plerisque 
editis  ,  solvat :  Had. ,  Poelm.,  solvet. 

GSO.  Torn. ,  Joannis  pro  Joannes. 

681.  Reg.  ,  Olt. ,  Rom.,  SorJentis  :  editi  ,  Sor- 
dentes. 

682.  Reg.  ,  Ott.  ,  Ald.  ,  Bas. ,  An  hominis.  Rom., 
An  Joannis.  Hadam. ,  Fabr. ,  Poelm. ,  Anne  homi- 
nis.  Probuin  esl  An  hominis  :  quod  enim  an  produci 
possit ,  dixi  ad  libr.  2,  vers.  517.  Hoc  autem  loco 
pcculiaris  est  ratio  ob  aspiralionem  diclionis  se- 
quentis  quoe  vim  habet  producendi  aliquando  bre- 

NOTjE. 


683.  Ott. ,  ludens ,  pro  claudens ,  et  fortasse  a  pr. 
m.  fuit  laudens ,  vcl  claudens.  Facile  in  mss.  inier  se 
confundunlur  ludens  et  claudens  ,  et,  quod  idcm 
est ,  cludens.  Neque  boc  loco  mihi  displiceret  tu- 
dens.  Sed  rnulto  magis  placet  claudens.  Sic  1.  iv, 
vers.  8  :  Cur  tenlalis,  ail,  nunc  me  concludere  verbis? 

685.  Reg. ,  Ott. ,  a  pr.  m.,  Torn.,  suspiciebat  : 
Rom.  ,  cura  plerisque  editis,  suscipiebat.  B^rtliius  , 
libr.  xxvi  Advers.,  cap.  7,  col.  1265,  pro  suscipiebat 
correxit  etiam  suspiciebal  :  quod  verbum  ,  inquil , 
corruptum  et  in  Lignn  vitse  apud  Cyprianum  ,  sive 
aliuin  poelam  chiislianiim  :  Circum  spalianles  gra- 
mine  molli  —  Suscipiunl  alla  pendentes  arbore  fru- 
ctus.  Legendum  Suspiciunt.  Vide  libr.  m,  vers.  51, 
ubi  idem  legitur  versus. 

687.  lleg. ,  conira  metri  rationem  ,  sublimem  si 
dixissenl  esse.  Olt.,  a  pr.  m.,  Rursus  sublimem  dixis- 
senl  essc  prophetam,  qnod  genuinum  videtur  :  neces- 
saria  enim  non  est  parlicula  si.  In  Olt. ,  ut  in  edilis, 
apponilur  supra  si  inter  dixissent ,  et  esse.  Parlicula 
si  eleganler  sacpe  omiliitur  non  soluin  a  poetis,  sed 
etiam  ab  aliis.  Virgilius  ,  1.  vi ,  vers.  31  :  Partem 
opere  in  lanto  ,  sineret  dolor,  lcare,  haberes.  Ovidius, 
vi  Fast.,  vers.  113  :  Huic  aliquis  juvenum  dixisset 
amantia  verba,  —  Reddebat  tales  protinus  illa  sonos. 
Cicero,  Philipp.  xm,  c.  11  :  Recesseris,  undique  om- 
nesinsequenlur  :  manseris,  hwrebis. 

689.  Torn.,  Poelm.,  pro  d.  s.,  igilur  ,  pro  tamen. 


663.  Virgilius,  iu  ^Eneid.,  vers436:  Prwdicam,  et 
repetens  iterumque  iierumque  monebo. 

006.  Animiin  arce,  quasi  in  fasligio  et  apice  ani- 
mi.  Stalius,  lib.  n  ,  silv.  2,  vers.  131.  Ciisa  lu  mentis 
ub  arce —  Despicis  errantes,  humanaque  aaudia  rides. 

658.  Arboris  substaniia,  arbor.  Vide  not.  ad  lib. 
1 ,  vers.  416,  631. 

669.  Celsa  montis.  De  vocabulo  celsa  substanlive 
dixi  ad  Dracont.,  lib.  n,  vcrs.  3. 

674.  C\PUT  XXVIH.  Jesum  interrogatum,  qua 
potestale  hozc  faceret,  respondisse  :  Facile  erit,   qum 


h.  1.  vers.  134.  Interdum  captare  conatum  indicat, 
capere  effeclum. 

688.  Conlessio  occisionis  prophel.ic  argueret  cul- 
pam.  Sed  qutemim  culpa  seniorum  fuit ,  quod  Joan- 
nes  ab  Herode  occisus  fucrit?  Satis  ex  Evangelistis 
hoc  loco  conslat,  S  ribas  et  Pharisseos  Joanni  non 
credidisse.  Ait  cnim  Lucas  :  At  illi  cogiiabant  intra 
se  dicentes  :  Quia  si  dixerimus,  De  coelo,  dicet  :  Quare 
crgo  non  credidislis  illi  ?  Si  autem  dixerimus  ,  Ex 
hominibus,  plebs  univerm  lapidabit  nos.  Cerii  sunt 
cnhn  Joannem  prophetam   esse.  Pndiabile  ergo  est , 


qiHeritis,  dicere,  si  prius,  quce  nos  interrogubimus,  sol-  "  eos  mortem  Joannis,  quoquo  poierant  modo,  pro 


veriiis  dc  Joannis  baptismate.  Maltli.  xxi ,  2ij  seqq 
Marc.  xi,  21 ;  Luc.  xx,  2;  Joann.  xiv,  13 ;  xvi.  L23. 

073.  Ordo  esl:  Coniiuuo  proceres,  sive  seniores 
popnli  collecti  inquirunt,  quce  lania  virtus  dedisset 
iniracul;i  rerum,  velqune  virtus  dedis^et  lanta  mira- 
cula  rerum. 

680.  Supra  ,  vers.  263  :  Juslus  loannes,  populos 
(jin  flumine  lavit.  Confer  notam. 

083.  Ancipiti,  qui  in  utramque  partem  premebat. 
Vide  not.  ad  1.  n  ,  vers.  253. 

684.  Captantum  ,  capere  volentium.  Adisis  not.  ad 


curasse.  Lamyus  hinc  suam  senientiam  cotifirmat , 
Joaniiem  bis  in  carcerem  fuisse  conjectum,  primum 
a  Scribis  et  Pharis.cis,  lum  ab  llerode,  cum  Scriba; 
ct  PharisLCi  illum  dimisissent ,  quia  timebant  ple- 
bem. 

091.  Responsa  superba  ,  quia  ipsi  superbi  sunt, 
el  aut  non  re-pondenl  ,  aut  superbe  respondent. 

092.  CAPUT  XXIX.  Dc  eo  ,  qui  fxlios  habens ,  in 
vineam  ire  eos  jussit.  Jtem  publicanos  el  merelrices 
credituros  in  Chrislum,  Judwos  vero  obstinatos  fore. 
Matth.  xxi ,  28  seq. 


273  EVANGELICE  HISTORIjE  LIB.  III 

Talia  dicla  dedil :  Vitis  mihi  portio  major  A. 

Semipulala  jacet.  Sed  perge,  etrobore  forti 
695  Nunc  scrobibus,  nunc  falce  premens,  vineta  re- 

[tonde. 

Tum  juvenis  sese  tam  sordida  vincla  laboris 

Nolle  pati  memorat.  Postomnia  jussa  parentis 

307  Exsequilur,  damnansque  sibi  responsa 

[coercet. 

Post  alium  nalnm  simili  sermone  jubebat 
700  Ad  vineta  sui  dependere  jussa  laboris. 


274 
Annuit  liis  juvenis,  necdictis  factarepensat. 
Dicite,  quis  potius  genitoris  jussa  sequalur  ? 
Hli  collaudant  responsum  posterioris. 
308  ProsequiturChristus  :  Nunc  vera  adver- 

[tite  dicta. 
705  Jam  magis  hinc  cojli  sedera  comprendere  cer- 

[tum  est 
Corporis  e  vitiis  quaerentes  sordida  lucra  , 
Quamvestrumquemquam.Vobisnamveneratante 
Juslus  Joannes :  sed  non  est  credere  vestrum. 


LECTIONES  VARIANTES. 
695.  Rom,,  relonde ;  Helmst.,  reconde ;  alii  re-  busque  aliis  recentioribns,  necnon  ex  versione  Co- 
tunde.  Reuschio  magis  arridet  retunde  pro  tonde.  Id  pta,  Armena  ,  Saxonica,  Arabica,  ac  praeierea  ex 
verbum  tribuitur  Plauio,  et  retonsns  a  Plinio  usur-  Damasceno,  Pseudo-Athan.isio  contra  Arium  ,  Vic- 
patur  libr.  xvni ,  cap.  17,  de  segeie.  Yitis  londetur,  B  lorino  et  Hi|»po!yto,  in  Genesin.  Accedit  'nunc 
cumputalur.  Columella,  libr.  iv,  cap.  21  :  Vitis  in  Evangeliarium  Tridentinum ,  sa«pe  a  me  laudatum. 
pollicem  tondealur.  Plinius  ,  libr.  xv,  cap.  1  :  Olecc      Tliomas  Marescallus   animadvettit,  in  vcrsione  An- 


tondenlur,  cum  el  vites.  Sic  tonsa  ilex ,  tonsa  myrtiis  , 
et  simiiia.  Ia  seriplura  commuai  et  vulgata  eumdeia 
seasum  habet  relunde  :  et  quaaluui  quidem  ad  scro- 
bes  atlinet ,  dici  potest  vitem  retundi ,  cnm  pro- 
sternilur.  Columella,  libr.  iv,  cap.  4 :  Facto  in  pasti- 
nato  scrobe ,  tota  vitis  a  media  fere  purle  sulci  pro- 
sternatur.  Scrobibus  vineta  premere  est  fcdere,  ac 
pastinare,  seu  veriere  lerrain. 

698.  Mss.  nostri  onmes  cum  Torn.  :  Exsequitur , 
damnunsque  sibi  responsa  coercet,  niniirum  corrigit  a 
se  responsa.  Plerique  editi  ,  Exsequitur ,  duro?  dum- 
nans  respunsu  loquela?.  Conjiciebain  :  Exsequitur,  dam- 
natque  suo3  responsa  loquela?. 

702.  Poelm.  ,  pro  d.  s.,  Fnbr.  ,  uter  potius ;  in 
lextu  cum  caeieris ,  quis  potius.  Rom. ,  cori  apte  ,  ge- 
niloris  gloriumque  sequatur. 

703.  Reg. ,  Olli  conlaudant  responsum  posterioris; 
sic  Oit.  ,  sed  responsa  coatra  metnim.  Rom.,  simi- 
liter ;  llli  collatidanl  responsa  posterioris.  Poelm.  , 
in  texta,  Daveair.,  Ald.,  Hadam  :  Itli  cotluudunlnnli  re- 
sp0ns«pnon's.PoeIai.,ialexla,  Daveatr.,Ald.,Hadaar. 
Illi  coltaudunt  nutiresponsaprioris.  Poelm.^prodiv.  s. : 
Olli  non  laudant  responsum  posterioris.  Resiiiuenda  ei 
Juvenco  sua  leclioex  nostris  msi. :  llli  collaudanl  re- 
sponsum  posterioris.  Librarii  veteres,  aal  primi  edi- 
tores  Javeaci ,  qui  saerae  Scriplane  vulgatam  versio- 
nem noverant, non aliam,  hunc  versam  corruperuat. 
Verba  in  Vulgata  sunt  Matib.  xxi,  51  :  Quis  exduo- 
bus  fecit  voluntatem  patris  ?  Dicunt  ei.  Piimus.  Con- 
seatii  versio antiqua  ex  codice  Colbert, ,  et  S.  Ger- 
man.  2;  al  ex  ms.  Coibeiens.  1  et  2,  el  S.  German. 
1  ,  ex  Claroia. ,  ex  Canlabr.  ,  ex  cod.  S.  Andreae 
Avea.  ,  pro  Dicunt  ei ,  Primus,  exhibetar  Dicunt  ei, 
Xovissimus.  lla  eiiam  legilur  ia  codice  Vercelleasi 
ab  Iricio  edito,  et  ia  Yeronensi  a  Blanchiaio  lypis 
excaso.  Birchias  ,  in  opere  Quatuor  Evangelia  ,  etc. 
pro  eadem  scriptura  laudat  celeberrimam  codicem 
Vaticanum  Graecum  1209,  qui  optimusest  omaium 
quotijuol  exstaat ,  Yiad.  Lmiib.  51 ,  et  versioaem 
Syram  Hierosolyaiilaaam.  YVetstenius  ,  in  Tesla- 
mento  novogncco,  eamdem  lectionem  commemorat 
ex  codicibas  Graecis  Cantabrigiensi  antiquo,  duo- 


D 


_  o-S:ix.  lcgi  :  Tum  dicebant  illi :  Posterior.  Omillo 
versiones,  Arabicam  ia  nonnallis  exemplaribas, 
et  ^gypiiacam,  ia  qaibas  anius  et  allerias  lilii  ia- 
verlilur  respoasio  ,  adeoqae  mirum  aoa  est,  laadaii 
respoasum  posterioris.  Mss.  Latiais  plerisque  ,  in 
qaibus  siae  ulla  perturbalioae  versiculorum  29  et 
30,  consianler  subditur  ,  Dicunt  ei ,  Novissimus  ,  et 
aon  Primus,  Sabalierias  adjaagit  S.  Augusiiaum  , 
libr.  v  Locul.  ,  tom.  3,  part.  i,  col.  368  ;  etclarius 
Hilarium,  ia  Comment.  ,  col.  716.  S.  Hieronymus 
agnoverat  etiam  baac  lectioaem,  quamvis  ia  aliis 
exemplaribus  ,  quoe  ipse  vera  vocat ,  aliier  legi  as- 
seratCommeat.  ia  Mitlh.,  tom.  IV,col.  101  :  Quod 
dicitur  :  Quis  ex  duobus  fecil  votuntatem  patris,  et 
illi  dicunt :  Novissimus  ;  sciendum  est ,  in  veris  exem- 
plaribus  non  liaberi  novissimdm  ,  sed  primum  ,  ul  pro- 
prio  judicio  condemnentur.  Si  uulcm  novissimum  vo- 
luerimus  legere  ,  munifesta  est  interpretalio,  ut  dica* 
mus  intcltigere  quidem  veritatem  Judo^os,  sed  lergi- 
versari ,  et  noile  dicere  ,  quod  sentiunt  :  sicul  el  bap- 
tismum  Joaunis  scienles  esse  de  cado,  dicerenoluerunt. 
Sabaiierius  Juveacam  adduxit  pro  lectiooe  Vulgatae, 
qaia  scilicet  exemplaria  cod.  mss.  Javenci  non  vi- 
derat :  ex  his  aaiem  coasiat ,  eum  legisse ,  Dicunt 
ei :  Novissimus.  Beuscbius  vulgataai  Juveaci  scri- 
piur.im  retinuit  ,  quamvis  noa  dubiiaverit,  utait, 
quia  genuinus  sit  versas  Javeaci  a  nobis  exhibitus. 
Sic  aulem  inlerpretaiur  :  Responsum  videlicet  ,  et 
verba  posterioris  collaudarunt ,  sed  noa  factiim.  Eo 
ipso  autem  factum  prioiis  probant.  Cbristiaaus  Fri- 
dericus  Maithaeas  ia  novo  Tesiamento  Graoco  et 
Latino  affirmat,  in  nonnullis  suis  mss.  responsio- 
aeai  filiorum  inverti ,  et  hanc  traasposiiioaeai  or- 
tam  esse  ex  Commentariis  iaterpretam  ,  qui  hunc 
locum  de  popalo  Israelilico  ,  et  de  gentilibus  acci- 
piunt.  Quo  pojito,  exoriebalur  quaestio  ,  utri  prius 
vocati  esseat. 

705.  Ott. ,  Reg.  ,  comprendere  possunt  ,  Rom. 
cum  ediiis  ,  comprendere  cerlutn  est. 

707.  Otl. ,  Reg.  ,  quisquam  :  alii  ,  quemquam,  ut 
hic  versus  versui  705  respondeat.  In  Oit.  fortasse 
tuitquemquam. 


694.  Virgilias,  eclog.  2  ,  vers. 
froudosa  vitis  in  ulmo  est. 

095.   Premcns   vineia  relonde 
cum  duobas  verbis, 

090.  Sordida  aoa  saat  vincla 
Sordidus  accipiatur  pro  iafami 
seasa  rura  dicunlar  sordida  ,  arutru  sordida  ,  olia 
sordida  ruris,  sordidu  tecln  villce  ,  casw ,  etc.  ,  quia 
nallas  rari  mundiliarum  cultus.  Vincla  laboris  peti- 
tam  videtar  e\  Horatio,  I.  i ,  epist.  7,  vers.  67  :  Ex- 
cusare  luborem  ,  ei  mercenaria   vincla. 

700.  Notanda  lccalio  :  Jubebat  ud  vinetu  depen- 


NOT.E. 

0  :  Semipulata  tibi  dere  jussa  sui  laboris :  nempe  jabebat  ire  in  vine- 
tum,  ut  laboraret.  Dependerc  significat  eliam  insu- 
mere,  ut  dependere  operam.  Forlasse  hoc  sibi  vult 
depcndere  jussa  luboris. 

701.  Iiepensnt,  frequentaiivam  a  rependo  eadem 
fere  signiucalione.  Nec  facit ,  utdictis  facla  respoa- 
deant,  aat  paria   siat. 

700.  Qitwstus  de  professione  mereiricia  frequen- 
ler  dicilar.  Plautus  ,  Poea.  v,  5  ,  20  :  Facercntque 
indignum  genere  quwstum  corpore. 

7i)S.  Non  esl  vestrum.  Terentius ,  Hcautont.  ni  . 
2:  Non  esl  mentiri  meun. 


idem  accusativus 

laboris  ruslici  ,  si 
lurpi,  fcedo.  Alio 


«75  c-  V.  AQUIL. 

Namqiie  fulem  potius  merelricum  pectora  cer-  A 

[  tam 

7»0  Uauserunt ,  sordesque  animi  posuere  pudendas. 

Ai  vos  inntorumscelerum  nil  pceiiitet  um<|»iam. 

Sic  quidam  dives  ,  cui  jugera  mulia  nitentis 

Vineli  sepes  circum  densaia  coercel , 

309  ln   medio  turrem  ,  prxdtimque  ,  et  dolia 

[  fccit  , 

713  Cultoresque  dedit,  fruciusque  locavil  lnbendos. 
Imposiiam  siatuens  mercedis  s.dvere  legem. 
Tum  longinqua  petii,  sed  frucius  lempore  cerio 
Actores  famulos  miltil  ,  queis  porlio,  salva 
Cultorum  certa  ruris  mercede ,  daretur. 

7-20  Ecee  colonorum  rabies  bos  vei  berc  ssevo, 
Ast  alios  la|iidum  proterrent  undique  lelis. 
Denique  iethali  prosiernunl  vulnere  mullos.        ]{ 
Tum  diHiiinus  rnris  plures  incederc  servos 


JUVENCI  "  276 

Prnecipil,  ei  luisum  mercedis  pacta  repr.scit. 

725  310  Major   al   in  plutes  audax  injuria   surgit. 
Ultima  jam  ddmino  naium  dimittere  mens  esi, 
Quod  sobolem,  partemque  sui  vis  digna  pudoris 
Cultorum  cordi  vencrandam  posceret  esse. 
Sed  conlr.i  illorum  jam  mens  maculaia  cruore  , 

730  Progenie  exslincta  domini,  sibi  posi  dominalum 
Cedere  credenies,  crudeli  vulnere  lixum 
Obtruncant ,  jaciunique  foras  trans  septa  ca- 

[daver. 
Po.si   b;ci    jam  dominus  venict,  pcenasque  re- 

[  poscet 
Tanioruni  sceleruni.  Sed  vobis  tradila  quondam 

751  Fulgeiilis  i  igni  sedes  translata  ferelur 

Ad  gentem  ,  dignos  possit  quuj  reddere  fruclus. 

Ul  rex,  qui  nato  ibalamoruin  vincula  neclens, 

Pracepil ,  proceres  eonvivia   lar-ta  frequenleiil , 


LECTIONES  VARIANTES. 


710.  Reg.elOtt.  scribunl  AuserunC  Reg.,  animce, 
jiro  nnimi. 

715.  Rom.  ,  eohgret :  lege  coercei.  Nonnulli  con- 
jiingunt  circum lensata.  S*:d  circum  polius  adverbii 
more  posimm  videtur. 

718.  Plorique  scribunl  qnis ;  nonniilli  ,  queis. 

7-20.  Reg.,  verbere  senos.  Eto*.,  Otl.,  eura  cditis, 
verbere  sivco. 

721.  Keg.  ,  Otlob.  ,  Hadnn. ,  Poelm  ,  Fabr. ,  pro- 
lerrent  :  quo  fortasse  perlinel  meiidum  iu  Kom.  , 
prosternit ,  nisi  legetidum  sit  prosiernuni ,  quod  la- 
men  ininiis  jlact,  cum  v.  seq.  occnrral.  Ald.,  Ras., 
iHverbe.at  Pro  snbm>vere ,  exnelliMc  ponilur  pro- 
terrent.  Terentius  lleaut.  3  ,  i  :  Protenuisti  liim  ,  li- 
litiin  scdicel. 

725.  Fabr. ,  mendose,  dominos ,  pro  dominns. 

72i.  R"in.,  0:t..  Ald.,  rursus;  al.i,  rursum.  Ott., 
Prw  epii,  beue  correoiDin  per  Pnripii. 

72(i.  Reg. ,  demiltere,  fonasse  inelius  quam  dimil- 
I9re.  Arnizeniiis  ad  Sedulium  v,  o9  j  ,  vix  ullamdi- 
versilatem  in  lns  verbis  agnoseit. 

730.  Kom.,  Progeniem  exstinctam  ;  alii  Progenie  ex- 
slincla. 

731.  Mss.  nostri,  Cedere  credentum;  edili ,  Cedere 


credentes.  Esi  figura  synlbesis  Credentes ,  quasi  pr.T- 
cessisset  non  ntens  illorum,  sed  illi  hnbenles  meniem 
maculalavi ,  eic. 

735.  Rom.  ,  refertur ;  melins  caMeri  feretur ;  id. 
enini  poscit  senlentia  Evangelii. 

736.  Keg.,  Kom.,  Tom.,  Ald.,  Ad  placidam  gen- 
tem  ,  po-isil  qnw  reddere  fructus.  Olt.,  cuin  aliis  eUilis, 
Ad  genlem,  dignos  possit  i\u<%  reddere  fruclus. 

737.  Rom.,  lladam.,  Falir.,  1'oelni.  in  textu  ,  Al 
rex.  Keg.,  0>t.,  Ald.,  Turu.,  Kas.,  Ui  rex.  Sic  prae- 
siat  bgere.  P<u>lea  quidem  nou  addiiur  sic,  aul  si- 
mile  aliquid ,  quo  pars  secnnda  riunpavatinnu  ex- 
plicelur:sed  jam  inlelligitnr,  bic  coniparari  re- 
gnum  (oeloriiiu  icgi  qui  fecil  nuplias  Qlio  suo ,  ul 
v.  712  h.  I.,  Sic  guidam  dives  non  dissimili  modo 
exponitup  parabola  vinea". 

7"S  Obsciua  e>t  con>lructio  bujus  vitsiis  el  seq. 
Cogiiabam,  Prajcpil,  ut  proceres  conviv.a  la>ta  \re- 
n  queiiLnl,  — Accitos  fnmulis,  etc,  vel  Prwcepil,  pra- 
ceres  convivia  Uvia  prequenies,  —  Aceitas  famulos,  aut 
fnmulis.  lu  stri|iiura  volgaia  variant  tempora  :  Pioj- 
cepil,  proceres  frequentem,  prticepilque  accilos  famulos 
concelebrare.  Sclioeit^euius  repeienduiii  ail  Paucipil 
concelebrare,  non  Pra?Ct<pit. 

NOTiE. 


710.  Sordes  animi ,  culpas  ,  crimina  ,  scelera  . 
avariiiam.  Hoc  loco  recte  de  cor|ioris  et  animi  im- 
pnrilatiliiis  dicitur. 

712.  C\PUTXXX.  Parabola  de  vinitoribus  ,  qni 
inlerficiunl  ad  se  missos  ad  poscendam  locati  ruris 
mercedcm.  Mallb.xxt,  33  seqq.  ;  Marc.  xn  ,  I  ;  Luc. 
xx,  9.  Xitenlis  vineti ,  \ide  nol.  ad  vers.  (»23  b.  I. 

713.  Supra,  vers.  5'>0  :  Cui  dnlcia  fundum—Pin- 
guibus  in  campis  late  rineln  coronanl. 

717.  Fructus  tempore  certo,  neinpe  temporesijo, 
seu  viiulcmi.T.  Ovidius  de  Rerried.,  v.  1S'(  ;  Tempo- 
ribus  certis  nuiiuram  rusticus  iivuni  — Colligil,  etc. 

7I.S.  Aciores.  verbum  maxime  propriimi  de servis, 
qni  |ieniniis  et  fundi  redilus  administraot.  Vide 
Digestor,  I.  xxxm,  lii.  7,  leg.  lO,  ubi  aperle  Scseyola 
acioiv-ni  a  villicQ  ijistinguii,  tpiaiuvis  aciorem  etiam 
numerel  inter  inslructi  fundi  oflicia.  Primis  Ecclesiie 
sa^CHlis  inulli  Cbri>liani  scriptnres  iu  loro  versali 
luerail,  jnsque  dixeranl,  aul  defenderanl,  In  Pru- 
deniio,  Dracontio,  et  Juvenco  s:rpe  verba  el  plira- 
ses  ev  legum  imima  cugnitione  petitas  observavi. 

719.  Scnsus,  el  ordn  esl :  Queis  porlin  ruiisdare- 
tur ,  salva,  sive  excepia  certa  merccde  cullorum  ,  b. 
e.,  debiia  culloribus.  Pi^norius  de  Servis,  pag.  148 
8eq.,  probat,  iu   rei  dominicas   jirocuralione  jirimas 


sibi  vindicasse  servum  aclorem,  ac  recte  Juvcncnin 
inierpreiatum  luisse  actores  servos  a  patrefamilias 
missos  ad  colonos  agricolas,  ul  vineli  fructus  [>crci- 
perenl. 

721.  Lapidum  lclis.  Nonius  c.  6,  n.  5  :  Tela  etiam 
lapides  dici  posse  auctorilas  docuit ,  et  omnia,  qmvja- 
cicntur.  Siscnn.  Ilistor.  I.  iv  :  Munualeslapides  dispur- 
lit ,  propterea  quod  is  ager  omnis  ejusmodi  telis  indi- 
gebat.  t.aius  lib.  ull.  Digest.  lil.  10,  de  Verb.  signi- 
licat.,  leg.  233  :  Telum  vulgo  quidem  id  appellaiur , 
quod  ab  arcu  miltitur.  Sed  nunc  onine  sgnificatur , 
n  quotl  miltitur  manu.  Ita  sequilur,  ui  et  lapis,  et  lignum, 
"  et  ferrum  lioc  nomine  contineulur. 

727.  Filius  pais  dicitur  patii^.  Vis  digna  pudoris 
poniiiir  pro  pudor ,  aui  virtus  pudoris.  Lonfer  noi.  ad 
I.  i,  vers  i20. 

72S.  Venerandam passive,  ul  v.2Sl  1.  u.  Vidcvar. 
lect.  ibi. 

732.  Sepla,  sepes.  Varro  de  Ke  rus'..  1.  i,  cap.  li  ; 
AT«nc  de  seplis,  qtto?  tutandi  fundi  causa,  aut  parlis 
fiant  dicam. 

757.  CAPUT  XXXI.  Parabola  de  invitalis  ,  qui 
contemnunt  venire  ad  nuplias.  Mallb.  xxn,  i,  etc. ; 
Luc.  xiv  ,  10  :  Tlialumoium  vincula  nectens;  de  his 
matrimonii  vincubs  conler  nol.  ad   v.  278,  libr.  u. 


277                                               EVANGELICiE  II  STORIvE  LIB.  III.  27« 

311  Acciios  famulis  voli  regalis  houoieiu         A  755  Ite  igitur  propere  per  publica  sepla  viariim  , 
740  Concelebrare  simul  :  cuncti  sed  adire  recusanl  Et  quoscumque  illic  casus  glomeraverit,  omnes 

Regales  thalamos,  regalis  pocula  mensse.  Huc  loetis  naii  tlialamis  adhibete  vocantes. 

Post  alios  mitiit,  sese  largissima  cuncla  ,  Progressi  famuli  per  compiia  cuncia  viarum 

Magnificasque  dapes,  convivia  laela  parnsse.  Inventos  duxeie  simul.  Jam  denique  eunctae 

Illi,  negleclis  dapibus,  diversa  petebant.  760  Complentur  mensoe  mixtoe  sine  immine  plebis. 

745  Ilic  sedes  proprias,  hic  ruris  tecta  prnpinqui,  Hic  justi  injustique  simul  cubuere  vocati. 

Ast  alius  polius  merces  ac  lucra  revisit.  At  res  ingressus  couvivia  la?ta  rcvisit. 

Multi  prreterea  missos,  qui  ad  larta  vocarent,  Hic  videt  indutum  polhit.t  vestis  amietu, 

Insontes  famulos  rapiunt,  et  cnrpora  ferro  Laeliliae  thalami  fuerat  quse  dissona  longe. 

In   mortcm  cruciant.    Tum  rex,  ubi    comperil  765  Isque  ubi  regalis  sermonis  ponderecausas 

[acia  ,  Reddere  pro  vestis  macnlis,  et  labe  jubetur, 

750  Millibus  armatis  cives  cum  mcenibus  ipsis  313  Oppresso  tacuit  non  puripectoris  ore. 

Subruii,  effusi  famulorum  sanguinis  ultor.  Ei  lum  cnnversus  lamulis  rex  praecipit  illum 

Tum  servis  fainr :  Nunc  resia  jugalia  rceme  Connexis    manibus,   pedibusque,    et    corpore 

Praelargis  opibus  qua-cumque  insiruximus  illis,  t>  [  toto 

312  Contempsere  meis  proceres  coniingere  770  In  tenebras  raptum  mox  praecinitare  profundas. 

fmensis.  Illic  stridor  erit  vasti  sine  fine  doloris, 
LECTIONES  VARIANTES. 

739.  Reg. ,  Rom.,  Accitos  famulis ;  et  glossa  in  editi,  compilu  cuncta. 

Reg.,  accitos  —vftcaios  a   famulis.  Placet  b;cc  lectio,  7b0.  Rom.,  Uti.,  a  pr.  m.,  Fabr.,  Had.,  Poelm.  in 

quia  similis  loquendi  ratio  familiaris  est  Juvenco,  et  lexiu,   Complentur  mcnsce  mixtw  suic  nomine  plebis  ; 

senlenlia  sicplanior   procedil.  Commums  scriptura  sic  eiiaiu  Reg.,  el  Ou.  a  sec.  m.,  sed  plebes  pro  ple- 

est,  Acitus  famulos;   in  Otl.   ex    Accitos   faclum  bis,   lioc    fortasse  sensu :  Mixlce  erant  stne  nomine 

Accitis.  plebss.    Ald.,  Bas.,    Poeim.,  pro   d.   s.,  CompUniur 

740.  Hic  ,  e(  sequens  versus  deeranl  in  Reg.,  sed  menscv  mixta  sine  nomine  plebe.  Displicel  baec  leciio 
addili  sunt.  Fabncio  ,  qui  in  Cominent.,  alfirmat ,  verbum  cotn- 

743.  Koenigius  conjiciebat  convivia  laulu ;  nani  pleo  siare  boc  loco  cum  genitivo  plebh.  Vide  a  m»- 
convivia  lceta  jam  prsecessit.  ws  noiaia  m  varia  lectioue  vers.  »0  liujus  hbri,  et 

714.  Mss.  nostri,   Poelmann.,  pro  d.  s.  ,  opibus ;  vers.  233  in  not. 

plerique  edili ,  dapibus,  quod  senleutix'  magis  con-  701.  Olt.  ,  llucjusli  ,  injustique  sunul  venere  ;  et, 

oru,t#  pro  d.  s.,  cubuere.  Rom.,  Ald.,  Bas.,  Sic  justi.  Reg., 

7.46.  Ald.  ,  merces  potius.  Had.,  Poelm.,  Hic  jusli.  Pleriquo  mss.,  et  edili,  cu- 

7*7.  Ott.  cum  caeteris,  vocarent :  sed,  a  sec.  m.,  buere. 

cocarant.  "62.  Rom.,  Et  rex;  aln,  Al  rex. 

751.  Reg.,  Oit.,  et  fusi :  lunc  disiinguendum  erit  ,  763.  Rom.,  Reg.,  Oit.,  a  pr.  m.,  vidii :  recte  a  sec 
el  fusi  famulorum  sauguinis  ullor ,  —  Junc  servjs  fa-  m.  Olt.,  videt. 

tur.  Melios  lame.i  est  effusi  cnin  Rom..  ei  ed.lis.        r  764.  Reg.  ,  Lwtttiis ,  pro  Lceittta?.  Oti.  a  ssc.  m. , 

753.  Mss.  noslri,  opibus;  editi,  dapibus.  Hoc  loco  L  Had.,  1'oenn.  ni  textu,  Wesibeni.  ad  marg.,  Fabr. , 
libeniius  ampleciar  opibus.  Oli.  ,  Ald.  ,  inslruximus,  quw  djssona.  Reg. ,  Roni.  ,  et,  ul  videiur  ,  Oll.  a  pi. 
illi  —  Contempsere.  Alii  |.lernjue  mss.  ,  el  editi  ,  in-  m.  Ciiui  Akl.  ,  WeSlb.  in  textu  ,  Bas.  ,  cui  dissona  , 
slruximus  iilis,  —  Coutempsere.  R'g-  ,    Rojn.   cuin  pterisque  eduis  lonyc  :   in  Oit.  a 

754.  Reg.,  proceris,  pro  proccres.  pr.  m.  liiit  lingna,  pro  d.  s.,  vel  tamquani  correctio 
756.  Ollob.,  glunitravcrat ;  supra  recie,  glomera-  esl  longe.  Ald.,  dissona  valde. 

veril.  767.  Oti.,  puro ;  supra,  puri  ,  cnm  aliis. 

758.  Rom. ,  Torn. ,  Ald. ,  Bas.,  compila  lata,  ut  1.  768.  ln  Otlob.  pnccepit  bene  emendatum  per  pjce- 

iv,  vers.  206  ,  per  compita  lata  viariun;  alii  m?s.  ,  et  cipil. 

N01.E. 

739.  Volum  de  nupliis  solemne  verbum,  ul  notavi  763.  Yeslis  amictu,  hendiadys. 

ad  I.  ii,  vers.  508.  704.  Dissona  ,  discrepans.  Claudianus  de  consul. 

7i0.   Adire  :  Sedulius   in   prolog.  v.    5  :  Adi   so-  Mallii,  vers.  249  :  Ritu  dissona  barbaries. 

lemnia  mensae.  Plura  ibi  Arnlzenius.  765.  Sennonis  pondere,  ul  I.  n,  vers.  483  :  Cicero 

744.  Oivcrsa,  opposita,  vel  alia  omnia.  pro  Ligario  c.  7:  Yerbortun  tamen  ipsorum   ponifus 
7i7.  Vocarent,  et  vers.  757,  cocantes  ,  el  v.  701  ,  suslinerc  non  posset. 

cocati,  etc.  ,  veibun  proprium  (onviviorum ,  ul  no-  D  769.  Libr.iv,  v.  395:Co»nc.ri.s  manibus,  pedibusque. 

latiim  esi  ad  libr.i,  vers.  795,  Revocare,  de  iis  dic-  77(1.  Tenebras  exteriores  inierpreialur  Mazochius 

lum,  (|ui  prandii  vicem  redduui,  ex  Ciceroi.e,  Ph:e-  l.  Ul  Spic  ad  h.  1.  comparale  ad  lucernariim  jubar, 

dro  ,  et  Laciantio  observat  Mazochius  Spicil.  tom.  quod  nociu  ccenapiibus  alTiilgeb;.!,  ut  uui  foras  eji- 

iii,  ad  c  li,  vers.  12,  Luc -c  cereniur,  e'>s  in  lehebris  versari  bporterel.  Alia  est 

752.  Festa  jtujulia  ,  nupiialia.  Calullus  Carni.  (>5  ejiisdcm  Mazochii  explicalio  ,  exposita  I.  i,  v.  797, 
de  Nupl.  Pel.  ct  Tnet.,  v.  50:2  :  faedas  crlfbrare  iu  nola,  cui  favet  Juvciicus  utroque  loco.  Inlerjire- 
jugales.  Fre.piens  csi  usus  hujus  sigiiilicaiionis  apud  lalio  vero,  quam  h.  1.  adhibet,  propria  ejus  lion  esj , 
poetas.  sed  cninmunis   cum   Maldonalo ,    aliisque.  llabebat 

755.  Prwlargus  prius  a  P.rsio  usur ■paium  fuerat.  hoc  Mazociiius  ,  ut  interdum  (piasdam  exposiliones 
Jnstrnere  verbuin  de  couviviis  passim  ailbibituni,  ut  lamqu.un  ab  alijs  pra-lermissa'-.  sibi  adjmlicaret , 
dixi  ;:d  I.  ii,  vers.  55.  ignorans,  vel  dissimulans  se  scire,  eas  in  celcbeiri- 

75(i.  Glomeraveril,  verbum  lamiliare  Juvenco.Vide  niis  inlerjireliluis  obvias  esse.   Et  tamen  iserai  Mi- 

noi.  ad  v.  579,  I.  -2.  zo<  bius  .    (|iii   alinium   pem.is  ornari  minime    indi- 

760.  Libr.  I  ,  vers.  485.    Mipce  sectantur  turbw.  gerei. 

Sedulius  Juveiicum  imilaturl.  4,  vers.  i.  Sine  nomine  771.   Faici,  Bjagni.  Sic  plerique  alii  loquunlljr. 

vulqus  —  Mixtum,  eic  L 


27'J  C.  V.  AQUIL  JUVENCI  280 

Ei  semper  fleius.  Multis  nam  ssepe  vocatis ,  773  Paucorum  felix  hominum  selectio  flet. 

LECTIONES  YARIANTES. 

772  Torn.     jam;  rescribe  ,  nam.  rum  liber  tertius.  lncipit  liber  quartus.  Ollol).  E.vpli- 

775.'  Post  luine  versum  Reg.  ,  Expticit  evangelio-      cit  liber  iu.  Incipit  ejusdem  liber  iv.  • 

NOTjE. 

775.  Selectio  contraria  est  rejeclioni.  Utroque  hoc  vocabulo  ulitur  Cicero. 


LIBER   QUARTUS. 


314  Talia  dicentem  confeslim  factio  frendens 
Tentare  aggreditur  verbis  cum  fraude  malignis  : 
Certum  est ,  veridicum  le  nunc  venisse  magis- 

[trum. 
Nec  quemquam  meiuens  ,  Domini  vesligia  ser- 

[vas. 
5  Dic  ergo,  an  liceat  nostrae  dissolvere  genti 
Caesaris  urgentis  semper  sub  lege  tributum? 
Ille  sed  inspieiens  saevi  penelralia  cordis, 


Cur  teniatis,  aii,  nunc  me  concludere  verbis , 
Fallaces  ?  nientis  prodit  fallacia  fructum. 
10    315  Inspicite  en  nuinmum,  sculptique  nomis- 

[matisaera. 
Ciesaris  expressura  promplum  est  ibi  cernere 

[vultum. 
Solvite  nunc  illi  propria  sub  lege  tributum, 
Atque  Deo  propriumlegis  servetis  honorem. 
Post  Sadducsei  tali  cinxere  latratu  : 


LECTIONES  VARIANTES. 


Versu  5.  Ott.,  veridicum,  ex  quo  non  recte  factum 
veredicum. 

,  metuis  ,  Domini  vestigia  servatts. 
s.,  tueris  ,  Domini  vestigia  servans. 
cum   Reg.,  metuens   Domini  vesligia 


4.  Rom.  Ou 
Poelm.,  pro  d 
Plerique  editi , 
servas. 

6.  Reg.,  non  male,  senper  ex  lege. 

9.  Editi  cum  R^g.,  Ott.  Fallacis  mentis.  Putabam 
Pellacis  menlis :  nam  postea  est  fallacia.  Seil  inRom. 
vera  videlur  esse  lectio  Fallaces  ?  mentis  prodit  fal- 
lacia  fructum.  Nimirum  cnr,  fallaces,  lentatis,  etc.  In 
Aldo  est  perdil  pro  prodil. 

10.  Reg.,  Olt.,  lnspiciie  in  nummum 
Hadam.,  Poelm.,  Aspicile  en  nnmmum 
terpungit,  Aspicite  :  en  nummum.  Roin 
nummum.   A  manu  Juvenci   forlasse 
jiummum,  vel  lnspicite  itummum;  produclo  e  ratione 
caesurce.  Revera  Cant.   legit  Inspic.te   nummum,  et 
Reuscbio  etiam,  qui  edidil  Aspicile  en  nummum,  sn- 
perfluum  en  videtur.  Rom.,  sculpli  nusmismalis;  lege, 
sculplique   iiv.mismalis,    vel   nomismatis.  Pro  cera  le- 
gerem  libenter,   si  per  mss.  liceret,  ora.  Plerique 
scribunl  numismatis,  sed  Ald.,  Bas.,  seribunt  nomis- 
matis,  quod  exstat  etiam  in  ms.  Olt.  Eamdem  scri- 
bendi  raiionein  tenui,  ei  defendi  in  Gomment.  ad 
Prudentium  bymn.  2  Perist.  v.  50  et  96,  Nomisma 
nummis   inditum,  ubi  de  hac  voce,  el  re  ipsa  dis- 
serui. 


Ald.,  Fab., 
Daventr.  in- 
,  Aspicite  in 
est    Aspicite 


11.  Rom.,  facile  est  ubi;  Ald.,  facite  est  ibi;  Fabr., 
proprium  est  ibi ;  plerique  promptum  est  ibi.  Rt'ii- 
schius  tribus  liis  versibus  II,  12,  15,  vocem  hanc 
proprium  retiiiendani  ail.  Nam  hujusmodi  repeiitio- 
nes  frequentes  sunt  apud  Juvencum,  Homerum  el 
alios,  etvenustatem  hnbenl. 
B  12.  Rom.,  Fabr.,  Had. ,  Poelm.  in  te.xtu  pro- 
prium.  Reg.,Ott.  cum  plerisque  editis,  propria,  hoc 
est,  peculiari,  aut  etiam  sua  :  nam  hacsigniucatione 
soepe  Juveneus  vocabulum  proprius  adbibet. 

15.  Fabr.,  Poelm.,  Had.,  servetis.  Mss.  cum  Ald., 
Daventr.,  Torn.,  Bas.,  et  aliis,  servemus. 

14/Reg.,  Ouob.,  Torn.,  Post  Saducwi  hinc  inde 
latratibus  urgent.  Sic  etiam  Rom.,  ei  Poelm.  pro 
d.  s.,  sedRom.  scribit,  Saducei.  Poelm.,  Sadducwi. 
Ald.,  Bas.,  lnde  Saduccei  tali  cinxere  talratu.  Sic 
etiam  Hadam.  Poelm.  in  lextu,  Fabr.  Davenlr. ;  sed 
Hadam.,  inclioat,  Inde  Sadduccei,  quod  sustiueri  ne- 
quit;  Poelm.,  et  Fabr. ,  Post  Sadducwi ;  Davenlr.  , 
lnde  Saducei.  InVulgata,  el  in  aliisplerisque  veteri- 
bus  versionihus  scribilur  Sadduccei  :  sed  melitis 
scribetur  Saducwi,  vel  Sadueet,  qui  sic  dicti  sunl  a 
Sadoc,  eoruin  auctore.  Reuschius  mavull ,  Inde  Sa- 
ducwi  lali  ciuxere  lutiatu.  Libro  m,  vers.  221  :  Ecce 
Phariscei,  Sadducceique  dolosi.  Sed  forlasse  Juvencus 
n  alia  quantitaie  syllabarum  id  nomen  proprium  nuuc 
eflert.  Cingere  verbum  proprium  venaiorum  est,  ct 
latratus  pro  incondito  sono,  vel  impudenti  clamore 
poni  solet. 

NOT.E. 


Versu  1.  CAPUT  I.  Inlerrogalur  Cltristus,  an  liceat 
reddere  tribulum  Cmsarx.  Mattb.  xxn,  15,  etc. ;  Marc. 
xn,  15;  Luc.  xx,  -20. 

5.  Libr.  iu,  vers.  595:  Dissolve  tribulum.  Lustliat. 
Swarlius  Analecl.  1.  n,c.  15,  coutendit  scribendum 
esse  hoc,et  innumerisaliis  locis  disolve,  non  dissolve, 
ut  dinumerare,  diluere.  Opinionem  hanc  suam  nun- 
duiii  plerisque  aliis  persuasit. 

7.  Penetralia  cordis.  Vidc.  I.  I,  vers.  541,  Damasus 
carm.  l  postr.  edit.  Rom. :  Sedibus  depositis  purgant 
penelralia  cordis;  et  carm.  15:  Virlus  tenuit  penelra- 
lia  cordis.  Primus  versus  in  epigrammate  S.   Hiero- 

nymi  nomine  legitur  correctior,  Sordibus  expositis,  ^  nupsit.   Maith.  xxii-  i 
etc.   Aut   legendum   Sordibus   hcec  positis,    scilicet      xx,  28. 
monita:    praecedii  eniur  in  Damasi  carminc'    Nunc 


Damasi  monitis  aures  prabete  benignas.  In  Hieronymi 
vero  epigrammate  pr.ecedit :  Quisque  sitit,  veniat :  cu- 
piens  huurire  fluenta  —  Inveniet  lalices,  servant  qui 
dulcia  mella.  Prsesiabil  ergo  hic  legere:  Sordibus  hi 
posilis  purganl  penetrabilia  cordis,  nimirum  l.nices. 

8.  M atlbueus  ail :  Quid  me  tenlalis,  hijpocritce?  Su- 
pra  vers.  2:  Tentare  aggredttur.  Concludere  verbis  est 
verbis  capere,  conslringere,  ac  velui  ad  incitas  re- 
digere.  Libr.  m,  v.  085  :  Ancipiti  verboruin  pondere 
clau.tens.  Tereniius  Hecyr.  iv.  4,  80:  Tot  me  nunc 
rebus  miserum  concludit  paler. 

1  i.  CAPUT  II.  Demuliere,  quai  seplem  fralribus 
etc;  Marc  xn,  19;  Luc. 


281 
15 


20 


evangelicj:  histori^  lib.  iv. 

Mosea,  qui  legum  posuit  prsecepta,  jubere,        A 
316Siquis  conjugium  properata  morterelin- 

[quet, 
Pignoribus  mediis  nondum  de  germine  crelis. 
Hujus  germano  rursus  sociabile  vinclum 
Deberi,  generis  pereat  ne  porlio  lapsi. 
Finibus  in  nostris  septem  germana  fuerunt 
Corpora  :  sed  major  primus  mox  vincula  nuptae 
Sumpsit,  praeceleri  cecidit  sub  acuminemortis. 
Post  alius  frater  tlialamis  sine  fructibus  isdem 


282 
317  Concidit,  et  cuncti  jacuere  ex  ordine  fra- 

[tres. 

23  Unius  et  cunctos  fletus  gemuere  maritae  : 
Post  ipsam  rapuit  gelidse  inclementia  mortis, 
Si  venient  igitur  cuncti  sub  lumina  vitae, 
Cujus  connubiis  mulier  reddenda  resurget? 
Illis  Cbrislus  ait  :  Errori  obnoxia  pravo, 

50  Legibus  et  jussis  Domini  mens  dura  resislit. 
Namque  sequenda  debinc  lsetae  reparaiio  vilce 
Non  ibalamos  novit,  non  terrse  gaudia  vana  : 


LECTIONES  VARIANTES. 


15. Reg.,  Moysea;  Rom.,  Moyseia  minus  bene; 
Poelm.  pro  d.  s.,  Mosen  ;  in  lexiu  cum  codice  Oti.. 
et  plerisque  editis  :  Mosea  qui  legum  posuit  prascepta 
jubere.  Si  intelligat  Mosea  esse  adjectivum  coli.erens 
eum  pro?cepta,  rejiciendus  liic  sensus  e.^t.  Nam  Sad- 
ducsei  dicebant,  Matih.  xxn,  24  :  Magister,  Moyses 
dixit. 

16.  Rom.  Ald.,  Bas.,  Connubium.  A\\\,  conjugium. 

17.  Reg.  scribit,  Pigneribus. 

18.  Rom.,  mendose,  Cujus  pro  Hujus,  et  sociabere 
pro  sociabile. 

21.  Mss.  nosiri  Corpora  :  sed  major  primus  mox 
vincula;  el  glossa  iu  Reg.,  mox  —  ut.  Edili,  Sed 
majur  natu  cum  xincula  nuptce. 

23.  Reg.,  Poelm.  pro  d.  s.,  ihalami  sine  fruclibus 
isdem.  Ald.,  Poelm.  in  lextu,  Davenir.,  llad.,  Fabr., 
thalami  sine  fructibus  tvque.  Verara  lecliouem  eruoex 
Oit.,  et  Rom.,  thalamissine  fruclibus  isdem,  videlicet 
concidit  isdem  ihalamis  sine  fruclibus. 

25.  Poelm.  pr.  d.  s.,  Weslb.  in  texiu,  Vtque  ma- 
ritw  uni  fletusomnes  gemuisscnt.  Poelm.  in  textucum 
cxleris,  unius  et  cuncios  fietus  gemuere  maritw,  ut  ge- 
mere  malum  suum,  et  similia.  Weslb.  ad  marg., 
unius  cunetos  sine  et.  Utrolibetmodo  dici  potest  sive 
cum  et,  sive  sine  et. 

27.  Roin.,  sub  lumine  vitaj ;  Ou.,  sub  Hmina  vito?  ;  { 
Reg.,  cum  editis,  sub  lumina  vitoj.  Gallandius  cuin 
Koeuigio,  el  codd.  praesiantioribus  Omeisii  prselulit 
timina  vUce ,  quod  occurrit  eiiam  v.  443.  Sed  etiam 


?n  eo  v.  multi  legunt  lumina  vita>,  et  pariier  lumina 
vilcc   dixit  Juvencus   v.   735    et  757. |h,  1. 

28.  Reg.  Cujus  conjugio  ;  alii,  Cujus  connubiis. 

29.  Alii,  0//is  ;alii,  lllis. 

30.  Plerique  inss.  et  editi,  Legibus  et  jussis   Do- 
mini  mcns  dura  rcsistit;  Olt.  ,  repugnat  pro  resistii. 

B  Poelm.  pro  d.  s.,  Nescia  virtutum,  et  lcgum  mens 
decolor  crrat.  Ald.,  Bas.,  Torn.  conjungunt  bos  duos 
versus,  prius  Legibus,  lum  Nescia.  Rom.,  post  vers. 
Legibus,  etjnssis,  addit  hunc,  Legibus  et  virtute  Dei 
mens  decolor  errat.  Kumigius  jn  versa  omisso  Nescia 
commentatur  decolor,  i.  e.,  turpis,  fceda.  Eusihaiiii; 
Svvariius  Analect.  n,  i^,  in  eodem  versu  pro  mens 
decolor  legerc  jnbeliai  gens  decolor.  Reuscbius  euni 
omisii  cum  codd.  Helmst.,  et  Canlabr.  Si  legascum 
Swartio  gens  decolor,  sensns  erit  gens  abominabilis  : 
nam  decolor  convicii  loco  aliquando  poniiur,  ui  I.  n, 
vers.  685,  ex  quorumdam  mss.  lectioue,  Yenietsed 
decolor  aller,  quod  de  Aiiiiclirislo  inlelligilur. 

31.  Rom.,  Namgue  secnnda,  quod  foriasse  melius 
est  quam  sequenda,  boc  est,  secutura,  ul  Omeisius 
inierpretatur.  Swartius  loc.  cit.  repnnebat  Namque 
secuta  dehinc.  Onmino  vero  rejicii  in  aliis  Namqtte 
secunda,  quia  nulla  est  reparaiio,  (pice  prior  dici 
possit.  Al  Wassius  in  edilione  Sallusiii  per  Haver- 

i  campuin  cap.  100  de  Bello   Jiigurth.  ex  membranis 
J  Collegii  Corporis  Christi  legi  jubei  secunda  pro  se- 
quenda. 


NOT.f:. 


15.  Posuit  pra'cepta,  staluil.  Sic  leges  ponere  pro 
condere  apud  Borulium,  et  alios. 

16.  Conjugium  relinquet,  conjugem  rclinquel.  Pro- 
perlius,  libr.  3,  eleg.  11,  vers.  18:  Uxorum  positis 
slat  pia  turba  comis. — Et  certamen  habent  tellii,  ijiuv 
viva  sequalur  —  Conjugium  ;  scilicet  virum.  T.icilus 
1.  xii  Annal.  c.  ()5  :  Quod  conjucjium  principis  devo- 
tionibus  pelivisset;  videlicet  uxorem.  Conjux  super- 
sles  dicilur  relinqui,  vel  destitui.  Libr.  i,  vers.  -251  : 
Quam  in  flore  juvenla'  —  Destiluil  viduam  mors  im- 
mritura  marid. 

17.  Pignora  de  liberis  frequenler  dictum.  Pignortt 
media  sunt  conimunia  utriijiie  conjugi.  Properiius 
I.  iv,  lep.  11,  vers.  69  :  Nunc  tibi  commcndo  com- 
munia  pignora  natos. 

18.  Sociubile  vinclum,  nuptias.  Sicpius  co  voca- 
bulo  uiiiur  ad  conjugiuiu  signiflcanduni.  Sociabile 
vox  eslLivii,  Seneca;  et  aliorum. 

1!).  Lapsi.  Matlliajus  ail  :  Et  suscitet  semen  fratri 
suo.  Iu  versione  vero  Ilalica  veteri  ex  ms.  Colb., 
semen  fratris  sui ;  el  in  Deui.  xxv,  5  :  Et  suscitabit 
semen  fratris  sui,  quod  magis  ad  Juvcncuni  aecedit. 
Labi  pro  deficere,  obire  a  Virgilo  usurpatum.  Generis 
lupsi,  h.  e.,  exslincii. 

21.  Corpora  germana  septem  pro  germani  septem. 
Notaium  ld  s;epe,  ut  1.  u,  vers.  751  -.Mecumger- 
mana  residunt  — Corpora.  Major  primus ,  Malthxus 
lil :  Bt  primut ,  eic.  Iia  ciiain  Marcus,  ct  Lucas. 


Badius,  qui  cum  edilis  legit  major  nalu,  reponil  :  La- 
tinius  dixisaet,  Maximus  natu  :  nam  demttltis  loquitttr. 
\erum  boni  alii  auctores  Latiniiaiis,  eliam  cum  de 
plmibus  loquuntur,  major  natu  dicunl.  Iloc  eiiam 
loco  syulhesis  adverienda  est,  major  primus  ,  quasi 
praicessisset  scptem  fraires,  et  non  septem  corpora. 

22.  Prieceleri  :  sic  ctiam  anie  Juvencum  Plinius, 
et  Siatius.  Morti  telum  iribuiliir  :  liinc  acumen  ,  et 
aculeusmortis,  ut  ir.  hymno  Tc  Dcum  laudamus\:  Tu, 
devicto  niortis  aculeo  ,  aperuisli  credentibus  regna 
coslorum.  E|».  I  ad  Cor.  c.  xv,  vers.  55  :  Cbi  est, 
mors ,  stimulus  tuus?  Tertulliaiuis  de  Resurrect. 
carn.,  cap.  54.  Ubi  est,  mors,  aculeus  tutts? 

25.  Alius,  ut  vers.  175,  I gnurusque  alius.  Optimi 
auctores  pro  alter  nonnumquain adhihent  alius.  Dis- 
crimen  hoc  esl  inter  ulius ,  et  alter,  <iuod  alius  de 
miiltis  dicitur,  alur  de duobus  tantnm.  Sed,  utdixi, 
alius  pro  alter  aliquando  ponilur,  et  conlra  alter  pro 
alius. 

24.  Jucuere,  obiere.  Ila  enim  jacere  inierdum  su- 
mitur  pro  obire. 

23.  Mttrittv,  u&oris.  Horatius  epod.  vin,  vers.  13: 
Nec  sit  mariia  ,  quce  rolundioribtts  —  Onttsla  buccis 
ambttlet.  Ovidius  I.  n  Fasl..  vers.  159  :  Tu  rapis,  luc 
castas  duce  se  jubet  esse  maritas;  el  lleroid.  ep.  4, 
vers.  154,  de  Junone  :  Et  jasomne  facil  fratre  ma- 
rita  soror.  Plura  similia  in  antiquis  inscnplio- 
nibus. 


181                                                         0.  V.  AQUIL.  JUVENCI  2*4 

318  Sed^similes  levilms  Geniioris  jum-j  ininis-  A         Prosequitur  Christus  :  Cur  illum  dicere   David 

[iris  DhiiioilaiuscrjptiimeslDominumqueDeymque: 

Constituei  regni  virlus  subiimis  in  aula.  50    Quod    proprio  pairem    non   sequum  esi  dicere 

35  Nec  Deus   illorum   douiiiium    se    ponere   raa-  [nato?    • 

[vult ,  Talia  Salvator  :  cuncti  obslupuere  silentes. 

Qui  terram  proni   meruerunl  sumere   mortem,  Ille  sed,  accila  credentnm  plebe,  profatur  : 

Sed  potius  vitae  possunt  qui  prendere  lucem.  Aspicite  scribas  sublimi  sede  superbos. 

Ecce  alii  rogilant,  quoe  sint  fnniissima  legis.  Hi  qua3cumque  docent,  justum  est  comprendere 

Ille  indefessus  nulli  responsa  negabat  :  [cordis 

40  Sublimem  coeli  Dominum  devotio  cordis  5o    Obsequio,  maculas  ipsorum  temnile  vitae. 

Diligat ;  esl  ista  haec  virtus  lirmissima  legis.  Abrupta  imponunt  humeris  nam  pondera  veslris, 

Consimile  est  isti  :  Magno  teneantur  amore  Ipsi  quai  digito  sallem  contingere  nolunl. 

Ad  jus  fraiemum  justae  penetralia  roentis  :  Accubitu  primo  coemc,  fastuque  superbo, 

His  etenim  geminis  depemlenl  omnia  ju-sis.  Atque  salutantum  vano  tolluntur  lionore, 

45  319  Sed  vobis  cujus  soboles  veiiiura  videtur  (j0    320  Et  nomen  sublime  volunt  gestare  ma- 

Clnislus,    quem  cuiu  ti  spondenl  in  saecla  pro-  B                                                                        fgistri. 

[phetoe  !  Sed  vos  noluerim  praxelsi  nominis  arcem 

Respondenl,  illum  Davidis  germine  nasci.  Affectare  lamen  :  vobis  esl  una  magistri 

LECTIONES  VARIANTES. 

">".  In  Reg.,  et  Oit.,  a  pr.    m.,    pro  justa  videtur  47.    i*oni..  a  pr.  m.,  cum  aliis,  Davidis  germine; 

scripluiii  luisse  juncta.   Wassius  loc.  cilat.  ex  e.oj).  a  sec.  m.,  Davidis  de  germine,  quod  non  est   ahsur- 

cod.  legit  juxiu,  h.  e.,  aeque.  dum,    correplis  duahus   primis    in  Davidis.  Verum 

35.  Ald.,  Poelm  ,  pro  d.  s.,poscit;  alii,    mavult.  Jtiyencus    utramque    solel   produoere,     ac  potius 

56.  Mss.  nostri  cum  Ald.,  Poelmaun.,  Qui  terram  dixisset  Daviit  de  germine. 

proni ;  in  ms.  Oil.  iu  proni  abra-um  est  ro.  T<irn.,  !>6.  Rnm.,  Ald..'  proprium ;  alii,  proprio.  Oitob., 

et  alii  e.lhi  ,   Qui  letrum  proni.  C  igilabam,    Qui  in  wnt  nu  dicere ;  caeteri,  aequum  est  dicere. 

terram  proni,  vel  Qui   proni   in  terrum  ,  vel  Qni  ter-  53.  Poelm.,  prod.  s.,  Aspice  mtnc  scribas;  in  tex- 

ra?  proni  in  casu  dandi  lerrce.  Dubium  autein  semper  lu  cum  aliis  recte  ,  Aspicile  scribas;   nam  exiroma 

erit,  i|iiid  sit  pioni,   ni>i    eo  sensu  accipiamus,  quo  in  Aspicite  produci  rJebet,  ul  mtiiti  affirmanl.    certe 

proiiu  dies  dicitur,   quaB  piope  pccasuiii  e-t.    Ouiei-  potest,  ut  nemo  negal,  oh  sc  dictionis  seiiuenlis.  In 

sius    exp  ic.il  terram  proni  voluptatihus  terrenis  de-  eodem  Poelm.  error  est  sublime  pro  sublimi. 

dili.  54.  Reg.,  quodcmnque ;  aljj,  qucccumque. 

38.  Edili,   el  mss.  plerique,   tjua1  sint    firmissima  5ti.  Rom.,  Obiupta;  alii,  Abritpta. 

legis.  liadam.,  Poelm.,  qucc  sit  fnmissimu  lcgis.  Id  ;7.     Reg.,   contigere;  emenda,  eqnlingere.  Svvar- 

secutiis  esl  Fahricius,   sed  addidii    \ersuiu,  qtij  in  lius   loc.  cit.  reponebai  saltem  uno  prendere   nolint, 

ceteris  nou   apparet,  el   meriiu  expungenaus   est,  (]  quia  scilicei  veram  scripluram  contihgere  ignorabal, 

qua  til  (irmissima  legis  —  Regula  gnod  snmmum  com-  et  alicuhi  legerajLjaffeM  comprendere  nolinl. 

prendal  ccetera  verbum.  Conjici  possel  quw  sit  /irmis-  61.  Rom.  QubU  minus  hene  pro  Sed.  Bas.   men- 

sima  lequm,  vel  quce  vis    (irmissima    lcgis ,    ul  v.  41,  dosc  nos  pro  vos. 

est  ista  luec  tnrtus  (trmissima   legis.   Verba  Mattluci  02.    Reg.,  Ott.  disiinguunt  Affeclare  tamen  :  vo- 

xxn,  7,0,  bacc  sunl  :    Magisler,   quod  est  mandalum  bis  est  una  magislri.  Nesoio  lauien  an  a  pr.    manu. 

miignum  in  lege?  Barthius  q iiidcm  Advers.  libr.  xix,  cap.  5,  col.  976, 

~!l.  Rom.,  uideficiens  ;  melius  alii,  indefessus  Olt.,  ita    hos  versus   disiinguendos  ait,  qui   vulgo   male 

nultjs,  pro  nulli.  habiti.  Editi  enim  cum   Rom.  inlerpungunl  Affecta- 

41.  Ald.  cum  Reg.,  Rom.,  ista   hmc  ;  alii,  istliaic.  re  :  tameu  vobis  est  una  magislri.   Vide  variam    le- 

Reg.,  Rorn.,  (ortissima ;  plerique,  firmissima.  ctionem  h.  I.  vers    130,   uhi  similis  loquendi  ralio 

45.  Otl.  scribil  subolis  pro  snboles.  aniniadvertitur. 

not^:. 

34.  Justa  iublimit  cirtus :  duo  epitheta  nni  nomini  52.  Confer  I.  n  vers.  759  :  llle  sed  admota  cre- 

altributa.  Yide  Comm.  ad  Prudent;um,  vers  169,  I.  i  denlnm  plebe. 

cont.a  Symmacl,    VVI  ialelHce,  mmia  regni  sublimis  m>  Ma..h;cus  t  Altiganl  enim  oncra  gracia  ,  el  im- 

55.  Glossa  cod.  Reg.,  illonnn  -  mortuprum  :  quod  porlllb,iia,  el  mpowni  ,„  humiroi  hominum.  Badius 

^-^rinrT1.'!!'  rx                                     i              •  Dexponit    abrupta  —  gravia ,   guasi   tt    nionic     iitptu. 

oS.  CAPUT  II i  .  Duo   esse  prwcepta.  quibiis  nmnia  Bar,hius  .,j  ciaudian.  nag.  1386  ail,  abruUnm  pon- 

dcpcndeiit:  et  Uinstus  atjns  filnts  ttt.  Mailh.  xx.i,  dl|S  piJ(.,lie  a  Jlivem.0  di«  i,  quod  in  abruolum   agil 

•'°!r\t]\\ ;  M- rC'  X!K  2S ;,  L"c-  x'  ~:,,\         ■            ,■  onere  sno  ferentem. 

40-  uevolio  corais,  nl  I.  i  vers.  44-2  :  ut  justtts  cozlt  ...    „                                     ,                      , 

Dominnmdevotusadoret.  Confer  notam  .)9.  Freqnenies  erant  apud  votercs   salulalionos, 

\->.  Ad  jus  fraierivnn  :  sacer  textus  :  Diliqes  pro-  n1"1""  proceres  honorah.int.ir.    Pli.nus  1.  vn.   episl. 

ximum  tuiim,  sicut  teipsum  3  :  Salnlq  nautisper,  quo  sit   tibi  jucnnd\ut  solman. 

46.  Lihr.  .,  vers.230:   Omnia  qitem  vntinn   spon-  De  salolaiionibi.s  veierum   plures  srripsernnt,  quo- 
dent  uracula  Chtistum.  rnm   nomina,    ei  opera   indicat    Fabricms    Biblio- 

51.  GAPOT   IV.  Qum   Pharisan  dicunt,    faciena  graph.  antiquar.  c.;p. ,  22. 

rsse,    el   non,  quiv  faciunl.  Hinc  increjianlnr   Scribte  lil.  Nominis  arcemp    apicem,  ut  I.  m,   vers.  60(1, 

et  Phnrisan.  Matlh.  xxn,   46.  et  xxiu,  1  seqq. ;  Luc.  animi  arce. 
II,  46. 


2Si 


Imposila  CBlernum  coe'i  de  lege  poiesias, 
Vos  eadem  Iratrum  parili  conjunxil  amore. 

65    Uuus  itemPater'est,'coeli  qui  in  culmine  regnat. 
In  vobis  si  quis  sublimia  colla  levabii, 
Decidel,  et  barathri  mergetur  ad   ultima  cceno. 
Ast  bumilis  clarum  conscendet  liber  in  ;eihra. 
Deflendi  semper  scrib;e,  et  lacrymabilis   ;evi 

70    C;eca  Pharisaeae  cunctis  fallacia   plebis. 

Nam  vobis  itiner  clausum  quia  jure  nogalur, 
321  ^011  sinitis,  quemquam  peneirare  per  ar- 

[  dua  lucis  , 
Et  cunctos  trahilis  s;ev;e  ad  consortia  flammoe. 

LECTIONES 

64.  In  Reg.  deerant  hi  duo  versus  Vos  eadem, 
ei    nnus  itcm ,    sed    iuserti  sunt  inter  lineas. 

60.  Reg.,  qui  cutmine  :  qui  in  verticc ;  Oil.,  cum 
edilis,  qui  in  culmine. 

61.  Apud  Koenigium  nonnulli,   ad   infima   cceno. 

68.  Reg.,  cum  editis,  ctaram  conscendet  liber  in 
wtiuam.  Oltob.,  Rom.,  ctarum  conscendct  liber  in 
athra  :  qu;e  scriptura  vera  milii  esse  videlur.  Ni- 
mirum  acciisalivus  Graeeas  mher,  cellieris,  esl  cethe- 
ra,  ei  per  conlraclioiiein  mhra  :  ex  quo  mhra, 
irthrce,  noniiulli  facliim  putaut.  Vide.,  I.  Ill,  v.  532 
Ciiiii  noia. 

69.  Rom.,  laciymabilis  ejus ;  alii,  lacrymabilis 
wvi. 

71.  Poelm.,  pro  d.  s.,  catlis  ciausus ;  in  texlu  cum 
aliis  Hiner  ciausum. 

74.  Rom.jOil.,  splendere  ;  in  Oit.  diversa  leclio, 
\el  conectio  est  splendore ,  quod  seusus  ipse  po- 
siulai. 

75.  Uom.,  His ;  alii,  Queis.  vel  Quis.  Pieriijue 
so  dida  basti$.  iladam.,  Pabr  ,  Poelm.,  cuin  Oll.,  a 
pi.  m..  tnrpia  biu.iis.  Rom.,  sordiita  busti;  sed  uien- 
iliiin  videiur  busti  pro  bustis. 

76.  Rom.,  Ald.,  Bas.,  Hic  vox.  Rom.  celalur  pFO 
vcliitur.  Omeisius  et  lieuscliius  ex  conjeciura  Swar- 
lii,  Sic  nox  veliitur,  li.  e.,  ohseura  vitia  lila  lulgore 
quodain  mendacii  icguntur. 

77.  Swarlius  loc.  cii.  reseribebat,  Atque  udyii  me- 
ritis  celunlur  turpia  corda ,  i.  e.  ,  liminis  ipsius  inen- 
lnis  virlulibus  corda  viliis  obsita  celantur.  Uerita 
enim  aliqu.nido  pro  virlulibus  accipionlur.  Ald., 
Ras.,  Rom.,  sordida  lucra  :  cneleri  sordida  corda  :  in 
Oa.  pio  d.  s.,  turpia  corda.  (n  Evangeliariu  Triden- 
lino  sic  invenio  :  Ita  et  vos  aforis  tiuidem  parctis  ho- 
miuibus  quasi  jusli ;  inlrinsecus  autem  plcui  esiis  >a- 
pina,  et  iniquitate.  Sic  ergo  legendum  opiuor  liiic  cor 
velatur  justce  sub  imugine  vilai,  —  Atque  adylis  menlis 
celanlur  sordida  lucra. 


EVANOELIC*  IIISTORI.E  LIB.  IV.  '     286 

A         ¥os  similes  dicam  tectis  spemlore  sepulcris, 


75  Queis  f.iciesnitidaest,  internaque  sordida  bustis. 
Sic  vox  velatur  justaj  sub  imagine  vitae, 
Atque  adytis  mentis  celaniur  sordida  corda. 
0  Solymi,  Solymi,  ferro  qui  syepe  prophetas 
Ad  vestram  missos  vitam  sine  fine  necastis, 

cSO  Quam  volui  vestram  geniem,  populumque  lueri, 
Ales  ut  molli  solita  est  sub  corpore  pullos 
Objice  pennarum  rircum  complexa  fovere  ! 
322  Sed  vobis  semper  ccelesiia  munera  sor- 

[  dent. 
Deserilur  jnm  nunc  domus  ha?c  vastata  ruinis, 

VARIANTES. 

B      7<S.  Reg.,  0  Solymi,  o  Solymi. 

79.  Otl.,  Rom.,  Ald.,  Bas.,  necatis:  Reg.  cum  Da- 
venlr.,  ct  aliis,  necastis,  qnod  nsiiaUim  esl. 

82.  Alii  Obice,  alii  Objice  scribunt ;  qu;e  varielas 
alibi  etiam  occurrit.  B;irtbius  libr.  xix  Advers. ,  cap. 
14,  col.  958,  hunc  veisum  Juvenci  laudat,  el  io  hac 
dietione  ridiculos  ait  nonnullos  esse,  qui  ubiqoe  una 
liilera  i  scribendaui  dicont ;  cum  omnino  quoties  pro- 
duclim  a  poetis  ponitur,  dnplici  sil  notanda  :  argu- 
mento  fijlls,  quod  cum  correptam  voluut,  eidem  al- 
lerum  iota  tollere  consuevernni,  iiidem  ut  \n  adicit, 
obicit,  el  aliis  talis  noue.  L'mle*el  objex,  cum  produ- 
ciiur ,  nominandi  quoque  casu  scribendum  puiat 
Barthius,  cui  lacile  asseiitior.  Pro  circum  complexa 
in  Rom.  mendum  est  circomplexa,  quod  Bas.  expres- 
sil.  Koenigius  conjimcliiii  legit  circumcomplexa,  Reu- 
scbius  circum  adverbialiter  positum  ail. 

84.  Mss.,  et  ediii  omnes,  vastata,.  Sed  Bartbiiis 
libr.  xin.  Advers.  cap.  19,  col.  744   :    iiendum   est, 

q  inquil,  apud  Juvencum  auctorem  piissimum  cum  in 
concione  Salvatoris  vastata  templa  ilicit.  Alfirmat 
igilur  scribeniliiin  vastanda.  Cuin  enim  a  Domino 
desererelur,  non  vastatuin  erai  teniiilum,  sed  abipsp 
ei  pra3dicebatur  talis  v.isiaiio,  ut  nec  bipis  amplius 
hpidi cohdBsiirus  es>et.  Eineinlalionem  Railhii  Koe- 
mgius,  ei  Renscbius  seculi  sunt.  Noudum  lamen  ad- 
ducor  ui,  rc|iugn;ur,ibus  mss.,  et  eduis  oiiinibus, 
resciibain  vaslanda  pro  vasiata.  Juvencus  enim  Sal- 
vaioiem  iuducit  prsediceutem  qijid  m  luturam  vasta- 
lionem  tcoipli,  sed  narrantem  eam  veluti  praesen,- 
tem  :  Deseritur,  etc.  Malth.  xxin,  58  :  Ecce  relinque- 
tur  vobis  dnmus  veslra  deserta.  Cuni  Juvenco  lainen 
in  praesenti  faciunt  qiuedam  exemplaria  Grsepa 
'iSov  ufii-vt,  el  Iremeus  libr.  iv,  cap.  56  :  Ecce  re- 
mitiilur  vobis  domus  vestra  deserla.  Favet  versio  velus 
ex  ms.  2  Corbeiensi  apud  Sabatierium  :  Ecce  retin- 
qmlur  vobis  domus  vestra,  absque  seq.  deserla. 


not.t:. 


(ii.  Glossa  Reg.,  eadem  —  lex,  vel  charitas.  Me-  D 
lius  eadem  potestas. 

66.  Levabit,  attollet,  efferet.  Cervix  elata  signum 
est  superbi.e,  demissa  aninii  homilis,  aul  abjccli. 

()7.  Mergeiur  cceno  baraihri  usque  ad  infimum  lo- 
cum.  Consule  nol.  ad.  v.  587  libr.  m,  Ad  ullima 
mortis. 

liS.  De  voce  ccclesiastica  humilis  confert  Com- 
ment.  in  Pmdenlii  Psy<b.,  v.  199. 

69.  Inlri  vers.  L27  :  Deflenda:  jam  sunt,  ctc. 
Reuscbius  observat,  biuos  gciierainli  casus  mvi,  cl 
pl,bis  ab  iiqo  subsiantivo   regl. 

70.  PhariMiiv  ple!'is,  factionis  cce'us.  Alibi  plebs 
credentum  votamui'  disci|>uli. 

72.  Ardua  lucis,  ut  libr.  m,  vers.  6t,9 ,  cclsa  mon- 
tis,  et  b.  I.  v.  115,  sublimia  tucis. 

~iA.  Tcctis  splcndore  scpulcris.  Codex  sacer  :  Simi- 
lcs  cstis  sepulcris  dcalbatis,  quce  aforis  parent  honvni- 
bus  speciosa.   NonnuMi   piitanl,   apud  Hebra-os   vela 


candida  sepulcris  prrcteudi  consuevisse  ;  ex  quo  se- 
puli  ra  dealbal:i  in  Evangelio  dicunlur.  Disserui  hac 
de  re  ad  Prudent.  hymn,  10.  Catbem  vers.  45. 

75.  Texius  evangelicus  :  lnlus  vero  plena  sunt  os- 
sibus  mortuorum,  et  omui  spurcitia.  Evan^eliai  iiiin 
Tridenlinuin,  immuuditia  pro  spurciti  i.  Bustum  pro- 
prie  esl  locus,  iu  quo  uiorini  combiiruniur,  et  non- 
iiuiiiqi);im  acc ■ipitur  pro  ipsa  coinbusiioue,  et  pro 
corpore  combuslo.  Slalius  I.  xn,  vers.  247  :  Et  cge- 
na  sepulcri  —  Busta  jaeerp  rcor.  Juveneus  lalius  usur- 
p.il  pro  cpiovi-.  corporc  ilcliinclo. 

76.  Glossa  Rc;.,  rox  —  hypocttitos  verba. 

82.  Qbjice  pcnnaruni  pni  fotu,  et  quasi  imcla  nove 
diciiun  ait  Fabricius  in  Commenl.  Hericus,  laiiilalus 
a  Rarlbio  loc.  cit.,  in  alloculione  libelli  sui  :  Tunti 
noniinis  objiccm  prolcrvir  noii  ausint  sprcvisse  pha- 
langes. 

<S5.  Ex  Virgilio  cclog.  2,  v.  4*.  Et  facict  :  quo- 
uiam  sordent  libi  muneru  nostra. 


287  C.  V.  AQUIL. 

85  Nec  nostrum  vobis  fas  ultra  est  cernere  vullurn.  A 
Egreditur  templo,  cujus  praecelsa  notantes 
Mcenia  discipulos  tali  sermone  docebat : 
Haec  operum  vobis  miracula  digna  videntur 
Obtulu  stupido ;  veris  sed  discite  dictis, 

90  Quod  mox  cuncta  solo  passira  disjecta  jacebunt. 
323  Hsc  ad  Oliveii  dicens  pervenerat  arcem. 
Discipuli  solum  postquam  videre,  rogabant, 
Ut  sibi  venturi  tempus  distingueret  aevi, 
Promissa  ipsius  quo  poscant  prendere  finem, 

95  Ejus  et  adventus  terrae  consumeret  orbem. 
Quaerentum  verbis  respondit  talia  Cliristus : 


JUVENCI 


288 


Observate  dolurn,  falso  ne  nomine  capta 
Credulitas,  laqueis  errantum  praecipitetur. 
Discurrent  cunctis  bellorum  incendia  terris. 
100  324  Sed  vos  prsevalido  consistite  robore  cor- 

[dis. 
Ne  mens  ad  cceplos  jaceat  turbata  tumullus. 
Non  etenim  prima  imponent  mox  praelia  finem, 
Gentibus  et  gentes,  et  regibus  obvia  reges 
Signa  ferent,  nee  luin  morbi  corrumpere  trac- 

[  tum 
105  Aeris,  aut  pesies  prosternere  corpora  parcent. 
Fixa  etiam  solido  per  inania  pondere  tellus 


LECTIONES  VARIANTES. 


85.  Reg.,  Ott.,  Rom.,  Nec  nostrum  vobis  fas  ultra 
est.  Ediii,  Nec  vobis  noslrum  fas  ultra  est. 

90.  Poelm.  pro  d.  s.,  Quam  mox ;  in  textu  cum 
aliis,  Quod  mox.  Reuschio  fere  convenienlior  videtur 
Bartliiani  codicis  leclio  dejecta  pro  disjecta. 

93.  Barlhius  libr.  xiii  Advers.,  cap.  90,  col.  745, 
observat,  pro  distinguerel ,  quod  vulgo  scribitur, 
membranasColonienses  praeferre  discinqeret,  scilicet 
expediret :  quod  ipse  reducendum  putat.  Addit,  non 
exstare  auctorescorruptiores  istis  poetis  Clirisiianis, 
qui  ubique  omnibus  erant  in  manibus.  Verum  hu- 
jusce  emendationis  oblilus  erat,  dum  libr.  un,  cap. 
11  Advers.,  hunc  Juvenei  verbum  relulit,  ut  proba- 
ret ,  dislinguere  esse  docere ,  interpretari.  Ex  hoc 
etiam  Juvenci  loco  putat,  ila  esse  capiendum  Gui- 
lielnium  Britonem  libr.  5  :  Se  (iiioque  passurum 
promiitil  menle  benigna  ,  —  Quidquid  eis  supcr  his 
Francorum  curia  dicet,  —  Quee  reyni  proceres  dis- 
tinguere  debet,  et  ipsuai.  Hoc  esl,  inier  eos  liiem 
finire,  verum  eos  jus  docere,  ut  odia  animis  de- 
ponant.  Adde ,  distinguere  proprie  esse  discrimen 
npponere,  rem  distincte  exponere  :  quae  significaiio 
huic  ioco  maxime  congruit.  Liicanus  libr.  v,  vers. 
399  :  Menstruus  in  fastos  distinguit  swcula  consul. 

94.  Reg.,  Olt.,  quo.  Oltob.,  pro  d.  s.,  Rom.  cum 
edilis,  qnem. 

95.  Reg.,  Rom.,  Oll.  Ejus  et  advenlus.  AIJ., 
Bas.,  Torn.  Ejusut  adventus.  Hadam.,  Fabr.,  Poelm. 
Cujus  et  adventus.  Mss.  nostri  et  editi,  consumeret. 
Barlhius  I.  xm  Advers.  cap.  19,  col.  745,  cum  inem- 
branis  Coloniensibus  praefert  Ejus  ut  adventus  terrce 
confunerel  orbem  :  quia  id  ordo  Lalinilalis  poscit , 
illud  respuil.  Nam  quis  ita  loquatur,  Velun  scire, 
promissa  tua  quem  fiuem  puscant,  ut  consumeres  ad- 
ventu  luo  orbem  terrarum?  Dicendum  esset,  ut  con- 


sumas.  Addit  Barthius,  confuneret  verbum  esse  non 
insnper  habendum.  Profecto  ex  bac  Barlhii  emen- 
datione  Forcellinus  verbuin  confunero  imer  Latina 
reposuit,  et  senienlia  sic  clare  procedit.  Sed  Rar- 
t»  thius  ipse  alibi  non  semel  observat ,  muiaiionem 
temporum  scriptoribus  cadenlis  tevi  familiarem 
esse. 

96.  Plerique  mss. ,  et  edili  respondit  :  nonnulli 
respondet. 

97.  Rom.  memlose  capto  pro  falso. 

98.  Reg.  errorum  pro  erranlum,  quod  fortasse 
exaratum  luit  a  pr.  m. 

100.  Olt.  scribit  robure  pro  robore. 

101.  Olt.,  Rom.,  cum  plerisqne  editis,  Ne  mens 
accepto  jaceat  turbata  tumultu.  Reg.,  et  Torn.,  Ne 
mens  ad  cceptos  jaceat  turbata  lumultus;  quod  magis 
e  re  videtur  esse. 

104.  R<>g.,  Olt.,  nec  morbi  tunc.  Rom.,  cum  cdi- 
lis,  nec  titnc  morbi.  Rom.,  traclus ;  alii  tractum. 

106.  Hadam.,  Poelm.,  Fabric,  Fissa  :  alii  cum 
mss.  nostris  Fixa,  quod  indicat  ctiam  Poelm.  pro 
d.  s.,  Fissa  a  findo  est,  fixa  a  figo.  Bartbius  libr. 
xiii  Advers.,  cap.  19,  ait,  ubique  legi  Fissa  etiam 
solidu  per  inania  pondere  lellus,  et  cum  membranis 
L  Coloniensibus  praefert  Fissa  etiam  solido  per  flamina 
pondere.  In  qua  scriptura  optimam  senlentiam  dc- 
prehendebat ,  in  vul^ari,  quomodo  solido  pondere 
per  inania  tellus  findatur,  assequi  non  poierat. 
Bartbio  adlKeret  Scboettgenius.  At  si  legalur  Fixa, 
ut  multi  ctiam  ante  Barthium  legerant ,  clara  red- 
ditur  senlentia.  Pro  pondere  Ald.  cum  Bom.  legil 
pondent,  sed  nullo  sensu.  Alii  recie,  solido  per  inania 
pondere ,  el  glossa  in  Reg.  inania  —  loca.  Ovidius  I. 
n  Met.  vers.  506  :  El  celeri  raptos  per  inania  vento 
—  Imposuit  coelo. 


NOT.E. 


86.  CAPUTV.  De  templi  slructura,  cujus  subversio 
pnedicitur.  Matlh.  c.  24,  v.  1  seqq.:  Marc.  cap.  xiii, 
v.  1 ;  Luc.  cap.  21,  vers.  5. 

89.  Forlasse  ex  Virgilio  1.  i,  ^En.  v.  499  :  Dum 
stupet ,  oblutuque  hmel  defixus  in  uno.  Auctor  de 
Bebiani  baplismo  apud  Fabricium  Poet.  Cbrist.  col. 
7S2  :  El  aelum  stupide  suspiciens  ait.  Bartbius  1.  xin, 
Advers.  c.  19  observat.,  obtutum  stupidum  Jnvenco 
esse  admiratione  in  stuporem  datum,  quo  parionon 
sine  elegantia  locuii  mulii  Latinorum.  Vide  euindein 
Barlbium  I.  xlvi,  c.  16. 

97.  CAPUT  VI.  Signa,  quce  in  die  judicii  futura 
sunt,  pnvdicuhlur.  Maith.  xxiv,  4,  eic;  Luc  xxi, 
12  et  -20;  Marc  xiii,  14  :  Observare  dolum,  scilicet 
ut  caveatis.  Observare  pro  cavere  s;epe  adbibet  Ju- 
vencus. 

98.  Laqueis  errantum  :  scandala  laqueos  erroris 
Juvencussolet  vocare.  Vide  notamadvers.  121ibr.ni. 

99.  Bellorum  incendia  :  pulchra  metaphora  ab 
aliis  etiam  adhibita.  Cicero  pro  Marcello,  cap.  9  : 
Iielli  civilis  incendium.  Virgilius  1.1    ^Ell.  vers.  570  : 


Vbtutesque,  virosque,  et  tatiti  incendia  belli.  Arator 
ex  Jiivenco,  ul  videtur,  1.  i,  vers.  25,  sive  vers.  1, 
prccfat.  2  :  Mcenibus  undisonis  bellorum  incendia 
cernens. 

10.".  Obvia,  conlraria.  Vide  not.  ad  libr.  iu,  vers. 
625.  Lucanus  inilio  libr.  i  :  lnfeslisque  obvia  signis 
D  — Signa,  pures  uquilas,  el  pila  minantia  pilis.  Similis 
senlentia  apud  Virgilium  1.  iv.  ^En.  v,  628  :  Liltoru 
littoribus  contraria,  fluctibus  undas  —  Imprecor,  arma 
armis,  puqnent  ipsique  nepotes. 

104.  MattliJEiis  :  El  erunt  peslileutiiv,  et  fames,  et 
terrwmotus  per  loca.  In  nonnullis  mss.  antiquse  Vcr- 
sionis  :  Et  ervnl  fames,  et  terrwmotus  per  loca.  In 
Evangeliario  Tridcnlino  :  Et  erunt  fames,  et  lerra'- 
molusper  singula  loca.  Juvenciis  ammlatur  Virgiliiun 
libr.  iii  iEneid.  vers.  137  :  Subito  cum  labida  mem- 
bris,  —  Corrupto  coeli  tractu  ,  miserandaque  venit  — 
Arburibusquc  salisque  lues,  et  pestifer  annus. 

105.  Pestes  in  plurali  niirncro  non  debei  rejici  a 
grammaticis,  cum  repcrialur  apud  Ciceronem,  Vir- 
gilium,  et  Columellam. 


289  EVANGELICiE  HISTORLE  LIB.  IV 

Per  diversa  loci,  moiu  quassante,  treroiscet. 

325  liXC  m  primitiis  lentamina  parva  mane- 

[  bunt. 

Prodentur  multi  vestrum,  lethoque  dabunlur, 
110  Proque  roeo  vobis  incumbere  nomine  gentes 

Tormentis,  pcenisque  feris,  odiisque  necesse 

[est. 

Livor  enim  terris ,  erroribus  omnia  plena, 

Et  falsi  surgent  populorum  labe  propheta?. 

Ha?c  intersiquis  protectum  a  vulnere  peclus 
115  Ad  linem  servare  queat,  sublimia  lucis 

^Eiernis  vitce  sertis  redimitus  adibit. 

Regnorum  coeli  celebratio  pervolilabil 

In  cunctas  terrse  metas ;  gens  omnis  habebit 


290 


A        Testem  lucifluo  sanctse  sermone  salutis : 
120  Et  tunc  finis  erit ,  currentia  ssecula  solvens. 
Adveniet  jamlum  tristis  defectio  lerrae  , 
326  Quam  Danielis  habent  jussa  verissima 

j[  vocem. 
Ilaec  dignus  tanlum  poterit  cognoscere  leclor. 
Judaea  longe  fugiant,  monlesque  capessant, 
125  Nec  quisquam  domibus  repetat  sustollere  se- 

[  cum , 
Qute  fuga  consociet,  veslemve,  aut  mobile  quid* 

[  quam. 
Deflendoe  jam  sunt  uleri  cum  pondere  malres, 
Et  miseros  fcelus  dulci  quae  lacle  rigabunt. 
Poscite  jam  precibus ,  tristis  ne  frigore  brumae 


LECTIONES  VARIANTES. 


107.  Westh.  in  textu,  locis;  in  marg.,  loci,  cum 
caeteiis  ediiis,  et  mss.  Ego  legerem  loca,  quiahic  est 
stylus  poetarum  inferiuris  sevi,  ut  saepe  ratione 
solius  caesurae  brevem  producant.  Plirasis  scriptune 
est,  Terrcemotus  per  toca,  et  in  multis  veteribus 
versionibus  et  Patribus  antiquioribus  per  singula 
loca.  Mss.  nostri  scribunt,  Iremescet;  alii,  tremiscet. 
Gonjiciebam  eiiam,  motu  quassata. 

108.  Poelm.  in  lexlu,  Hadam. ,  Hcec  in  primitias. 
Plerique,  ticec  in  primitiis.  Ald.  ,  Bas.  ,  Rom.  ad 
niarg.  ,  Hcec  in  principiis.  Malthacus  ait:  Hccc  autem 
omnia  initia  sunl  dolorum. 

109.  Ald.,  Poelm.  pro  d.s.,  Tradentur,  plerique, 
Prodentur.  Sci  ipiores  ecclesiastici  frequenter  trndo 
usurpaui  pro  prodo:  inde  traditores  dicii. 

114.  Ald.,  protectum  vulnere. 
116.  Jn  Olt.  videtur  iuisse  abibit  pro  adibil.  Rom. 
SCribit  adliibit. 

1J7.  Reg.,  male,  pervolutabit. 

120.  Rom.,  Otlob.  cum  multis  edilis  scecula  sol- 
vens.  Ald. ,  Bas. ,  scecla  resolvens.  Reg. ,  scccula 
volvens;  el  glossa,  abbrevians,  vel  complens.  Mat- 
Ihaeus  ait :  tl  tunc  eril  consummatio. 

121.  Ott.,  Adveniat ,  sed  aliud  luerat  prius  scri- 
ptum.  Pleritjue  defectio  terrce.  Ald.,  Bas. ,  defectio 
terris.  Poelm.  pro  d.  s. ,  deflectio  terro?,  quod  eiiam 
Cant.,  ei  Rom.  a  pr.  m.  exhibent.  In  Reg.  fuil  de- 
flectio ,  correctum  per  defectio.  In  Rom.  ex  defletio 
factum  deflectio.    Schoeltgenius  retinebat  defletio, 


B  sed  suspicabatur  deletio;  Reuschius  edidit  defectio 
terrcc,  sed  conjiciebat  dejectio.  Maltliceus  ait :  Cum 
ergo  videritis  abominationem  desolatiouis,  etc.  Malo 
ergo  defectio,  quam  deflectio,  quamvis  vers.  154  le- 
gam  defletio. 

422.  Poelm.  in  lextu,  Ald. ,  Hadam.,  Fabr. ,  Da- 
ventr. ,  Torn.,  Quce  Danielis  liabel  jussam  verissima 
vocem.  Poelm.  pro  d.  s.  ,  Qucc  Danielis  habet  jussa 
verissima  voce:  sic  Oit.  in  principio  paginaj  recen- 
liori  manu,  nam  suo  loco  deerat  hic  versus  .  Sic 
etiam  Rom.,  sed  liabent  pro  habet.  Reg.,  Quam  Da- 
nielis  habent  jussa  verissima  vocem,  producto  a  in 
jussa  ratione  caesurse.  Haic  lectio  placet  pras  cse- 
teris. 

Ii4.  Rom.,  Judcea;  alii,  Judwi.  Hadam.,  Poelm., 
fugient,  montesque  capessent.  Plerique,  fugianl,  mon- 
iesque  capessant,  quod  prseferendum  est.  Sed  et  Ju- 
dcea  malo,  cum  solo  Rom.,  quam  Judoei  cum  ca;te- 
ris.  Sic  eniin  melius  explicantur  verba  Doininiapud 
p  Matlli.  xxiv,  10:  Tunc  qui  in  Judcea  suni,  fugianl 
^  ad  montes.  U\  veteri  versione  ex  ms.  "2  S.  Germ., 
Fugient  ad  montes ,  ex  quo  defendi  aliquo  pacto 
posset  fugient,  montesque  capessenl. 

125.  Reg.,  Nec  quicquam ;  lege ,  ISec  quisquam. 

Poelin.,)T/je^'/,utvers.sup.  fuyient ;\)l?vique,  repelat. 

1*27.  Fabr. ,  Deflendo?  tunc  sunt ;  reliqui  ,  Deflen- 

dcv  jam  sunt.  Reg.,  ventris  pro  uteri,  et  videiur  prius 

fuisse  ventres.\\ 

129.  Heg.,  iristi ;  alii,  tristis. 


NOT/E. 


110.  lncumbere  pro  premere ,'  urgere,  vexarc. 
Summam  viin  hoc  verbum  continet. 

113.  Labe,  damno,  in  perniciem  populorum.  Pru- 
dentius  in  pra:fat.ad  carmina,vers.  41  :  Labem,  Ro- 
ma,  ttiis  inferal  idolis.  Confer  Comment. 

114.  A  vulnere,  a  scelere.  Vide  not.  ad  v.  436, 
libr.  ni. 

H.").  Sublimialucis:  paulo  anle  v.  72,  ardualucis. 

116.  Banhius  libr.  n  Advers.  cap.  2,  observat, 
coronare  apud  Christianos  esse  vita  aeterna  donare, 
et  coronam  designare  ipsam  seteruam  felicitatem  : 
quod  hoc  Juvenci  versu,  aliorumque  verbis  probat. 

119.  Libr.  in,  vers.  293:  Ast  ubi  luciflunm  reddet 
sol  tertius  orbem.  Drepanius  psal.  xxu:  Lucifluusque 
culix  pleno  me  proluat  haustu.  Apud  Prudenliuin 
Psych.  vers.  023  nonnulli  legunt:  Quarrite  lucifluum 
ccelesti  dogmate  pastum.  Milii  inelius  visum  fuit  luci- 
ferum.  Lleganlissimam  hanc  Evangelii  descriplio- 
ncm  vorat  Ouieisius. 

122.  Danielis :  nonnulli  Danielis  nomen  apud  Mat- 
thaeum  omitlendum  esse  inepte  censent.  Versio  veius 
in  omnibus  mss.  Danielis  nomen  exprimit.  In  Evan- 


geliario  Tridentino  Quce  dicta  est  per  Danihel  pro- 
phetam. 

125.  Barthius  I.  13.  Advers.  cap.  19,  putat  hoc 
loco  repetere  positum  esse  singulari  quodam  modo, 
ut  apud  Gratium  Cynegetico,  et  apud  Virgilium  in 
Culice,  ubi  aii  :  Jma  susurrantis  repetebant  ad  vada 

D  lymplia'.  Koenigius  a  Barthio  dissentit,  et  inierpre- 
taiur:  Domibus  repelat,  h.  e.  ,  afferat  c  domibus, 
quod  secum  in  fugam  sumal.  Hsec  verior  esl  expli- 
catio. 

126.  Mobile,  verbum  proprium  jurisconsultorum, 
qui  inobilia  bona  vocanl  ea,  quaj  solo  non  coniinen- 
tur.  Distinguunt  vero  mobilia  se  moveniia,  ut  ser- 
vos,  jumeuta,  etc,  et  non  se  moventia,  ut  pecuniam, 
vesiem,  vasa,  etc.  Adisis  Digest.  libr.  vi  tii.  \,  libr. 
xxi,  tit.  1,  leg.  1. 

127.  Supra  vers.  69  :  Deflendi  semper  Scribw. 
Pondus  uteri,  ul  1.  i  vcrs.  169  :  Manifesta  uteriquod 
pondera  vidit. 

129.  Virgilius  libr.  ni  ^En.,  vcrs/261  :  Sed  volts 
precibusque  jubcnl  cxposcere  pacem. ' 


|g|  C,  V.  AQUIL 

130  327  Adveniat  fuga  vestra  tamen,  neu  sabbata  ^ 

[fesia. 

Anceps  pnrcipiti  turbet  trepidatio  cursu. 

Nam  eunctis  venient  srevissima  pondera  lerris. 

Tale  malum  non  saecla  prius,  necposiera  norunt. 

Et  ni  sublimis  Genitor  decerpere  lempus, 
155  Et  numerum  miserans  vellei  breviare  die.ru  m, 

Nulla  deliinc  trepida-  superarenl  corpora  vilto. 

Sed  propier  lectos  veniet  miserati  ■  juslos. 

Nomine  fallentes  Christi,  falsique  prophetce 

Exsurgent  lerris,  et  monstra  potenlia  fingenl. 


.  JUVENU 

140  Qua?  forsan  lecios  capient  miracnla  juslos. 
En  prtedicla  patent  inslaniia  saeeula  vobis. 
328DesertissiquisChrislnm  pcragrare  10'juelU)', 
Occullisipie  procul  penetralibiis  esse  repostum, 
L<i)ge  credulitas  absil  vani^sima  vobis. 

145  Sicut  enim  fulgur  ccehim  nanscurrit  aperlum, 
El  cemi  facile  cst  cunclis,  orienlis  al)  oris 
Usque  sub  occiduum  cceli  vergenlis  in  orbcni, 
Sic  rapido  advenlu  clarebunt  lumina  Christi. 
329  Abscoudel  furvisruiilosumbris  radiossol, 

150  Amitlet  cursum  lunaris  gralia  lucis, 


LECTIONES  VARIANTES. 


130.  ln  Rom.  desideratur  unum  verbum  :  Atlve- 
niat  fuga,  tamen  ueu  sabbala  fesla.  Reg.,  Oil.,  Adve- 
niat  fucja  vcslra  tamen  neu  sabbata  festa;  el  in  Reg. 
indicatur,  inielligendum  esse  poscite  in  lamcn.  Eam- 
dem  scripturam  referunt  Hadam.  et  Poelm.,  in  texlu, 
sed  nc  pro  ncii.  Ald.,  Torn.,  Bas.,  Falir.,  Adveniat 
fiiqd  veslra,  aut  ne  innc  sabbata  fesla.  Cum  ju  mss. 
nostris  sit  tatnen,  id  reiiuehn,  et  di-iinguani,  cnm 
Re.us.chJ0,  Advcnial  fuga  vestra  tamcn,  neu  sabbata 
festa  :  nimirum  poscile  lamen,  ne  adveniat  luga  ves- 
Ira  frigore  brnnia-.  II. ec  dislinclin  inniiitiir  eiiam  in 
giossa  Reg.,  ei  i-imilis  lran>posilio  parlicuhe  tumcn 
observalur  vers.  Gi  seq.  "hiijus  libri  :  Sed  vos  nolue- 
rim  pnccelsi  nominis  arcem —  Affectare  tumen  :  vobis 
eat  una  magistri,  etc. 

ir»l.  Alil.,  perperam,  lurbce,  pr>  turbel. 

\~,~.  Wesih.,  in  lexlu,  Ald.,  nec  poslea  norunt. 
M^s.  <-ii m  p!eri>(|ue  edilis  et  Westh.,  ad  marg.,  ncc 
postera  norunt. 

134.  Ald.,  Bas.,  Rom.,  Et  nisi  :  al.i,  El  ni. 

159.  Pro  fingcnt  eodex  Darlhii  exhibet  fient,  ul 
teslaiur  Kcenigius. 

140.  Roin.,  juslos  capieul  miracula  lectos  :  alii, 
lcctos  capienl  miracula  justos. 

I  il.  Ald.,  Bas.,  Torn.  :  En  prcedicta  doccnl  instan- 
tiascecula  vobis, , scilicd,  en  vobis  praulicia  doccni  s.c- 
cul  i  insianiia,  vel  en  inslantia  docent  saocula  vuhis 
praalicta.  Mss.cuni  jdiiribu- elilis  :  En pnvdicla  patent 
instantia  scecula  vobis;  sed  nonnulli  edili  male  dis- 
lingumtl  :  En  pcedicta  patent,  instantia  sxcula  vobis. 
Reuschius  elegil  doccnt,  quia  vobis  coinpoiiendum 
est  ciiin  iiistnnlia. 

142.  Ald .  ,  Davenlr.,  Bas.  ,  Fabr. ,  Dcscrlum. 
Rom.,  mendose,  Discrtus.  Pieriqtie  Desertis.  Ego 
malliMii  Deserlum,  vel  Deserto,  tpire  vox  inagis  pro- 
pria  e^t  sacra;  Scriplurx  et  poetarum  christianorum. 
ln  auferendi  casu  deserio,  vcl  deserlis  rarior  c^i  i  on- 
slrttclio.  Barthius,  libr.  13  Adv  rs.,  cap.  19,  cum  no- 
lasset,  verbo  peragrandi  Juveucum  uli  absolute, 
addidit,    conlcmnendain    non    esse   ms.   libri,    pulo 


Coloniensis,  lectiouem  Deserti,  quasi  id  ad  to  pene- 
tralwus  essei  trahendum,  cui  ei>o  neutiquam  assen- 
tior.  Nam  et  implic  la  esset  ba:c  symaxis,  el  Evan- 
g'li:un  apule  dislinguit  desertum  a  penetralibus. 
r»  Mallii.  xxiv,  26  :  Si  ergo  dixerint  vobis,  Ecce  in  dc- 
serto  est,  nolitc  exire;  Ecce  in  penetralibus,  uolilc 
crcdcre.  Consonani  veieres  versiones,  sed  pro  penc- 
tralibus  nonnulla'.  habeni  in  cubicu!is,  ui||  in  cubiculo, 
aut  in  hospitio,  el  Ivvangeliarium  Tridentiiiuni  :  E.cee 
in  dcserto  est,  itoliie  exire  :  ecce  in  promtuariis,  nolite 
credere;  &ic_  eniin  sciibitur  pro  prompluariis.  llila- 
ri:s  !ii  j\oe  rap.  Matlb.  :  Nunc  iu  desertis  esse  di- 
ccntcs,  ut  errore  tleprtivenl;  nuuc  in  penelrahbus 
asserenies  :  quod  facit ,  ul  Dcsertis  nou  ita  aegre 
relineam. 

145.  Oti.,  Occullisve,  pro  Qcc ullisquc ;  cl  corrupte, 
penetrabilibus  pio  penetralibus. 

1  ;>.  Oitob.  et,  a  pr.  m.,  Reg.,  minus  benc,  fulgor, 
pro  fulgur. 

ii!i.  R  .iin.,  Lt  ccrni  :  b  ge  El  ccrni.  Rcuschius 
b.cc  verba  Et  cerni  facile  esl  cunctis  apte  per  jiareu- 
liie.-in  el  signiliciiiicr  iiuer.--eii  posse  alfirmai. 

147.  Ald.,  Bas.  :  Occiduum  dicto  citiv.s  volitnrc  sub 
orbem.  Communis  leciio  mss.  et  edilorum  :  Usguc. 
G  sub  occiduum  cozli  vevgeniis  iu  orbem.  Reuscbins  in- 
ler  cceli,  et  vergentis  pcrspieuitatis  gralia  cnmma 
posuit.  Ycrgerc  iu  orbem  dicilur  cceluui  dccrptione 
nculorum,  quasi  coelum  terram  i|isani  coniingerel. 
(Jlossalor  aliquis  biua  pra^posilione  sub,  el  in  oflen- 
sus,  de  bac  deceptione  non  cogitavit,  ct  aliuni  ver- 
sum  snpposnil. 

149.  Mss.  nosiri  cuni  Torn.,  Poelni.,  pro  d.,  s*  \ 
Absondci  furvis  rulilos  umbris  radio-,  sol.  Ald.,  Ilad., 
Fabr.,  Poclni.,  iu  lexlu,  Sol  rulilus  furvis  radii^s 
abscoridel  in  umbris.  Poeia:  veleres,  cum  solis  men- 
limiem  faciunt,  ejus  nomen  iri  finem  versnsconjicere 
solcni,  quod  observavit  eiiam  Juvencus,  I.  m,  vers. 
1;  I.  iv,  vers.  587.  Notavil  id  Kcenigius  post  Bar- 
ihiiim,  in  not.  adClaudian.,  pag.  206. 


NOT^. 

1x2.  Mattliajus  babel  :  Erit   cnim   tunc  tribululio  D  animi  el  incons^auti*  indicalur.  Sic  Omeisius. 
maqna.  Evangeliarium  Tridenlinuii]  :  Eril  enim  lunc 


pressura  magna.  Ililarius  in  liunc  locum  :  Gravis  vexa- 
tio  incumbet,  et  intolerabilis  cunclis.  Tiauslatc  pondu-i, 
<pia  oiims  si^nifical,  calaniiatibus  applicatur.  Seneca, 
in  Herc.  OEt.  vers.  250  :  Vires  peputit  —  Pondusqne 
niuli,  casus  animo  —  Qui  tulit  (Ci/uo. 

155.  Verbo  breviare  usi  su  rt  Mauilius,  Quiniilianus, 
acpostcri  ocs  lii  V'geiius,  Laclantius,  Oio-ius,  qui 
eiiam  breviator  dixit.  Vide  Cellarium,  Post.  cur.  La- 
tin.  cad. 

13!i.  Snperarcnl,  superessent,  su|>ei ■vivereul.  Vir- 
gilius,  I.  n  .En.  ers.  0i2  :  Salis  una,  superguc  — 
Vidimus  cxciditi.  cl  capttv  supcravimus  urbi. 

139.'  Monstra  polenlia,  efticacia  ad  scduceodimi. 
Ovidius,  I.  iii  Anior.,  c  leg.  11,  vcrs.  51  :  Desine 
btandilias,  et  verba  poteniia  quondam  —  Perderc. 

141.   \  anissima,  aptissrmuin  epilhelon,  quo  levilas 


|46.  Synlaxis  est,  El  facilc  est  cerni  cunctis,  hoc 
csl,  a  cunclis.  Nam  Juvencus  frequentcr  cum  \crbis 
passivis  dali^um  pro  ablalivo  conjungil.  Adverle  in- 
terpietalionein  quam  Julianus  Tolclaiius  secutiis  esl 
I.  iii  Prognost.  cap.  5,  ex  Cbrysosloino,  homil.  i  dc 
Cruce  el  Latrone  :  Qucmadmodum  enim  cum  fulgur 
cniiciuril,  non  egemus  inquirere  si  facla  s,il  coruscatio  : 
ita  cum  revelatio  prcesenlice  cjus  cffulseril,  uon  indige- 
mus  inlirrogurc  an  veneril  Cliristus.  Sic  in  anliqiiis- 
simo  cod.  ins.,  quem  iu  nolis  ad  Draconlimn  non 
seincl  laudavi.  Kdili  paulo  aliier. 

li>S.  Llarebunt,  inauiresta  eriint.  Recole  nol.  ad 
I.  ii,  vers.  776.  Paulo  post,  h.  I.  iv,  vers.  454  :  Cla- 
reat,  alio  sensu,  illuslns  appareat. 

150.  Lux  a  Dracontio,  1.  i,  vcrs.  Ii0,  diciiui  grutiu 
solis.  Prudvmius,  hyinu.  I!  Catli.  vcrs.  >  :  Heu 
quam  fugucem  grutiam  —  Fesiinavolvebal  dies!  Mat- 


m 


EVANCEL1G#  HlWORIiE  LlB,  IV. 


lgnic mKequoruenistellavueiumquerelimpienl.  A 
Omnis  iiein  virtus  cceli  commoia  superni 
Sigua  dabii,  proles  hominis  queis  veriice  cceli 
Clareat :  omnigenasque  iribus  defleiio  jugis  165 

155  Urgebit;  veniet  lunc  nubibus  ignicoloris 

330  Majestalepotens  hominis  persidera  natus. 
Ttinc  luha  terrifico  slridens  claugore  vocmios 
Justos  quadrifido  mundi  glomerabii  ab  axe. 
Practeriet  nec  enim  praesens  generatio  saecli, 

100  Donec  cumia  sequens  claudat  sibi  debita  finis.      170 
Haec  tellus,  ccelumque  super  solventur  in  ignes, 


Sed  mea  npn  umquam  solventnr  ab  ordinedicia. 
Quis  erit  ille  dies,  nescire  est  omiiibns  apqiium, 
Ni  soli  rerum  Domino,  qui  sidera  lorquet, 
331   Ut  quomJam  lerras  undae  involvere  lii- 

[rentes, 
Et  diversa  sihi  iractantes  munera  cunclos 
Diluvii  rapuit  suhilo  violentia  tractu, 
Sic  suhitus  flammas  volvens  descendet  ah  acthra 
Adveniu»  noster  :  nec  cunctos  ille  sub  una 
Conditiune  prcmet.  Nam  lunc  uhi  jugera  hcla 
lnfindenL  gemini  depresso  vomere  stilcis, 


LECTIONES  VARIANTES. 

151.  Rom.,  Ignicom<B  ment :  corrige  / gnicomceque      leruin  sacra;  Scripturae,  immo  et  plurium  antiquio- 

ruent.  runi  auctoriiaiem,  qtu  in  compositis  verbi  eo,  in  fu- 

155.  Reg.,  qui :  lege  queis,  vel  eodem  sensu  quis.       luro   pro  ibo  inlerdum  jam  usurpaliaui,    ut  mielur, 

154.  Reg.,  dejleclio  jugis.  Ott..  deflectio  vnlgi,  pro       transiei,  redies,  et  simili.i.  Klbi  enim  dubia  pleiuin- 

vel  tamquam  correeiio,  deflectio  lucis,  cum  g  qtie  leciio  csl,  lamen  cum  Tertnllianus,  advers.Jiid. 

cap.  13,  iia  locuius  luerit,  ei  in   veteribus  instii- 


d.  s. 


Daveniriensi.  Rom.  cnm  plerisque  ediiis,  defeciio  lu- 
cis.  Restiiuo  dcfleiio  jugis,es  Evangclio  Ma!lh.  xxiv, 
50  :  Et  tunc  pctrebit  signum  Fitii  hominis  in  cozlo  :  et 
tunc  plangenl  omnes  tribus  lerrai,  et  videbimt  Filium 
liominis  venicntcm  iu  nubibus  cteli  cum  virtute  multa 
el  majestaie.  A  defleo  e.-t  deflelio,  aiqiie  li.me  voccm 
e\  Juvenco,  vers.  121  hujus  libri  inter  Latina  For- 
cellii.us  reposuii  :  sed  cl  irius  hoc  loeo  legendum  e>t 
deflelio,  quam  cit.  vers.  i-21.  Barihii  codex,  lesle 
Roenigio,  simili  modo  prnefert  de/letio. 

15S,  Davenir.,  Ald.,  Bas.,  Poelmann.,  pro  d.  s.  : 
Vrgebil,  quando  veniel  nube  ignicolori,  sed  Davenir., 
qnoniam  pro  quando.  Mss.  noslri  cum  aliis  edilis  : 
Urgebit ;  veniel  lunc  nubibus  ignicoloris  :  in  Torn., 
igni  coloris.  Mulaius,  oorru plusque  est  hic  versns  ;i 
iionniillis  librariis,  qimd  ncscirenl,  recte  dici  ignico- 
lorus,  ei  non  soltim  ignicotor.  Sic  unicolorus,  versico- 
lorus,  tlecotorus,  tripcclorus,  de  quibus  confei  Coin- 
menl.  ad  Piudcnlii  Hamarligeniam ,  vers.  819.  Pro 
lunc  Olt.  et  edili  babent  cum.  Sed  ampleclor  tunc  C 
cum  mss.  Rom.  et  Reg.,  quia  id  senieutiac  Evangelii 
magis  congruit.  Id  eiiam  expressit  Tichonius,  reg. 
1,  ex  ms.  B.  M.  Rem.,  apud  Sahatierium  :  Plangcnl 
sc  oinnes  tribus  'errtc,  el  tunc  vidcbunl  Filium  hominis 
venientcm  in  uubibus  cceti. 

159.  Mss.  nostri  Rcg.,  Ott.,  Rom.  nmi  Torn.,  ISec 
prwleribit  enim,  quud  inagis  LMiniim  e>t  quam  Prai- 
teriel  ncc  cnim  in  plerisque  ediiis,  sed  ineiro  non  con- 
gruil.  Ii;ique  pracfero  Prwteriet ,  eoque  etiam  magis 
quia  in  <od.  ms.  Canlabr.  legilur,  Ccelutn  el  tcrra 
transient,  verbaaulem  mca  non  trausicnt  :  in  Evan^e- 
liaro  veleri  Tridentino,  Ccelum  et  terra  Uansiel,  ser- 
mones  autem  mei  non  transient:  el  apud  S.  HiJarium, 
in  Psalm.  cxxin  :  Ccelum  el  terra  prwlerienl,  vcrba 
amem  mea  non  transicnl.  Missale  Golhicuin,  Dom.  4 
Adventus,  Quonium  non  transiet  geueratio  hcec.  Iia 
etiam  sap.  l,  8  :  .Vec  prceteriet  itlum  corripiens  judi- 
cium,  el  Eccle.  xxxix,  57  :  Non  prtvtericiu  vcrbum. 
Secutus  ergo  Juvencus  esl  lectioneiu  versionum  ve- 


plionihus  quvdam  linju.s  geneiis  exempla  appareani, 
tenendum  omnino  est,  eam  com .uetmlinem  lcmis  au- 
ctorihus  inniti.  Vide  Tibulluni,  1. 1,  elpg  4,  ciiin  noiis. 

K>5.  Mss.  iiuslrj  :  Qnis  eril  ille  dics  :  eiiiti  :  Quis 
sit  at  ille  dies.  Monosyllaba,  quae  brevia  esse  «iieun- 
tnr,  niilii  couimunia  videri,  alibi  oslemli,  nee  vnleo 
cur  quis  produci  non  possil.  In  ms.  lamen  On.  vi- 
deiur  prius  fnisse  alind,  ubi  nunc  esl  Quis  erii  itle 
dies.  Juvenciis  loria-se  scripsil  nu.re  i-uo  nesciii  esl 
omuibus  ceguum,  h.  e.,  icquii::  rsl  nesciri  ah  <mi:,i- 
bus.  Hanc  conjeciuram  vcr-us  seq.  confirmat. 

IGL  Mss.,  M  soli  rerum  :  Rom.,  mendose,  Hi 
soli.  Editi  plerique,  Ni  sotum.  F;ihricins  laniun  eni- 
dit  M  soli.  Reg.,  fccit.  pro  lorquet,  n»pd  ciini  cj^ 
leris  praefero,  ex  Virgilio,  I.  ix,  vers.  «15  :  Torquct 
qui  sidera  mundi. 

Kil).  Mss.  cuin  nonnullis  edilis,  munera.  Alii  ediii, 
inunia. 

1()7.  Rom.,  fraclu  :  ememla  tractu. 

1()8.  Reg.  ,  Otl>  b. ,  subitus.  Edili  ciim  Rom.,  su- 
bitus,  tjuod  etiam  fuil  in  Oilob.,  a  nr.  m. ,  ut  puio. 
ReuschTus  ,  ex  Barihio  profert  ,  se(|  non  approbat 
Sic  subitus,  fhimmas  volilans,  h.  e.,  instar  flaiiini;e 
voliians. 

Di^.  Rom.,  ne  :  lege  nec. 

170.  Reg.,  Rom.,  et  Iprlasse  Oilob.,  a  pr.  m., 
twta.  Edili  cum  0u.,  a  sec.  m.,  iata.  Melins  esl 
lieta,  ut  lib.  i,  vers.  I9i,  pascua  kvta ;  I.  u,  yers.  125 
iterum  pascua  kvta ;  el  ibid.,  vers.  428,  hca'  .-egetcs'. 

171.  Olt.  :  Infindent  gemini  <i,p:csso  vtnncrc  sulcis. 
Rom.,  Reg.,  Jnfuit.eiu  tiuo  dcprcsso  sub  vumere  sul- 
c{s,  Editi.  :  Infindnu  duo  depressis  sub  conure  sul- 
cis  :  si-d  Ald.,  ci  Bas.,  iucis,  pro  sut.is.  Placei  scri- 
plura  Ott.  Sic  Virgilius  I.  i  Georg.,  vers.  {5  :  Dc- 
presso  incipiat  jam  tum  milii  taurns  arulro — Ingemere 
et  sulco  atlritus  si>lendesccrc  voiner.  Alia  syntaxi  ' 
cdog.  i  ,  vers.  52  :  Qucv  cingere  muris—  Oppida] 
quoe  jubeant  telluri  infnulere  sulcos. 


ihaeus  solum  ail  :   Et  tuna  non  dubit  luinen 
Laclantius,  lib.  vn,  cap.  16  :  Luna  sanguine  olfusa 
meatus  exlraordinarios  peraget. 

151.  Rrlege  uoi.  ad  I.  iii,  vers.  I,  uhi  eo!  ignico- 
mus  dicilur. 

152.  Mallh.itis  :  Et  virtutes  ctcli  commorebnntur. 
154.  Supra,  vers.  1  i8  :  Clarebuut  litminn  Christi, 

156.  Ordo  est  :  llominis  naius  inajestate  potens 
veniet  per  sidera,  rtc. 

157.  Tubae  stridor  et  ctangor  Irihuiltir.  Lucanus, 
I.  i,  vers.  'i51  :  Quosccre  recurvo  —  Strideutes  acuere 
tubce.  I>e  clangore  dixi  ad  I.  u,  vers.  iOO.  Utruiiiqtie 
Jiivencus  lioc  versu  eomprehendil,  et  asperilalein 
sonitiis  aplissimis  vei  bis  expressii. 

158.  Quadrifido  :  vox  haec  poetica  est,   nimirum 


NOTJl. 

suum.  D  Virgilii.  Val.  Fhcci,  Claudiiini 


Kil).  Matlhaus  :  Doiiec  onniia  luec  fianl.  Baiihitis, 
I.  xxn,  cap.  19,  huc  aflerl  illud  llor:ilii  :  Dcbcmur 
morli  uos,  nostraque. 

161.  Fortasse  sensus  e^t  Super  hwc,  praeter  h;ec, 
aulsMjtier  est  jnsupep,  aulseribendam  supersotveniur. 
De  hac  phr.isi,  solvi  iu  ignes,  consule  nol.  :id  [)/;i- 
cont.,  1.  iii,  vcrs.  145. 

166.  Diversa  sibi  tractantcs  :  videlur  siiperfliium 
sibi.  Matlbaeus  ;  Sicui  erani  cnim  in  diebus  ante  dilu- 
vinm  comedenles  ei  bibcntcs,  nubentes  et  nuptui  tvadcn- 
tes,  <'tc.  Fortasse  Juvencus  innuit ,  homines  (um 
aliud,  vel  alias  rcs  cgissc,  ut  loquunlur  Latini  Oni.  i- 
sius  exiionii  conlniria  sibi. 


295 


C.  V.  AQU1L.  JUVENCI 


296 


Unus  correplo  tolletur  corpore  arator, 

Ignarusque  alius  vaslo  linquelur  iu  agro. 

Uno  quiu  eliam  recubantcs  stramine  lecii 
175  Dispar  judicium  diversa  sorte  subibunt. 

Unus  enim  socium  quaeret  per  strata  reliclus. 

Idcirco  famuli  vigilent,  quia  nescius  illis 

332  Advenlus   Domini  subitas  descendet  in 

[horas. 

Si  scirefcertum  furis  insistere  tempus 
180  Quisque  domuscuslos,  vigilaret,  et  obvia  ferret 

Arma  procul,  ruptas  nequis  penetraret  in  sedes. 

Sed  vos  intentis  animis  assistitc  semper. 

Namque  repeniinus  vobis  subitusque  recurret 

Filius  huc  hominis,  juslis  sua  praemia  servans. 
185  Ille  fidelis  erit  servus,  cui  credere  cunctas 


^Edes,  el  famulos  voluit  per  longa  profectus 
Vir  pater  ipse  domus  :  sapiens,  nimiamque 

[beatus, 
Quem  veniens  Dominus  servantem  jussa  vide- 

|bil. 
Illum  majori  famulum  redimibit  honore. 
190  Ast  ille  infelix,  qui  sordida  luxuriatus, 

333  Tardanlem  coniemnit  herum,  famulosquc 

[faligat 
Verberibus,  segnique  indulgens  ebrietati, 
Luxuriosorum  convivia  concelebrabat. 
Adveniei  dominus,  servumque  incauia  furentem 
195  Praeeipilem  dignis  poenarum  cladibus  abdel. 
Illum  perpeluus  Iletus,  siridorque  manebit. 
Conferri  possunl  coelestia  regna  puellis 


LECTIONES  VARIANTES. 


17-2.  Ald.,  Bas.,  aralro,  Westb.,  in  textu,  arato; 
ad  marg.,  aralor,  cum  plerisque. 

178.  Pro  descendet ,  Reg.  ,  a  pr.  m.,  descendit. 
Mss.  nosiri,  in  orax ;  editi  in  horas,  quod  prsslat 
reiinere. 

179.  Mss.  nostri,  Si  sciret  cerlum  furis  insistere 
temptu;  sed  Rom.,  Si  scirent.  Torn.,  Si  sciret  cer- 
lum  (uris  si  insislere  tempus,  ubi  superfluum  esl  al- 
lerum  si,  et  in  furis  uliima  recte  produciiur  ralione 
ncsiir.c.  Editi  plerique  :  Prwmonitum  furis  lempus 
si  insistere  sciret ;  ita  etiam  Wesih. ;  sed  in  lextu 
Per  monilum,  ad  marg.  Pr&monitum. 

180.  Rom. ,  Quisquis  :  corrige  Quisque,  pro  quili- 
bet,  ut  non  semel  jam  occurrit.  Mendum  eiiam  est  in 
eodein  Rom.,  Obviam,  pro  obvia. 

18-2.  Ald.,  perper;im,  asshiere. 

189.  Ald.,  Fabr.,  Poelm.,  pro  d.  s.,  cumulabit. 
Poel.,  iu  textu,  cum  mss.  et  aliis  editis  ,  redimibit, 
quod  pro  redimiel  positttm  est.  Sic  Virgilius,  I.  x, 
vers.  538  :  lnfula  cui  sacra  redimibat  tempora  vilta  ; 
et  Ausonius,  epigr.  91  :  Punica  turgenles  redimibat 
zona  papillas. 

19il.  Reg.,  Rom.,  qui  sordida  luxurialus  :  Ott.,  qui 
sordide  tuxoriatus,  sed  correcium  sordida  luxuriatus. 
Editi  qui  obscene  luxurialus.  Ex  mss.  reslitucnduin 
est  sordida.  Glossa  in  Reg.  esl  sordida  convivia  cele- 
brabat,  ul  sordida  cohaereal  cum  convivia  vers.  193. 
Verum  hoec  construclio  nimis  implicata  e-set.  Sor- 
rlida  ergo  more  adverbi  poniiur  pro  sordide,  ut  ap- 
prima  pro  apprime ,  sera  pro  sero  apud  Virgiliuin 
Georg.  lib.  iv,  vers  122;  el\crebra  pro  crebro  ib.  lib. 
ln,  vers.  500.  Sic  torva  tuens,  acerba  sonans,  multa 


B  gemens.  Nonnulli  apprime  scribunt ,  eliam  cum  ul- 
lima  corripitur,  ut  inferne  a  Lucretio,  superne  a  Lu- 
cretio  et  lloraiio  corripiuntur.  llace  ratione  non 
inepte  rescribi  posset  cuui  Oit.  a  pr.  m.  171/»'  sordidc 
luxurialus,  correpia  scilicet  ullima  in  sordide.  Qua* 
lcctio  in  Cantabr.  Schoellgenio  se  probabat,  quia  in 
hoc  bonis  poetis  usitatum  est,  ut  adverbia  in  ecorri- 
piani.  Confer  v.  194  et  547,  h.  I. 

191.  Rom.,  conlemnat  herum,  famulosque  fatigal ; 
Reg.  ,  contemnet  .  .  .  (atigans;  Oll.  ,  contemnat  .  .  . 
fatiget,  pro  div.  s.  contemnit .  .  .  faligat:  sic  editi. 

192.  Mss.,  segnique.  sed  in  Reg-  fortasse  fuit  se- 
gnisque  ,  quod  ediii  prseferuni.  Reuschius  restituit 
segnique  per  metonymiam  effectus. 

195.  Poelm.,  Ald.,  aliique  editi,  cum  mss.  noslris, 
toncelebrabat.  Ott.  pro  d.  s.,  concelebrari.  lladam., 
concelebrando.  Westh.,  in  texlu  ,  concelebrabal;  ad 
marg.,  concelcbrando.  Sensus  videlur  poslulare  con- 
celcbrabit,  praesertiin  cum  contemnel. 
r  194.  IU-g.,  Fabr.,  Ott.,  a  sec.  m.,  Adveniet  Domi- 
^  nus,  servumque  incauta  furentem  cum  glossa  in  Reg., 
incauta  adverbium  est.  In  Torn.  mendose  incavia  pro 
incauta.  Rom.,etOlt.,  a  pr.  m.,incaute  pro  incauta. 
Poelm.,  Iladam.,  Adveniet  Dominus  subilo,  scrvum- 
que  furenlem.  Ald.,  Adveniet  Dominus,  stolide  ser- 
vumque  (urentem :  sic  Davenir.  ,  sed  non  clare,  an 
stolidum  ,  an  stolide,  anstolido.  Vera  leclio  ex  niss. 
pelilur;  et  ponitur  incauta  pro  incaute  ,  nisi  aliquis 
velit  etiam  incaute  reponere.  De  uiraque  hac  vocc 
dici  potest ,  quod  de  sordida  et  sordide  dixi  ad 
v.  190. 


NOT.E. 

173.  Ignarusijue  alius  :  cum  sermo  est  de  duobus,      qui  nimios  el  insolentes  in  cibum  et  cullum  siimpitis 
ulter  dici  solet  pro  alius.  Vide  vers.  23  ii.  1.  faciunt.  Pignorius,  de  Servis,  pag.   1(51,  exemplis 

177.   Nescius,  passive  pro  ignoralus,  incoguilus.      conlinnat,  apud  veteres  servos  dispensaiores  intjic- 
Tacilus,  Annal.  libr.  i,  c.  59  :  Aliis  genlibus,  igno-      gisse  aliquando  in   scopulos  mereiricios   non   sinc 
rantia  imperii  Romani,  inexperta  esse  suppticia,  nescia  t\  magna  rei  doininicse  jactura. 
tributa.  Plaulus,  Capl.  n ,  2,  13  :  Si  quid  nescivi,  id  192.  lndulgens,   licenter  inserviens.    Ita  enim  di- 


nescium  tradam  tibi. 

180.  Obvia  ut  vers.  103,  Obvia  signa.  De  servis 
custodihus  publicis  urbium,  et  pnvaus  domorum  vi- 
dendus  Pignorius  in  opere  de  Servis,  pag.  143  seq., 
qui  lotum  hoc  argumenium  diligenter  exponit. 

182.  Assistite,  adesle.  Vide  not.  ad  1.  i,  vers.  <»17. 

18U.  Per  longa,  per  loitgiiin  leniptis.  Silius,  I.  II, 
vers.  405  :  Per  longum  celata  fames  :  et  I.  xn,  vers. 
294  :  At  consucla  graves  per  longum  audire  suorum — 
Eventus  Roma.  Rur»us,  I.  xv,  vers.  787  :  Rabidi  ceu 
bellua  ponli — Per  longum  sterili  ad  paslus  jactutapro- 
fundo. 

187.  Pater  ipse,  energice^uli  in  illo  Maronis  :  Vir 
paler  ipse  gregis. 

190.  Luxurio  et  luxurior,  frequens  verbum  de  iis 


citnr  indulgere  somno ,  vinO,  choreis,  etc. 

193.  Koenigius  notai ,  liunc  versum  gravitaiem 
quamdara  prai  se  ferre.  Imitari  cquatur  Sidonius : 
Innumerabilibus  legionibus  imperilabal.  Rulilius  in 
Itiner.  Betlerophonieis  sollicitudinibus.  Boli-lao  Lob- 
kovvizio  Iribuitur  disliclium  i|uaiuor  bis  verltis  :  Con- 
lurbabantur  Conslanlinopolilani  —  lnnumerabilibua 
.sollicitudinibus. 

Id3.  Cladibus  abdel  ,  quia  in  inferos  detrudel ,  et 
quasi  abseondel.  Sic  Tacitus  n  Annal.  85  dixit :  Ea- 
que  in  insulam  Seriphon  abdita  esi.  Prudenlius  Apotlt. 
v.  771 :  Abde  negatores  Chrisli,  nemo  invidet,  abde, 
—  Utere  sorle  tua,  blasphemis  nocle  tenendis  —  Per- 
petua.  Sic  morlem  e»>  loco  alloquilur. 

197.  CAPCT  VII.  De  decem  virginibus.  Matlh.  \xv, 


297  EVANGELICE  IIISTORLE  LIB.  IV. 

334  Bis  quinis,quarumparsest  sapieniioruna,  \ 
Aliera  prsestupido  pars  est  stolidissima  corde. 

-200  Ocourrere  illoe  voiis  sponsalibus  omnes, 
Omaiu  aceinclae  tsedarum  flammicomantum. 

335  Sed  sapiens  pars  illa,  sibi  quo  lumina 

{flammae 
Susciperet,  portare  simul  curabat  olivum. 
Stultarum  vero  non  est  prudentia  talis. 
205  Cumque  moraretursponsus,  tummembrasopore 
Solvuntur  cunctse  per  compita  laia  viarum. 


298 


Jam  noctis  medio  clamor  crebrescere  magnus 
Exoritur,  loetoque  debinc  oceurrere  voto 
Admonuit,  taedisque  vias  ornare  coruscis : 
210  Surgere  virginibus  properatum,  etlumina  tsedis 
336  Instruere,  et  flammas  pingui  componere 

(olivo. 
Tunc  stolidae  rogilant  olei  sibi  cedere  partem, 
Prudenies  secum  quod  lunc  gestare  videbant. 
Sed  quoniam  sapiens  pavilat  cliorus,  omnibus 

[oeque 


LECTIONES  VARIANTES. 


198.  Ald.,  pars  est  quarum. 

199.  Westh.  in  textu,  prcc  slupido  ;  ad  marg.,  prce- 
stupido.  Badius  cum  Ald. ,  prce  studio,  quia  segni- 
tiei,  et  vitiis  studebanl:  neque  enim  per  naiuram 
erani  insipienles. 

200.  Mss.,  cum  Ald.,  illtc;  alii  editi,  illi,  quod  ex 
Graeco  praeferendum  ait  Gillandius.  Sed  melius  esl 
iltcc ,  quad  tenuit  etiam  Reuscbius.  Matlb.  xxv,  1 : 
Exierunt  obviam  sponso,  el  sponsce.  Pro  sponso,  et 
sponsce  ail  Juvencus  votis  sponsalibus,  ut  v.208,  Lce- 
tociue  deliinc  occurrere  voto.  ln  versionibus  antiquis 
pariter  legitur  sponso,  et  sponsce.  Exemplaria  Groeca 
variani  :  pleraque  babent  tantum  sponso  ,  sed  alia 
addunt  ct  sponsce.  Certe  in  Juvenco  cum  non  pra?- 
cesserit  Sponsi  vocabulum ,  non  potest  intelligi  illi 
de  sponso,  adeoque  legere  oportebil  HUe. 

205.  Reg.,  tum  pcr  membra,  sed  fortasse  per  ex 
glossa  iu  texium  irnnsiit :  nam  v.  s<*q.  Reg.  habet 
Solvunlur  conctcc,  ac  proinde  explicatio  est  per  in 
membra. 

200.  Reg.,  Solvuntur  cunctce :  sed  fuit  Solventur. 
Olt.,  Solvuntur  comptce,  prod.  s.  cunctce.  Pxom.,  Sol- 
vuutur  cunctce.  Editi,  Solvuntur  cunctis,  quod  minus 
placet,  quain  Solvuntur  cunctce,  quamvis  non  negem, 
recte  dici  solvuntur  membra  sopore.  Reg.,  per  competa 
lalce.  Olt  ,  per  competa  lata,  sed  prius  fuit  per  compila 


lccta.  Rom.,  cum  editis,  per  compita  lata.  Vide  vers 
758  1.  m. 

208.  Fabr.,  InccepU  ;  alii  editi,  cum  mss.,  Exoritur. 
Reg.,  cooccurrere,  quod  a  pr.   m.   videtur  fuisse  in 

jj  Ott.  pro  occurrere.  Non  invenio  alibi  cooccurrere  ;  sed 
posset  niliilominus  admitli  per  analogiam. 

209.  Reg.  scribit  clioriscis,  sed  iri  glossa  babet 
splendidis. 

210.  Reg.,  Rom.,  Surgere  virginibus  properatim  et 
lumina  tcedis.  Ita  Ott.,  sed  a  pr.  m.  hic  codex  videlur 
habuisse  properantum,  vel  properatnm,  quae  verior 
est  lectio.  Glossa  in  Reg.  in  surgcre  esl  dignum  erat. 
Sed  id  parum  verbis  Evangelii  convenit,  Tunc  sur- 
rexerunt,  elc.  Lego  igilur  Surgere  virginibus  propera- 
tum  pro  Virgines  propcrarunt  suryere.Sxye  Juvencus 
hanc  phrasin  usurpat,  utdativum  verbo  passivo  pro 
ablativo  apponnl.  Edili  sic  babent,  Surgerc  lunc  pro- 
peranl,  et  claro  lumine  tccdcts.  Ex  hac  scriptura,  et 
mss.  Reg.,  Ott.,  Rom.  non  inepta  conjectura  est, 
Surgere  tunc  properatim,  ct  claro  luminc  tcedas,  etc, 
ut  supplealur  ccepcrunl,  vel  surcjere  ponatur  pro  sur- 
rexerun!  per  figuram  etiam  bisioricis  notara.  Propc- 
ralim  adverbium  veteruni  esl  Ca2cilii,  Pomponii,  Sisen- 
na3.  Et  Juvencus  simili  modo  formavit  mensatim  1. 

C  iii  vers.  214. 

213.  Olt.,mendose,  jcstare  pro  gestare. 


N0T7E. 


1,  elc. :  Puellcs  nomen  virginibus  saope  tribuilur  : 
aliquando  etiam  non  virginibus,  atque  iis  omnibus, 
quaj  in  ea  sunt  aetate,  ul  parere  possinl. 

198.  Sapientior ,  sapiens.  Comparativum  pro  po- 
sitivo. 

199.  Prceslupido:  vide  similia  in  Indice  verborum, 
sic  nove  prsepositione  prce  a  Juvenco  formata. 

200.  Volis  de  conjugio  vide  I.  iii,  vers.  739. 

201.  Flammicomantum :  verbum  novuin,  ut  1.  in, 

vers.  623,  glaucicomaniis.  Prudenlius  v.  773  Psych. 

dixit,  llammicomos  ignes,  et  Apolh.  v.  195,  puero- 

rum  llammicomanlum,  ex  fide  quorumdam  exempla- 

rium.  Verum  ad  eum  loc.  ostendi,  legendum  puero- 

rum  (lavicomantum.   Nuptias  noctu  olim  celebrari 

solitas  observat  cum  aliis  Wolfius  Cur.  philolog.  ad 

N.  T.  Marlinus  Roa  libr.  u  Singular.  cap.  21  seq. 

plures  quaistiones  in  hac  parabola  ex  veteri  rilu  ex- 

plicanda  agilal:  Exicrintne  virgines  obviam  sponso 

simul ,  et  sponsai?  Unde  exierint  istaB,  bi  vero  quo 

irent?  Cur   decem,  nec  plures,   paucioresvc  ?  (!ur 

lampades,  ac  non  potius  taid;e,  vel  faces  ?  Cum  cla- 

mor  facius  est,  sponsuin  venire;  quid  sit,  venerilne 

in  sponsrc  domum  ,  an  in  saam  ?  Solusne,  an  simul 

ciimsponsa?  NupLice  ubi  celebrake,  apnd  hanc,   an 

apud  illum?  Veruin  nostra  potius  interest  quoerere, 

cur  Juvencus  ucdas  pro  lnmpadibus  ponat,  cinn  sa- 

cer  codex  lampada^  nominet,  et  Juvencus  ipse  paulo 

pos\^Uvum,  cl  olcum,  quo  lumin:i  flammifi  suscipe- 

reni7seu  flammas  coinponerent.  Qurestio  haec  resol- 

vilur   cx    Lexico  Rabbinico   llenrici  Otbonis  ,  ubi 

mos   (leduccndi  spon?am   sic  exp  initur  :    In  terra 

lsniuelilicn  mos  erat,  ul  sponsam  ducerenf  a  domo  pa- 

tris  sui  in  domum  sponsi  ante  itaroductiunein  in   iha- 

Patbol.  XIX. 


D 


lamum  ,  ferrenlque  ante  eam  circiter  decem  bacutos 
ligneo^  ,  in  uniuscujusque  summitale  vasculum  instar 
scutellce  habenles,  in  quo  esl  segmentum  panni  cum 
oleo,  et  pice.  Ex  fiis  accensis  facem  prceferunt.  Olho  ;.l- 
legatlibrum  Aruch,  etR.  Salomon  inkelim.  Formam 
hiijusmodilanipadumexanliquisnioiiumenlisexpres- 
sam  exbibet  Lamyus  :  qui  praeierea  addit ,  virginc^ 
prudentes  cum  lampadibus  accepisse  oleum  in  vasi> 
suis,  dislinctis  scilicet  a  lampndibus  :  neque  eniin, 
ait,  lampades  istce  lucenut*  ernnt ,  quales  nostrse, 
quibus  in  mnllas  horas  oleum  infundittir.  Id  autem 
non  satis  liquet  ex  verbis  Otbonis.  Is  enim  in  sum- 
mitaie  baculi  lignei  vasculum  instar  scutellce  siatuii. 
in  quo  ernt  segmentum  panni  cum  oleo,  et  pice  : 
qu3e,  ut  pulo,  in  aliquod  idoneum  (empus  suflicere 
poterant,  quin  aliis  vasculis  opus  esset.  Quibus  ita 
constilutis,  intelligilur,  Juvencum  scite,  ct  ex  vele- 
rum  more  descriptos  baculos  Iigneos  tcedas  appel- 
lasse.  Siquidem  lada  diciiur  arbor  picem  ferens, 
et  faces  ex  loedn,  vel  taedae  facem  praeferenles  erant 
ill*  omnes,  quaa,  acccnsa  pice,  ardebanl.  In  nuptiis 
frequenlissimum  verbura  esi  tceda,  adeo  ut  etiain 
pro  nupliis  ponalur.  /Eaidem  faces  lampades  ciiam, 
sed  niinus  frequenter  dicuntur.  Stntius  pro  primis 
nupiiis  dixil.  I.  iv,  silv.  8,  vers.  59,  Lampade  prima. 
206.  Solvuntur  sopore  :  vide  not.  nd  Draconi.  libr. 
i,  vers.  372.  Quaeri  bic  potest  dc  loco,  jn  quo  dor- 
milaverunl,  etdormieruni  hoe  virgines.  Juvencus  npcr- 
le  ait,  Per  compila  lata  viarum.  Exislimnt  ergo,  vir- 
gines  sponso,  doniiun  sponsam  deilucenii,  obvium 
processisse,  ut  viam  luminibus  ornarciii  :  Lcstoque 
dehinc  occurrere  voto  —  Admonuit,  tcedisque  vias  or- 
nare  coruscis. 

10 


299  C.  V.  AQL 

215  Ne  desint  clane  nulrimina  pinguia  flammoe, 
Ex  parvo  aequalis  si  detur  poriio  cunctis  : 
Tum  pergunt  stultse,  liquidum  mercantur  oli- 

[  vurn. 

Dum  pergunl,  lselae  transcurrunt  omnia  pompie, 

'    Y.t  sponsum  lantum  comitaiur  factio  prudens. 

220  337  Adveniunt  brutae  sero  post tempore  segnes, 

Et  sponsi  pulsare  fores,  el  limina  elausa 

Nequicquam  ingeminant,    precibusque  ingrata 

[frequenlant, 
Ut  liceal  miseris  peneirare  in  limina  keta. 
Illas  non  comitum  sponsi  cognoscere  qiiisquam, 


1L.  JUVENCl  500 

A  225  Non  ipse  sponsus  voluif.  Vigilate  limentes, 
Adventus  vobis  quod  non  est  certior  liora. 

Sicut  enim  longas  cui  conligit  ire  profeclo 
In  terras,  credens  servis  tracianda  talenia; 
Uni  quinque  dedit,  dno  cepit  el  alier  habenda, 
250  Tertius  unius  curarn  traclare  talenii 

Suscepit,  vires  quoniam  divf  rsa  meienlllf . 
338  Sed  major  quibus  est  coneredila  porlio 

[nuttihil, 
Certatim  duplis  auxerunt  incfementis. 
Ille  sed,  unius  cui  credila  cura  talenti  est, 
235  Telluri  infodiens  condil  sine  fruclibus  aera. 


LECTIONES  VARIANTES. 


215.  Olt.,  parvce,  pro  d.  s.,  rlarce.  Reg.,  uulri- 
menta,  qu<»d  fuit  eiiam  in  Rom.,  sed  in  lioc  bene 
correclum  per  nulrimina. 

217.  Rom.,  Oil.,  Dum  pergunt  slultie,  et  liqindum 
mercantur  oliviun.  Rcg.  a  scc.  m.,  Du  n  pergunt  stul-  ^ 
lce,  ut  liquidum  merceniur  otimm.  Reg.,  a  pr.  m., 
Torn.,  Poelm.  in  lexlu.  lladam.,  Tum  pergunl  stul- 
tcv,  liquidum  ut  mercentur  olivnm.  Ald.  sic,  sed  edi- 
deral  mcrcantur,  quod  in  Erraiis  currexit  per  mer- 
centur.  In  Bas.  permansil  error  mercantur,  uli  eiiam 
in  Davenuiensi. 

218.  Stispicafoar  omina  pro  omnia. 

219.  Reg.,  El  sponsum  tantum  CvAiUaiiir  portio  pru- 
dens.  Plerique,  Etsponso  tantum  comitatur  factio  pfu- 
dens.  Adveriit  Fabnclus,  comitari  lioc  wco  esse  cum 
daiivo  more  gra.-co.  Mcm  Jiiveheus  L  n  verS.  695: 
Yocibus  indubilata  fides  comilubiiur  isiis.  Cicero  v 
Tuscul.  cap.  50:  Cceletd,  qucv  coiniiantur  huic  rilce. 
Potest  eti.im  inielligi,  apud  Juvencum  comilor  s;uni 
passive,  ui  apud  Ovidium  ni  Trist.  eleg.  7,  vers. 
47  :  Ingenio  lamen  ipj,e  meo  comiibrque,  fruorque.  Nec 
mutaii  debet  factio  iu  portio  :  etsi  enim  factio  ple- 
riimque  accipiiur  in  malam  parlem  pro  calerva,  et 
conspiraiione  malorum,  et  huc  sensu  saepe  faciionis 
vocabulo  itsus  est  Juvencus,  tamen  iniiio  lioueslwri  £ 
vocabulum  id  fuil,  ui  notavil  Feslus  :  unde  facliones 
medicorum,  nobilium,  bislrioiiiim,  etc.  Hoc  sensu 
1'linius  lib.  xxi\,  cap.  l  i  Alia  factio  (ab  experinieutis 
cognomnanl  Empiricen  )  coipil  in  Scilia. 

220.  Torn.,  At  veniunt ;  alii,  A'reniunl.  Mss.  cum 
Poelm.  in  textil,  Hadam  .brutte.  Ald.,Fabr.,  Poelm. 
pro  d.  s.,  Bas.,  fatuee.  Genuina  lectio  videiur  esse 
brulce  :  nam,  ul  ait  Fesius,  Bruluni  atuiqui  gravem 
dicebanl.  Hinc  animalia  stupida  brula  ap;iellaiitur. 
Homines  eliim  hebetes,  et  stolidi  bruti  vocanlur  a 
Pacuvio,  Seneca,  Apuleio,  et  aliis.  Brutorum  familiam 


inde  nomen  iraxisse,  quia  L.  Junius  faiuum  se  simu- 
lavii,  notum  est.  ln  Rom..  sero  post  tempora  segnes. 

225.  Mss.  nostri,  et  alii  apud  Omeisium  cum  edi- 
lione  Davenlr. ,  JSon  ipxe  sponsus  voluit.  Yigilate 
timenles  :  qua;  proba  est  ledio.  Pleiinue  edili  inepte 
mutarunt.  Poelm.  in  lexlu,  Torn.,  Hadam.,  Weslli. 
ailmarg. ,  ISon  ipsus  sportsus  voluit :  vigilute  timentes; 
sed  Westli.  babet  vicjilarc,t\uod  ineiidumest.  Poelm. 
pro  d.  s.,  Westb.  in  lexlu,  Ald.,  Fabr.,  Bas.,  Non 
tponsus  voluit  :  quare  vigilale  timenies. 

229.  Reg.,  cepitalter,  quod  inelri  lex  non  palilnr. 
Rom.,  recle,  cum  aliis,  ccpit  et  alter ;  sed  a  sec.  ni., 
fuale,  coepit.  Badius  conjiciebat  alter  alenda ,  incrc- 
meutp  scilicet  usurx. 

iqb.  Reg  ,  quibus  est ;  Olt.,  quis  cst  f  alii,  queis 
e  i.  Rom..  mendose,  quis  concrcdita  sine  esl. 

-2").  Ald.,  Daventr.,  Bas.,  Reusch.,  Poelm.  pro 
d.s.,  Ccrlalim  duplis  auxerunl  cera  luccllis.  Fabr. , 
Iladam.,  Poelm.  in  lextu,  Certutim  duptis  auxcrunt 
miuiera  donis,  nimirum  pcrhendiadyft,  sive  unum  per 
duo;qualia  indicavi  ad  Dracunlium  vers.21  l.iu.Vera 
tamen  lectio  desumitur  ex  m-s.  Reuscbii,  quos  is  de- 
sernil,  elex  nosiris:  nain  Rwm.,Reg.,  Otl.  consianler 
referuni  duxerunl  incremenlis:  qui  ver->us  spondaicus 
es-t  ,  ul  boc  libr.  vers.  427,  IUi  continuo  staluunt 
ier  clena  argenti.  Beda  de  Arte  inetrica  in  hujusmodi 
versibus  daclvltiin  qilinlo  loco  nmle  agnoscil  :  vult 
enim  pronunciari  incerementis,  ui  dicam  ad  loc.  (il. 

254.  Oll.,  ciim  edilis,  cura  cst.  Reg.,  Roin.  ,  cura 
sine  est,  etglossa  in  Reg.,  cui  —  scilicct  est.  Sed  in 
Reg.  a  pr.  m.  liiil  cura  est. 

255.  Olt.,  Tellnre,  sed  factuin  Tclluri.  Rom. . 
Poelm.  pro  d.  s.,  servat ;  pleriqne,  conclit.  ln  Rom. 
ad  marg.  pro  servat  in  texiu  notatur  seminal,  quod 
cum  meiro  stare  nequit. 


NOTiE. 


215.  ttuftitrieniuiil  usilaliuS  est ;  sed  hulrimen  usur- 
patum  eiiam  fuit  ab  Ovidio.  De  re  ipsa  PrudenUum 
liyion.  5  Catiiem.  vers.  15  :  Pinguis  quos  olti  rore 
madenlibns  —  Lijchnh,  aitl  facibus  puscimus  ariais... 
Yicax  flamma  viget,  seu  cavatesUtla  —  Succum  linleo- 
lo  suggeril  ebrio,  —  Seu  pinus  picenm  feft  alimoniam. 
Virgilius  i  /£n.  vcrs.  179  :  Susccpiique  ignem  foliis, 
atque  arida  circum  —  jfutfimenla  dedil.  Oviiiius  I.  xv 
Metam.  vers.  352  :  Nempe  ubi  terra  cibos,  alimentaqwe 
pnquia  jlammce  —  A'o»  dubit,  absumptis  per  longum 
viribus  ceium,  —  Nalurceque  sv.ce  nutrimen  deerit  eda- 
ci,  etc. 

218.  Omnia  pjmpir.m  I.  uveis.  '>'o\,omnia  pilris. 
Recle  Ueltc  pompce  :  nam  efal  et  lionipa  triblis,  seu 
liin^bris,  de  qua  I.  u  vcrs.  401  :  illima  supremce  ce- 
Ubrubant  muucra  pompie. 

221.  Apud  spoiisuui  conviviuni  nupiiale  celebra- 
baiur  ut  noium  est. 

222.  JScquicquam.  ffUstra.  Ingcminanl,  vox  poetica  : 
pro   accusalivo  ponilur  pulsare.  Exislimo,  ingrata 


adverbii  more  adhiberi.  Nempe  precibus  ingraic,  seu 
nioleste  lieipientaiii,  b.  e. ,  pelunt,  ut  liceai ,  elc. 
Vide  var.  leci.  v.  190,  h.  I. 

224.  Cognoscere ,  agnoscero ,  recognoscere.  In 
sacris  Lilteris  cognoscere  esteliam  approbare,  nescire 
reprobare. 
D  220  Certior  pro  cerla;  vel  referiur  ad  dicla. 
Ev:uigclista  ait :  Yigilate  itaque ,  quia  nescifs  diem, 
ncque  lioram. 

227.  CAPUT  VIII.  Talenta,  quce  servis  clula  sunt 
ad  exercendum.  Matlb.  xxv,  14  seqq.  ;  Luc.  mx,  12. 
Ordo  hic  esl :  Sicui  is,  cui  profecio  coniigii  ire  in 
long;is  lenas,  credens  seivis,  elc.Scilicel  po^tf|iiain 
discesserai,  vel  prefecltfs  fuerai,  contigii  illi  ire  in 
lonjinquas  lerras. 

228.  Infra  vers.  249  :  Lt  frucium  nobis  traciatn 
pecunia  ferrei.  Apud  Ciceronem  tractarepecunium  esl 
inociirare,  administrare,  Divinal.  Verr.  c.  10  :  Eras 
enim  lu  qucestor  :  pecunium  publicum  tractabas. 


891  evangelice  historle  lib.  iv.  502 

Jamque  aderat  prwsens  dominus  :  tum  primus ,  A  255  Ai  cui  parva  subesi  segni  subslantia  corde, 

Id  minimum  peniius  jusie  tolleiur  ab  illo. 
At  nequam  servus  lenebras  demersus  ad  imas, 
Perpeiuos  fletus  pcenre  striilore  Crequentet. 
En  liominis  nalus  veniet,  Patrisque:  niinlslris 

260  Siipatus,  celsa  jtulex  in  sede  sedebil. 

340  Tnnc  gentes  cunct;ie  diversis  pariibus  orbis 
Convenient,  justosque  omnes  de  labe  malorum 
Secernet,  dcxtrrique  libens  in  parle  locabit : 
At  pravos  1  r  va  despeclos  parte  relinquet ; 

205  Ut  pastor  pocoris  discernil  pnscua  mixti, 
Lanigeris  dextri  permiitens  mollia  prati, 
Al  laevos  hirtis  dumos  londere  eapellis. 
Sed  rex  ad  dextros  conversus,  talia  dicel : 
Huc  veniant  sancti,  jamdudum  debiia  sumant 
[j  270  Dona  Patris,  mundi  qucc  sunt  aqmieva  niteniis, 
Et  justis  primo  promissa  paranturab  ortu. 
Namque  fame  fessum  quondam  me  grala  re- 

[fecit 
lls-c  plebes»,  poluque  silim  inilii  stepe  removit, 
Ilospiiioque  domus  patuit  mihi  s;epe  vocalo, 

275  El  nudus  vestis  blandisSima  tegmina  sumpsi. 


[et  alter 
Se  geminasse  illi  pariter  concrediia  monstrant. 
Illos  laudat  henis ,  potioraque  credere  tantce 
Promiitit  fidei.  Sed  tertius  ille  refodit, 

240  El  domino  reddit  tali  cum  voce  lalentum  : 
Quod  scirem,  dninino  rnemet  servire  severo, 
Qui  meleret  scgeies  alieno  semine  crelas, 
Exlimui,   argentumque  lutim  concrcdcre  ten;c 
Malui,  quod  salvum  semper  tibi  reddere  possem. 

245  339  Tutn  Dominus  famtilo  rcspondens  talibus 

[infit  : 
Si  nescire  meos  auderes  dicere  mores, 
Ncquiti»  tantre  veniam  conccdere  possem. 
Hoc  igitur  gnarum  polius  prcesiare  decebat, 
Ut  fructnni  nobis  tractaia  pecimia  ferret. 

250  Quapropter  segoi  tollalur  poriio  nosiri, 
Prudenlique  dehinc  detur  possessio  maior, 
Quem    duplis   cumulasse   lucris  mea   quinque 

[talenta 
Inveni :  namque  est  certum,  poliira  merrri, 
Queis  res  uberior  cumulala1  soilis  abundat. 


27)$.  Reg.  heros,  potiora  crcdere,  et  glossa  heros  — 
ille  dotninus.  Legcndum  Hervk ,  nam  prima  in  heros 
producilur.  Posirema  in  poliora  produci  poieril  ob 
duas  eon>onantes  dictionis  sequeiilis.  Sed  verior  est 
lcclio  potioraque  credere. 

259.  Torn.,  resedit ;  alii ,  refodit ,  quo  verbo  Co- 
lumella  ei  Plinius  utimtur. 

240.  Fabr.  Reddidit  et  domino :  reliqui  Et  reddii 
domino. 

2i2.  Torn.,  meteres  pro  metcret. 


-254.  Ald.,  Davenir.,  Bas.,  Malui ,  quo  semper 
salvum  iibi.  Rom.  Malui,  quo  salvum  semper  libi. 
Reg.,  Matui.quod  sulvum  semper  tibi.  Otl.  Mal:ii,quod 
salvum  tibi  semper.  Hadain.,  1'oelni.,  Fabric,  Mului, 
uli  semper  salvum  libi.  Reiiiienduni  e-t  Maiui ,  quod, 
vel  quo  ex  mss.,  fncto  spondreo  in  Mului  per  syn;c- 
resin.  Ila  etiam  volebat  koenigius,  eui  morcm  tion 
gessil  Reuscliius.  Rom.,  Ald.,  Bas.,  Torn.,  poosim  ; 
alii,  possem. 

250.  Ahl.,  Bas.  euni  Reg.,  elOltob.,  portio  nostri ; 
ei  glossa  in  Reg.,  nostri  —  talenti.  Had.,  Poelin., 
Fabr.,  portio  noslra.  Rom.,  poriio  veslri.  Forte,  por- 
tio  numini. 

252.  M--..  nosiri,  Quem  duplis  cumulasst'  tucrts.Pif- 
rique  edili,  Quem  cumulasse  duplis  lucris.  Prima  in 
lucris  coinmunis  est. 


LECTIONES  VARIANTES. 

-254.  Rom.,  Reg.,  Ald.,  Bas.,  Quis  rcs,  ei  glossa 
in  Reg.,  Quis  —  quibus. 

-257.  Nonnulli  Et  pro  At,  vel  Ast.  Lege  dcmersus 
cnm  Reg.,  Torn.,  Rom.,  polius  quam  dimersus  cum 
aliis. 

25S.  Oit.,  Perpstuq  pro  Pcrpeluos. 

259.  Rom.,  Ott.,  patriisque.  Reg.,  cum  editis,  pa- 
trisque. 

2*;2.  Aid.,  Poelm.  pro  d.  s.  justosque  deliinc  ;  Fa- 
C  bric,  juslosque  omni;  plerique,  justosquc  ummL 

264.  Oltob.,  dcspcctos,  e\  quo  faclum  dtspectos. 

266.  Mss.  nostri  cum  Ald.,  Torn,,  et  Bas.,  deatri 
permiltens  mollia  prati,  el  glossa  in  Reg.,  pascuu  ju- 
cuna.  Hsec  sniptuia  veisui  seq.  maxime  cli;ciet. 
Poelmann.  in  lexlu,  lladam.,  Fabr.,  dcxtra'  permit- 
tens  mollia  parli.  Poelm.  pro  d.  s.,  Daventr.,  dcx- 
trce  permitlens  mollia  partis. 

2<>7.  Rom.,  Et  leves  liircus  dumos  tonderc  capcllis, 
quod  c  irruplum  est. 

270.  Reg.,  mendose,  ccqua  pro  wquwva.  Rog.,  Ot- 
lob.,  Rom.,  mundi....  nitentis,  el  glossa  Reg.,  novi. 
EJiti,  mundo....  nitcnli.  Utrolibet  modo  dici  potest. 
Ui' a*qualis  cuni  genilivo  interdum  conjungiiur,  sic 
eliaoi  wquivvus. 

27i.  Ald.,  Fabr.,  Hospiliumjiie  domus;  alii,  Hos- 
pilioquc  domus 


nota: 

259.  Fidei  ;Mallli;eus  sic  habet  :  Eugc,  serve  bone,  D  etc 


et  fidelis,  quia  super  pauca  fuisti  fidelis,   super  mnlta 
te  constituam. 

847;  Ncquitium  pro  inertia  hic  sumi,  cerium  puio. 
Vide,  qua-  de  hoc  vocabulo  di^serui  in  Prolegom.  nd 
Prudent.  num.  Hi. 

253.  Explicat  verba  Malib  ei  :  Omni  eiim  kabenti 
dubitur,  ct  abundubit;  ci  anlem,  qninon  Imbcl,  ci  quod 
videtnr  hnbere,  un(erctur  ab  eo. 

254.  Sors  signilicat  primum  pecuniam.  qna)  con- 
ferlur,  m  inde  Iucniiu  (ial.  Aceipiiur  eiiam  pro  pa- 
trimonio. 

255.  .luvciicus  voeabulo  ^uhslantia  vaiios  tribuit 
signilicaliis.  Uor  loco  acc  pilur  pro  facuilaiibtis, 
censu,  bonis :  ^wv  saiis  reeepta  est  ejus  vocis  signi- 
licatio. 

2i'J.  tAl*L  l'  IX..  ln  dttjulicii  bonos  ln  parte  dex- 
Ira  locatum  iri,  malos  veioin  rinittra.  Matlh.  xxv,  51, 


26i>.  Nolanda  esl  complosio  scde  sedcbit.  S^epe 
apud  Juvencuni  occunii  ejusmodi  cac.iplioiiia,  non 
tamen  ila  aspera,  ut  du;c  syllab;e  in  uuaque  vOce 
repelanlur.  Frequenter  confungit  verbum,  quod  li- 
nit  in  rc  cum  alio,  quod  inc.pit  cliam  a  rc. 

262.  De  labe  maloruth:  Vir-iliusl.  n.Eiield.  vers. 
97  :  Hicc  milii  primi  miili  labes. 

2(>6.  Laniqcrts  pro  ovibus. 

270.  .Ylallii;ciis  :  Possidcte  varalum  robis  rcrjnum  a 
constitutionc  mundi.  Italu  a  versio  iu  ipiibiiMl  im  inss. 
habct  ab  iuitin  mundi,  in  aliis  ab  originc  iiiuuui.  Res 
eodem  recidil.  Jtneiicus  per  nv.intluin  iiilentcm  ori- 
gincm.  sivc  iiiilimn  iiuindi  intelli^il.  Ea,  qure  nova 
suin,  nilere  solent. 

274.  Vocalo,  mitii  ad  h6spitfufn.  VffgffKis  I.  i  M- 
neid.  vcrs.  502:  Ltque  HttM  ptttetttlt  Carihayinif  ar- 
ces  —  Hospitio  Teucri. 


503 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCI 


504 


341  Carcens  et  pcenis  horum  solatia  cepi. 
Tum  Domino  tali  respondent  voce  beati  : 
Non  meminil  nostrum  quisquam  te  viserenudum 
Nec  famis  oppressum  dura  ditione  notavit, 

280  Carceris  aut  pcenis  memini!  vidisse  revinctum. 
Respondens  illis  dicet  tum  talia  judex  : 
Fratribus  istameis,   humiles  miserando  labores 
Qui  fecit,  ceriurn  est  dulcem  mihi  ponere  fru- 

[clum. 
At  vos,  injusti,  justis  succedite  flammis, 

285  Et  pcenis  semper  mentem  lorrele  malignam, 
Quas  Pater  borrendis  baraihri  per  stagna  pro- 

[fundi 
Daemonis  horrendi  soeiis,  ipsique  paravil. 
Namque  sitim  passo  quondammihi  pocula  nulla 
Nec  famis  in  poena  parui  miseramina  panis, 

290  342  Aut  peregrina  mihi  tecti,  vestive  parum- 

[per 


Tegmina  de  magnis  gracili  pro  parle  dabanlur. 
Carceris  aut  septo  claustris,  morbisve  jacenli 
Umquam  visendi  solatia  vesira  luerunt. 
His  damnata  dehinc  respondet  faclio  verbis  : 

295  Haud  equidem  nostrum  meminit  te  visere  quis- 

[quam 
Aul  silis,  aulsaevce  famis  aegrum  agitare  labo- 

[rem, 
Hospita  vel  fessis  errare  per  oppida  rebus, 
Carceris  aut  mersum  pcenis,  morbove  gravatum, 
Ut  libisollicito  fierel  miseratio  justa. 

500  His  rerum  dicet  Dominus  :  Cum  vestra  superbo 
343  Anguslis  rebusferitas  sub  corde  tumebat, 
Calcavitque  humiles  minimos,  me  sprevit  in 

[illis. 
H&e  ubi  dicladabit,  meritis  sua  prcemia  reddet. 
^Eternum  miseri  pcena  fodientur  iniqui, 

305  ./Eleriiumque  salus  justis  concessa  manebit. 


Ald.,    aliique 


276.  Westb.  in  textu  cumAld 
ad  marg.  cum  aliis,  Carceris  et  poenis. 

281.  Mss.  nostri  cum  Torn.,  dicet. 
cditi,   dicit. 

286.  Reg.,Westh.  ad  marg.,Oit.  a  sec.  m.,Rom., 
Poelm.,  et  alii,  horrendis  baralhri.  Ald.,Bas.,  West. 
in  textu,  horrendus.  Olt.  a  sec.  m.,  Torn.,  horrcndi. 
Reg..  Olt.,  profundis.  Rom.  cum  editis,  profundi. 

287.  Ald.,  Ra*.,  sociisque,  ipsique ;  alii,  sociis,  ip- 
sique,  videlicet  ipsi  daemoni. 

289.  Mss.  nostri  cum  AIJ.,  Davenlr.,  Ras.,  parvi 
miseramina  panis,  quo  respicit  codex  Rarthii  parvum 
seramina  panis.  Ex  quo  acute  conjiciebat  Kcenicjius, 
Nec  famis  in  poenis  mihi  purva  secamina  panis.  Poel- 
inan.,  aliique  editi,  parvi  mihi  fraymina  panis.  Non 
i  eperio  quidem  apud  veleres  verbum  miseramen,  sed 
i;eiiiiinum  puto  in  Juvenco  pro  miseratio,  Poeisc 
Chrisiiani  more  Lucretii  hujuscemodi  vocabnlaama- 
bant,  ut  peccamen,  augmen,  lateramen,  momen,  voca- 
men,  glomeratnen,  duramen,  de  quibus  vide  Com~ 
ment.  ad  Prudenlium  1.  n  eontra  Symm.  vers.  1042. 
Verum  cuni  Juvencus  alibi  fragmina  farris  et  fra- 
aminapanis  dixeril,  conjectura  non  mala  esi,  Nec 
famis  in  poena  parvissimu  fragmina  pnnis.  Facile 
exscriptores  deterruerit  verbuin  parvissima,  quo  ta- 
men  usus  est  Varro,  nec  semel  Lucretius. 

290.  Reg.,  Otlob.,Daventr.,  Ald.,Fabr.,  Hadam., 
P.ielm.,  Aul  peregnnamihi.  Rom.,  corrupte,  AtiJ  pe- 
regrina  milii  lectisve  parumper.  Westh.  etiam  edidit, 
Aut  peregrina  mihi ;  sed  Badius  ut  ex  notis  colligitur, 
legerat,  aul  suspicatus  fuerat,  Anl  peregrinanli  lecti, 


LECTIONES  VARIANTES. 

Carceris  in  poenis;  babat,  Aut  pegrinanti  tecti,  quod  Kcenigioin  menlem 
venerat,  et  Reuschio  placebal,  qui  nihil  cerlius  Koe- 
nigii  conjectura  afflrniat,  sed  a  vulgata  non  recedit. 
Badius  scripturam  communem  peregrina  inlerpreta- 
lur,  tegmina  mihi  peregriuo  exhibila  :  quac  interpre- 
latio  non  displicei;  sed  magis  placeret  lectio,  Aut 
peregrinanti  tecti,  etc,  si  per  mss.  codices  liceret. 

292.  Poelm.in  textu  axt,  et  vers.  seq.,  Numquam: 
pro  d.  s.  haud,  el  vcrs.  seo;.  Umquam.  Mss.  nostri 
aut,  el  v.  seq.  Vmquam.  Editi  variant.  Senientia 
eadem  intelligilur.  Rom.  ,  mendose,  coepta;  pro 
septo. 

29i.  Reg.,  el  a  pr.  m.  Olt.,  respondit.  Alii ,  re- 
spondet,  ijuod  fortasse  ponilur  pro  respondebit,  a  re- 
spnndo. 

295.  Olt.,  Poelm.  pro  d.s.,  Haud  equidem  nostrum; 
Plerique,  Haud  umquam  nostrum.  Reg.  scribit  Aut. 
Reuschius  lenet  Haud  equidem,  quod  longe  signili- 
cantins  putat,  quam  Haud  umquam. 

298.  Otl.,  morboque  ;  alii,  morbove. 

500.  Mss.,  Hh  rerum  dicet  dominus.  ln  Ott.  a  pr. 
m.  fuit  dicit.  Editi,  His  rcrum  Dominus  dicet. 

501.  Reiischius  cum  Onieisio  Augustis  relms,  h.  e., 
floreniibus.  Alii,  Angustis  rebus,  nempe  aliorum. 

505.  Hadam.,  Poelm.  in  texlu,  Ald.  dedil.  Melius 
mss.  nostri  cum  Torn.,  Fabr.,rffloiLReuschius  prae- 
fert  dedit. 

504.  Olt.,  poemc,  supra  poena.  Fabricius  legit  M- 
terna  (miserum)  pozna,  el  advenil  in  Comment.  verbo 
miserum,  hanc  vocem  esse  particulam  dolentis  in 
parenthesi.  Sed  mss.  nostri  cum  aliis  editis  habent 
/Eternum  miseri  pcena,  quod  magis  etiam  placet. 


clc.  Gallandius  edidit,  Aut  peregrina  mihi,  sed  pro 

NOTjE. 
271).  Vcenis  iterum  vers.  280  :  Carceris  aul  pcenis.  D  parvum   eliam   aliquando  denotat 


Vide  1.  i,  vers. 


nam  juslis  proprie  poe- 
Haud  equidem  noslrum 


Hic  peena  pro  malo  ponilur 
na  non  infligitur. 

278.  Rursus  vers.  295 
meminil  te  visere  quisquam. 

279.  Ditione,  imperio,  etquasi  tyrannide.  Notavit 
animadvei  !it,  vidil,  observavit. 

282.  Labores,  calainilates,  aarumnas.  Confer  var. 
lcct.  ad  vers.  28  1.  III. 

285.  Ponere,  pro  posuisse,  ut  Radius  explical, 
tempus  pro  temnore  ex  u-u  cadentis  Latinitalis. 

286.  Poeta:  Graeci  inferas  damnatorum  doinos  ba- 
rathrum,  nempe  voraginem  piofundain,  vocabant. 
IndeLaiini  poet;e  traduxeruiit..  prxcipue  Christiani, 
ut  exemplis  Juvenei,  et  aliorum  probat  Rarlhius  1. 
xxxv  Advers.  cap.  8,  col.  1646. 

t    288.    Sitim  passo,  ut  famen  passus. 

291.    Gracili  pro  parte,  pro  exigua  parle.    Gracilis 


524. 

296.  Agitare  laborem,  videlicet  te  agitari,  vexari 
segro  labore.  Reuschius  exponit,  cum  laboribus  col- 
luciari.  Sicdicilur,  Acti  labores  jucundi. 

£97.  Hospitus,  adjectivum  a  poetis  usurpatum. 
Fessis  rebus,  aflliclis.  Plinius  I.  n,  c.  7  :  Vespasia- 
nus  Auguslus  fessis  rebus  subveniens.  Virgilius  I.  xi, 
vers.  555  :  Consulite  in  medium,  et  fessis  succurrite 
rebus. 

29:).   Sollicito,  anxio  curis  affecto. 

5m2.  Humiles  minimos.  Vulgata  :  Uni  de  minoribus 
his.  Versio  Ilala  vetus  :  Uni  ex  minimis  his,  aut  uni 
de  minimis  islis,  aut  uni  hurum  minimorum. 

50 i.  Libr.  n,  v.  665  :  Jadicioque  gravi  miseros 
exsurgere  pravos.  Fodere  signilicat  cliam  pungere, 
stinmlarc,  transfodere,  et  hoc  loco  vexare,  tor- 
quere. 


50  *j 


EVANGELICE  1IIST0RI;E  LIB.  IV. 


Talia  dum  loiiuilur,  scissos  lacerata  capillos 
Pro  fralris  morbo  justis  soror  anxia  curis 
Hortatur  juvenem  rapidopnecurrere  gressu, 
Casibus  ul  lantis  Christus  servaret  amicum. 
510  Nam  fuerat  mulier  meritis  accepla  beiiignis, 
344  Obsequio  cujus  fratremque,  domumque 

[merentem 
Amplexus,  pleno  Cbristus  relinebat  ainore. 
Nuntius  adveniens  perfert,  exirema  jacere 


306 

345   Dilectum  Cliristo  juvenem   per   tristia 

[morbi, 
515  Et  lethi,  et  vitse  confinia  summa  v>ner,tem# 

Lazarus  hic  habuit  nomen  ,  sed  Chrisv»  ama. 

Perculsus  verbis  :  Nonest,  si  creditis,  inquit, 
Ad  letbum  ducens  isthaec  violentia  morbi  : 
Sed  Deus  ut  digno  jusiis  celebretur  honore  , 
520  Et  soboles  hominis  sancta  virtute  nitescat. 


LECTIONES  VARIANTES. 


508.   Rom.,  Torn.,  Ald.,  Bas.,  percurrere;  Reg., 
Ottob.,  cum  aliis  editis,  pracurrere. 

511.  Rom.,  male,  fralrem,  domumque. 

512.  Mss.  codices  nosiri,  Amplexus,  editi  Com- 
plexus. 

515.  Mss.  omnes  nostri,  Nuntius  adveniens  perfert 
extrema  jacere.  Favent  codices  Reuschii,  qui  lianc 
lectionem  non  ineptam  dicil,  sed  aliam  sequitur. 
Editi,  Nuntius  adveniens  narral  sub  agonejacere.  Ald., 
Bas.,  narrat  in  agone.  Fabricius  legit  etiam  sub  agone, 
et  in  Commenl.  nolat,  hic  agon  significare  luctamen 
spirilus  exlrenii  in  bomine,  animam  jam  agente. 
Uinc  agouizare  pro  animam  agere,  quod  verbum  ad 
Lalinitatem  incertam  Cellarius  rejecit.  Parum  eliam 
probalur  Cellario  agon  pro  luclamine  morlis,  quam- 
vis  a  Juvenco  boc  vocabulum  usurpatum  concedai. 
Revera  cum  hsec  vox  in  mss.  nostris  non  appareat, 
valde  suspecia  ea  est.  Restituo  igitur,  perfert  ex- 
trema  jacere,  ubi  extrema  vel  ponitur  more  adverbii 
yvoextremum,  ut  vers.  190,  sordida,  pro  sordide,  vel 


potius  cohreret  cum  tristia  morbi,  niinirum  jacere 
per  exlrema  tristia  morbi.  Jacere  de  «■grotantibus 
saepe  Juvencus,  s?epe  alii  dicunt. 

514.  In  Ottob. ,  a  pr.  m. ,  fuit  juvenum  pro  juve- 
nem. 

515.  Mss.  nostri,  tenentem :  editi,  tenere.  Prajfero 
jj  tenentem.  Rom.,  mendose,  somnia  ,  pro  summa. 

516.  Rom.,  Lazarus  habuit  :  lege  Lazarus  hic  ha- 
buit. 

517.  Rom.  a  sec.  m.,  Reg.,  et ,  ut  videiur,  Oit. 
a  pr.  m.,  Percussus.  Edili,  Perculsus.  In  Rom.,  a 
pr.  m.,  fuit  Pcrcursus. 

518.  Reg.,  Rom.  cum  Ald.,  Torn.,  Bas.,  isla  licec. 
Ott,  eum  aliisedilis,  islhcec.  Reuschius  putat,  Ju 
vencum  Grsecorum  more  nonnumquam  binis  verbis 
scripsisse  ista  hcec. 

519.  Rom.,  Bas.,  jitstus  :  alii  plerique  justis;  quse 
pbrasis  est  Juvenco  familiaris  ,  ut  verbo  passivo  da- 
tivum  pro  ablalivo  apponat. 


NOT.Fl. 


306.  CAPUT  X.  Lazarum suscitatum  esse,  cumjam 
feierel.  Joan.  xi,  1,  etc.  Juvencus  ait :  Talia  ditm  lo- 
quitur,  sed  inielligere  oporiet;  Dum  liis,  aui  simi- 
libus  rebus,  et  colloquiis  intentus  esset  Jesus.  Addit 
Poeia,  schsos  laceratacapillos  ex  verisimili.  et  veteri 
more,  (|iio  feminae  dolentes  capillos  laeerabant. 

507.  Soror,  h.  e.  sorores,  singularis  pro  plurali. 
Evangelii  verba  snnt  :  Miserunt  ergo  sorores  ejits  ad 
eum  dicentes.  Vel  Juvencus,  quod  utraque  fecit,  iri- 
buit  poiis>imum  Marise  Magdalena?,  de  qua  pergit 
dicere  vers.  510  :  Nam  fuerat  mulier,  etc.  Juslce  cu- 
rw,  ex  Cicerone  petilmn  est :  jiirisconsulti  dicunt 
justissimus  dolor,  quod  animadverlil  Reuschius. 

308.  Neque  id  saue  constat,  juvenem  fuis^e  mis- 
sum.  Hoc  lamen  loco  famulum  inlelligere  possnmus 
cum  Pignorio  De  servis  pag.  127. 

509.  Amicum  :  Virgilius  1.  i  yEneid.  vers.  4l>0  : 
Ut  spolia,  ut  cumis,  ulque  ip.;um,  corpus  amici... 
Conspexit.  Ubi  Servius  :  Amici,  plus  esl,  quam  si 
Heeiorem  dixisset. 

310.  Observanda  est  interpretalio  Juvenci,  qui 
tenei,  Mariam  sororem  Lazari  eanulem  luisse,  ac 
inulierem  illam,  qua3  erat  in  civitate  peccalrix  de 
qua  Lucas  vn,  5(5,  etc.  Aii  Juvencus,  Mariam  soro- 
rcm  Lazari  Cbrislo  acceptam  fuisse  meritis  beni- 
gnis  :  cujus  propterea  obsequio  Lazarum,  domumque 
merenlem  amore  coinpleciebaiur.  Ex|)0nit,  ut  vides 
vers.  2  cai>.  Iiujus  xi  Joannis:  Maria  aulem  erat,  giKc 
unvil  Dominum  unguento,  et  extersit  pedcs  ejus  capitlis 
suis  :  eujus  frater  Lazarus  infirmabatur.  Pnecesserat 
ergo  boc  factum,  neque  aliud  esse  potest,  nisi  (iuod 
narrat  Lucas  loc  cit. :  Et  ecce  mulier,  qit(c  erat  in 
civiiate  peecatrix,  ut  cognovit,  guod  accubuisset  in 
domo  Phaiisivi,  attulit  alabaslrum  unguenti.  Et  stans 
retro  secus  pcdes  ejus,  lacrymis  ccepii  rigare  pedes 
ejus,  et  capillis  capilis  sui  tcrgcbat...  Oleo  cupul  meum 
non  unxisti,  hwc  aulem  ungucnto  unxil  pedes  meos. 
Iterum  eadem  Haria  unxit  pedes  Je>u,  ei  capillis 
suis  evtersit,  in  domo  Simonis  leprosi,  cum  elfudit 
etiam  alabastrum  unguenli  super  illius  caput  :  scd 


id  accidisse  post  Lazari  resurrectionem,  clare  docet 
p  Joannes  xn,  1,  elc.  Qui  Mariam  sororem  Lazaii  a 
peccatrice  dislinctam  volunt,  asserunt,  Joannem 
ante  Lazari  resurrectionem  mentionem  unctionis 
pedum  Jesu  fecisse  per  aulicipationem,  neque  de 
alia  unclione  loqui,  nisi  de  illa,  quam  cap.  xn  post 
Lazari  resurrectionem  coromemorat.  Juvencus  con- 
tra,  el,  ui  mibi  videiur,  recleseniil,  unclionem  quam 
Joannes  cap.  xi  recenset,  anle  Lazari  rcsurreclio- 
nem  yeie  accidisse.  In  Evangeliario  Tridenlino  ila 
clare  id  explicalur,  ut  in  dubium  revocari  non  de- 
beat :  Ha'c  autem  erat  Maria,  qua:  unxerat  Dominum 
unguento,  ei  exterserat  capiUia  suis  pedesejus:  cujus 
fruter  Lazarus  infirmabatur.  Milii  vero  saiis  est  nieu- 
lem  Juvenci  aperire.  De  qiuesiione  ipsa  inulli  agunt. 
Tres  feminas  distinctas,  nempe  mulierem  pecc;itri- 
cem ,  Mariam  Magdalenam ,  et  Mariam  sororem  La- 
znri,  agnoscuni  Faber  Stapiilensis,  Jodocus  Clichto- 
veus,  Lonnet,  Casaubonus,  Esiius,  Launoyus,  Bu- 
lengerus,  Turrianus,  Zegerus,  Salmeron,  Maucon- 
jv  duii,  Anqueiin,  Tillemont,  Baillet,  Calmelus.  Uni- 
cam  Mariam  Magdalenam  peccatricem  sororem  La- 
zari  lueiilur  Joannes  Fischeius  episcopus  Roffensis, 
Balthazar  Sorius,  Laurenlius  Surius,  Jacobus,  epi- 
scopus  Viennensis,  Marcus  Grandivallus,  Baronius, 
Jansenius  Gandavensis,  Maldonatus,  Natalis  Ale- 
xander,  Lainyus,  Mauduit,  Pezron,  Trevel,  Solle- 
rius.  Confer  Biblioib. select. Zacbaria? in Supplement. 
ad  Naialem  Alexandrum. 

51).  Extretnum  vitae  periculura  egregie  explicatur. 
Confiue,  subsiantive.  Val.  Flaccus,  libr.  vi ,  vers. 
574  :  Inde  Lycen  feril  ad  cou/ine  papillw.  Apud  Ju- 
vencuni  polius  est  a  confinium,  confinii  :  <|uod  ma- 
gis  in  usu  est.  Quintilianus  Declam.  8,  cap.  19: 
Aiiiintim  in  con/iuio  mortis,  ac  vilw  librato  doloresus- 
penderel.  Amraianus,  1.  17:  Inter  vita'  morlisque  con- 
fiiiia. 

318.  Vulgata,  Infirmitas  hcec,  non  est  ad  mortem ; 
Evangejiarium  Tridenlinum,  Ecec  infuinitasnon  est 
nsiiite  ad  morlem. 


507 


C.  V,  AQUIL.  JUVENCI 


508 


Tunc  ad  discipulos,  Dormit  jam  Lazarus,  in-  A 

[quit, 
Sed  cha>"'in  juvenem  faciam  consurgere  rur- 

[sus. 
nuni  discipuli  :  Somno  succederc  plena  , 
Et  remearc  salus  poierii;  nec  mente  sequun- 

[lur , 
525  346  QUl)d  mortem  somni  dixit  sub  nomine 

[Chrislus. 
Errorem  quorum  lali  sernione  removit : 
Lazarus  in  letlium  cecidit,  sed  gaudia  menti 
Hinc  veniunt,   veslramque  fidem  mihi  iorlius 

[armant , 
Cerniiis  absenlem  longe  quod  euncta  videre. 
550  Sed  properemus,  ail.  Didymus  lunc  talia  fa- 

[tur:      B 
Pergamus,  pariterque  omnes  procumbere  letho 

LECTIONES  VARIANTES. 

522.  Posi  hunc  versum  Omeisius  alicubi  lcgerat :  tunc  talia  fatui 
Hcec  ait  :  et  euncli  Chrislo  prceeunte  sequunlur,  qui 
post  ver».  ."55  occurrit.  Omeisius  vero  existimabai  , 
posse  hunc  versum  esse  intercalarem,  qualis  hic 
apud  Virgilium  :  lncipe  ManaUos  mecum,  mea  tibia, 
versus. 

525.  Mss.  nostri  ,  Ainnl.  Edili  variant ;  alii , 
Aiuut;  alii ,  Heddunt.  Ott.,  a  sec.  ni.,  somnum  pro 
somno. 

529.  Reg.,  Oit.,  longe  quotl  cuncla  videre.  Rom., 
louge  per  cuncta.  Ald.,  Ras.,  longe  qui  cuncla.  Poel- 
mann.,  Fabr.,  Iladam.,  longe  quoque  cuncta.  Lego  : 
Cerniiis  abientem  longe  quod  cuncta  videre  ,  ul  quod 
ponatur  wfoqUWtem",  vel  qvia,  nisi  velis  eiiam  vers. 
pra^c.  legere  armal  pro  armtint ,  hoe  scnsu ,  Quod 
cernilis  absentem  me  longe  cuneta  videre,  arinat 
inihi  fortius  vestr.un  (idem.  Joanu.  xi ,  14  :  Gandeo 
propler  vos,  ul  credalis,  quoniam  non  eramibi.  Et  in 
versione  antiqua  ,  ex  nis.  Colbcrt.  :  Ut  crcdalis, 
quia  non  ibi  fut.  Reuschius  retinuit  longe  quoque,  sed 
mltlidii,  codicum  suornm  leciionem  lonqe  quad  non 
inconveiiientem  esse,  hoc  ordiue,  quod  cerniiis,  me 
abseiileui  longe  videre. 

350.  Otlob.,  Rom.  scribunl  Didimus  :  Reg  ,  Dydi- 
mus  :  alii  j  assim  ,  Didymus.  Mss.  cum  Torn  ,  Ald., 
Bas.,  distiiiguiuil  :  Sed  properemus,  ait  :  Didymus 
tunc  taliu  fatur.  Poelm.,  Hailam. :  Sed  properemus , 
ait  Didymus,  dum  talia  falur.  Poelm.,   pro  d.  s.  , 


Cogamur,  loties  qnoil  gens  Judre.a  minalur. 

347  H-oc  ai<>  e*  cuncti,  Christo  pneeunte, 

[sequuntur. 

JamqueaderalChristus,  fueratsed  fortc  sepulto 
555  Qnarta  dies,  mersasque  atris  de  morte  lenebris 

Cermanas  luctus,  lacryniosaque  tecla  tenebant. 

Conyenere  illuc  solatia  debita  dantes 

Judacse  gentis  proceres,  charique  propinqui. 

SedMartha,  audiio  Christum  veuisse  ,  cucurrit 
540  Obvia,  deseruitque  domum,  mcestamf|ue  soro- 

[rem. 

El  procul  :  O  utinam  prajsens  virtus  tua  nobis 

Afforet,  et  fratrein  morti  rapuisset  acerbae. 

Nam  qnidquid  poscis,  certuin  est  libi  posse  ve- 

[nire. 

Quam  Dominus  tali  solatur  voce  gementem  : 
543  Robustam  mentem,  mulier,  virtule  resume. 


Sequor  inlerpunctionem  codicnm 
inss.,  vel  clarius  distinguo  ;  Sed  propercmus ,  ail. 
Didymusivnc  lalut  \otur.  S  cenim  .loann.  xi,  15  scq. : 
Ul  credatis ,  quoniain  non  eram  ibi  :  sed  eamus  ad 
eum.  Dixit  crgo  Thoihas ,  qui  dicitur  Didymus,  ad 
condiscipulos  :  Eamus  el  nos,  ut  moriamur  cum 
illo. 

555.  Reg.,  cuncta.  Ott.  cuin  aliis,  cuncti,  sed  ver- 
sus  additus  est  in  iine  paginae. 

555.  Ald.,  Bas-,  mersisque.  Oit.,  a  pr.  m,,  tnersus- 
que,  el  vers.  seq.,  a  pr.  m.  simililer,  Germanus. 
Oit.,  a  sec.  m.,  cum  aliis  mss.  el  cdilis,  mersasque... 
Germanas.  Radius  et  Koenigius  suspicantiir  de  more 
prodc  morte.  Et  liic  sane  alicubi  viget  mos,  ut  luctus 
lunebris  fenestris  domus  ferme  ouinino  clausis  au- 
geatur. 

541.  Mss.,  pro?sens  virtus  tua  nobis.  Poelm.  in 
texlu,  Hadam.,  Fabr.,  prmens  nobis  tua  virlus. 
Poeim.  pro  d.  s.,  Ald.,  Bas.,  prcesens  hic,  Christe , 
fuisscs. 

542.  R'"g.,  Affurel,  4t  fralrem  morti  rapuisset  acer- 
bx.  Sic  Poelin.  iu  lexlu ,  lladam.,  Roin.,  O.t.;  sed 
Poelm.,  el  Hadain.,  et  morti  fratrem;  Rom  ,  ac  fra- 
irem  morti ;  Olt.,  ac  morii  fratrcm.  Fabricius  Afforel  : 
haud  morli  frater  cessisset  aceibm.  Poehn.  pro  d.  s., 
Ald.,  Ras.,  CtamUal  :  haud  morti  frater  cessisset 
acerbo?.  Conjieeie  libel  :  Afforet !  hwc  fralrem  morti 
rapuisset  acerbce. 


ttOTJE. 

petentibus  non  denegasscm,  et  Lazarus  niortuus  non 
iuisset.  Vestra  autem  (ides  magis  augebitur  ex  rc- 
surrectione  Lazari,  quam  si  motbuni  ab  eo  expulis- 


522.  Juvenem  pro  hominc  accipit,  ul  libr.  u , 
vers.  419,  el  alibi.  Polamius,  iu  traclatn  <le  Laz  iro, 
in  appendice  Operum  S.  Zenonis  ,  Lazaruin  ,  quem 
quadrageoariunt  dixerat,  vocat  eliam  juvenem.  Bal- 
lerinii ,  in  nota,  jnventuteiu  inter  anniim  50  et  40 
collocari  aiunt  ex  Varrone.  Isidorus  ,  Orig.  I.  xi ,  c. 
2,  juvenliitem  in  qninquagesimo  anno  linire  asserit.  D  dentino  :  Laztirus  mortuus  esl ,  et  ego  gaudeo  vestri 


sem.  Inlerprelalioni  Juvenci  adliaerenl  S.  Augusti- 
nus,  Beda,  el  alii.  Altera  inierpreialiocoiitinunior 
videlur  :  quie  clarins  indicalur  iu  Evangcliario  Tri- 


Consnrgere  rnrsus  ,  resusciiari.  Prudentius,  de.  re- 
suireclione,  in  fine  Apotb.,  vers.  1065  :  Nosco, 
tnenm  in  Chrislo  corpus  consurgere.  Ilerum  Juvencus, 
vers.  457  :  In  nova  me  rursus  concedant  surgere 
vina. 

524.  Sequuntur,  assequuntur,  ut  alibi.  Yerbuni 
simplex  pro  couiposito. 

527.  In  lethum  cedidit.  Cicero,  lib.  i  Tuscul.  c.  H, 
dixit  cadere  iu  morbum.  Alioquin  cadere  pro  ntori 
simpliciter  usnrpari  solet. 

529.  Textus  Evangelieus  ;  Et  gaudeo  propter  vos, 
ul  credatis ,  quomam  non  eram  ibi :  sed  eumus  ad  eum. 
Iuierpreiatio  Juvenci  haec  est  :  Vestra  fides  validior 
hinc  eiit,  quoniam  intelligctis,  me  etiam  abseniem 
cognovisse,  Lazarum  esse  mortuum.  Alii  explicant : 
Gamleo,  non  fuisse  illic  :  quia  lunc  opem  sororibus 


causu,  quod  ibi  non  fui ,  ul  credalis.  Sed  eamus  ad  il- 
htm.  Menocbius  ail,  verba  VulgaliR,  Quuniam  non 
eram  ibi  neclenda  cuin  gaudeo  :  scilicel  laelor,  me 
non  adfuisse,  cum  morluus  est,  ut  illo  exstinclo  mi- 
raculi  patraudi  sese  offerret  occasio. 

551.  Pergtunus,  etc.  Exponit  verba  Joannis,  Ut 
moriamur  cum  eo.  Versio  vetus,  eliam  Evangeliarii 
Tridentiiii,  et  Auguslinus  in  bunc  loc.  :  Elmoriamur 
cum  illo.  Relalivuin  cum  eo ,  et  cum  illu ,  speclare 
potesl  vel  ad  Chrislum,  vel  ad  Lazaruni.  Sed  ulro- 
libel  ntodo  scnlenlia  est :  Eamus  parali  subirc  mor- 
lem,  quain  Judei  Chrislo,  ejusque  discipulis  minan- 
lur. 

343.  Tibi  venire,  ul  supra,  vers.  527  :  Gaudia  menti 
veniunt. 


309  EVANGELICE 

Lazarus  haec  vita}  rediviva  in  luniiiia  surget. 
Et  mulier:  Certe  surgemin  munera  vitae 
Morlales  cuncli,  veniet  cuin  terminus  orbj. 
Chrjslns  iiem  sancto  depromit  peciore  vocem 

550  348  En  ego  sum  clarae  vobis  reparatio  vitae. 
In  me  qui  credit,  mortem  deponere  sumplam, 
Et  vitam    poterit  jugi  comprendere  seclo, 
At  quicumque  iidem  vivo  sub  peclore  sumel , 
Horrida  non  unquam  conlinget  liniina  mortis. 

555  Isia  ha:c  si  credjs  puro  de  peclore,  Mailha? 
Illa  dehinc  :  Haec  una  fides  mea  corda  lenebit, 
Sublimis  veneranda  Dei  quod  venerii  in  le 
Coelestis  soboles  celso  sub  nomine  Christi. 
Hsec  ait,  et  Mariam  cursu  motura  .'ororem, 

560  Interiora  petit,  sanctum  venisse  magistrum, 
Et  pariter  luclu  oppressam  vocitare  sororem 
Admonuit,  tacito  designans  omnia  nutu. 


IJISTORI^  LIB.  IV.  5J0 

A        349  Piosilit  illa  foras ,  aud^p  nflmine  Cliristi. 

Prosequiuirque  simul  Solimoruiutnfjj-j  gei|len- 

[tem , 
:      565  Credentum  tumiilo  fletus  inferre  sorores. 

llla  saluliferuni  postquam  conspexit  lesiun, 

Procidit  ante  pedes,  rupiiqne  hanc  pectore  vo- 

[cem: 

Si  milii  germanum  poluisses  visere  vivum, 

Lazarus  haud  poterat  durae  succumbere  morti. 

570  Fletibus  his  Christus  socians  de  corde  dulorem, 

Iuquiiit  tumuli  sedem,  quo  condita  nuper 

Membra  forent,  animae  volueris  spoliatacalore. 

Ilaud   mora ,   demonstrant    flenli  ,    moesioque 

[sepulcrum 

Rupe  sub  excisa,  lapidisquod  pondereclausum. 

B  575  350  Ut  viilit  Sanclus,  multo  mox  vecle  moveri 

Praecipit  :  at  Marthae  talis  vox  verberat  aures  : 


LECTIONES  VARIANTES. 


546.  Mss.  et  editi  omnos,  lumina  vitce.  Nonnemo 
tamei»  suspicabitur  limina  vitce,  ex  vers.  551.  Vide 
var.  lect.,  ad  vers.  27  h.  1. 

547.  Ald.,  Bas.,  certm  :  alii,  certe,  quod  pra-fe- 
rendum  est. 

551.  Reg.,  a  pr.  m.,  credet  pro  credit. 

552.  Rom.,  vita  :  conige  vitam. 

355.  Mss.,  hla  hcec.  Edili  alii  i(a,  alii  Isthcec. 
Fabr.,  riini  imerrogatione,  lstluvc  num  credis  puro 
de  peclore,  Martlia?  Poelm.,  Had.  :  Islhcec  si  credis 
puro  de  pectore,  Marllia.  Hom.  cum  Aldo  :  Ista  hcec 
si  crcdis,  puro  dic  peclore,  Martha.  Aldus  inlerroga- 
lionis  noiam  posl  Mariha  apponii.  ita  etiam  Keus- 
chiiis,  qui  edidit :  Ista  lurc  si  credis  puro  de  pectore, 
Mariha?  Observa,  si  csse  pro  num,  ul  I.  u,  vers. 
412  ;  aliqui  putant  si  credunt. 

550.  Poelm.,  pro  d.  s.,  tenebat ;  in  lextu  cum  re- 
liquis  tenebit.  Aldus  distingnil  tenebii  —  Sublimis 
veneranda  Dei,  quod  cenerit  in  te,  quod  non  placet. 

557.  Reg.,  venerande  pro  veneranda. 

558.  Torn.,  C&lcsti  :  lege  Coeleslis. 

559.  Editi,  cursu  monitura  sororem.  Heg.  ei,  a  pr. 
m .,  Olt.,  curtu  molura;  et  glossa  Reg.,  vocalura.  ln 
Olt.,  motura  correcium  videtur  per  matura.  Rom., 


corruple,  cursu  Martha  sororem.  Verius  videtur  mo- 
tura  :  nam  vers.  502,  occnrrit  Admonuit.  Ponilur 
igilur  moiura  pro  exci.lalura,  vel  vocalura.  Aldus, 
mendose,  et  Maralham  cursu  moniinra. 

501.  Reg.,  pressam  ,  sed  forlasse  prius  scriptum 
fuit  oppressam. 

504.  Reg.  gemenlum,  cum  glossa,  qua  indicatur 
Solymorum  gementum  et  credenlum.  Se4  longe  melius 
est  gcmentcm. 

505.  ln  Ouob.  ex  Credentem  recte  factum  Cre- 
dcntum.  Pro  flelus  Ottob.  habet  luctus. 

507.  Olt.  ;  Hupitque  hac  voce  dolorem  ,  quod  in 
Barlliii  codice  reperlum  Koenigius  non  improbabai. 
Alii  rupitque  hanc  pectore  vocem,  sed  Rom.,  Ald., 
rumpitque. 

570.  Fabr.,  Hadam.,  Poelm.,  hic.  Mss.  cum  aliis 
editis,  his.  Reuschius  cum  Komigio  prius  illud  te- 
nuit. 

572.  Ott.,  volucri,  sed  fortassefuit  volucris;  Reg., 
G  colove  :  lege  calore. 

575.  Reg.,corrupte  flenti  estoque  sepulcrum.  Rom., 
flelu  mcesioquc,  quod  pariler  mendosum  est. 

570.  Rom.,  ac.  Ita  eliam  fuit  in  Ott.,  sed  in  hoc 
correcium  cst  per  at. 


NOTiE. 


517.  ln  munera  :  in  pro  ad,  el  vicissim  ad  pro  in, 
sequioris  sseculi  idiolismus  a  Reuschio  dicitur. 

55/),  Joannes  :  Ego  sum  resurrectio  et  vita  :  et  i 
Cor.  i,  50  :  Chrisius  dicitur  nobis  factus  Juslitia,  et 
sanctificuiio,  et  redempiio. 

551.  Mortem  sumplam  :  mortein  sumere  pro  mori 
<le  quocumqiie  morlis  generc  diciun  . 

551.  Limina  mortis  :  Lucrelius  ,  libr.  vi,  vers. 
1-200  :  meluenles  limina  lethi. 

557.  ln  te  :  Badius  aecimt  in  ablaiivo  ,  quasi  in 
lua  per-ona,  quod  verioreiu  sensuin  leddil,  qiiam 
in  accusalivo. 


qua  di.\i  in  not.  ad  Dracont.  1. 1,  vers.  089. 

571.  Sedes  de  tumulo  6icpe  adhibetur.  Virgilius, 
1.  vi,  vers.  152  :  Sedibus  hunc  refer  ante  suis,  et 
conde  sepulcro.  Vide  not.  ad  vers.  578  h.  I.,  etvers. 
759,  et  Epislolam  aniiqtiarii  Romani  ( Cajetani  Ma- 
rinii)  Romse  editam  annol790,  qua  doclc  explicat 
inscriptionem  paulo  ante  reperiam,  et  de  sepulcro 
inlelligil  priniiim  versum  inscriplionis  :  Perpeluam 
Sedem  nuiritor  possides  ipse. 

57-2.  Glossa  Keg.,  volucris  —  fugientis  a  corpore. 
Vita  delicit,  cum  calor  "\ilalis  omnino  abesl  :  e.\  quo 
homo  exsiingtii   diciiur,  et  aniina   igni  comparalur. 


558.  Ordo  hic  esse  pote>t  :   Soboles  venerajula  D  Koenigius  explieat  volncns ,  li,  «.  celeris,  laudatque 

elegautem  hanc  cadaveris  descriptionem. 

574.  Annoial  Qiiaiesiniiis,  apud  Reuschium,  se  in 
Judyea  observasse,  pleraque  sepulcra,  quiL-  in  nionti- 
bus  ei  rubibiis  exeisa  in  regioue  moiiiana  visniiinr  , 
ostia  erecta  habere  ,  ul  osiia  domoruin  :  iiionu- 
menli  autem  o>tium,  in  quo  sims  olini  Lazarus  , 
csse  in  ipso  terrae  pavimeiiio.  Aliud  colligilur  ex 
viiro  antiqiio  Buonarriioiii  in  sepulcroLazari,  tab.  7. 
7,H).  PlauUis,  Amphilr.  i,  1,  177:  Hinc  enim  mihi 
dcxtera  vox  aurcs,  ul  tideltir,  verberat.  Plerumque  de 
ingralo  sermonc  id  dicilur. 


Dei  sublimissub  nomine  coeleslis  Cbristi  :  nisi  inalis 
duo  vel  tria  adjecliva  vencranda,  sublinus,  coeiestis 
ad  soboleni  relene. 

562.  Joaunes  :  Yocucit  Mariam  sororcm  suam  siten- 
lio,  dicens  :  Magister  adest,  et  cocat  te. 

.">05.  Evangelisia,  de  sola  JWaria  :  Sccuti  sunl  eam 
diccntes :  Quia  vadil  ad  monumenluin,  ul  plorel  ibi.  Sed 
cuin  a  Mai  iha  vocaia  prosiluisset,  de  mraque  id  dici 

[KllCSt 

560.  Salutiferum  ex  ipso  nomiiie  Jesus ,  quod 
sonat  Dominus  salvator. 

567.  Rumpere  pectore  cocem  :  plirasis  poelica,  de 


511 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCI  512 

Ouaiuor  en  bves-  «rtideraque  exjordine  noctes  A         En  animam,  tuqueipseforas  te  prome  sepulero. 


wl 


-,s, 


>90 


Prseterei"'»  ^u0  memDra  sol°  composta  quies- 

[cunt. 
nediderim.corpus,  motu  fugiente  caloris, 
Fcetorem  miserum  liquefactis  redderemembris. 
His  dictis  conlra  depromit  talia  Chrislus  : 
Jam  loties  dicium  est,  magnis  consistere  rebus 
Credentum  virtule  fidem  :  sed  gloria  summi 
Jam  genitoris  adest,  fidei  si  robur  habeiis. 
Ilar  nbi  dicta  dedil,  saxumque  immane  revulsis 
Objicibus  patuii,  virtus  mox  conseia  calum 
Suspicit,  et  tali  genitorem  voce  precalur  : 
Eximiasgrales,  Genitor,  tibi,  sancte,  fatemur. 
Me  placidus  semper  venerandis  auribus  audis. 
Sedpopulus  pr.esens  me  missum  credere  discat. 
Haec  ubi  dicta  dedit,  tumuli  mox  limine  in  ipso 
Restitii,  adverso  complens  cava  saxa  canore  : 
351  Lazare,  sopitis  redeunlem  suscipe  mem-  ^ 


595  Ne<  mora,connexismanibus,pedibusquerepenle 
Procedit  tumulo,  vultum  cui  linea  lexta, 
Et  totum  gracilis  connectit  fascia  corpus. 
Tum  solvi  jussii,  laetumque  ad  tecta  remittit. 
Judiei  postquam  factum  venerabile  cernunt, 

400  Qui   lanti  fueranl  Mariam,  Martbamque  secuti, 
Pars  credens  sequilur  sanctse  virluiis  hono- 

[rem  : 
Astalii  repetunturbem,  procerumque  superbis 
352  Cuncta   Pharisseis  rerum    miracula  nar- 

[rant. 
Ergo  ad  concilium  Scriboe,  plebisque  vocatur 

405  Jani  gravior  numerus,  qua  vatum  principisalte 
Pulchra  Caiphscse  collucent  airia  sedis. 
Ulic  complacuit  Chrislum  prosternere  lelho: 
Sed  vitare  dies  paschse,  ne  plebe  frequenti 
Discordes  populi  raperent  in  bella  furorem. 


[bris         410  Ille  Simonis  erat  tectis,  quem  lurida  lepra 
LECTIONES  VARIANTES. 


578.  Badius  videtur  pro  solo  malle  solido,  h.  e., 
lapideo  sepulcro.  Repugnat  lex  metri.  Reg.,  compo- 
sita  :  emenda  composla. 

579.  Torn.,  Credideram  :  alii,  Crediderim,  quod 
sensui  eonsenlaneum  est. 

582.  Reg.,  Namtotiens.  Rom.  et  Ott.,  scribunt 
eliam  toliens,  sed  Jam  cum  cneteris. 

",87.  Ott.,apr.  m.,  Suscipit ;  a  sec  m.,  Suspicit 
cum  aliis. 

39-2. Mss.  nostri.Reg.,  Rom.,Ottob.,c/«»iore.editi, 
canore.  II o<-  metro  congruit,  illud  adver.satur.  De 
simili  varietate  leclionis  vide  var.  lec,  ad  vers.  040 
et  648  lib.  m. 

596.  Ald.,  Bas.,  Westh.,  iu  textu  ,  linea  lexit,  ni- 
mirum  linea  fascia.  Sed  edili  alii  cum  mss.,  linea 
tcxta. 

5D7.  Ott.  scribit  glacilis. 

598.  Res;.,  Lcetumve,  quod  pro  d.  s.  indicatur  in 
Ott. 

400.  Daventr.  Si  tantum.  Rom.  cum  plerisque 
editis,  Qui  lantum.  Reg.  et  Ott.  cum  nonnullis  mss. 


Reuschii,  Qui  tanti;  et  glossa  in  Reg.,  tanti  —  multi. 
Hscc  proba  est  leciio  et  interpretatio.  Joann.  xi,  45: 
Multi  ercjo  ex  Judms,  qui  venerant  ad  Mariam  et 
Martham,  el  videranl  quo3  fecit  Jesus,  crediderunt  in 
eum.  Elsi  autem  pleraque  exemplaria  versionis  an- 
tiquoe,  etiam  in  Evangeliario  Tridentino,  et  textus 
Grsecus  Mariham  hoc  loco  non  nominent ,  tamen 
ms.  S.  Mart.  et  unus  ms.  Gnccus  apud  Sabatierium 
habent  Mariam,  el  Marlham,  uti  etiam  legit  Juven- 
cus.  Tanti  pro  multi,  aut  tot,  ul  quanli  pro  quot,  non 
abhorret  a  linsua  Latina,  ui  exemplis  Plauti,  Lu- 
,  cani,  Valerii  Flacci,  Statii,  Draconlii  et  aliorum 
'  poiest  confnmari.  Lingua  Hispana  et  Itala  ex  tanti 
pro  tot  sunipserunt  tantos,  tanti. 

40i.   Reg.,  honore ;  et  glossa ,  per,   vel  propter. 
Alii,  honorem.  Non  male  essel  lanto3  virtutis. 

iOi.  Omeisius  pro  concilium  alicubi  reperit  consi- 
lium,  quod  stare  etiam  posse  ait.  Olt.,  vocantur.  l\\ 
hoc  ms.   Ott.  desunt  seqq.  versus  usque  ad  vers. 
415. 
405.  Rom.,  mendose,  natum  pro  vatum. 


miJE. 


577.  Ul  lux  pro  die  in  singulari,  ila  luces  in  plurali 
pro  diebus  usurpalur.  Vide  Horalium,  I.  iv,  od.  6, 
vers.  4-2. 

57S.  Compositus,  et  per  syncopen  compostus,  et 
compono  pro  sepullm,  sep.Hire  fiei|iienter  adhiben- 
tur.  Valer.  Flacus,  1.  7,  vers.  205,  al.  207  :  Ossaque 
queis  tauri ,  saivusque  pepercerit  ignis,  —  Componum, 
sedemque  dabo. 

5Si.  Fideirobur,  ut  libr.  lli,  vers.  277. 

588.  Evangelisla  ait  :  Pafer  gratias  ago  tibi,  quo- 
niam  audisli  me. 

592.  Libr.  5,  vers.  646  :  Et  pueros  templi  com- 
plentes  tecta  canore.  Adverso,  h.  e.,  lendenle  in  ad- 
versum;  ut  dicitur  adverso  corpore,  peclore.  Cava 
saxa  :  in  cann.  de  Laud.  Douiini,  in  append.  n, 
vers.  14  :  Tum  vir  sollicitus  largo  jubet  ore  caeari  . 
—  Post  mortem  fiunl  quie  membris  hospita  saxa.  i'ru- 
dentius,  bymn.  10  Cath.  vers.  55  :  Quidnam  sibi 
saxa  cavala,  — Quid  pulchra  volunl  monumeiita? 

594.  Infra,  vers  574  :  llle  negal,  lectisque  foras  se 
promere  tenlat. 

595.  Libr.  m,  vers  709,  Connexis  manibus  pedibus- 
qne.  Imago  Lazari  resurgentis  saepe  occurrit  in  ve- 
teribus  nionumentis,  npud  Aringhium  ,  Rom.  Sub- 
terr.  Consulc  in  appendice  secunda  carmen  de  Lau- 


dibus  Domini  vers.  21  seqq. 

590.  Prudenlius ,  Apoth.  vers.  742,  procede  se- 
pulcro,  —  Lazare.  Victorinus  Pictaviensis,  Procede 
sepulcro, —  Lazare ,  clamat.  lloc  alterum  fuit  mira- 
culum,   quod  Lazaius  manibns  pedibusque  devinc- 

,.  lis,  ac  fa^ciis  involutus,  prodierit  tumulo. 

v      iil2.  Adverte  loculionem  procerum  superbis  Phari- 
sceis,  ut  eximios  vatum,  etc. 

iOi.  CAPUT  XI.  IJassio  Domini  nostri  JesuChristi. 
Maltb.  20;  Marc.  xiv ;  Luc  xxn;  Joann.  xi.  Conve- 
niunt  in  unum  Scribaz,  el  Phariswi,  ut  Jesum  occidant. 
Et  Magdulena  unguento  pretioso  ungit  pedes  Domini. 
Nonnulli  finem  libri  iv  anle  hunc  versum  <  ollocant, 
quod  tolerari  nequit,  utdisi  n.  75  Prolegom. 

405.  Cravior  numerus,  nempe  seniorum  et  eorum 
qui  gravitate  et  cousilio  pollere  videbantur.  Vatum 
principis,  nimirum  sacerdolum  principis. 

409.  Matthicus  ait:  Dicebanl  uulem:  Non  in  de- 
festo,  ne  forte  tumultus  fierel  in  populo.  Populi  rape- 
rent  furorem,  est  ligurata  conslructio  :  narn  furor  ra- 
pit  populos,  aut  populi  rapiuniur  lurore.  Horatius. 
Epod.  vii,  vers.  15:  Furorne  ckcus,  an  rapil  vis  acrior. 
Badius  .hivencuin  exponit:  Ne  populi  traherent  com- 
inotioncm  animorum  ad  arma. 


i!3 


EVANGELICE  HISTORI^E  L16.  IV. 


514 


Virlule  ipsias  diffugerat.  Ecce  jacenti 


j^  420  Sed  me  non  semper  tribuetur  visere  vobis. 


Accedit  mulier  propius,  frangensque  alabas- 

[irum, 
353  Qu0  pretiosa  ineranl  late  fragrantis  olivi 
Unguenta  ab  summo  perfudit  vertice  Christum. 
4i.'i  Discipuli  increpitani,  fantes,  poiuisse  juvari 
De  preiio  unguenti  miserorum  corpora  egen- 

[lum. 
Has  Dominus  probibet  voces,  factumque  pro- 

[bavit  : 
Desinite  obsequio  justam  prohibere  puellam. 
Pauperibus  semper  dabitur  succurrere  lempus, 

LECTIONES 

411.  Rom.,  defugerat.  Reg.  cum  editis,  diffugerat. 
Rom.,  Reg.,  ecce  jacenti ;  et  glossa  Reg.,  jacenli  — 
recumbenti.  Fabr. ,  ecce  cubanti.  Pleriijne  edili,  en 
recubanti.  Reuschius  suorum  eliam  codicum  lectio- 
nem  ecce  jacenti  plane  improbabat,  sed  immerito. 
Jacere  de  mensoe  accumbentibus  apposite  dicitur. 
Silius,  1.  xi,  vers.  545seqq.  :  Fallil  le,  mensas  inler 
quod  credis  inermem  ....  Quid  tanto  in  casu  co- 
tttitum,  juxlaque  jacentum —  Torpebunt  dexlrae  '.' 

412.  Reg.,  Rom.,  Torn.,  sanctumque  alabastro. 
Editi  plerique,  frangensque  alabastrum. 

415.  Reg.,  Rom.,  Davenlr.,  et  alii,  fragranlis  : 
sed  Reg.  scribit  (lagranlis,  atque  ita  hoc  verbum 
scribiiur  in  multis  inss.  antiquis.  Poelm.  cum  aliis, 
fraqrantia. 

Jl  L.  Ald.,  Ras.,  perfundit  :  alii  perfudit. 

416.  Reg.,  Ot'..,  corpus  :  Ott.,  pro  d.  s.,  cum  aliis, 
corpora. 

il8.  Mss.  cum  Ald.  justam,  ut  vers.  VH,mulium 
laudanda.  Plerique  edili,  justo. 

V£&.  Mss.  nostri  cum  Torn.,  Judas,  el  ad  procereu 
Ediii  plerique  Judas,  qui  ad  proceres.  Legeiem  li- 
benler  Juda,  atque  ad  proceres :  nam  poetre  chrisiia- 
ni,  ut  Prudentius  et  Dracontius,  Juda  in  noutinativo 
amant  efferre. 

427.  Ald.,Fahr.,  Ras.,  Poelm.  pro  d.  s.,  Wes- 
Ihem.  in  lextu,  Argenti  ter  dena  illi  mox  polliceban- 
tur  :  quod  lex  meiri  rejicit.  Emendarunt  ergo  aliqui 
moxpollicitantur.  Mss.  nosiri  cum  Barthiicod.,  aliis- 


Funeris  ista  mei  multum  laudanda  minislrat 

Officio,  mundumque  implebunt  talia  facla. 
Tunc  e  discipulis  unus  se  subtrahit  amens 

Judas,  qui  ad  proceres  lali  cum  voce  cucurrit : 
423  Quod  pretium  sperare  datur,  si  tradere  vobis, 

Quacsitumque  diu  possim  monstrare  magislrum? 

354  1 1 li  conlinuo  statuunt  ter  dena  argenli 

Pondera  :  iis  Judas  sceleri  se  subdidit  alto. 

Jamque  dies  pascbae  primo  processerat  ortu  : 
450  Discipuli  logitant,  ubi  ccenam  sumere  paschae 

Vellet;  atillesibiquemdam  sine  nomine  quceri, 

VARIANTES. 

B  que  Reuschii,cum  edilis  Had.,  Poelm.  in  texlu, 
Weslh.  ad  marg.,  versum  spondaicum  exhibent  : 
Illi  continuo  slatuunt  ter  dena  argenti  :  quse  vera  est 
scripiura,  et  textui  Grceco  ac  Vulgatse  respondens  : 
sed  cum  siructura  hujus  versus  a  librariis  non  in- 
telligeretur,  licenter  eum  corruperunt.  Beda,  de  Ar- 
te  metrica,  cap.  de  conjunct.  et  dissolut.  syllab., 
legit  etiam  ler  dena  aryenti.  Verum  in  hoc  ab  eo 
dissentio,  quod  putat,  id  sonare  denarigenti,  ut  quin- 
to  loco  non  spondaeus,  sed  dactylus  saltem  sono 
percipiatur.  Lege  notam  n.  207  dissert.  nostrse  de 
hymnis. 

428.  Mss.  nosiri  :  Pondera  :  his  Judas,  quo  pacto 
h  vim  consonanlis  habet.  Vel  lege  Pondera  :  iis,  sci- 
licet  ponderibus,  sive  triginta  argenteis.  Hoc  etiani 
loco  reponerem  Juda,  correpta  postrema  ob  sc  dic- 
tionis  seq.  Edili  habent  :  Pondera  :  dehinc  Judas. 
ln  Aldo,  Pondere,  lortasse  mendum  est  pro  pon- 
dera. 

130.  Rom.,  Poelm.  in   textu  ,   Hadam.,  Fabr.  : 

G  Discipuli  qucerunt,  ubi  coenam  sumere  pasclue.  Sic 
Reg.,  sed  rogitant  pro  qucerunl.  Ott.,  Poelm.  pro  d. 
s.  :  Discipuli  Chrislo  quarunt,  ubi  sumere  pascliu. 
Ald.,  Daventr.,  Bas.  :  Discipuli  a  Christo  qmcrunt, 
ubi  sumere  pasclia.  In  Oitob.  forlasse  abrasum  esta, 
vel  legendum  eliam  :  Discipuli  Chrisio  qiucsunl,  ubi 
sumere  pascha  :  de  quo  verdo  quwsunt  vide  lectionem 
variantem  ad  vers.  234  libr.  l. 
431.  Oll.,  \elit,  recte  correctum  per  vcllel. 


NOT/E. 


411.  Id  ex  evangelio  non  conslat.  Vocaiur  quidem 
Simon  Leprosus,  sed  non  explicant  Evangelistfe, 
unde  hoc  cognomen  habuerit.  Plerique  veteres  le- 
prosum  anlea  fuisse  puiant,  sed  a  Christo  sanatum. 
Alii  nomen  familia?  esse  censent,  ut  erant  apud  Ro- 
manos  Claudii,  etc. 

412.  Alabaslrum  dicebatur  genns  quoddam  pyxi- 
dis  unguentariae  pyro  similis,  sine  ansulis.  Fieri 
hrec  vasa  solebant  ex  ouyche  marmore,  quod  prop- 
terea  alabastriies  appellatur.  Fmlasse  vero  vascu- 
lum  unguentarium  Marise  Magdalenx  vitreum  erai, 
quod  facilius  frangi  poterat.  Verum  eliam  vasa  ex 
alabastrite  lapide  non  difficnlter  franguntur. 

413.  Malthaeus  ait,  alabastrum  unguenti  pretiosi; 
Marcus,  alabastrum  unguenti  nardi  spicaii  pretiosi; 
Joannes,  libram  unguenli  nardi  pistici  pretiosi,  et  in 
EvangeliarioTridentiuo,  libram  pistici  unguenli,  omis- 
so  uardi,  et  pretiosi.  Jiivencus  olivum  nominal,  i|iiia 
pro  unguento  olivum  accipi  solei.  Catullus  carm.  (i, 
vers.  8  :  Serlis,  ac  Syrio  fragrans  olivo.  Properlius, 
1.  III,  el.  1.'),  vers.  ol  :  Levis  odornto  cervis  manabit 
olivo. 

415.  Miserorum  corpora  eqenlum,  pro  miseros  egcn- 
tes,  ul  I.  II,  vers.  731,  germaua  corpura,  etc. 

418.  Puellam  :  sic  Arator  de  Samaritana,  I.  I, 
vers.  9i2:  cum  pulei  supcrora  sedens  per  vusa  puellce 
—  Pocula  quarit  aquw,  et  ibid.,  vers.  \\\~>,  de  Ma- 
ria  Magdalena  :  Queni  prima  puella  —  A  tenebris  re- 


meare  probat.  Vide  not.  ad  vers.  197  h.  1. 

422.  Funeris  officium  de  exsequiis  apte  dicitur. 

125.  CAPUT  XII.  Judas  prelium  pelit,  ut  Jesum 
tradat,  qui  coenans  tradiium  iri  se  ab  uno  discipulorum 
prcedkil.  Binc  corporis  et  sanguinis  sui  sarramenlum 
instituit,  et  a  Petro  ter  se,  anlequum  qallus  canlet, 
negalum  iri  preedieit.  Matth.  xxvi,  14  ;  Marc.  xiv,  10; 
Liic.  xxu,  5;  Joann.  xmii. 
j)  42ii.  Monstrare  pro  deferre,  indicare  sumilur.  Ta- 
citus,  1.  iv  llistor.  cap.  1  :  Pessimi  servitiorum  pro- 
dere  ultro  dites  dominos  :  alii  ab  amicis  monstraban- 
tur. 

428.  Pondera,  genus  pro  specie.  Se  subdidil  sceleri, 
elegans  metaphora  :  summisit,  et  obligavit  se  scele- 
ri  gravi,  quod  alte  ad  praecordia  usque  resedil. 

4-29.  Matlhaeus  :  Primu  die  azijmorum.  Lucas  : 
Veitil  aulem  dics  azymorum.  Missale  Golhico-His- 
panum,sive  [sidorianum,  fer.  5  in  Ccena  Domini. 
codd.  Vercellensis  el  Veronensis,  dies  pascha;.  Ju- 
venctis  id  ita  inlelligil,  m  a  leriie  quintae  vespere 
primum  diem  paschae  numerei.  Alii  alio  modo.  Vide 
infra,  vers.  61  ! 

\7>\.  Malilueus:  Ite  incivitalem  adquemdam,  et  di- 
citeei.  ln  versione  veteri  ms.  Clarom.,  lte  in  civita- 
tem  ad  Dinan  ,  et  dicile  ei ;  scilicet  ex  Gr.cco  npoe 
tov  Sswa.  Quod  perinde  est,  ae  siquis  Hispanice  di- 
catfl  fulam,  aui  apud  alios  a  N,  quod  significat  no- 
men.  et  e\   libris  antiquis  petiluin  est.   Antiquiores 


315  C.  V.  AQUIL.  JUVLNCI 

Lliina  qui  Domini  caperet  mandata,  jubebai.  A 


5iG 


355  Vespere  mox  primo  bis  sex  recubantibus 

[una 
Disripulis,  lali  tlivinat  voce  magisier  : 
455  En    urgel    tempus,   Clirislum    quum     tradere 

[morli 
E  vobis  unus  scelerato  corde  volutat. 
Continuo  cuncti  quaerunt,  quis  lalibus  ausis 
lnsano  tanlum  copissel  corde  venenum. 
Ille  dehinc  :  Epulis  mecum  nunc  vescitur,   in- 

[quit. 
440  Sed  soboles   hominis  quondam  praescripta  sn - 

[bibit 


Supplicia     ad    tempus.    Miserabilis    ille    per 

[ajvum, 
Quijuslum  dedit  :  quanto  felicior  esset, 
Si  numquam  terris  leligisset  limina  viiae  ! 
356  El   Judas  graviter  lum  conscia  pectora 

[pressus, 
445  Numquid,  ait,  Judam  talis  suspicio  tangit  ? 
Respondit  Dominus  :  Te  talia  dicere  cerno. 
ILe<    ubi  dicla  dedit,   palmis  sibi  1'rangere  pa- 

[nem, 
Divisumque  dehinc  tradii ,  sanctumque  preca- 

[lus, 
Discipulos  docuil,  proprium  sibi  dedere  corpus. 


LECTIONES  VARIANTES. 


<.">">.  Reg.,  Vespere  sed  primo.  Alii.    Vespere  mox  B 
primo.  In  Rom.  desideratur  hic  versus. 

i~i.Oll.,  Discipulis  fatur  voce  divina  magister.  Sed 
ut  coustet  versus,  logendum  fatur  divina  voce  magis- 
ter.  Alii,  Discipulis  tali  divinat  voce  magisler.  Rom. 
non  bene  diviita  pro  dirinal. 

455.  Sabatierius  Exurget  tempus;  pro  <l.  s.,  En 
urget  tempus.  Hanc  secundani  leclioneiii  ubique  in- 
venio.  Riim.,  prodere  pro  trudere. 

i.~>7.  Rom.  ausus;  ad  marg.  pro  d.  s.  ausis,  quod 
unice  veruin  est. 

i'rl.  Mss.  noslri  unanimi  c<>n<.eiisu,  Qui  justum 
dedit ;  quanto,  el  glossa  in  Rog.,  dedit — tradidit. 
ForUiSie  legeiidiim  (hdit  :  et  quanlo,  \d  dcdit  esi 
pracsens  verbi  dedo.  Editi  habeui  trailet  pro  dedil. 
Sequpr  mss.  codices,  et  dedit  accipio  iu  pnesenti  a 
dedo,  dedis.  Versio  velus  in  niss.  Cantahr.,  et  S. 
Germ.  1.  et  S.  Gat.  pariter  liabet  iu  pra-senti  :  Vce 
aulem  liomini  il.i,  per  qucm  filim  liominis  tradilur. 
Viile  v;ir.  lecl.  ad  vers.  510  ii.  I. 

143.  M-s.  noshi  cum  Davenlr.  Si  numquam  terris  C 
leligisset  lumina  vike  :  -io  A!d.,  el  Bas.,  sed  limina 
pro  Itimina.  llad.,  Fabr.,  Poelm.,  Si  numquum  in 
tenis  litigisscl  timina  viloe.  Videvar.  leet.  ad  \er-.  "27 
h.  I.  Pnclereiidniii  vidolur  hoo  lo<  o  limiua  vitoz, 
etiamsi  alibi  occurral  lumina  vittr.  Inspice  noias 
Wo|ikonsii,el  Arnizohii  ;ui  Sciliiliuiii  |.  ii|  vers.  i90. 

i.i.  Reg.,  Otl.,  EtJudas;  Rom.,  cum  editis,  At 
Judas.  RiMischius  Et,  quia  et  pro  at  adversaiivse  vim 
habel,  uth.l.  vers.  58l,  Et  Pelrus  jurans. 

NOT 

pionomen  ille  iisurpabant,  ut  Ilispani  el  tal.  Vide 
Mazochium,  ad  I  Sauiuel.  xxi,  "2.  Posset  aliquis  su- 
spicari,  a  Christo  noinen  luisse  exprcssuni,  quod 
Evaugelislre  laoueiinl.  Jnvencus  aliud  sentire  vide- 
tur  :  et  ex  Marco  el  Luca  polius  concludiiur,  ejus 
honiniis  iiumen  a  Clirislo  fuisse  omissum.  r-. 

433.  Ex  M;iilh;oo  :  Magister  dicil  :  Tempus  meum 
prope  esl;  apud  te  facio  putchu  cum  discipuiis  meis. 
Vel  respicit  Jnvencns  verba  Chrisli  in  ahlutione  pe- 
dnm  apud  Joaiinem  xm,  5i,  etc.  V.s  quibus  manda- 
tum  vocari  soleb.uii  ritus,  qui  in  Goena  Domini,  el 
abluiione  pediim  liunl.  Synodus  Aquisgrau.  can.20: 
ln  Coena  Domini  pedes  fralrum  posl  mundatum  abbas 
lavet,  et  osculetur.  Cliilienus  monaehus  in  viia  S.  Bri- 
gidae  c.  2:  Proxima  Cuma  fuit  Domini,  qua  Sanctu 
solebat  —  Mandalum  Cliristi  calido  complere  lavacro. 
Hisp.uium  idioma,  Lalinilatis  media:  reiiuenlissj- 
iiiiim,eodem  vocahulo  uiitur.  C  mfer  Ducangiiim  ver- 
bo  M andatum. In  Ecclesia  Ilispana  anliqiiisMmus  fuit 
hio  iimis,  ul  episcopus  pedos  preshylerorum,  et  dia- 
conoruin  iu  Coena  Doie.ini  lavaret  eo  rilu,quiin 
Missali  Isiilnri  ino  descrihiiur.  Jlunc  ipsum  riluin  il- 
lusirai  Losleus  in  notis. 

456.   Simile  quid   apud   Ovidiuni  I.  xv  Mel.  vers. 
•»9i  :  En,  aii,  liic  unus,  quem  vos  nisi  pellilis  urbe,  — 


445.  Mss.  nostri  cum  Aldo,  Torn.,et  Bas.,  suspi- 
cio;  alii  editi,  suspectio.  Paulinus  poem.  M,  epist.  ad 
Ausonium,  secunda  longa,  vocabulo susp/ciousus est  i 
Duceret  in  sanctum  suspicio  falsa  parentem.  Simili 
modo  producunt  Planius,Martialis,  Ausonius,  neque 
a  se  iiiveiiliim  poetam  iillum  Laiinum,  qui  eam  syl- 
lab;im  corripueiit,  aiTirmat  Forcellinus.  Qui  eigo  in 
Paulino  Ausonio,  ei  Juvenco  logunt  suspectio,  fal- 
lunlur,  si  existimant,  id  melro  necessarium  esse. 
Omeisius  adverlii,  has  voces  suspicio,  el  suspectio 
etiain  apud  Ciceroncm  Philipp.  l,  cap.  5.  inter  se 
permnlarj. 

440.  Deg. ,  Duminus  :  lalia  te  dicere.  Iia  videlur 
fuis-e  in  Oil.,  sed  bene  emendaluin  le  talia. 

I  .7.  Rom.,  Hwc  ubi  dicta  :  cnpil  palmis  sibi  fran- 
gerepanem.  Alii  Ha?c  ubi  dicta  dedit,  palmis.  Mss. 
<  u:n  plerisque  edilis,  frangere;  nonniilli  edili,  lun- 
gere.  Inlelligitur  autem  coepit  frangere.  Onicisiu*  sibi 
exponit  illis  discipulis,  eis,  vel  sibi,  ut  plane  obsignet 
sibi  credoiiies,velabiindai  sibi.  Iioenigius  arhiiraiur, 
posthunc  versiim  untim,  vel  duos  excidisse. 

4i8.  Reg.,  Ott.  a  sec.  in.,  Roin.,  sanctumque  pre- 
catus.  Edili  parlim  sic,  parlim  sancteque  prccalus. 
Uhi  esi  sanctum,  adveibii  niorc  id  posilum  censeo. 
In  Roni.  tradidil  erroresl  |iro  trndit. 

449.  M->s.  noslii,  propiiim  iibi  dedere  corpus.  Vi- 
delicet  sibi,  eis,  ut  p;iulo  anle  vers.  447,  vel  proprium 
sihi.  Ii.  e.,  proprium  suum.  Editi  alii,  sededere; 
alii,  se  tradere. 


Rex  eril.  Is  qui  sil,  signo,  non  nomine  dicam. 

iijN.  Venenum,  iiocendi  cupiditalem.  Sic  avaritice, 
invidice,  fraudis,  desidia?  venenum. 

iii.  Couscia,  sibi  soeleris.  Vide  nol.  ad  Dracont. 
1.  i,  vors.  o58  ;  Consciua  ascivit  socius. 

440.  Mallha?us  :  Ail  illi  :  Tu  dixisii.  Infra  v.  £94, 
Veslris  hwc  audw  verbis.  Cerno  est  video,  inlelligo. 
Libr.  ii,  vcrs.  20"i,  Nifyil  liorum  ccrnere  possum.  liic 
poiesi  ;iccipi  pro  uudio. 

447.  Palmis  sibi  frungere  panem,  foi  tasse  indioalur 
modus  peculiaris  Irangendi  paneni,  ut  noiiiinlli  expo- 
nunt  verha  Lucae  xxiv,  5'j :  Et  quomodo  cognoverunl 
eum  in  fractione  panis.  Dofornia  panis  Judaioi,  buc- 
cellalim  dislincii,  et  ad  fracliujiem  '.\\)b,  legendus 
esi  Robrius  !)e  pict»re  crranle  t.  II  Thesaur.  Dispu- 
taiioo.  p.  868.  Vide  pncleiea  alins  indicat  is  a  Fabri- 
cio  Bibliograph.  Anliq.  oap.  10,  n.li.  necnon  B.iro- 
niiim,  et  Aringhiutn. 

4l8.MaIdonalusad  h.  1.  Maulm.inlerprctaiionem 
Juvcnci  conlr.i  h;orelicos  urgot,  et  ex[jonit  suttcium- 
que  ptecnius ,  h.  e.,  preie  ^aijclilio.ins. 

ii9.  Oh-orvai  Ceillierius  de  Script.  ecclesiasl., 
ubi  agitde  Juvenco,  verani  doclrinam  de  sacraineiilo 
eucharisiie  ei^deni  verbis  ab  eo  proponi,  quibu6  Ga- 
tholica  Ecclesia  eam  profiietur. 


317 

.r.o 


EVANGELICjE  lllSTOUIiE  LIB.  IV.  318 

357  1Iinc  ( a'i^i»  sumii   Dominus,  vinoque  A         Sic  eienim  seripttim  esi  :  Pasloris  eaatbus  om- 


455 


460 


[replelum 
Gratis  sanciificat  verbis,  poiumque  minisirat , 
Edocuitque,  suum  se  divisisse  cruorem. 
Atque  ait  :  Hic  sanguis  populi  delicia  redemii ; 
Hoc  potaie  meum.  Nam  veris  credite  diclis , 
Post  liapo  non  umquam  vilis  guslabo  liquorem, 
Donec  regna  Patris  melioris  munere  vita 
In  nova  me  rursus  concedant  surgere  vina. 
Exin  cantato  sanctis  cono  ntibus  bymno  , 
Moniis  Oliveii  conscendunl  culmina  cuncii. 
358  Talia  lum  Cbristus  depromit  pectore  ver- 

[ba  : 
Omnes  pnesentis  noclis  vos  tempore  longe 
Disperget  misere,  deserlo  principe,  terror. 


[nes 
In  diversa  fugam  capient  per  rura  bidentes. 
465  Post  ubi  vita  novos  cceli  mihi  reddet  bonores  , 
Prseveniam,  vestrosque  cboros  genitalibus  ar- 

[vis 
Grata  Galilaesc  volilans  per  rura  docebo. 
Respondit  Petrus  :  Cuncti,  si  credere  fas  est  , 
Quod  tua  labenles  possunl  praecepta  negare, 
570  Sed  mea  non  umquam  mutabit  peclora  casus. 
Ule  debinc  :  Nox  hsec,  quse  lucida  sidera  tevris 
Indticet,  lucemque  premens  nunc  incubat  undis, 
359    Audiet ,    ut    trinis    pavidus    mendacia 

[  verbis 
Dices,  et  Chrislum,  fortissime  Petre,  negabis. 


LECTIONES  VARIANTES. 


451.  Poelm.  pro  d.  s.,  Magnis  sanctificat  verbis;  B 
in   textu   cum   plerisque,   Gratis  sanctificat  verbis. 
A!d. ,  Bas.  ,  Sanctificat  gratis  verbis.  Badius  Magms 
explieai  magnam  efficaciam  habentibiK. 

453,  Beg.,  redemit  :  ita  eiiam  Ott.  ex  correctio- 
ne,  uhi  piius  videtur  fuisse  redimet.  Rora.,  cum  ple- 
risque  ediiis ,  remiitet ,  quod  pr.cfert  Gallaudius  ex 
Matlh.  xxvi,  28  :  Hic  est  cnim  sanguis  meus  novi 
Testamenti ,  qui  pro  multis  effundetur  in  remissionem 
peccatorum.  Kefellil  auiem  Gallaudius  Retistliiiim  , 
qcioil  is  redemit  veibis  Evangelii  aperle  coi igrufcre 
nffirmavcrit.  Mngis  quidera  congruit  remittct,  sed 
ti  iiiinic  aliemun  esl  redemit  :  qnod  ediltim  csl  a  Da- 
vriiir.  ei  Poelm.  pro  d.  s.  Cteierum  Reuschitis 
cx.icie  cnm  Evangelista  conveniie  lotam  banc  lec- 
Lionem  doruil,  Hic  sanguis  populi  deliciaredcmit, — 
llunc  potate  meum  :  de  tfua  nunc  dicam.  Neque  enim 
de  verbo  redemi!  sollicilus  er  it. 

454.  R'g.  ,  Oll.  ,  Hoc  potate  meum ;  Roin.  ,  ciim 
cdilis,  Hunc  poiaie  mcum  ,  quam  ^ciipluratu  lueiur  o 
lleuschius.  P.  elmanii.  pro  d.  s.,  Hoc  poiaie  merum. 
Vcram  puto  leciionem  Hoc  potule  mcum  :  nam  iu 
lcxlu  Gra-ro  apud  MaUluetim,  el  Maicniii  id  sic  !egi- 
tnr,  ut  dici  possil,  Hoc  est  sanguis  meus,  el  ila  cun- 
giuenler  verlciiduin  fuisse  censei  Jansenius  c.  131 
Concord.  In  versione  llala  ex  ms.  Cantabr.  apud 
Sabalierium  similiter  legitur,  Huc  est  enim  sanguis 
tneus.  Multi  theologi ,  quos  refert,  et  sequiiur  Sua- 
rez  lom.  xviii  de  Sacrani.,  quaesl.  78,  disp.  58,  art. 

1,  secl.  7,  censent,  verba  consecraiionis,  Hoc  est 
corpus  meum,  reddere  hiiuc  sensum,  Hoc ,  quod  sub 
liis  accidentibus  continetur,  est  corpus  meum.  Necdis- 
simili  ratione  explicanl  verba,  Hic  est  sangnis  meus, 
vel  cum  texlu  Grajco,  Hoc  est  sanguis  meus.  Ald.  , 
Rom. ,  jam  veris  ;  plerique,  nam  vcris ,  vcl  r.ain  ver- 
bis ;  variant  enim  tnss.,  el  ediii.  Sed  melius  est 
veris. 

■555.  Reg.  ,  Oll. ,  Rom.,  Postliwc ;  vel  Post  hcec, 
quod  Aldus  edidil.  Alii,  Posthac. 

456.  Rom.,  munera;  lege,  muncre.  D 


457.  Ottob.  ,  Rom. ,  Ald.,  Bas.,  concedant.  Reg. , 
cinii  aliis,  concedent. 

558.  Rcg.  etOlt.,  scribunt  tjnmo. 

460.  Mss.,  cum  plerisque  ediiis,  tum.  Poelm.  in 
texlu,  cum  noiiniillis ,  dum. 

505.  Poclm.  pro  d.  s.,Ald.,  Bas.,  Hinccum.  Mss., 
cum  aliis  edilis,  Posl  ubi. 

467.  Rcg.  ,  vadens.  Oti. ,  Rom.  ,  cum  editis,  voli- 
tans. 

168,  Pro  Respondit ,  quod  noslri  omnes  habent, 
Sabalierius  edidil  Respondet ;  sed  pro  d.  s.  noiat 
Respondil.  Mss.,  cinn  plerisiiue  cditis  cunctos,  si 
crcdere  fus  esi  ,  —  Qnod  tua.  Rom.  ,  Qui  tua.  Ald., 
Bas.,  Cvnctos  (sic  credere  fas  est)  —  Qui  lua.  Torn., 
Qucd  tua.  Apud  Ahluni  bic  poiesi  esse  sensus : 
C.unclos  (sic  credere  (as  est)  qui  tua  labenlcs  possiul 
prxcepla  negare ,  mutubit  casus ,  sed  mea  pectora 
numquammutabit.  Apnd  alios  ila  est  distinguendtiiu  : 
Cunclos,  (si  credere  fas  est,  quod  tuu  labentes  possum 
pratcepta  negare)  mulabit  casus,  sed  mea  pectora  non 
muiabit.  Alii  alio  nioilo  iiilerpungunl,  sednullobo- 
no  seusu.  Ex  Evangelic  ila  resliir.ei.dnm  arbiiror: 
(.iincii ,  si  credere  (a~  est ,  —  Quod  tuu  labenles  pos- 
suut  prwcepla  negare,  —  Sed  mea  non  umguam  nmta- 
bit  pectora  casus.  Verba  Maltb.  xxvi,  55,  sunl  :  Elsi 
omnes  scandalizuti  fuerint  in  te  ,  ego  numquam  scan- 
dalizabor. 

560.  Ald.,  Qui;  alii,  Quod.  Mss.,  possunt  :  ex  edi- 
lis  alii,  possint ;  alii,  possunl. 

470.  Fabr.,  non  ullus  ;  alii,  non  umquam. 

471.  Rom.  in  texlu  sidera  :  quod  ctim  bcne  sii  , 
nescio  cur  ad  marg.  tamquam  diversa  lectio  ascri- 
batur  pecforu. 

472.  Rom.,  Ald.,  Bas.,  Inducit,  quod  amplectitur 
Reitschius:  sequilur  eniin,  ut  ait,  incnbal.  Alii,  i«- 
ducel. 

475.  Mss,,  trinis;  edili  parlim  tiinis,  partim  ler- 
tiis.  Mallem  equidem  trina  pavidis,  ve)  triua  pa- 
vidus. 


NOTiE. 


i.Mi.Maltlueusail:  Usque  in  diemillum, ele.,Sie\.i, 
v.  5i2  :  Yera  loquor,  Donec  cceli,  terrwque,  marisque 
—  Inierilus  veniat,  cic.  Iloc  esl,  nunquam. 

557.  Rurms  surgere,  ut  supra  v.  522,  consurgere 
rursus  ;  ei  yers.  347,  Certe  surgenl  in  miinera  vitoe. 

163.  Casibus,  ruina,  periculo,  casibtis  adversis. 
Peirus  respondil  :  Sed  meu  non  umquam  mutabit  pec- 
tora  casus. 

466.  Ccnitalibus  ,  patiiis.  Hoc  fere  sensu  Pruden- 
lius  h>mn.  10  Calhem.  v.  167,  Genitali  (n  scde  sa- 


crari ;  et  apud  Ammianum  libr.  xxvn,  c.  5,  al.  11, 
Ceuilalis  terra. 

572.  Iloratius  1.  i,  sat.  5,  vers.  9  :  Jam  nox  iudu- 
cere  terris  —  Cmbras,  et  ccelo  ftiffundere  tigna  pata- 
bat.  Virgilius  I.  i  jEneid.  vers  03  :  Ponto  nox  incii- 
bat  alra. 

575.  Audiel :  eleganlissima  melonymia,  ail  Rcus- 
cbius,  nisi  inalis  hoc  loquendi  gcnus  ctin:  Arisiotele 
et  Quiiililiaiio  vocarc  meiaplioiam.  Similia  snnt 
conscia  sidera,  ei  plura  bujus  generis. 


319  C  V.  AQUIL 

475  Et  prius,  alilibus  resonent  quam  tecta  domo-  A 

[rum. 
At  Petrus  :  Duram  mortem  mihi  sumere  ma- 

[  lim. 
Vox  oblita    suum   quam   deneget  ista  magis- 

[  irum. 
Has  vires  cordis   perstant  promittere  cuncti. 
Nominis  Hebnci  sunt  Gethsemaneia  rura. 
480  Illo  progreditur  viioe,  lucisque  repertor, 

Quem  mox  discipuli,  Juda  fugiente,  sequuntur. 
Alque  illic  reliquos  jussit  residere  ininistros. 
Ille  sedassumpto  longe  procedere  Petro, 
360  Zebedeique  simul  natis,  per  devia  tendit. 
485  Tunc  angore  gravi  moestus,  sic  voce  profatur  : 
Trisiiiiam  volvens  animus  mihi  pectora  lurbat 
Morte  tenus;  sed  nunc  vos  segnem  excludite  B 

[  somnum, 


JUVENCI  320 

Solliciiamquesimul  vigilando  ducile  noctem. 

H;cc  ait,  et  paulum  procedens,  corpore  terrara 
490  Deprimit,  et  tali  projecius  voce  precatur  : 

Si  fas  est,  genitor,  calicis  me  transeat  hujus 

Incumbens  valido  nobis  violentia  iraclu. 

Sed  tamen  adveniat  potius,  quam  nostra  volunlas 

Quae  libi  decreta  est  tantis  sententia  rebus. 
195    Tunc  ad  discipulos    repedat,    sed    somnus 

[  anhelis 

Prostratos  lerra  membris  dissolverat  omnes. 

Tunc  ait  ad  Peirum  :  Non  est   mihi  ponere 

[virtus 

361  Unam  pervigilem  tantis  sub  casibus  ho- 

[  ram  ? 

Sed  vigilate,  precor,  ne  vos  lentalio  raptos 
500  Horrida  praecipitet  saevae  per  lubrica  mortis. 

Spiritus  iste  vigel,  sed  corpus  debile  labat. 


LECTIONES  VARIANTES. 


475  Mss.  cod.  nostri,  et  edili  plerique,  alitibus. 
Reuschius  nescio  cur  mavult  allilibus,  quod  Radius, 
et  Schoetigenius  referunt  ad  aves  domesticas,  inier 
quas  galli,  etgallime.  Prudeniius  hymn.  1  Cathem. 
vers.  1,  Ales  dieinunlius,  etc.  Propertius  lib.  i,  eleg. 
1 6,  vers.  Ut  :  El  matutinit  obstrepit  alitibus.  Juven- 
cus  iieriim  vers.  584  :  Ales  prosequitur  cantu,  etc. 
Retinendnm  ergo  alitibus. 

470.  Rom.,  Et  Pelrus;  alii,  Al  Petrus. 

477.  Oit.,  audita;  sed  forlasse  fuil  prius  oblita, 
quod  reliqui  prsferunt  :  nimirum  vox  obliviscalur, 
et  deneget  sinim  magistrum.  Non  seme!  Juvencus 
eunulem  accusativum  verbo  ,  et  participio  ap- 
posuit. 

479.  Reg.,  Sunt  Gestemania  rura.  Ott.,  sunt  Ces- 
semaneia  rura,  sed  forlnsse  prius  sciiptum  fuit  Ges- 
semaneida.  Rom.  ,  Getzemaneida.  Edili  plerique, 
Getlisemaneida,  quia,  ulait  Omeisius,  poel?efrequen- 
ter  patronymica  loco  possessivorum  formanl.  In  £ 
Vulgala  noniei)  vici  hujus  in  moote  Oliveli  est 
Geih-semani  ,  vel  Gellisemani.  In  Italoc  versionis 
mss.  vel  ita,  vel  Getsamani,  vel  Gessamani,  vel 
Gethsamam.  Legi  ergo  potest  Gethsemaneia,  vel, 
cum  Olt.,  Gelsemaneia,  vel  Gelhsemanka.  Nam  Gelh- 
semanida  generis  feminei  est. 

480.  Mss.  no>iri,  vilK,  lucisque  repertor ;  nonnulli 
edili  sic;  alii,  lucis,  vitaque  repertor. 

482.  Ott.,  resedere  :  ex  quo  factum  residere. 

483.  Reg.,  Ipse,  qiiod  forlasse  a  pr.  m.  fuit  in 
Olt.  Plerique,  Ille. 

484.  Rom.,  Zebedeoque  simul  noctis  per  devia 
trni.il.  Lege  ex  Evangelio  Zebedeique  simul  nalis, 
quod  reliqui  codices  esprimunt. 

4S5.  Codex  Barthii  apud  Omeisium  sic  ore  profa- 
tur,  pioul  Virgilius  scepe  loquitur. 
48(1.  Mss.  nostri  omnes  Trisiitiam  volvens.  Editi, 


Tristitia  nunc  volvens,  quod  multis  melius  videbitur; 
sed  scii|ituram  exemplarium  mss.  non  facile  muta- 
verim,  vel  si  mulare  libeat,  rescribam  Tristia  jam 
volvens,  quod  magis  accedii  ad  tristitiam. 

489.  Rom.,  paululum  :  corrige,  paulum.  In  Oll.  ex 
procidens  recte  factum  procedens. 

490.  Reg.,  profatur  :  melius  alii,  precatur. 

491.  Fabr.,  calicis  pertranseat ;  reliqui',  calicis  me 
transeat. 

492.  Rom.,  tracta;  emenda,  tractu. 

493.  Reg.,  mendose,  Tuased  jam  veniat.  Olt.,  Jam 
tua  sedveniat.  Edili,  Sed  tua  jam  veniat.  In  Rom. 
iuvenio  sciipturam,  quae  magis  probetur,  Sed  tamen 
advenial  polius,  quam  nostra  voluntas,  —  Quo3  tibide- 
creta  est   tunlis  sentenliu  rebus. 

495.  Poelmann.  pro  d.  s.,  Torn.,  Ald.,  Bas.,  an- 
helus  ;  mss.,  cum  aliis  edilis,  anhelis. 

496.  Keg.,  Prostratis ;  alii ,  Proslratos.  Bndius 
lerrm  adverbialiter,  sicul,  humi,  vel  in  dativo,  ut 
Virgilius  libr.  v,  vers.  48,  Condidimus  lerra.  Pleri- 
que,  terra. 

497.  Reg.,  Rom.,  non  esl  mihi  ponere  virtus  cum 
glossa  in  Reg.,  virtus  -vobis.  Olt.,  cum  editis,  non 
esl  tibi  ponere  virlus.  Priori  leclione  aptins  exprimi- 
tur  senientia  Evaugelii  Mattli.  xxvi,  40  :  Sic  non  po- 
tuistis  una  hora  vigilare  mecum?  Ac  notandum,  pro 
mecum  a  Juveuco  poni  mihi  eadem  sigiiificatione".  In 
nonnullis  versionibus  aniiquis  legitur  potuisti,  sed 
in  aliis  etiam  antiquis,  et  in  Vulgata,  necnon  in  lex- 
lu  graeco  poiuisiis. 

.'.(»1.  Rom.,  sed  labat  debile  corpus.  Reg.  ,  Ottob., 
Torn.,  Daventr.,  Ald.,  Bas.,  sed  corpus  debile  labat. 
Fabric,  Hailam.,  Poelm.,  sed  corpus  debile  lapsai  ; 
Weslh.  in  texiu  debile  labat  ,  ad  marginem  debile 
lapsat.  Melri  regulam  magis  serval  lapstit,  quam  la- 
bal.  Vide  1.  n,  vers.  457. 


NOT^l. 


475.  Prudenliiis  bymn.  i  Cath.  vers  13,  Yox  ista, 
qua  slrepuntaves,  —  Stantes  sub  ipso  culmine.  Virgi- 
lius  1.  vni,  vers.  456  :  El  malutini  volucrum  sub  cul- 
mine  cantus. 

476.  Sumere  morlem  :  vide  lect.  var.  nd  I.  n, 
vers.  195. 

479.  CAPUT  XIII.  Jesus  secedit  in  villam  Gethse- 
mani,  el  in  horlo  orat  Vutrem.  Mallb.  xxvi,30; 
Marc.  xiv,  42;   Luc.  xxn,  40;  Joann.  xvui,  i. 

487.  Morle  tenus,  usque  ad  mortem.  Consule 
comiiienl.  ad  Prudent.  liviini.  10  Pcrist.  v.  45. 


D  492.  Mutatur  numerus  me,  et  mox  nobis  :  de  qua 
mutatione  vide  not.  ad  Dracont.  Eleg.,  siveSatisf. 
vers.  19  ei2!)9. 

493.  Adveniat,  eveniat,  liat. 

495.  CAPUT  XIV.  Judas  Jesum  osculo  tradit. 
Maith.  xxvi,  40,  etc. ;  Marc.  xiv,  45;  Luc.  xxn,  27; 
Joann.  xvm,  9. 

498.  Tantis  sub  casibus :  Virgilius  1.  iv,  JEn.  vcrs. 
560  :  Sate  dea,  potes  hoc  sub  casu  ducere  somnos  ? 

5(11).  Lubricum  subslantivi  more  mulli  idonei  au- 
ctores  dicunt  apud  Cellarium,  ct  lexicographos. 


121  EVANGELICjE  HISTORLE  LIB.  IV. 

Secessit  rursussecreti  niontis  in  arcem,  A  515  Signa  scquebanlur  Judac  promissa  furentis. 


322 


Orabatque  Patrem  :  Rerum  miiissime  rector, 
Hunc  quoniam  calicem  non  est  transire  pole- 

[  stas, 
505  Jam  lua  proveniat  nostra  de  sorle  voluntas. 
Rursus  discipulos  somni  sub  pondere  pressos 
Invenit,  et  rursus  idem,  genitore  precato, 
Alloquiiur  fesso  nexos  languore  quietis  : 
Jam  dormire  licet,  sociosque  revisere  vestros. 
510  Nam  venit  ecce  ,  meum  qui  dedat  ad  omnia 

[corpus, 
362  Qu?e  niaculata  meis  imponet  factio  mem- 

[  bris. 
Cum  dicto  Judas,  numero  stipante  calervae , 
Advenil  procerum  jussu,  populique  ferocis. 
Pars  strictisgladiis,  pars  fidens  pondere  clausse  B 

LECTIONES  VARIANTLS. 
putestas;  Rom.,  cum  edilis, 


Oscula  nam  pepigit  sese  conlingere  Christi , 
Quo  facile  ignotum  caperet  miserabile  vulgus. 
Ille  ubi  dissimulans  blanda  cum  voce  salulat, 
Attigit  et  labiisjusti  venerabilis  ora, 

520  Continuo  Cbrislus  :  Totum  complere  licebil, 
Huc  venisse  tuo  quaecumque  est  causa  paralu. 
363  In.jecere  manum   lurbae ,    Christumque 

[prelienduni. 
Tunc  e  discipulis  unus  fulgenle  machcera 
Occurrit  vatis  famulo  sublatus  in  iram, 

525  Tempore  et  excussam  rapuit  vi  vuineris  aurem. 
OlliChrisius  ait  :  Gladium  lu  ponito,  noster  : 
Nam  quicumque  ferox  conQdet  vindice  ferro, 
Hunc  justi  similis  ferri  vindicta  manebit. 
An  ego  non  possim  cceleslia  castra  vocare, 


501.  Reg.,  Oitob. 
facultas. 

505.  Mss.,  cum  Torn.,  proveniat ;  Had.,  Poelm. 
in  tcxtu  pmveniat;  Ald.,  Bas.,  Poelm.  pro  d.  s., 
perveniat.  Haec  discrepanlia  inde  provenit,  quod  in 
mss.  codicibus  pro,  prce,  et  per  in  nexu  lillerarum 
non  dissimili  modo  saepe  scribunlur. 

507.  Reg.,  Ouobon.,  Davenlr.,  rursus  idem.  Rom., 
cum  plerisque  edilis,  isdem,  vel  iisdem.  Magis  placet 
idem,  nempe  Chrisius,  ut  explicat  glossa  in  Reg. 
Fabricius,  ul  puto,  ex  conjeclura  edidit,  et  rursus 
per  idem. 

508.  Ald.,  fessos  nexo.  In  Reg.,  mendum,  longuore. 

510.  Rom.,  Jam  venit ;  alii,  Nam  venit.  Poelm.  pro 
d.  s.,  ilte;  in  textu,  ecce,  cum  reliquis.  Rom.,  Reg., 
Oitob.  a  sec.  m.,  Fabr.,  dedat.  Ou.  a  pr.  m.,  dedit. 
Plerique  editi,  tradet.  Fortasse  ex  mss.  resnibendum 
est,  qui  dedel,  vel  dedit  in  prajsenti  a  dedo.  Bene 
etiam  est  dedat  eadem  significatione,  ac  dedet.  Confer 
var.  lect.  ad  vers.  442  h.  1. 

511.  Olt.,  et  a  pr.  m.  Reg.,  imponit.  Reg.  a  sec. 
m.,  Rom.  cum  ediiis,  imponet. 

512.  Ald.,  Hoc  dicto;  Bas.,  Quo  dicto.  Mss.,  cum 
aliis  editis,  Cum  dicto,  quam  scripluram  probam  esse 
ostentli  ad  1.  n,  v.  597,  Cum  dicto,  etc,  uti  eiiam 
Aldus  legit  eo  loco.  In  Rom..  misero  pro  numero 
mendum  est,  ac  forlasse  etiam  caterva  in  Torn.  pro 
calervce. 

515.  Ald.,  Bas.,  Adven.it,  et  procerum.  Superflua 
esl  conjunctio  et. 

515.  Reg.,  sequebatur  ;  alii,  sequebantur. 


516.  Mss.,  Oscula  nam  pepigit  sese  conlingere  Chri- 
sli.  Consenliunt  ediii;  sed  Poelmann.  pro  d.  s.  affert, 
Dulcia  nam  Chrisli  laclurum  se  oscula  pactus.  Reu- 
sdiius  exponit  pepigit,  puta  condilionem  ,  ut  pacem, 
societatem  pangere.  Oscula  pro  ore.  Addit,  binas  lias 
voces  male  intellectas  ansam  muiandi  dedisse.  \e- 
rum  in  diversa  scnptura  Poelmanni  eadem  interpre- 
taiio  iocum  babet. 

518.  Mss.,   ac  multi   edili,    llle  ubi   dissimulans 
blanda  cum  voce  salutat.  Ald.,  Bas.,  Poelm.  pro  d.s. 
Hic  ubi  dixissel  simulata  voce  salulem,  repugnanlc 
Reuschio. 

519.  Reg.,  et  a  pr.  m.  Olt.,  venerabilis.  Olt.  a  sec. 
m.,  Rom.  cuin  ediiis,  miserabilis,  nempe  Judas  mi- 
serabilis,  ut  ante  vers.  517,  Quo  facite  ignotum  cape- 
ret  miserabile  vulgus,  et  de  ipso  Juda  vers.  441,  Mi- 
serabilis  ille  per  cevum.  Mhilominus  malo  jusUvene- 
rabilis. 

525.  Reg.  scribit  macera:  Rom.,Ott.,  machera. 

524.  Ald.,  Bas. ,  famulo,  et  sublatus;  Mss.  cum 
aliis  editis,  famulo  sublalus,  quod  meliori  sensu 
procedit. 

525.  Mss.  cum  mullis  editis ,  cl  excussam  :  Poel- 
mann.,  in  lexlu  cum  aliis,  et  excisam;  pro  d.  s.  ei 
casatn. 

527.  Mss.,  confidel  :  sic  mulli  editi ,  alii  confidit. 
In  versionibus  aniiquis  similis  varietas  repentur. 
Rom.,  ad  marg.,  judice  pro  vindice. 

528.  Rom.  ad  marg.  Nunc  pro Hunc.  RetineJfftttic. 

529.  Reg.,  possnn;  Oll.,  Fabr.,  possim  ;  Rom. , 
possum,  quod  editi  ]>lerique  praeferunt. 

NOT^E. 


505.  Proveniat,  succedat,  fiat.  Tacitus  1.  n  Hist. 
cap.  10  :  Inani  auxilio,  eliamsi  provenisset. 

507.  Libr.  m,  vers.  85,  pariter  passive,  Genitore 
precalo. 

509.  Conjungit,  et  explicat  verba  Matthrei :  Dor- 
mitejam,  et  requiescite  .  .  .  Surgite,  eamus 


51 1.  Infra  vers.  545  :  Queis  mortem  insonli  possent  D  dictum 


Matih.  xxvi ,  51  seq. ;  Marc.  xiv,  47  ;  Luc.  xxn  , 
49;  Joann.  xvm,  10.  Libr.i,  vers.247,  simili  modo: 
Atque  animam  matris  ferro  fulgenle  mucluvra. 

524.  Yatis ,  sacerdotis.  Badius  ait ,  vatem  Cai- 
pham  vocari  propter  valicinium  :  Expedit  ut  unus 
homo  moriatur  pro  populo.  Sublatus  in  iram;  pulchrc 


impouere  Cltrislo. 

512.  Numero  catence,  multiludine. 

51  i.  Pignorius  de  Servis  pag.  120  seq.  inter  ser- 
vos  militares  rccenset  caculas,  cabmes,  clavatores, 
galearios,  qui  fustibus,  clavisque  ligneis  solerent 
armari  ad  cuslodiam  dominorum,  quod  boc  quoque 
versu  Juvenci  confirmal. 

516.  Oscula  contingere,  ora  conlingcre.  Paulo  post 
vcrs.  519,  Attigit  et  labiisjusti  venerabitis  ora. 

520.  Totum  valel  oinnia.  Exempla  pluiima  dabit 
Wo|ikensius  ad  Sedulium  1.  iii,  v.  115,  Qui  totum 
prwslare  poles. 

521.  Causavenisse,  b.  e.,  causa  veniendi :  paratu, 
appaialu,  ul  alibi. 

523.  CAPUT  XV.  Petrus  auriculum  servo  abscindit. 


525.  Tempore  :  quia  auriculam  unam  abstulit. 
Aliquando  etiam  tempus  in  singulari  ulrumque  tem- 
pus  significai. 

520.  Noster  cum  emphnsi  ponitur.  Terentius , 
Adelph.  5,  8  :  Bonus  est,  noster  est. 

■  rll.  Confidit  vindice  /Vrro.  Kopnigius  probat,  Laiine 
diclum  confidit  cum  ablativo,  ferrum  pro  gladio  ,  ct 
vindex  adjective  recte  poni. 

529.  Badius  notai,  licenter  produci  an,  quao  ex 
ejusopinione  corripi  debet.  Hanc  opinionem  imbe- 
cillo  niti  fundamento,  alibi  ostendi.  Vide  var.  lecl. 
vers.  517,  1.  2.  Coelestia  castra :  sic  angeli  in  sacra 
pagina  vocantur.  Lcgesis  not.  ad  Dracont.  1.  u  , 
vers.  475. 


325  C.  V.  AQUIL 

530  Ei  Patris  innumeras  in  prardia  ducere  lurmas?  ^ 

Sed  Scriptura  meis  complendaest  dcbita  rebus. 

Vos  autem  stricto  qui  me  comprendere  ferro  , 

364  Fustibus ,  et  gladiis  concurritis,  en  ego 

[  vobis 

Occurri ,  templi  media  qui  semper  in  arcc 
535  Vobiscum  residens  docui ,  nec  talia  quisquain 

In  solum  lanlis  circum  latranlibus  ausus. 

Discipuli  passim  Chri.-to  fugere  relicto. 
J.imque  Caiphsca  sieteral  Salvator  in  aula  : 

Convenere  omnes  Scribse,  proceresque  vocati. 
540  At  Pelrusionge  servans  vcstigia  solus. 

Occulte  mcestus  sedit  cum  plebe  minislra  , 

Exiremum  opperiens  lanto  sub  luibine  finem. 

Ecce  sacerdoles  falsos  eonquirere  lesies 


.  JUVENCI  324 

Ineumbuni ,  fielasque  volunt  contexere  causns, 

543  365  Ql,e»s  mortem  insonii  possent  imponere 

[  Cbrislo. 
Sed  nullus  lanto  visus  satis  es^e  fnrori. 
Ultima  prosiliunt  testes.  qui  dicere  Chrislum 
Audisseut,  templum  quod  solus  verlere  posset, 
Et  versum  trinis  iternm  inslnurare  diebus. 

550  Ipse  sacerdotum  princeps  urgere  lacefilein 
Insistit  fervens  furiis,  ac  talia  fatur  ! 
Cur  nihil  ad  tantas  nunc  respondere  querelas 
Convictus  veris  procerum  sub  teslibus  audes? 
Adjurabo  tamen  summi  per  rcgna  Tonanlis, 

558  Ul  faleare  palam,  si  fas  te  credere  Chrislum. 
Ille  dehinc  tali  compellat  voce  superbum  ! 
Isihcec  sola  tibi  procedunt  pectore  verba 


531.  Poelm.  pro  d.  s.  dedita, 
debitu.  Pieuschius  non  inc.ongruam  vocem  dicit  esse 
dedim,  sed  legendnm  debiia  ex  Millluo,    Quia  sic 
oporte!  jieri. 

55-2.  Ald.,  Bas.,  Toru.,  Fabr.,  Poelm.  pvo  d.  s.  , 
sic  legunl ,  ei  iiiierpungunt :  Vos  autem  striclo  quid 
me  comprendere  ferro,-Fustibus .  ei  gladiis  concurri- 
lis  ?  En  ego  vobis  —  Occurram ,  vel  Occurro.  M^s. 
cum  aliisediiis  :  Yos  aulem  stricto  qni  me  compren- 
dere  ferro, — •  Fustibus  et  gladiis  eoncurrilis,  en  ego 
vobis — Occurram,  vel  Occurri.  Roin,  :  Vos  aulcm  qui 
me  stncto,  eic.  Prior  leclio  planior,  el  clarior  esl  : 
sed  altera  verior  videlur. 

534.Fabr.,Otruno;  Reg.,  et  ex  correctione,  Ou., 
Occurri.  Rom.,  Olt.  a  pr.  in.,  cum  plerisque  ediiis  , 
Occunam. 

r»ri!j.  Ald.  ct  plerique  edili ,  Insonuil.  Poelm.  pro 
d.  s.,  Toni.,  In  solum,  quod  a  Reuschio  eliain  edi- 
lum,  dissenliente  Gallandio,  qui  id  sine  auctor iiate 
codicum  facium  pulat.  Nosiri  f|iiiilem  cotlices  ita 
oinnes  legunt,  et  in  R>g.  glo-sa  eslm  solum-  contra 
me,  cum  esscm  solus.  Rom.  et  Oil.,  a  pr.  m.,  latran- 
tibus,  qood  COrreclum  est  pcr  lulratibus,  ui  plerique 
lcgunt.  Vernin  mihi  multo  mngis  arridet  latranlibus, 
nimirum  (ot  circuiii  lalrantibus,  quod  placebat  eiiam 
Roenigin  ,  qui  cx  epist.  130  Augustini  evcitat,  Cr- 
cnmtalrnnles  li  eraii  i.  Melius  tamen  esl  eiicum  adver- 
bii  more  accijiere.  Non  dissimnlaridum  (aineii,  tatra- 
(ttsoccurrereh.  l.vers.  li-  Taiti  pro  tot  uuilii  s< np- 
lorai  Latini  dixerunt,  dixit  etiam  Jnvencis  hoc  I. 
vers.  400.  Muili  edili  habent  audax;  sed  mss.  ctnu 
aliis  editis  exhibent  ausus,  quod  in  nostra  lectione 
omnino  retinendum  est. 

538.  Rom.,  Ott. ,  Reg.  siiprn,  Cuiphea,  vel  Cay- 
phea.  Reg.,  in  texlu,  Caiplta.  Edli,  Caiph&a.  Rom., 
Oit. ,  cum  nonnuIHs  editis,  astitcrat.  Reg.  cum  aliis 
edilis,  ste.terat. 

559.  Wesihem.  Cum  venere;  nd  marg. ,  Convenere. 
Heusehius  pftfeferf  Cum  venerc,  (jnTa  pulat ,  id  sen- 
sum  exigere.  Mihi  aliud  visum. 

iNOT.^E 
538.  CAPLT  XVI.  In  domo  Caiphtr  condemnatur, 
blasphemalur ,  cwditur.  M.tuh.  xxvi,  57  seq.  ;  Marc. 
xiv,  ..Oseq.  ;  Luc,  xxn ,  54;  Joann.  xvni,  2i. 

n  ;£n.  vers.  711  :  Ellongeservel 


LECTIONES  VARIANTES. 
in  te\tu  cum  aliis  B      540.  Nonnulli  editi  parun 


commode  dislinguunt 
vestigia,  solus — Occulte  mwsius  sedit,  eic. 

546.  Ott.  nullo ;  a  m.  sec.,  recie,  nullus.  Reg.,  vi- 
sus  superesse,  quod  ita  fortasse  a  pr.  m.  fuil  in  Oti. : 
Alii  visus  satis  esse. 

547.  Reg.,  Olt.,  Torn.,  Ald,.  Ulihna  prosiliunt. 
Roin.,  mendose,  Ullinti  prosiliuiit.  Bns.,  Ultimo  pro- 
siliutit,  qii"d  susliueri  posset,  corrcpia  ultima,  ut  in 
poslirmo.  Fabr.,  Uadam.,  Poelm.,  ef  alii,  ut  huic 
difficultati  occurrant,  leguni  Tandem  prosiliunl.  Sed 
deserend;»  non  csl  scriptitra  codicuin  veterum  Ul- 
tima  prosiliunt,  ubi  noniiur  Ullima  atlverbii  moie,  ui 
in  re  simili  dictuin  ad  vers.  190  h.  1.  in  Reg.  glossa, 
ultima — atlverbium,  postremo.  iieiiscliius  eliain  hunc 
grajcismum  r<;cipit,  sed  simul  irotat,  ultimoel  ultime 
indeui  recte  dici.  Adverbia  enirn  in  o  et  e  ttfvthjhid- 
rcs  bievi  mora  inierdum  efferebant.  Reg.,  Ott.,  df- 
cere  Jesum.  Rom.  cum  ediii ',  dicere  Christum. 

948.  Oitob.  a  pr.  m.,  Westh.    iu    lcxlo,   possil : 

p  communis  sciiplura  possel. 

^      5:9.  Ald.,  Bas.,  Weslh.   in  textu,   Rom.   Sl   sec. 
m.,  lernis.  Pleritpie  mss.  et  editi,  trinis. 

555.  Roiii.,  Elicasque  palam  i  melmS,  Ut  ftileare 
palain:  Oit.,  a  sec.  m.,  ciun  ediiis,  sf  fas  te  credere 
Christum.  Reg.,  si  fas  esl  le  credere  Christum,  repn- 
gnanie  meiro,  quod  eiiam  a  pr.  m.  fuit  in  Olt.,  ut 
videiur.  Rom.,  si  fas  est  credere  Claisnan. 

.').')7.  Rom.,  Reg.,  Ald.,  Torn.,  Isla  harc.  Otl.  et 
alii,  Isihccc.  Mss.  et  editi  sic  dislingiinl  :  Isihwcsola 
libi  procedunt  pectore  vcrba. —  Vera  lamrn,  elc.  Sed 
inlerpuiigeuduni  censeo  cum  Reuschio  :  Isllucc  sola 
tibi  procedunt  pectore  verba — Verw.tamenvenict,  c;c.  ; 
vel  cum  cod.  Reg.,  Veratuo:  veniet,  etc.  Sed  Vera: 
tamen  veniet  magi>  Evangelii  verbis  consenlaneum 
est.  Miilb.  xxvi,  6i:  Dicit  ilti  Jesus  :  Tu  dixisti  : 
verumtamen  dico  vobis,  etc.  In  nonnullis  aiitein  vete- 
ribus  versionibus  legitur,  Tu  dixisti :  amen  dico  vo- 
bis.  Verba  Salvaloris,  Tu  dixisti,  continenl  respon- 
sionem,  qua  concedii  verum  esse  id,  quod   Pontifex. 

D  inierrogabal,  uiinirum  se  esse  ClirisluinFilium  Uei  : 


540.  Virgilius, 
ves'igia  conjux. 

54t.  Minisira  adjective 
1  ni,  vers.  642 

542.  Turbine  :  Ovidius  , 


vide  nol.  ad   Draconi. 
.  \n.  Met.  vi  rs.  (II  i,  At- 


lonilus  ttmto  mserariuM  turbine  rerum.  Frcfpieus  est 
usus  huUis  noin.nis  in  liac  lr;mslaia  signili< -atione. 

544  lncuiiibanl  eum  inlinilivo.  Viigilius,  I.  iv 
Georg.  \ein.  S49i  Incttmbcnl  generis  lupsi  sarcire  rui- 
nas.  Contexere,  confingere.  Cicero  pro  Dejolaro,  c.0: 
Quam  festive  crimen  contexiturl 


545.  Confer  vers.  511  h.  I. 

551.  Insisto  pro  persto,  persisto  cum  infinitivo  frc- 
quens  csl. 

555.  Veris  snb  testibus  :  explicnt  Rcnschiiis  :  quia 
Christus  eos  falsilatis  non  argueb;it,  rogatur,  iium 
tacendo  veruni  illorum  lestimonium  esse  faienur. 

.j.')i.  Maltlncis  ait  :  Adjuro  te  per  Deum  vivum.  Ju- 
rare  auicm  ner  ctelinn  jurameiuiim  vernm  est.  Sic 
Juvencus,  libr.  i,  vers.  574:  Nec  fas  est  Jiomini  cce- 
lum  jurare  per  aitum,  —  Quod  sedes  Domini  est. 

.').')'>.  Si  fus,  h.  e  ,  an  fas,  more  Griecornm,  ut  I.  n, 
vcrs.  H-2:  Si  credunl  pro  an  crcdunl,  tit  m ■illi  le- 
gunl. 


525  EVANGELICiE  HISTORLE  LIB.  IV. 

366  ^era  :  *atnen  veniet  vobis  visenda  per  A 

[auras 

Majestas  prolis  hominis,  cum  dextera  sanci?e 
560  Virluii  assidet  sub  nubibus  ignicoloris. 

Talibus  auditis,  scindit  de  pectore  ve»lem, 

Insultat  furiiSj  et  ca?co  corde  sacerdos, 

Alque  ait ;  Audislis  pugnanlis  fceda  profani 

Verba  Deo  :  polluta  malis  consurgat  in  iras 
565  Religio,  etvestram  cuncti  jam  pandiie  mentem. 

Conclamanl  omnes,  morlique  addicere  cerlant. 

367  Tum  sanctam  Christi  faciem  spuia  im- 

[  proba  compleni, 
Et  palmae  malis,  colapbique  in  verlice  crebri 
Insullanl,  verbisque  omnes  illudere  ceriant. 
570  Cbriste,  prophetabis,  cujus  libi  palma  sonarii. 


526 

At  Petrum  mulier  iristem  quod  viderat  inlus, 

Tune  eiiam,  juvenis,  fueras comes  additus,  in- 

[<|iiit, 
Isti,  quem  ludens  procerum  senlentia  daninai? 
Hle  negat,  leetisque  foras  se  proineie  leniat. 
575  Ecce  sed  egressum  primo  sub  luinine  cernens 
Altera  consimili  prodebat  voce  ministris. 
Rursus  ait,  jurans  illuin  se  nosse  negabal. 
368  Tum  percuiiclaiitum  mulii  aceessere  se- 

[  quenles, 
Eque  sonovocis  sese  cognoscere  dicunt, 
580  Cunctu  Galikcam  slreperent  quod  verba  loque- 

[  lam. 
Et  Peirus  jurans  devotis  omnia  verbis 
Nescire  affirmat,  quisquis  foret  ille,  negando. 


LECTIONES  YARIAKTES. 


adeoipie  adjeclhum  vcra  coiijlingendum  es!  cnm 
verbu,  procserlim  quia  vocabuluni  sola  indicat,  solum 
id  vere  a  Poniitice  dicium  fuisse. 

558.  Reg.  et,  ut  videtur,  Oll.,  a  pr.  m.,  Veraluo 
veniet  vobis.  Rom.,  Oltob.  a  sec.  m.,  cum  editis, 
Yera  tamen  veniel  vobis. 

-V>9.  Reg.,  Oitc.b.,  Torn.,  Rom.,  Majestus  prolis 
houtinis  cum  dexteru  sancia?  —  Virtuti  ttssidet  sub 
nubibus  igntcoloris.lw  Rom.,  protcs  pro  prolis.  Poelm., 
pro  d.  S.  :  Majestas  prolis  hominU  dttni  dexlera  sanc- 
tx  — Virtutis  siclel  sub  nubibus  ignicoloris.  Poelm.  in 
texiu,  Fabr.,  Hailam.,  Majestas,  proles  homi/iis  vir- 
tntis  ad  ttltcc —  Cum  sedeat  dcxtrum  per  nubes  igni- 
colores.  Sic  Ald.,  Daventr.,  Reusch.,  Bas.,  sed  ho- 
minis  proles  pro  proles  liominis.  Scriplura  mss. 
exemplarium  relinenda  est,in  quaassidet  esl  fiiturum 
ahassido,  assidis ; el  ignicotoris  esl  ab  ignicolorus,  quo 
vocalmlo  usns  esl  Juvencus  h.  1.  vers.  155;  Dextera 
non  est  siibslantive,  sed  adjective  aceipiendum,  sci- 
licet  ctim  majeslas  prolis  hominis  dextera  assidet 
sancte  virluii  :  sic  enim  reddit  verba  :  Scdentent  a 
dcxtris  vhtutis  Dei. 

r.liT).  Reg.  et,  a  pr.  m.,  Rom.,  auditis  :  rafeleri  au- 
dislis,  quod  niagis  accedit  ad  senlentiam  Evangelii, 
etiam  in  aniiquis  versionibus. 

*>6i.  Reg.,  Rom.,  Ald.,  pollula  magis  :  alii  cum 
Olt.  poltuta  malis. 

565.  Rom.  victi :  emenda  cuncti. 

568.  Mss.,  El  patmce  malis.  Eii\u,  Etputnuv  inmalis. 


B  570.  Mss.  nosiri,  cnjus  ti!  i  pdtiha  sbharit.  Alii 
edili,  cujus  te  palma  ccctdil,  quod  aiL  Reusehiu  l,- 
pere  glossam  :  qtii  sCripturaiii  nosfram  confinuau-x 
Oviilio  Mer  nil.  ep.  10,  vers.  15  :  Prolinus  addttctis 
sonuerunt  peclora  palmis.  Frequentius  sono  habel  so- 
ntti,  >ed  liabei  eiiam  sotitivi. 

;>71.  Mss.  nosiri,  Ad  Petrufn.  Ediii,  At  Petrunt. 
Rom.,  videril ':  alii,  viderat. 

572.  Rom.,  Reg.,  et,  a  pr.  m.  Ott., Tiihc eiiam 
juvenis,  quod  inlclligo  sine  inlerrogalione,  ui  in 
Evangelio  :  El  lit  cttni  Jet,u  Gctlihvo  eras.  Oll.,  a  see  .m. 
cumeditis,  Turie  ciiam.  efe.  cuin  interrogationfs  uola. 

575.  In  Heiinst.,  laudens,  ex  quo  Reiisehius  su- 
spicatur  gauderist  Sive  hoc,  sive  ludens  opponilur 
Peiro  tristi. 

.')76.  Rom.,  Altera  lum  simiti  :  alii,  Allera  consimiti. 

577.  M^s.,  liursus  ail,  jurans.  Sic  plures  editi  : 
nonnulli,  Rursus  perjurans  cuni  Toin.,  Poelm.  pro 
d.  s.  Mss.  nostri,  hegabal :  cdili  aiii  sic;  alii,  ne- 
gavil. 

57S.  Rom.,  Tumpercunclantum;  Reg.,  Ald.,  Tiim 

P  percontantuin^Od./Ttnnpcrcuittantum.  Plerique  editi, 

^1  Tunc  percuncttiluin,  Vcl  percontalum,  quod  si;   i  um 

vult  Oiueisiu    contra  Badiiun,  qui  passive  aecipiebat. 

Rom.,  Ald.,  Bas.,  freqiiehlei.   Alii  mss.  et  cdili,  se- 

quentes. 

579.  Fabr.,  Deque  sono  :  Rom.,  Atqui  sono.  ex 
quo  conjicio  Atque  sono.  Plerique  mss.  et  edui,  Eque 
sono. 


NOT/E. 


560.  Confer  vers.  155  h.  i. 

563.  Pugnanlis  Deo  :  h.  e.,  repugnantis,  adver- 
sanlis.  Poeiicum  est  hoc  sensu  pugnare  einn  dalivOj 
sed  a  miiltis  usurpatum,  C  uullo,  Virgilio,  Ovidio, 
Statio,  Silio  :   adeoque  eleganler  sic  adhibelur. 

.')6i.    Libr.  u,  vers.  697  :  Pollula  malis  generatio 


viderat  inlus   Supra,  vers.  541  :  Occulte  ttnhttu  sedit 
cutn  ptebe  ministra. 

574.  Supra,  vers.  39 1,  Tuque  ipse  fvras  te  prome 
sepulcro. 

57Ss  Marcus  posl    primam   negalionem   ait  :   Et 
exiil  foras  antt  atrium,  et  galtus   cantavi'.  Juvem  us 
qu&ril.   Iloc   I.  iv,  vers.   615  :  Ptebs  incensa  malo ;  ry  exponit  primo  sub  limine.   Recesseral  efgb  ab  alrio 
lib.  i,  vers.  555  :  Sequis  consurgere  in  iras — Audeat.      Petrus,  M  in  vestibulo  domus  iteruin  mterrogatur. 
568.  Colaplii  infligiintur   manu    in  pugiium  com-      H aithaeus  ila  narrai  :  Excunte  autem  flW  junuam,  vi- 


pressa ;  alap.c  manu  expansa*  ei  in  maxillnn  in 
cussa.  Utrumque  Juvencus  expbcat,  uii  Sedulius 
I.  v,  vers.  96:  Non  denique  passim  —  Vcl  eolapkis 
pnlsare  capul,  vel  ccedere  ptilnth,  — Attt  spuere  in  fa- 
cient  plebs  exsecrandtt  ijuiecit. 

.'.70.  Prophetabh  :  ile  \\<\c  verba  dixi  in  comiuenl. 
ad  Prudenl.  hymn.  15  Perisi.  veis.   101 . 

571.  CAPUT  XVII.  Pelrux  ter  Chris  um  abnegat. 
Mauh.  xxvi,  69;  Mar» .  xi\,  6»;  Lue.  x.xn,  -S5; 
Joann.  xvin,  15i  Juveneus  probabileni  riiionem  al- 
ferl,  cnr  ancilla  cngnoveril ,  Petruin  di^cpiiluni  Jesu 
esse,  Tristem  qnol  ciderui.  MaltluiMis  ;\il  :  Pclrus 
vero  scdebal  fnrin  iu  utiio,  \idcli»el  exlra  Imnin. 
in  ipio  Christus  inierrogabalur,  f-ed  in  alrio,  adco- 
que  inlra  palalium,  cpiod  ait  Juvencus,  Tristem  quod 


dil  cum  alia  ancilta,  eic. 

581.  Devolis  verbis  :  Maithams  ait  :  C.trpit  detes- 
tctri,  et  jurtirc.  Marcus  :  Illc  aulem  ccepii  artulhemuH- 
zare,  et  jttrare.  Yersiu  1 1 : 1 1 a  Mattli.i  :  Tttnc  ctvpil 
dcvoture  se,  et  ju.are.  quod  non  no^cl  liomiucni. 
Idem  verbuni  devotnre  se  legitnr  in  V<rsin)ie  rfeleri 
Marci.  lnde  Juveneiis  Mimpsit,  jurans  SevVfis  otiMia 
verbis ;  Peli  us  eniui  se  diris  dcvovel  at,  atijue  oroiihl 
niala  sibi  preeabaiur,  si  verum  iii  n  erit,  ijrrotl  as- 
screbat.  Proprie  devoius  e-t  diris,  el  impn  Cationi- 
bus  impclitiis  :  qiio  S'iisu  passim  oiriirii;  hOt  '  er 
biuii  apiid  aniii|ims.  Caiullus,  earni.  i  .").  flc  nUptrrs 
Pel.  el  Tbet.,  veis.  135  :  Immcmor,  ub  dvvotu  Uti- 
mum  perjnria  porlas.  Apud  Juvenrtni;  devoli*  veibis 
videiur  positumpro  verbis  quibus  Peirus  se  devovii. 


327  C.  V.  AQUIL 

llanc  vocem,  plausum  qualiens  sub  culmine  ^ 

[lecii, 
Ales  prosequitur  cantu,  mentemque  Simonis 
585  Circurastant  tristem  vera  praesagia  Chrisii ; 
Egressum  dehinc  ploraius  habebat  amarus. 
369  Sidera  jam  luci  concedunt,  et  rapidus 

[sol 
Progreditur,  radiis  terras  trepidanlibus  implens. 
Jainque  e  concilio   Chrislum  post   terga  re- 

[vinctum 
590  Praesidisad  gremium  magno  clamore  iraliebant. 
Interea  celsum  Dominus  stans  ante  tribunal 


.  JUVENCI  328 

Talia  Pilati  verbis  excepit  lesus  : 

Tu  rex  Judrcse  genlis ,  quod  dicitur  ,  aslas  ? 

Respondit  Chrislus  :  Vestris  hoec  audio  verbis. 
595  370  Exi°  terribilis  justi  accusatio  surgens 

Infremit,  et  sanctumscelerum  facundia  pressat. 

Respondere  nihil  trucibus  dignatur  Iesus. 

Pilatus  quserit ,  qu;c  sit  tum  causa  tacendi. 

Ille  magis  perstans  iniranda  silentia  servat. 
000  Solemni  sed  forte  die  concedere  leges 

Unum  damnati  capitis  de  more  jubebant. 

Et  fuit  in  vinclis  famoso  nomine  latro  , 

Quem  Christo  infensus  populus  dimittere  vikc 


LECTIONES  YARIANTES. 


585.  Rom.,  Circumstant  verba  trislem  pnesagia 
Christi.  Reg.,  a  sec.  mss.  Circnmstanl  irislem  vera 
prcesagia,  sed  fortasse  fuit  verbis  pro  vera.  Oll.,  iri- 
siem  muneri  pnvsagia,  diversa  scriplura,  vel  cor- 
rectio  ibidem  apponitur  verbis  pro  mnneri,  quod  g 
certe  ineplum  est.  Edili  Circumstimt  tristem  verbis 
prcesagia  Chrisli.  Malo  tristem  vera  prcesagia,  produ- 
cta  ultima  in  vera  tum  ratione  ciesurce,  tum  ob  duas 
consonantes  dictionis  seuuentis.  Vel  veri  pro  vera. 

586.  Editi  plerique  :  Egressusque  deliinc  ploralus 
fuditamaros.  Rora.,  Ottobon.,  Reg.,  a  pr.  m.,  Torn.: 
Egressusque  dehinc  ploratus  habebat  amaros.  Vera 
quidera  ratio  prosodise  vetat,  corripi  uliimam  in 
ploratus  numeri  pluralis,  sed  apud  poetas  sequioris 
ievi  nonnulla  exempla  similia  occurrunt.  Posset  igi- 
lur  haec  scriptura  sustineri.  Nihilominus  prsefero 
correclionem  codicis  Reg.  veteri  raanu  factam  : 
Egressumque  dehinc  ploratus  habebal  amarus,  cum 
glossa  Egressumque —  Petrum. 

587.  Mss.  nostri  ,  jam  luci,  sed  in  Reg.  forlasse 
fuit  lucis.  Ex  editis  aliijam/ucj,  alii  jam  cceli,  ex  quo 
aliquis  conjicere  poteril  jaro  ccelo.  Sed  bene  est  jatn 
luci  concedunl,  quod  verbum  ponitur  pro  ccdunt.  Sa- 
balierus,  lucis ,  minus  bene. 

588.  Mss.,  Alil. ,  Ras.  ,  trepidantibus.  Torn.,  Da-  C 
ventr. ,  Reusch.  ,  Poelmann. ,  et  alii  ,  crepilanlibus. 
Pnestat  legere  trepidantibus,  videlicet  tremulis.  Non- 
nulli  malunt  vibrantibus.  Barthius,  I.  vill  Advers.  c. 

i,  tuetur  crepitantibus.  Elsi  enim,  inquil,  nerao  un- 
quam  crepitanlem  solem  audiverit,  quia  lamen  pra> 
cellentissimus  ignis  est ,  poeta  hoc.jure  suo  illi  tri- 
buit,  quod  flammae  florescenlis  proprium  esi. 

591.  Rom. ,  celsus:  melius  celsum.  Reg. ,  stctil  : 
alii  ,  stans.  Verum  si  versu  seq.  legas  Talibus  exce- 
ptum,  etc.,hoc  loco  reponere  debebis  stelii  pro  slans. 
Sabatierius  edidit  dominum  stantem. 


592.  Reg. ,  Poelm.  in  lextu  ,  Fabr. ,  Hadairi. , 
Talibus  exceplum  Pilalus  vocibus  ursit.  Sic  Torn.  , 
sed  orsit,  quod  inendum  videtur  pro  ursit,  uli  in  Sa- 
baiierio  arsit.  liunc  versura  planura  esse  confirmat 
Reuschius ,  si  exceptum  capiamus  pro  auditum.  At- 
que  ila  crebrior  Chrisli,  vel  Jesu  denomiualio  de- 
vitatur.  Rom. ,  Oitob. ,  Ald. ,  Bas. ,  Talia  Pilali  ver- 
bis  excepit  Icsus.  Daventr.  ntramque  leciioncm  con- 
jungit :  stans  anle  tribunal  ,  —  Talibus  exceplum  Pi~ 
lalus  vocibus  ursit ,  —  Talia  Pilaii  verbis  excepil  Jesus. 
— Tu  rex,  elc.  Ita  eliam  Badius.  Codices  Reuscliii 
nostrisconcinunt.  Sensus  est :  Jesus  audivit  talia  ex 
verbis  Pilali. 

593.  Mss.  nostri,  Ald. ,  Bas.,  Poelm.,  pro  d.  s.  , 
quod  diciiur.  Torn.  ita,  et  dislinguit  geulis  (quod  di- 
cilur)  astas  ?  ln  Reg.  glossa ,  qued  —-  diclum.  Alii 
editi  ,  qui  dicitur. 

594.  Reg. ,  Ott.  ,  Respondil  Jesus ,  quod  Juven- 
cum  non  redolet  :  nam  is  trisyllabum  nomen  lesus 
saepe  alias  effert. 

590.  Mss.  nostri,  scelerala  facundia  ,  Tom.  scele- 
rosa  facundia.  Editi  plerique  ,  mendax  facundia  , 
quod  metri  legibus  congruit.  Scelerata,  aut  scelerosa 
facundia  non  lacile  ad  prosodiae  regulas  sustineri  po- 
terit.  Sed  cum  ea  lectio  auctnritate  codicura  innita- 
lur,  libet  inde  colligere  et  sanctum  scelerum  facundia 
pressal,  nimirum  scelerum  pro  sceleralorum.  Vide  var. 
lect. ,  ad  vers.  044  h.  1.,  et  not.  ad  Draconi.  1.  u  , 
vers.  421  :  Inter  lot  sceierum  turbas  pius  unus  ,  et  in- 
sons.  In  Rom.  mendum  est  perstat  pro  pressat. 

598.  Fabr. ,  quaril,  qu&nam  sit  causa.  Rom.  cor- 
rupte,  Pilatus  quce  tum  sit  causa  lacendi.  Ald.  ,  quw- 
rit  quoi  lum  sil. 

001.  Fortasse  ,  Unum  damnalum  capilis. 

003.  Reg. ,  infessus :  lege  infensus. 


WTJE. 


583.  De  plausu  avium  vide  not.  ad  Dracout.  I.  i, 
vers.  257.  Supra,  vers.  475,  etiani  collocatur  gallus 
in  tectis  domorum.  Consule  cl.  Franciscum  Cancel- 
lierium,  in  erudito  ebgantique  opere  de  Secretariis 
Basilicae  Valicana^,  1.  n,  c.  14,  ubidispulat,  Cur  ve- 
teres  Christiani  turribus  cam|)anariis  gallos  impone- 
rent.  Montfauconius  in  Bibliotheca  Biblioth.  M^s. 
col.  195,  inter  codices  mss.  Bibliothecse  Vaticanaa 
recenset  opus  in^criptum  :  Quare  gallus  solet  poni 
super  domum  Domini,  i.  e.,  S.  Ecclesiam. 

587.  CAPUT  XVIII.  Jesus  ad  Pilalum  vinctus  du- 
ritur ,  corum  illo  accusalur  ,  ab  eo  interrogalur  ,  an 
esset  rex  Judccorum.  Item  Pilato  dicente  Juda'is,  so- 
lere  eos  tunc  (emporis  unum  ex  coudemnatis  donare 
vita  ,  ulrum  absohi ,  Jesnmne  ,  an  Barabbam  vellent , 
conclamant  Barabbam,  et  Crucifigatur  C/ois/ws.Malth. 
xxvn,  1  seqq.;  Marc.  xv,  1;  Luc.  23  ,  1;  Joann. 
xvni,  2S. 

589.  Virgilius  ,  1.  n  jEn.  vers.  57:  Ecce  manus 
juvenem  interea  post  lerga  revinclum. 


D 


590.  Ad  gremium,  ad  tribunal,  ad  Pilatura  seden- 
tem.  Badius  ait :  ad  medium  complexum  ,  vel  ple- 
nam  potesiatem. 

593.  Astas,  stas  :  quod  verbum  judiciale  esi.  Ho- 
ratius,  1.  i,  sat.  9,  vers.  38:  Inteream  si — )Aul  valco 
stare,aul  novi  dviliajuru.  Polest  eliam  aslas  simplici- 
ter  accipi  proes,  ut  exstas  apud  Dracontium  non  se- 
mel,  ut  ex  Indice  apparet. 

591.  Vestris  pro  luis.  Vide  not.  ad  vers.  492  h.  I. 
000.  Mallhreus:  Per  diem   autem  solemnem ,  elc. 

Mnlli  hinc  colligunt  ,  Chrislum  ipso  die  paschalis 
.liulcorumcrucilixumfuisse  :  quorum  senlentise  favet 
Juvencus  ,  ut  dixi  ad  vers.  429  h.  I.  Alii  a  vespere 
feriae  sextae,  siveejusdiei,  quo  Salvator  mortem  sub- 
iit ,  initium  pasehae  ducunt.  Confer  hac  de  re  dis- 
serlationem  Calmeti. 

602.  Famoso  nomine,  infami.  Mallliaeus  :  llabe- 
bant  autcm  tunc  vinctum  insignem,Qlc.  Famosus  lalro, 
famosus  prcedo  ,  satis  obvium  est. 


m 


EVANGELICiE  HISTORl.E  LIB.  IV.  330 

trncibus  somno  sed  lerriia  visis         A         Qui  regis  nomen  cuperet,  qui  Csesaris  hostem 


Ardebat 
603  Pilaii  conjnx ,  jnsti  discedere  pcena 

Mandatis,  precibusque  viruin  suspensa  rogabat. 

Tum  judex  iterum  procerum   disquirere   men- 

fiem 

Te.ntat,  et  insianli  cuperent  qncm  solvere  pcena, 

Plebis  ad  arbitrium  millit  de  lege  requiri.  ' 
610  Sed  proceres  populum  fusa  auibilione  rogabant, 

371    Latronem  legi  peterent ,   Cbristumque 

[necarent. 

At  postquam  procerum  incendil  senteniia  vul- 

[gns, 

Latronisque  pelit  potius  sibi  cedere  vitam, 

Coiisuluit  pncses  populum,  quid  vellel  Iesu. 

Plebs  incensa  malo,  sarvos  miscere  tumultus, 

Et  crucis  ad  poenas  iterumque,  iterumque  pe-  B 


61 


Coufessus,  sese  proprio  damnaverii  ore. 
Denique  vi  viclus,  detesiatusque  cruenlum 
620  Oflicinm  ,  increpitat,  se  libera  sanguinis  liujus 
Corda  lenere  sibi,  coramque   a  crimine  pal- 

[mas 
Abluit,  ut  genti  lantum  macula  illa  maneret. 
372  H°c  magis  inclamanl  :  Nos,  nos  cruor 

[iste  sequaiur, 
El  genus  in  nostrum  scelus  boc,  et  culpa  rc- 

[  dundet. 
62.S  Pilalus  donat  plebi,  lcgique  Barabbam, 

Et  crucis  ad  pcenam  vinctum  concedit  Iesum. 
Proditor  at  Judas ,  postquam  se  lalia  cernit , 
Acceplo  sceleris  preiio,  signasse  furenlem, 
Infelix  a?gris  damnans  sua  gesla  querelis, 


[lebat         6o0  Projecit  templo  tum  deteslans   argentum. 
LECTIONES  VARIANTES. 


610.  Reg. ,  Olt. ,  Torn.,  Scd  proceres.  Rom.  cl 
plcriqne  edili  ,  At  proceres. 

6li.  Reg.,  negarent,  quod  videlur  fuisse  in  Olt., 
ex  quo  factum  neearent  cum  Rom.  et  editis.  Favet 
texlus  Evangelii  :  Jemrit  vero  pcrderent.  Aliam  le- 
Ctionem  ncgarent  lueri  possuiuus  ex  Act.  Apost. 
III,  15.  14.  Deus  patrum  noslrorum  glorificavit  Fi- 
lium  suum  Jesum,  quem  vos  quidem  tradidistis,  el  ne- 
ga^lis  ante  faciem  Ptlati,  judicante  illo  dimilli.  Vos 
autem  sanctum  et  juitum  negaslis,  et  petistis  virum 
homicidam  donari  vobis. 

61"«.  Rnm.,  Laironis  potiusque  petit  sibi.  Planius, 
alii,  Lalronisque  petii  potius  sibi. 

6li.   Rtim.,  lesnm  :  alii,  lcsu. 

616.  Reg.,  Oitob.,  Rom.,  ilerum,  iterumque.  Sed 
vix  esl  dubium  quin  legendum  sit  cutn  edilis  ite- 
rumque,  iterumque,  i|iiod  meiri  lex  postulat ,  et  ex 
"Virgilio  luvencus  desumit.  Ita  etiam  refert  Ott.,  a 
sec.  m.  Beda  tamen  aliier  in  Virgilio  legebal  de 
Melr.  cap.  de  Aucioiilate  :  n,  ubi  voluit,  in  fine 
verbi  positam  a  supervenientisvocabuli  absnmpticnere- 
seriavit  (Virgilius,)  ut  :  Iterum  iterumque  monebo. 

618.  Tom.,  damnaverat  :  alii,  damnaverit. 

619.  Reg.,  Ott.,  Denique  victus  :  a  sec.  manu 
addilnm  Denique  vi  victus.  Tom.,  mendose,  Denique 
ui  victus. 

620.  Mss. ,  se  libera  sanquinis  hujus.  Edili,  se  li- 
bera  sanquine  ab  hujus.  Rom.,  sed  ,  minus  bene , 
pro  se.  Rarum  est  liber  cum  genitivo,  sed  poeiico 
more  admitti  poterit,  ut  Intvger  vita?,  scelerisque 
purus. 


622.  Rom.,  gentis  :  alii,  genti;  quod  longe  melius 
est. 

625.  Mss.  et  ediii,  plebi,  lcgique  :  Fabr.,  men- 
dose,  plebi  lenique.  Sabalierius,  nescio  qua  aucto- 
rilale,  plebi,  solvitque. 

626.  Rom.,  Reg.  et,  a  pr.  m.,  Ottob.,  Victus, 
el  glossa,  Reg.,  victus —  ipse  a  Judais.  0;i.,  a  sec. 
m.,  cum  editis,  vinctum.  In  Evangelin  non  cxpri- 
miiur  clare  vincium,  sed  lantum,  Jetum  autem  fla- 
gellatum  tradidileis,  ut  crucifigerelur.  Vide.  num  me- 
lius  sittricfttin  concedit  Iesum  :  nam  de  Pilato  jani 
vers.  619,  dicium  est  Denique  vi  victus.  Caeteroqui 
rei  ipsi  satis  consentarieum  est  vinctum  :  nam  vers. 
58lJ,  dicium  jam  esl,  Christum  post  lerga  revinctum. 

628.  Mss.  cl  Torn.,  signasse,  elglossa  in  Reg., 
tatia  —  scelera.  Daventr.,  Iladam  ,  generasse.  Ald., 
Bas.,  fecisse.  Poelm.,  in  texlu,  geneiasse;  |>ro  d.  s., 
signasse,  qiiam  Reuschius  aniplectiiur,  et  explicat 
Kienis-ius  Designasse,  perpelrasse.  Simplex  pro 
1  composito,  Signilical  eliam  signare  indicaie,  osten- 
dere;  ae  pra'terea  sigilio  obsignare,  et  Iranslate 
Qrmare.  Foriasse  li32c  sigoificatio  huic  loco  pntius 
conveuil,  quia  Jndas  id  scelus  contracm    lirmavit. 

630.  Poelm.,  Daventr.,  Hadam.,  Ald.,  Fabr.  : 
Argentum  et  culpans  sacram  projecit  in  wdem.  Mss. 
noslri  :  Projecit  templo  tum  deteslans  argentum. 
Versus  hic  spondaicus  esi,  qui  injmss.  Renscbii 
eiiam  exsiabat,  et  illi  aplissimns  videbatur,  quam- 
vis  alium  ediderit.  Iu  Rom.  mendum  est  detestalus 
argenlum  pro  detestans  argentum.  In  Reg.  glossa 
deteslans  —  scelestum  :  quo  sensn  legendum  ei  it  de- 


[NOTJS. 

609.  Nomine  legis  consueludo  inlelligitur  ,  ut  v.      triginta 


600,  611,  625 

610.  Fusa  ambilione,  effusostudio  caplandi  suffra- 
gia  |iro  Barabba,  el  contra  Cbiisiuni. 

612.  Virailius,  1.  iv  JEn.,  vers.  177  :  Incenditque 
animum  diclis,  alque  aggcrat  iras.  Obviiun  e>l  incen- 
dere  pro  commovere,  conciiare  vehementer.  Accen- 
dones  dicii,  <|ui  gladialores ad  pugnam  excilabant. 
Sie  resiitiiil  Saliua-ius  npud  Tertiillianum,  de  Pal- 
lio  cap.  uli.,  ubi  alii  leguul  cerdones. 

620.  Increpitans,  clam.ms,  ut  1. 1,  vers.  102. 

622.  Maneo  de  iis,  quae  immioent,  prassertim  in 
adversis,  eleganter  diciiur ;  et  saepe  cum  accusalivo 
efferlur,  aliquaudo  cum  dalivo.  Genti  pro  populo 
braebtico,  ui  dictum  ad  I.  h,  vcrs.  120. 

627.  CAPUT  XIX.  Judus  painiuntm  ductus,  nummos 
reddit,  cl  laqaeo  se  dc  ficu  suspendit,  et  pecunia ,  qua 
Chrislus  venditus  est,  ager,  in  qno  citdavcra  damnalo- 
rum  scpeliantur,  emitur.  Matth.  xxvn,  oseq.  Juven- 
cus  toiam  hanc  narrationem  de  Juda,  restituenie 

Patbol.  XIX. 


I) 


argenteos,  postpnnit.  Matihseus  iia  rem 
disponit  :  Et  vinctum  adduxcrunl  eum,  et  tradiderunt 
Poniio  Pilato  prasidi.  Tunc  vilens  Judas,  qui  eum 
tradidit,  etc.  Jcsus  autem  stetit  unie  prasidem,  el  in- 
lerrogavil  eum  prceses,  elc.  1'lerique  eigo  ila  concor- 
diam  ineuut,  ut  Judas  prius  retuleni  triginla  ar- 
genteos,  quain  Pilams  mnrie  Jesiim  coiidemnaverit. 
Imnio  Lamyus  puiat,  a  Gaiphaesedibus  non  reeta  ad 
Pilatum  ductum  Jesum,  sed  pritis  m  templum  ,  ubi 
erat  sedes  synedrii  :  quo  lempore  Judas  |)ceniien- 
tia  ductus  principes  sacerdotuiii  etseuiores  conve» 
nit,  qai  propterea  argenteos  in  lemplo  projecisse 
diciiur.  Magis  id  repugnat  Evangelisiarum  verbis , 
quani  concordia  a  Juvenco  inita.  Mattliaeus  enim, 
cum  Jesumad  Pilatuni  ductum  narrassei,  aniequara 
seriem  lotius  passionis  deinde  contexeret,  Judie 
poenitentiam  anticipavit;  quae  fortasse  solum  acci- 
dit,  cuin  jam  Cbrisius  morii  a  Pilato  addiclus  erat, 
sed  nondum  eam  subierai. 


11 


531  C.  V.  AQUIL.  JUVENCl  !5> 

373  Exorsusque  suas  laqueo  sibi  sumere  poe-  A         374  Hie0  qnondam  coopcria  canens  vox  vera 


[nas, 
Iiiformein  rapuit  ficus  de  verlice  mortem. 
Inde  sacerdotes,   pretium    quod   sanguinis  es- 

set, 
UUcitum  fanles  adytis  jani  condere  leinpli, 
655  Quod  dare  lum  licilum,   dum  sanguis  distrahe- 

[reiur, 
Credebant,  agrum  mercaii  nornine  vevo 
Sanguinis,  horrendo  signant  sceleva  impia  facto 


testatum  argentum,  ac  fovtasse  huc  perlinet  scri- 
ptura  Rom. deteslatus  argentum.  Sed  bene  est  de- 
testam  active  :  uam  luvencus  eunidem  accusativum 
solet  et  verbo  ei  parlicipio  applicare. 

651.  Rom.  post  liuuc  vevsum  insevit  aliiim  : 
Nexibuset  laqucis  justas  comumere  poenas,  e:e.  —  ///- 
formcm,  eic,  qui  super? acaneus  est. 

635.  Rom.,  Al<l.,  Ba  .,  Seddare.  Alii,  Quoddare. 
Roin.,  Ald.,  cum  prodttm.  Reg..  Oll.,  detraherelur. 
Aplius  verbum  est  qnod  liabet  Kom.  cum  cdtlis,  dis- 
traheretur.  Sic  Dracnntius,  in  eodem  argnmento, 
1.  ii,  vers.  510  :  Sanguine  distracli  maeulutur  venddor, 
emptor. 

636.  Ald.,  Bas.,  agri :  reliqui,  agrum. 
658,  Reg.:  H>vc  condim  cooperta.  O.t.,  Heec  qivm- 

dam  comperla.  Rom.  cum  cdilis,  llarc  quondam  coo- 
nerta.  Poelm.,  pro  d.  s.,  cadens ;  in  lexlu  cum  ple- 
risque,  cinens. 

615.  AUI..  Traditur  injuslis  justus:  alii.  Tradilus 
esl  trucibus  juslus.  Fabr.  Traditus  al  trucibus.  Reus- 


[propheLe, 
Eventum  rerum  patefecit  in  ordine  srecli: 
640  Argenti  triginta  minas  posuere  profani, 
Hoc  preiium  pvetiosi  corporis  instituenles, 
Quod  mox  ad  figuli  rursns  transfevtur  agellum. 
Traditus  e.sl  trucibus  juslus,  scelerisque  ini- 

[nisuis 
Miliiibus  :  sceleruin  ludibria  corpore  pcrfert, 
615  375  Purpureamque  illi  tunicam,  chlamydem- 

[que  rubentcm 

LECTIONES  VARIANTES. 

chius  hanc  esse  veram  leciionem  censei ,  quia  sen~ 
sjis  exiiiit  particulam  «s<vel  at,  Juvenco  frequentem. 
IIoc.  loco  cerle  supei  llua  ea  est. 

614.  Mss.  nnstri  Militibus  scelerata  ludibria  corpore 
prtebet  :  sed  Ou.,  proebent,  qimd  a  pr.  m.  forlasse 
f  i'u  in  Keg.  Editi,  Mililibus  scelerata  opprobria  cor- 
B  pore  prwbel :  sed  Fabr.,  innocucs, pro  Mililibus;  idem 
Fabv..  Poelm.,  ei  Weslh.,  ad  mavg.,  perfert  pro  pra:- 
bet.  Constans  scripiura  codicum  iuss.  ludibria  vev.nn 
hanc  esse  leciinnem  confiramt,  pneseriim  qma  iu 
Oti.,  a  pr.,  iii.,  fuit  lidibria,  qund  manu  veleri  corre- 
ctum  esl  per  ludibria.  Sed  credemusne,  Jiiveiicum 
pvimam  iu  ludibcia  coi  ripuisse?  Equidem  imn  iia 
ce;i-eo  :  nnn  paulo  pnsl  ludibriu  prinia  pvnducla 
vers.  651  efTer».  Legam  igilur  Militibus,  scrleruin  ln~ 
dibria  corpore  perfcrt:  nempe  sceleraiurnm  ludbria, 
ut  vers.  50. >  noiavi.  Ignoralio  luijus  signilicaiionis 
librarios  eo  tvaxil,  ulprimum  sccerula  pvo  scdjrum 
scriberent,  tum,  utmeiro  consulerenl,  opprobria  pro 
ludibria  iiilrudeveut, 


NOLtE. 


65-2.  Nonnulli  tradiderunt  Jud,am  se  ex  sanabuco 
siisp  endiss<\  alii  ex  sycomoro,  pleriqne  ex  licu, 
quno  in  talle  Josaphat  nosivis  quoque  leiopori  us 
OSteodj  iii.int.  J  iveocus  anclor  liujus  opiuionis  vid  ■:- 
tur,  queiu  lainen  noiiniilli  poelice  locutum  d  cont, 
m  iuiani  arhoris  spectern  pro  genere  posuerit.  C >n- 
tra  Bed",  de  Loc.  sanci.  c.  I:  Porium  David  egre- 
dientibns  fons  occurrit  in  auslrum  per  vdlem  dtrcclus, 
ad  cujus  mcdiettilcm  ab  occasu  Ju.ias  se  smp.ndisse 
nnrraiur.  Sum  ct  fic  >s  magni  ibi,  ac  ccluslissim  i  .•,/<//, 
juxta  ijuod  Juvcncus  ail ,"  Infirmem  rapuii.  clc  Ex 
juvencoei  I3eda  probai  K.nonius,  Aiuiil  ann  Clirisli 
5i,  niini.  76,  majoi  om  tradilione  acceplum,  arborem. 
in  qua  Judas  laquen  se  Mi>pendit,  fuisse  ficuni.  Con- 
firinat  potuisse  licum  ailliuc  tempAfibns  Reihe  su- 
iiers  ileui  fu  s^e,  ex  Tacim,  1.  xiii,  Anual.,  in  fiue, 
i|Ui  tle  ficu  quae  K"inuli  Renjiquu:  inf.niti nn  leveru, 
simile  a'i  piid  narral.  De  genere  mortis  Jud.e  vide 
uolala  ad  vers.  561  I.  u  Dracontii,  et  Tlieojihihnn 
Kayiiaudum,  loin.  ix.  Suspeudiiiin  informem  mortem 
voc  itJuvencu-i  cx  Viigilio  I.  xu,  vers.  6;.i5  :  i.i  n^dum 
informis  lelhilrube  neciit  ab  alia. 'Siuuh  inodn  T  icilus, 
1.  vi  Annal.  c.  19  :  Pupniius  repenlinum  ct  infonnem 
exiium  delegit,  j  icto  iu  prcceps  copjre.  ilujii>iundi 
inorleui  impuram  voc>t  llomerus,  O.lyss.  x,  16i. 
Piura  aha  profert  Mazocbius,  tom.  i  Sjd.il  Kiiil  ca  >. 
lx  G^iie^.  1,  q  ii  smial,  li.oic  genlium  npiironem  na- 
tain  expraecepioW  e  liiiis,  ei  posien>  daio:  E.xcep'0. 
quod  carnem  cum  sanguine  non  comedetis.  S.  L'n, 
serm.  5"2,  sive  3,  de  Pas^ione,  cap.  3,  loilasse  Jn- 
vencuin  imitaiur,  ubj  sii  (leJudi:  Informis  lc.ihi 
suspcndium  dUtutitses.  AUa  laic  sciiu  di^na  allervi 
possoiil  e.x  Ca^auboni  Exevcil.  adversus  Bavon  um. 

655  ItU  eii  uii  Jud  i  os  uig't  S.  Briiun  Astensis,  :nl 
Ma  lb.,  Inm.  n  Oper.  edil.  Kum.  poslreuie  |>.  12!): 
Dico  ego :  Si  non  licel  miitere  eos  in  corbanau,  quia 
prelium  sanguinis  est,  nei\ue  licnit  eos  trukere  de  cor- 
vanun  ,  ut  pretium  sunguinis  fiercni.  Yulgila  scvibil 
corbonam,  lextus  Gnecus  et  liala  corbauan. 


656    Badius  huc  Uada  illud  Virgilii  I.  i  >E.i.  vers. 
571  :  Mercaiique  solu.a ,  facii  de  nomtne  Bijrsam. 

658.  Fo.iasse  J;ivencus  codces  legeiat,  in  quibus 
piOi>hete  iioine:i  esprMSum  non  er.il.  Nunc  c.iin 
in  pleiisque  Jcremias  hic  proplieta  noininalur.  Ilie- 
vniivmus  >ii  hunc  Inc  Mattli;ci  cxisiimat,  tcsiimn- 
C  niim  <le-)Um|ilum  e\  Zacbana,  ihhi  ex  Jevemii.  Au  - 
guslinus,  I.  vii  de  Consensii  Evangeli&t,  <m|>.  2,  sic 
disseril:  i>i  quis  autem  movetur,  quod  lioc  leslimo- 
uium  uon  invcnitur  in  Scriptura  Jeremi(e  proplieta',  ci 
ideopnlat,  (idei  Evanq<  iislce  aliquid  dirnqandum,  pri- 
mo  noveril,  uon  omues  codicet  Evaugctiorum  habere, 
quod  per  Jeremiam  dictum  sit ,  scd  lantui.modo  per 
propheiam.  Possemus  erqo  dicere,  his  poliu*  cndicibus 
esse  credendum,  qui  J eremia?  nonien  uon  liabent :  dictum 
esl  enim  hoc  per  prophelam ,  sed  Zachariam.  Nilnio- 
miuus  Ii.it  defensin  non  placet  Augusliuo,  qui  apud 
Jevemiani  tcstiniuniuin  nuiiverbis,  sed  reipsa  iuvc- 
wiri  conlendil. 

61U.  Sacev  lexlus  Inbet  triqinta  argenleos,  nimi- 
riini  i-iclos,  qui  ex  quorumdam  snppulaiione  52  so- 
lidis  et  sux  denanis  constaliai.l.  Mina  Helu  :covum 
valeiial  60  siclos,  sive  argeulens,  iniu:i  Allici  ina- 
jor  166  draciunas,  minov  7:>  diachmas  coniinebat. 
Dax,  dr.iclnme  niedium  feve  siclum  aupiabant.  Ju- 
rv  vencu-.  eign  liirim  innnela:  Lremis  pro  nlio  posuil,  vel 
speciein  pro  specie,  ul  supra  427  seq.,  ter  dcna  ar- 
qenti  pondera ,  genus  pro  spccie. 

(112  Rursus,  quia  prius  fuit  prelium  sanguinis, 
postea  agri. 

615    t.APUT  XX.  Jesmu  militibusderideiur,  chla 
mide  cuccineu  indnitur.  spiuiscoronnlur.  Mailli.  xxvil, 
27s(qi.;   Marc  xv,  K;;  Ju.inn.  xix,  seq. 

6i5.  Matthastts  ail  :  Ctilamydem  cocciuean  circi  in- 
dcderu.it  ei ;  Marcus:  El  iuduunl  eum  purpura  ;  Joan- 
ics  :  El  vesle  purpurea  circnmdederunl  eum.  Inier  Co- 
I  -  'iii  cncciiieum,  et  puipiireuni  parvuin  ili-crinien 
nolalur  :  aliquando  eii  nn  coccineus  propler  allinita- 
leiu  cuiii  purpureo  confuuditur.  Purpureus  autem  co- 


*-v 


533 


LVANGELIOE  HISTORLE  LIIL  IV. 


33  i 


Indueiunt,  spinisque  caput  einxerc  cruenlis,       A  6^o  Cyiena  geniiuin,  liguumqiie  afferre  jubebant; 


Iiiijiie  vicein  seejitri  dextrani  comilalur  arundo. 
Tum  genibus  nixi  regem  dominumque  salutant 
Jud.eaB  gentis  :  faciem  lavere  salivis, 
6o0  Vertlcectin  sancto  plagis  lusere  nef.mdis. 
H;ee  ubi  iransegit  niiles  ludibria  demens, 
376  1'idiuiim  propriae  ducobant  leginine  vestis, 
Lt  crucis  ad  pcenam   sanctum  justumque  tra- 

[hebanl; 
Ecce  sed  egressi  quomdam  cepere  Simonein 


Quo  dominum  lucis  jnssis  sufiigcre  s^evis 
Inslans  urgebal  saedi  iinmutabilis  ordo. 
At  postquam  venium  est  ,  ubi  ruris  Golgotha 

[nomen, 
Permixluin  lelli  viuuin  danl  pocula   Chriato. 
600  llle  sed  in  suinmo  guslu  traclala  recusat; 
Ut  salis  anitquis  lierel  per  lalia  dictis, 
Nec  taineu  iiisulians  hominum  furor  omnia  pos- 

[sel. 


LECTIO.NES  VAUIANTES. 


||9.  ln  Rog.  videtur  fuis-e  lnduerttul,  es  qno  nunc 
remauci  luduunt.Torn.,  Bis.,Rom.  pariier  Induunt, 
uuod  Aldus  eliam  e.liderai ,  sed  in  Erratis  correxit 
|ier  Induerunt.  Nequeeniin  lnduunt  cuin  meiro  stare 
potesl.  Oll.,  Poelm.  in  lexiu,  Davenlr.,  Fabr.,  Ha- 
dam.,  lnducuni.  Gcrmanam  lectionem  existiiiio  esse 
liiduerunt,  correplti  terlia,  ut  iu  similihus  pneieritis 
a  jioeiis  fieri  solet. 

G-iS.  Roin.  ,  Ald.,  dominum,  regmijue  sululant. 
Reg.,  Oil.,  Fabr.,  reqem,  doininumquc.  ILidam.  , 
P  elm.,  regem,  dominumve. 

049.  Rig. ,  Jude  ageuiis,  correclum  Jude  wgentis, 
fortasse  ul  intelligatur  JiuLra'  gentis.  Itom.,  Reg.  a 
sec.  m.,  AUL,  Torn.,  Bas.,  \uciemqi'e  lavere  :  quo 
ropicit  Davenlr.,  faciemq-.e  favare.  0  i.,  Reg.  a  pr. 
iii.,  Fabr.,  lladam.,  Poelin.,  jufiiin  luvrre.  Id  lenen- 
dum  :  nam  in  pr:i-teriio  lavere  jiriina  esi  longa.  La- 
rit.  ciim  corripilur  piima,  csl  praesens  a  lavo,  lavis. 

052.  Roid.,  propire ;  lege  proprue.  Rom.,  Olt., 
Reg.  apr.  m.,  Ald.,  Bas.,  Torn.  ,  ducebut  ,  quod 
elegans  est.  Reg.  a  sec.  ni.  cum  nonnullis  edilis 
ducebat. 

6oo.  Uei'.  (rahebat.  Rom.,  Ott.,  cum  plerisquo  edi- 
lis,  ttahebant. 

(i'.>'i.  Poelm.,  coep:re  ;  coirige,  ccpsre. 

635.  Ott. ,  Cyriiucv  genlis,  lignnmque  ulferre.  R  m., 
Cyreiua  genitum,  ete.,  Reg.,  Cijrina  g.mitum,  elc, 
<  iini  gto&sa  ex  pairia.  ita  Daveulr.  et  Westhem. 
iu  texlu.  Fabr.,  (yrene.  Hadani.,  Poelm.,  Cgre- 
na.  Ald.,  Bas.  ,  Cyrena  genilum  :  ila  eiiam  Torn.  , 
scd  jiro  lignumque  afferre  babet  et  lignum  deferre. 
Reuschius,  {/eniimn  lignum  deferre.  Verba  antii|iiariiin 
versionum  sunl  hominem  Cgrenaeum,  ut  legilur  etiam 
iu  Vii[gala,veICt/rmeHm,vel  Quirinaum,\Q.\Cyi'uucuiii. 

636.  Mss.  iios.ii  i,  jussi*  sufftgere  swvis,  sod  in  Ou. 
prius  eral  figere.  Edui  jmriim  sic,  partim  duris  suf- 


figere  clavis  cum  AKIo.  Barihius,  Koetiigio  tcste,  ma- 
lebal  gumpliis  suffigere  sa>vis.  C,umphus^s\\e  gomplius, 
verbum  Qrsecum,  clavum  denotat. 

658.  Rom.,  Ast  postquam  perventum  est ;  lege,  Al 

poslquam  ventum  est.  Reg.    scribil   Gulgotlta,    Otl.  , 

Poelm.  Golgotlia,    Oit.  pro  d.   «.,   Rom.    cnm  aliis 

B  Golgoika,(\nx  sciipiura  in  veteribus  eiiain  versioni- 

bus  reperitur. 

059.  Reg.  apr.  m.,  Oll.  a  pr.  m.,  Rom.,  felle  vi- 
num,  quoii  non  dis;dicet,  prodoeta  ulliina  iu  fe!l>  ra- 
lioiic  e;csu>.a».  Euiti  omnescum  Reg.,  et  Oll.  a  s.  m. 
/'(•///,  qi.Oil  eliain  probum  est. 

000.  Poelin.  pro  d.  s.  tractare,  in  texlu  ctim  aliis 
Iractala. 

60v2.  Pleri  pie ,  insultans  liominiim  furor.  Torn., 
Iiominein,  pro  liominutn.  Ald.,  Poolm.,  pro  d.  s.,' 
Bas. ,  inimanis  plebis  furor.  lnRom.,  insullans  liomi- 
ttain  omnia;  deesi  furor.  Ald.,  Bas..Torn.,  Davenlr., 
omnin  possit.  Fabr.,  Hadam  ,  Poelmaiin.,  vittuia  pos- 
tfjl.  Rom.,  omiiia  poscel.  Reg.,  Ottobon.,  oniniu  pos* 
cit.sed  forta-se  in  utroque  fuil  ouniin  posset,  aul  pos- 
cel,  Existimo  irajec.ionem  versuum  lior  loco  esse  ; 
quos  ego  ita  ilisponerem.  llle  sed  in  stuiutw  gnslu 
Iraclata  recusat.  —  Nec  tamen  insullans  hominum  fu- 
ror  oiunia  posctt.  —  Jumque  cruxi  ftxtan  ptitdebal  in 
P  arbore  corpus, —  Intaclaique  dedit  lunicie  sub  sorle 
per  omnes —  M ilitis  unius  servuns  possessin  textinn, 
—  Ut  satis  anliquis  fieret  p.-r  talia  dictis.  —  El  scri- 
ptum,  elc.  Reeole  veiba  iNIatlhaii  xxxvn,  "4  el  .">o  : 
Et  dederun!  ci  viiium  ciini  felle  mixlum.  El  cuin  guslas- 
se' ,  notuil  bibere.  Postquam  au  etn  cruc'>fixeruiit  eum, 
diviseruni  veslimenta  cjus,  sorlcm  mittentes,  it  imple- 
retnr  quod  dictum  est  per  prophetam  dicentem  :  Dici- 
serunt  sibi  veslimenla  mea,  et  super  v.slem  mcam  mise- 
runt  sortem.  Ac  lorlasse  servaio  reliquo  orOine  ver- 
suiim,  quem  posui,  post  vers.  Ut   satis    jux-stiterit 


AOT/E. 


lor  ex  liquore  pisciculi  fiebat,  ejusque  rubor  eiat 
nigrior  et  inleiuior  coecineo.  qui  ex  grano  cocci 
frulii  is,  sive  ex  vermiculis  adhareiilibii-  e  iiilieieba- 
tur.  Inlerdum  purpureus  color  coceineo  su;:oradde- 
balur,  ul  gralior  essel.  \,\  his  Evangelislai  facile 
concili.iiuur.  Nonnuili  exislimaut  ,  Lln  istum  vesle 
pur|iinea  iiiduiuin  fuisse,  insupei;  chfamyde  ci  eciuea 
eircjuiiidaliiin  :  nani  chlamys  p a II i 1 1 1 n  militaie  fu  l  ro- 
tiindiim,  quo  milites  qsodammodo  cir<  unid.nentnr. 
.Juveneis  imic  iiile:  [ireiaiioni  favet.  Cerium  esl,  im- 
jieratores  [iromiscue  cocco  et  purpura  indui  consue- 
visse.  Miliies  vero  exprobrare  Jesu  voluerunt,  quod 
regimm  alfeciasset.  Ex  Juvenco  eonlirniatiir  versio 
liala  codiei  s  Veic>ll  uisir,  in  Maiiluco  :  Eliudueiuin 
eum  luniann  putjmreuin,  et  chiuinijdcmcoccineuin  cir- 
cuindedcruiti  ei.  Iti  iere  Codex  Tiironeuijis  S.  Galiani, 
el  Qrigcnes,  ui  obsei,val  Iricius  in  not.  ad  <<:<l  ceni 
Ven  elleiiseni.  Accedii  Sodulius  I.  v,  veis.  10  i  : 
Cuintjtie  dtt  u  w  vis  ad  pcenam  saucius  ubirct  —  ffili* 
tibus,  vilitn  rubri  sub  tcgminc  cocci  —  Yestitur  clila- 
vnjdcm.  e.pedes  i  .'  cuncta  criuulir  —  Mortis  imugofo- 
ret.  Ubialii  legunt  coiijimciim  lubtegmhie. 

0i7.  Ainbrosiiis  1.  x  iu  Luc,  Arundo  quoque  vet 


secintdiun  Matllueum  comprehenditur  mann  ejus,  vel 
secundum  Marcum  capnt  cjus  perctttit.  U t nsni-pte  sci- 
licet  fiebat,  et  iilruuup:e  a  Juveix.»  exprimilur  :  ad- 
dii  enini  jiosiea,  Vertice  et  in  sancto  plaqis  lusere 
nefandis. 

0.1.  (;\PI.'T  XXI.  Jesns  a  Pilalo  j.  dicatt.r,  ud 
j)  cri  cifigenditm  di  ili;r.  Snnoi/  Ciiic.iccus  liginnu  crucis 
ferre  jubctur ,  Jcsus  itcm  felle,  et  aceio  polaiur  :  iu 
mcdio  duoxuni  latroniuu  cruci  afjigitur ;  super  ejus 
vestem  sors  millitur  :  blaspliemalur.  Soi  obtcurtttur, 
(erracouculilur.  Uinc  I)«muii  clumor  ad  iu!rcni,  et 
mvrs  ejus,  el  nlia,  qtuv  ia  morte.  ej;  s  lo.ttqerunl. 
fifailh.  xxvii,  .">1  seqq.;  Mnc.  xv.  2j';  Ltn  .  xxiu,20; 
Joaon.  xix,  1(>. 

0.\-7.    L'igemun\  iuliuitivo  :  vide  nol.  ad  vcr>.  ii<i 
1.  iii  Praeontii. 

li.i.S.  Terlulliamis  in  Golgoliia  iih  <ii:nn   intiduxit  : 
melies  Juveiicus,    Cy|irianus,  e(  aiii  10111,111111. 

conliectaia,    l.;cl;i.   lloiiiliu.s  I.  11, 
Truclata  noltuu,  li.bentqtie  rcntiiiuut 


I.    Tiaitala 
ep.  I,  ve;s.  '2-"'->  : 
—  .iirtunenta. 
Ii(i2.  Accii 


rprelati<M#w   S  bojltg.  nii  :  C/o  .'- 
stus  ideo  gustavit  acetum-,  prtmo  ut  impleretur  ■  cri 


*35  C.  V.  AQUIL, 

377  Jamque  cruci  fixum  pendebat  in  arhore  ^. 

[corpus , 
Intactaeque  dedit  tunicae  sub  sorle  per  omnes 
665  Miliiis  uuius  servans  possessio  lextum. 

Etscriptum  causae  tiiulum  ,    rneritique    loca- 

[runt , 
Quod  rex  Judseae  plebis,  gentisque  fuisset. 

378  Accidit,  ut  [icenoe  pariter  consortia  fer- 

[rent 
Latrones  hinc  inde  duo  :  sed  caeca  furentis 
670  Insuliat  plebis  lixo  vesania  Chrislo  : 

Hic  est,  qui  lemplum  poierat  dissolvere  solus, 
Hic  est,  qui  trino  lucis  reparare  meatu. 
Sed  nunc    descendat    soboles  veneranda  To- 

[nantis, 


JUVENG!  836 

Et  crucis  e  poena  corpusque,  animamque  re- 

[solvat. 

675  Hoecvulgi  proceres  vecordis  diclasequunlur; 
Atqne  Pharisaai,  Scribycque,  et  faclio  demens 
Illudunt,  moluque  caput,  linguasque  loquelis 
Insanis  quatiunt  xternsc  ad  vincula  pcenae. 
Nonne  alios  quondam  trucibus  servare  solcbat 

680  Morbornm  vinclis  ?  proh !  sese  solvere  poenis 
Non  valet.  En  regem  nostraequem  credere  genlis 
Debuiiims  :  solvat  ligni  de  robore  corpus, 
Tunc  sanctis  digne  poierimus  credere  signis. 
379  Confidit  geniiore  Deo  :  dimittere  poena 

685  Cur  propriam  non  vult  sobolem  veneranda  po- 

[tesias'? 
Necminusincrepitant  dexlra,  laevaque  gementes 


LECTIONES  VARIANTES. 


legere :  Nec  tnmen  insultans  hominum  furor  omnia 
poscit,  aut  posset :  qoia  scilicet  intaciam  tunicam  re- 
liquerunt,  sortem  super  eam  mittentes. 

663.  Poelm.,  pro  d.  s.  ,  Torn.  ,  Cruci  affixum. 
Plerii|ue  mss.  et  ediii,  crucifixum,  sed  separandaj 
sunl  diciiones  cruci  (ixnm,  ui  postrema  in  cruci  pro- 
ducnur, qn.T!  iucomposiiione  crucifixum corripienda 
esset  ex  regulis  prosodiae. 

664.  Poelm.,  in  texiu,  Daventr.,  Ald.  et  alii,  In- 
taclamque  dedit  lunicam.  Mss.  nostri,  el  Poelm. ,  pro 
d.  s.,  Intactueqtie  dedit  tunicce.  Sensus  nosirae  leclio- 
nis  est :  Sub  sorte  per  omnes,  seu  missa  sorte  pro 
omnihus,  possessio,  qu:e  uni  scilicet  militi  conligit, 
dedit  intaclre  tunicaB  lextum,  videlicet  conservavit 
tunicifi  suum  lextum.  lt  i  enim  factum  est,  ut  non 
divideretur.  Reuschius  priorem  scripturain  praefert 
liac  explicatione  :  Ul  miles  uuicus  texlum  integrura 
possideret,  hinc  factum  est,  ut  possessio  affect  ita  a 
plurihus,  qu;c  tamen  uni  solum  cedere  deh -bai,  ac 
poterat,  darel,  seu  iuitieret  intaciam  lunicam  sub 
sorte  per  omnes,  hoc  est,  aequale  jus  unicuique  tri- 
buebu. 

667.  Plerique,  plebis.  genlisgue.  Reuschius,  genlis, 
plebisque,  ut  cum  regeru  Judaeae  genlis  dixi^sri,  ex 
menie  impiorum  Jndxorum  veluti  corrigeret,  non 
gentis  rex  luit,  sed  plebis.  Id  Juvenco  in  menlem  ve- 
nisse  non  credo. 

668.  Reg.,  Ott.,  poence  pariter.  Rom.  pariler  pcence. 
Ediii  etiani  sic  variant. 

66!).  Rom.,  duos  :  corrige  dno. 

672.  Mss.,  trino:  siceditiplures;  Ald.  el  alii,  terno. 


B  675.  Reg.,  sobolis  venerando  :  Rom.,  soboles  vene- 
rand  i,  Ott.  cum  editis  proies  veneranda. 

676.  Oit.  :  Al  Pharisei,  Sciibceque  simul,  et  faclio 
demens.  Caeteri,  ut  editum  est. 

678.  Hadam.,  Poelmann. ,  celerna.  Mss.  cum  ple- 
risque  edilis,  cvternce  ,  ei  glossa  in  R''g  ,  celerncc  — 
quare  hoc?  Obscurns  sane  locus  est.  Foitasse  innuit 
Juvencus,  id  a  Pharisueis  faclum,  ut  augerenl  poe- 
nam.  Aldus  dislinguil  Insanis  quaiiunl,  celerna  advin- 
cula  poence  —  Nonne  alios  quondam  trucibus  servare 
solebat  —  Morborum  vinclis? 

680.  AUI.,  Poelm.,  Hadam.  :  Morborum  vinclis? 
sese  cur  solvere  vinclis.  lla  Rom.,  Fabr.,  sed  solvere 
pcems.  Oli.  :  Morborum  vinclis  ?  proprias  cur  vincere 
pcenas ,  et  prius  fuit  cor  pro  cur.  Reg.  :  Murborum 
vinciis  ?  pro  sese  solvere  poznis  ,  et  videiur  fuisse  pce- 
nas.  Imelligo,  pro  esse  proh! 

681.  Torn.,  et  regem  :  lege  en  regem. 

682.  Re.'.,  Oitob.,  Davenlr.,  Torn.,  Ald.,  Bas., 
_  Debuimus.  Rom.  cum  nonnullis  edilis,  Debemus. 

d  685.  M^s.  eum  Torn.,  poterimus  credere  signis. 
Poelm. ,  F.ihr.,  Hadam.,  poterimus  credere  vabis. 
Ald.,  Bas.,  Daventr.,  valeamus  credere  verbis,  quod 
etiam  in  Rotomagensi  reperiri  testaiur  Fahricius  in 
Coniment.,  verho  Poterimus  penullima  longa.  Pro 
verbis  meliiis  esl  signis  :  ila  euiin  Jud;ei  dicebant 
Matih.  xxvn,  42  :  Si  rex  Israel  est,  descendal  nuncde 
cruce,  et  credimus  ei. 

685.  Ald. ,  Cur  non  vult  propriam. 

686.  Rom.,  dexiera  :  emenda  dextra. 


NOT^. 


ptura  :  deinde  primis  lanlum  labris  degustavit,  ne 
omnia  faceret,  que  furori  plebis  salisfacerent  :  de  quo 
tanen  meum  judicium  suspendo. 

665.  Textum,  siihstantive  pro  panno,  veste  lexla 
passim  occurrit  apnd  poi-tas.  Joannes  ail  :  Erat 
autem  tunica  inconsutilis  desuper  contexta  per  tolum; 
scilicel  simili  fere  opere,  quo  nunc  fiunt  lihialia  acu 
texia.  Videri  poiesi  Braunius,  libr.  i,  cap.  16,  de 
Vest.  sacerd.  Uebrseor.,  n.  14. 

666.  MaithiPU^  sic  hahel  :  Et  imposuerunt  super 
eaput  ejiu  causam  ipsius  seriptam.  Tilnlus  et  causa 
hac  in  r^  prmniscue  u*n  pantur.  Confer  dispnlalio- 
nem  Hankii  de  titulo  crucis,  et  disscrtationcm  Sam. 
R'-yheri  de  crucifixi  Jesu  lilulis,  etdehora  cruci- 
fixionis. 

67i.  Resolva!,  solvat,  liheret.  Hac  enim  significa- 
tione  gaodel  verlium  resolvo. 

6S2.  Ligni  de  robore  :  vide  not.  ad  1.  i,  vers.  478. 

63i  Confidit  gemtore  Deo,  ut  h.  libr.  vers.  527  : 
Confidit  vindice  feno,  cum  ablativo  :  cujus  constru- 
clionit  multa  sunt  exempla. 


686.  Glossa  Reg. ,  Increpitant  —  increpant,  vel 
ingemiuant.  Maithieus  et  Marcus  aperte  aflirmant, 
lairones,  qui  simul  crucifixi  eraut,  Jesu  imprope- 
rasse.  Nonnulli  inierpreiantur,  oos  neglexisse  indi- 
care  hanc  circumstantiam,  quod  unus  tanium  blas- 
phemaverit,  qtiam  Lucas  non  oinisit.  Sed  hoc  pacto 
D  coucordia  recte  inter  evangelisias  non  iniiur.  Si 
enim  unus  tanium  hlasphcmavit ,  falsum  est,  quod 
«liio  Iilasphemaveriol.  Aiunt  ergo  alii,  Malttireum  et 
Marcutn  pluralem  pro  singulari  posuise  iiiori-  Me- 
brseorum ,  qui  iia  aliqiiamlo  loquuntur.  Juvencus 
ulrunique  latronem  vere  hlasphemasse  credidit,  cum 
dicat  dcxtra,  lcevaque.  Et  id  simile  vero  est,  initio 
ulriimque  blaspheiuasse  :  sed  postea  ciini  iiiiiis  hlas- 
pheuiare  pergeret ,  allermn  divino  liimine  illusira- 
lum  verilaiem  agnovisie,  quod  lenel  Badius.  Mal- 
donatiis  hanc  opiniouem  trihuit  Juvemo,  Origeni, 
Aihanasio,  Eutbymio,  Theoi>hiIa(  to,  llihrio,  (^hry- 
soslomo  qiiam  etiam  probabilem  censuerunt  Amhio- 
sius,  Hieronymus,  Beda. 


337 


EVANGELICiE  HISTORLE  LIB.  IV. 


33S 


Affixi  crucibus  scelemm  pro  sorie  latrones.      A 

Jam  medium  cursus  lucis  conscenderat  orbem, 

Cum  subito  ex  oculis  fugit,  furvisque  tenebris 
690  Induiiur,  irepidumque  diem  sol  nocte  recondit. 

Ast  ulu  liirbalns  nonam  conscenderat  horam, 

Consternata  suo  redierunt  luniina  muudo. 

Et  Chrislus  magna  Genitorem  voce  vocabat 

Hebraeae  in  morem  tinguae  :  sed  nescia  plebes 
695  380  Eliam  vocitare  putat.  Tum  concitns  unus 

Cogebat  spongo  turpi ,  calamoque  revincto 

Impressum  labiis  acidmn  polare  saporem. 

Cujtera  turba  furens  tali  cuin  vocc  cacbinnat. 

Spectemu-i  pariler,  ccelo  ne  forle  rentissus 
700  Elias  veniat,  celsa  qui  in  sede  quiescit. 

Liberet  et  iniserum  confixum  stipiie  regem. 

Tum  clamor  Domini  magno  conamine  missus 

LECTIONES  VARIANTES. 
688.  Ald.  ediderat  cum  aliis,  cursus  lucis,  in  Er-  B      700.  Ald.,  qui  sede 


iEthereis  animam  commitem  comiscuit  auris , 
Scinduntur  pariter  sancti  vclamina  templi , 
705  381  Carbasaque  in  geminas  paries  disrupta 

[dehiscunt , 
Et  tremebunda  omni  concussa  est  pondere  lel- 

[lus, 
Dissiliuntque  suo  ruptae  de  corpore  cautes. 
Tum  velerum  monuinenia  virum   patuere  re- 

[  ptilsis 
Objicibus,  justaeque  animse  per  membra  re- 

[versae, 
710  El  visum  passae  populi  per  mcenia  lalae 
Erravere  urbis :  sie  terrent  omnia  mundum. 
Militibus  primis  quatiuniur  corda  pavore, 
Dediia  qui  saevie  servabant  corpora  poenae, 
Et  sobolem  dixere  Dei,  Chrisluinque  faienlur. 


ratis  emendavii  cursu  lucis  :  scilicet  s<d  conscende- 
rat  cursu  lucis  niedium  oibein  ,  etc.  Weslhem.  ,  iu 
texiu  ,  conscenderat ,  quod  mss.  et  etliti  prueferuni; 
ad  inarg. ,  transiverai. 

689.  Daveuir. ,  Cum  subito  fugeret  oculis.  Bas.  , 
Cum  subita  fugeret  oculis  :  ila  Aldus  edidit,  sed  in 
Erraiis  rescri|>sit  :  Cum  subito  aufuyii  oculis.  Reg. , 
Oit. ,  Roin.  Cum  subilo  ex  oculis  fugil.  Lditi  pleri- 
que  :  Cum  subito  fugit  ex  oculis.  Scriptura  nosirorum 
codicum  pniba  est,  quamv.s  fugit  sit  in  prae:eriio. 

691.  Reg.,  Olt.,  conscenderai  :  sic  Aldus  et  non- 
nulli  edili.  Poelm.  cuiii  aliis  ,  transiverat ,  quo  re- 
spieit  nieiidtim  in  Rom.  transierat. 

093.  Rom.,  Bas.,  Ald.,  Ai  :  alii,  Et. 

694.  Rom.,  sed  nescice  plebes  —  Eliam  vocitare  pu- 
tam  :  corrge  sed  nescia  plebcs...  putut.  Error  eiiam 
in  Torn.  plebs  pro  plebes.  Probe  euim  ptebes  dicitur 
in  uoinin.itivo  singulari  etiam  ab  opiimis  latiniiaiis 


701.  Rom.,  e  miserum ;  Olt.,  et  miserum,  pro  et 
misero  in  aliis.  Altl.  ,  Poelm.  ,  prod.  s.  crucifixum  : 
alii  cum  niss.,  confixum. 

705.  Ald.,  in  lexiu ,  AZthereis;  in  Erratis,  Mthe- 
riis.  Uirolibet  modo  scrilii  poiesi.  Pleiique  cdni  cum 
mss.nostris  JEthereis.  Rom.,  JSthereisque,  ubi  su- 
pervacanea  esl  cunjiinciio  que. 

704.  Rom. ,  Einduntur  pro  Scinduntur,  quod  ve- 
rius  est. 

705.  Reg.,  derupta.  Rom.,  Olt.,  disrupta:  editi 
partiui  sic,  pariiiu  dirupta  ;  sic  Teriullianus,  conlra 
Jud.  c.  13:  Et  monumenta  dirupla  sunt. 

706.  Rom. ,  excussa :  lege  coucussa  ,  nisi  mnlis 
legere  omnis  excussa  est  pondere  tellus. 

7u8.  M>s.  cuin  plerisque  edilis,  monumenta  :  \\on~ 
nulli  editi  moiciinenla. 

709.  Ms*. ,  justaque  animce  :  ila  etiam  Ald.,  Bas. 
et  Reusclnus,   quod    plact-bat  Gallandio,  quamvis 


aucioribus,  Cicerone,  S^llusiio.  Hirtio,  Livio,  IMioe-  q  cuin  plerisque  ediiis  ipse  ediderit  vivwque  animce. 

dro,  Lucano.  Floro,   Sialio,   Plinio,  Claudiano,   et      Ut  legamus  jusiceque  anitnce,  favet  Evangeliuin  :  El 

mulla  corpora  sanclorum  qui  dormierant,    surrexe- 
runt .  .  .  ei  appuruerunt  multis. 

710.  Rom  ,  nieudose:  Et  jussu  pasce  populi.  Bar- 


aliU.  Noininativus  singularis  pUbis  Iegilur  eliam  in 
veteribus  inscriplionibus.  Vide  num.  51  Prolegom., 
ubi  ex  Reuschio  narravi ,  in  quodam  ms.  codice  im- 
periie  seripluin  esse  lurba,  aut  aliquam  voceni  siini- 
lem  pro  plebes. 

69J.  Iii  Oii.  ,  ex  spongo  factum  csi  spuncjo,  uti 
etiam  legebatur  in  codice  Barthii.  Facile  enim  lii- 
lerae  u  et  o  inter  se  permutanlur.  Cominunior  scri- 
plura  eslspongo.  Groece  iia  diciiur  eitofflQs,  sed  La- 
tine  vocari  solet  spongia.  Nec  difliculler  ciedam  a 
Juvenco  sciiplum  spongia,  duabus  posiremis  per  sy- 
n.tresiu  contraclis  :  lioc  eniin  vocabulo  spongia  Vul- 
gaia  et  Iiala  utunlur. 

697.  Roni.,  porture  :  corrige  potare. 

NOTiE. 

692.  Constemata ,  perinrbaia,  confusa.  Ovidius ,  fuisse  ,  quod  plerique  non  de  velo' ante  inlimum 
I.  n  Mot.,  vers.  314  ,  de  solis  equis  eadem  voce  advium  oppanso,  sed  de  velo  exteriun  exponunt. 
utiiur.  Juvencus  poelice,  ut  puto,  velamina  m  plurali  po- 

694.  Plebes  :  nnnnulli  putani ,  hos  fuisse  miliies  D  suit  pro  velamen. 
Roioaiios,  qni  linguam  Hebraeam  nesciebanl.  705.  Barlhius,  1.  xxxv  Advers.    cap.  10,  obser- 

698.  CaJiinno  et  cachinnor  esi  imnioderale  rideo.      vat,    poelis    carbasim  quodvis   velum   nolare,  aut 


thius,  in  not.  ad  Pauliuum  Peirocorium  p.  187.  ad- 
julus  codice  suo  corrigebai :  Et  visce  passmi  populo, 
quod  S<  heeitgenius  opiiinum  pulalial.  Reuscliius 
reiinuit  Et  visum  passai  popv.li :  sic  Laiiui  dicunt 
pati  conlucium.  Mss.  noslri,  latai,  sed  Oll.,  pro  d. 
s.,  hta.  Ex  editis  alii  latce,  alii  late. 

711.  Vide  num  recia  sit  conjectura  sic  terreni 
omina  muiiduin. 

714.  Rom.,  dextreDei:  corrigendum  est  dixere 
Dei. 


Ilic  siiniiior  pro  irr.deie.  Apnleius  ,  I.  in  Met. ,  si- 
mili  senieolia  ,  Exilium  meum  cacliinnal. 

699.  IV e  pro  num  poni  observal  Kceiigius.  Mat- 
thacus  haliel  :  Sine  ,  videamus,  an  veniat  Etias,  eic. 

703.  Aniina  con  es  atins  aeiliereis  dicilnr,  quia  est 
spiriiualis,  cl  nulii  icia  nobis  melius  comparaii 
poie>t .  qnam  auris,  <|naj  etiam  S(iinius  dicuotur. 
Confer  P'olegoni.  ad  Prudenl.  cap.  15. 

7()i.  Duo  trant  vela  in  lemplo  :  alind  quo  san- 
chiiriiun.  sive  sancta  sancloiuni  a  sancto  divide- 
baniur;  aliudquod  inforibus  ipsissanciidi  pciidebat. 
Evangelisla)  boluiii  dictint ,  velum  templi  scissum 


quamvis  lexturam  lenuem.   Carbasus,   et  in  plurali 

Carbasu,  esl  genus  lini  lenuissinii,  quod  prinium 
in  Hispania  Tarraconensi  itpertuin  docet  Plinius 
I.  xix,  c.  1.  Hinc  pro  vesie  et  veloe  lino  leiiui  Mimi 
solet.' Telam  Bapiisie,  Toile  baliste Galliee ,  Laiine 
caibasum  rccie  appellari  ait  Harduinus  ad  cit.  loc. 
Plinii. 

707.  Suo  de  corpore,  a  monle  ip-o  divulsoc  caules 
dissiliunt,  vel  <le  integro  inonle  rumpuniur,  et  cl  s- 
siliuni.  Pelronius  Arlmer,  Cann.  de  bello  civil.  : 
Hupta  lonabant—Ycrticilius  lapsis  monlis  iuaa. 


559  C.  V.  AQITL. 

715  E  speculis  malres  miracula  tania  tuenlur     A 

382  Omnes,  obsequium  Christo  qu;c  lerre  so- 

[.lebaiit. 
Jam  deeedenii  vesper  sueoedere  soli 
Coeperat ,  et  proceruin  sobis  luin  justior  audel 
Corpus  ad  extremum  munns  deposcei  e  Christi. 

720  Hic  ab  Arimaihia  nomen  gestabat  losepb  , 
Qni  quondam  verbis  aures  pncstabat  Iesu. 
Pilalum  tunc  isle  rogal,  sibi  cedere  membra, 
Queis  nuper  lulerat  viiam  vis  horrida  pcenaj. 
Concessit  praeses,  et  corpus  fulgida  lino 

7V25  Texia  tegunl,  saxique  novo  cnniponitur  auiro. 
Limen  concluduut  immensa  volumina  peirae, 
E  speculis  servant  matres,  et  cuncta  tuentur. 
Jamque  dies  rutilo  complebai  himiue  ierras, 

383  Wl  9"'  semper  prisca  de  lege  jubebat :   B 


JUVENCI  340 

750  Nulla  secl  immiiis  proceruni  furor  olia  sorvat. 

Convoniunt,  nnei  antque  simul  sic  judicis  aures : 

Krroiis  laqueos  justissima  pcena  resolvii. 

Nunc  meminisse  decet ,   quoniam   planus  ille 

[solebal 

Vulgari  semper  jactans  promiltere  plebi, 
755  E  moitis  sese  tenebris  ad  lumina  vitaj 

Cum  trino  solis  pariler  remeare  rccursu. 

Sed  pelimus,  cusios  miles  nova  lunera  servet, 

Ne  fera  discipulis  litrandi  audacia  corpus 

Consurgat,  turbeiqnc  recens  insania  plebem. 
740  Et  Pibitus  ad  hcec  :  Miles  permitlilur,  inquit  : 

Servale,  ul  vultis,  corpus  lellure  sepultum. 

384  Conveniuni ,   saxique   ingenlia   pondera 

[  volvunl, 

Et  limen  signis,  et  saxum  milite  servant. 


LECTIONES 

7 f  T> .  Rotn.,  Et  speculis.  pro  E  speculis. 

717.  Rom.,  Jrmque  decedenti,  Keg..  Ott.,  Jnm^ue 
decidenli :  neutrum  metro  congruit.  Olt.,  a  s.  m.  , 
Poelm.,  p>'0  d.  s.,  J am  decedenti  :  alii  edili,  Jamque 
recedenii. 

72J.  Torn.,  nb  Arimaihea  :  alii ,  ab  Arimalhia  : 
Aldus  vero  sCNntt  Aburimailiia.  Yulgata  liabel  Ari- 
matluva  :  versianes  veteres  aliae,  Arimathia;  alir-, 
Arim  ilhtva. 

721.  Mss.  cum  Torn.,  pnvbebat  lesu.  ln  Ott.,  a 
|,r.  m.,  fuit  prabeal,  quod  ne  |ue  sensus,  neque  nte- 
tri  raiio  a  Juvenco  usnrpala  fene  potest.  Plerique 
editi,  proesiabai  Iesu. 

724.  Olt.,  pra?ses,  el  corpus,  quod  placet,  cor- 
repta  scilicet  postrema  in  pnvses  ratione  coesuraj. 
Reg.,  Ro:n.  cnni  ediiis,  pra'srs,  sed. 

7-2H.  All.,  Bis.,  Concludunl  limen.  Alii  ediu  cuin 
mss.  Limcii  concludunl. 

17,7).  Ald.,  Torn..  et  Bas.,  Gr.i  ee  sertihrnt  tfktooi  : 
sed  uiinimc  id  incesse  est  :  Scrihitm  enitii  plam:s 
lltterls  Laiiffts  a  Cicerone,  Gelln» ,  PtUonvt,  llora- 
lio ,  Pliuio ,  C;i|iitolino,  Arnobio.  Ne  ue  np.rtuil, 
verba  a  Sabatieiio  iia  irajki:  Dlunc  meminisse  decet. 
planus  quoniam  ille  sotebat  :  nain  planus  pr.i  nebu- 
lone,  sycophaula  primani  h.ihet  bieveni-  Hor.uius, 
1.  i,  op"isl.  !7  :  Xec  semel  irrisus  triviis  attollere  t  ural 
—  Fracto  crure  planum.  9.  Augustinus,  .-erm.  ': i, 
tom.  V,  col.  217,  in  hac  ipsa  re  eodem  vocabulo 
usus  est  :  Doinine  ,  audivimns ,  quia  ille  plumts ,  id 
est,  ille  impostor,  dixit  distipulis  suis,  quia  resurrec- 
turus  eril  occisus.  Cuin  aulem  a  Gr;rco  sermone  fcoc 


VARIANTES. 

vocabulum  aple  sumatur,  non  video  cur  Fabricius 
in  Comment.  ad  huncversum  verbo  planus  asserat, 
a  Plani  cujusdain  protervia  id  vocabulum  sumpuim. 
Scio,  nonneminem  ita  olim  existimasse.  Sed  ralio- 
nem  desidero,  non  auctoriiatein. 

755.  Reuschiiis  monel,  legendum  lumina  vitce, 
non  litnina  :  tenehrx  enim,  et  Inmen  hic  clare  op- 
ponunlur.  !n  aliis  pariter  li(miiut  invenio.  iieruin 
vers.  757,  luminavilce;  et  vers.  7li2.  Uunini  g  oras. 

750.  Reg.,  Rom.,  Davenlr.,  Abi.,  Bas.,  Cum  trtno 
solis.  Ottob.,  Cum  soiis  trlno.  Alii  edili,  Cum  lerno 
solis. 

757.  Rom.,  Sed  protinus  :  corrige  Sed  petimus. 

759.  Reg.,  replens  :  <\\\o\  foriasse  fuii  etiam  iu 
Oit.,  ubi  nuuc  e.it  riceus  ciiin  Rom.  et  editis.  ila;c 
vera  esl  leelio  :  El  erit  ncvissimus  error  pejor  priore. 

741.  Mss.  uoslri  cuin  Daventr..  Ald.,  Bas.,  Ser- 
vare.  ut  vultis.  Poelm.,  Had.,  Fabr.,  Tnrn.,  Scrvate, 
/-.  ut  vullis :  quod  praefflro.  Sic  eniin  Evaiigelium  :  Ait 
itlis  Pilutus  :  Habetis  custodiam,  ite,  cnslodite,  sicut 
scitis  ;  el  in  antii|uis  versionibus,  Habetis  custodes, 
Habetis  mililes.  Quod  :nilem  Jnveneiis  aii  i  Servate, 
ut  vullis,  no>!  aiiiem,  Servate,  ut  scilis,  quod  eiism, 
siante  meiro,  poier.ti,  id  iia  al>  eo  facliim,  ui  rertl 
ipsam  expbc.irel.  S.  Augu>tiuiis  serm.  44,  lom.  V  : 
Ait  illis  hlatus  :  Ilabetis  milites,  ite,  cnstodite,  sicut 
vultis. 

712.  ln  Beg.,  et  Olt.,  a  pr.  m.,  videtnr  fuisse 
saxisque :  nunc  est  saxique,  ut  in  Rom.  ei  cdilis. 

745.  Rom.,  limite  :  einenda  milile. 


NOT^E. 


715.  CAPUT  XXII.  Corpus  Domini  in  sepulcro 
conditur.  Matih.  xxvn,  57  seqq. ;  Maic.  xv,42; 
Luc.  xxin,  oO;  Joann.  xix,  58.  Specula  es'  bn  us 
edilits.  ex  qu  i  aliquid  ptospiciiinis.  Yenusie  eadem 
seot» nlia  repetitur  vers.  7-27.  E  speculis  servuut  ma- 
tres ,  et  cuncia  tuentur.  Milresdici  solebanl  (|iia:\is  " 
feinina;  .-eni.ores:  eratqne  id  honoris  vocaliulunt. 
Apud  Planium,  Rud.  i,  5,  nmliercs  Ampelisca  et 
Pal.esita  sh:  sacerdoiem  leminam  salutanl  :  Jube- 
vuis,  te  salvere,  mater.  Sacerdos  re>pondet :  Salvete, 
puetlai :  idcni  aeciilebal  in  nomine  patris.  Ulrumque 
i.otntn  imer  Cbrislianos  honoris  causa  religiosisviris 
leiniiii~'|ue  deferlur. 

717.  Yesptr,  hesperus,    vesperus  :  vide    not.  ad 
1.  lii,  vers.  569. 

718.  Jusiior  pro  justissimus  :  confer  coinmenl.  ad 
Prtidint.  bymn.  12  Catli.  vers.  77. 

7M).   Extremum  munus,  ul  I.  n,  veis.  20   :  (Jltima 
defuncto  debenlur  munera  palri. 

72r>.   Yis   horrida  peeiue :  dictuni  de  hac    phrasi 
.  i,  vers.  420. 


:  724.  Ulpianus,  1.  i,  D.,  de  cadavoribus  punitor. : 
Eorum,  in  quos  animadvertitur,  corpora  non  aliter  se- 
peliuntur,  quam  si  fuerit  petitum  et  pernussum. 

~ii'.i.  Componitur :  vide  not.  ad  vers.  57.S  htijus 
libri. 

720.  Forlasse,  volumina  petrce  dicit,  ul  poslea, 
vers.  742  :  Saxique  ingenlia  pondera  lolrunt.  Ara- 
lor,  I.  i,  vers.  575,  pro  nocte  :  Auyelus  aiiveniens 
tenebrosa  volumina  noclis  —  Reppulil ,  et  subilo  mi 
cuerunl  aslra  sereno.  Iit  duobus  mss.  invenio  atra 
pro  astra. 

728.  CAPUT  XXUI.  Sepulcrum  ab  armalis  mititi- 
bus  custodtlur.  Malth.  xxvn,  62. 

7"t2.  Erroris  laqueos,  ul  1.  m,  ver?.  12. 

750.  Remettre,  b.  e.,  icniealuiuin  esse  :  lenipus 
pro  lempore,  nlaliiii  explicalum. 

7")9.  Consitrqat ,  suigtt.  Sic  dicitur  discordia  sur- 
git,  rumor  suryil,  dolorsurgil,  sentcnliu  itnimo  surgil, 
ine  surgunt  alicui. 

745.  Mallhams  ail :  Signantes  lapidem. 


341                                                  EVANGKLICiE  HISTOR!j£  LIB.  IV.  3.2 

Sidera  jam  noclis  veniuro  ecderc  soli               A  Mis  diclis,  vinsque  animos  perfuderal  ardens 

7-S5  lucipiuni,  luinuli  malres  ttim  visere  septum  765  La-tiiia  ationitis  stupor,  nnci | ^iticine  pavore. 

Conctirrui.t :  motus  sed  lerrain  prolinus  omnem  Denique  pnccipiti  coleranles  gaudia  cnrsu 

Concntii,  et  tcelo  lapsus  descendii  aperio  Talia  discipulis  leferuni.    lumulunique  relin- 

Nunlius,  et  saxum  lumuli  de  limine  volvil  :  [quunt. 

Illius  ei  facics  splendet,  ceu  fulguris  ignis,  Ecce  ileris  medio  clarus  se  ostcndit  Iesus, 

750  Et  nivis  ad  speciem  luceiil  velamina  vestis.  Et  fidas  matres  blande  salvere  jubebat. 

Militihus  lerror  sensinn  discluseral  oinneni,  770  Occurrunt  ilko,  et  genibus,  planlisque  prehen- 

Ei  jacuere  siniul,  ceu  fusa  cadavera  lelho.  [sis, 

llle  sed  ad  maires  lali  cmn  voce  profatur  :  3g6  Victorem  letlii  pavidae  veneraniur  lesum. 

Vestra  pjvor  nullus  qnatiens  nunc  corda  fatigei,  T;.libns  illedehinc  piaccepiis  pectora  flimat : 

-¥55  Nam   manifesta  fides,    sanctum   vos  quaerere  Menlibos  absislat  fidei  pavor  omnis,  el  ista 

[corpus,  Fratribus  lia'c  nostris  propere  mandala  referle. 

Quod  crucis  in  ligno  sceleraia  insania  fi.vt.  775  Nostii  conspecius  si  cura  cst,  ite  volentes, 

385  SurrexilChristus,  aeternaque  lumina  vilae  lnque Galilaeam  propere  Iranscurriie  leriam. 

Corpore  cum  sancto,  devicta  morie,  recepit.      ^  Interea  lumuli  custodum  exierrha  corda 

Visere  jam  vobis  licitum  est,   quod  sede  se-  Mittunt  e  numero  pailem,  quae  lania  referret 

[pulci  i  Judyeis  rerum  miracula  :  sed  manus  amens, 

760  Nulla  isihic  jaceant,  fuerant  quae  comlita  mem-  780  Jam  semel  insano  penitus  devola  furori, 

[bra.  Pnrmia  miliiibus  ccriaiim  magna  rependit, 

Dicite  prseterea  celeri,  properbque  recursu  Et  famam  argento  redimii,  quod  limine  rupto 

Discipnlis,  Chrisium  remeasse  in  luminis  oras,  Furiim  sustulerit  corpus,  defensa  lenebris, 

Inque  Galilaeam  ltflum  pnecedere  terram.  Occulie  rapiens  audacia  discipulorum. 

LECTIONES  YARIANTES. 

744.  Rnm.,   mendose,  qui   pio  jam.   Heinsius  ,  stupor  letinendum   est,  iia  distingnam  :  His  dictis, 

Exercil.  sacr.  e.ip.  10,  ad  Marc.  xvi,  -2,  +  ic  hllcgat  visisqve  animos  perfuderat  ardens  —  Lcclttia  ultoniios 

hunc  versum   :   Sidera  jam  nodis  vicnio  cedere  tole.  stupor,   ancipilique  pavote,  videlicet    slupor   anlens 

Sed  venluro  recium  est.  perfudit  animos  lielitia,  ancipitique  pavoi  e  aiionitos. 

715.  Sabalieritis  timndo,  pro  d.  s.,  tuwnti ,  quod  Vel  aUonilis  boc  sensu,  slupor  leminis  attoiiitis  Bfe- 

reli<|ui  exhibent.  In  Reg.  deest  malres.  Rom.,  sep-  tilia,  ancipitique  pavore  perfudcrat  animos.  Pro  ar- 
tem  :  \ene  sepium.                                                          n  dens  stnpor  mallem  itigens  swpor,  aut  al  quid  siinile. 

751.  Hic  est  |.osireiuiis  versus  in  Rom.,  el  illico  766.  M^s.  nostri  ciim  Torh.,  Ald  ,  Bas.,  celeran- 

additur,    Explicit  Juvencus.    Forlasse    librarius   in  l&:  Fslbr.,  PoeNh.,  Had.,  tblebrantes. 

codiccm   aniiqnioreiu    incidit,    cui    folium   aliquod  768.  Mss.  iieris  medio  :  ediu  vel  tleris,  vel  vtm. 

deerat,  et  existimavil  nihil  deesse.  769.  Reg.,  salvare  :  lege  salverc. 

75-2.  Reg.,  fosa  :lege  nisa.  770.  Reg.,  illce,  genibus,  sine  et. 

758.  Ald.,  sancta  :  corrige  uincto.  771.  Ald.,  puvide  :  alii  pavidce. 

760.  Parisiic  apud  ftmeisium,  minusrecte,  legit  775.  Fabr.,  et  isiliac :  aln,  ettsta.                _ 

isthinc  pro  isiltic.  771.  Alii,  hinc  :  alii  lio?c.  Dividil  Juvencus  istnoec 

7lii.  Torn.,  p  rsuaderat :  Iege  CUrti  reliqnis  perfu-  inisla  lucc.  uialibi.  Hinc nullius  usus  esl.  Aid.,  Bas., 

derat.  referre :  alii  cditi  cum  mss.  probe,  rejerte. 

765.  Reg.,  O.t.  :  Lwtilia  altomtis  stupor,  ancipiti-  775.  M>s.  cum  pleiisque  ediiis:  Xostri  conspectus 

quepuvore;  et  glos-a  Reg.  .   Lcclilia  ardcns  annnos  si  cura  cst.  Fabr.,  liad.,  Poelmaiin.,  ln  tcxtu  :  «o- 

atlouitis  feminis  perfudit.  el  stupor  animos  earumdem  ster  cottspectus  si  cura?  est.  Conjh  i;»l  aliquis  tte  volan- 

perfudii  ancipiti  pavore.  Oit.,  a  s.  ni.  Tom.  :  Lwtitia  les :  sed  volentes  elcgantius  esl.  Aliler  visum  Keus- 

aitonitos  stupor  uncipUique  pavore,  nimirum  animos  chio,  qvi   banc  Schceiigcnn   conjecuiram  amplexus 

aitonilos  hct  lia,  stuporque  perfiiditancipiti  pavore.  est.  Mulia  proferl  Schcetigenius,  qmbus  proDei,  ro- 

Davcntr.,  Ald.  :  Lasiitia  attonitis.  sluphlo,  ancipitique  lare  sumi  pro  celenter  ire,  et  inde  corrigit  eiianiui 

pavore.  Fabr.,  Had.,  I*beim. :  L&itia,  aitonitos  stu-  St.uio,  Tlicb.   iv,  092,  et  Josepho  lscano,  v,   .n, 

pido,  ancipitique  favore,  quod  Reuschius  arnpuii,  eani.deni .phrasin :  ite  volaules,  pro  Ite  volentf*. 
explicans  favore,  i.  e.,  voce  graiiam,  bonaque  omnia  D      776.  Ald.,  B;.s.,  dtscurrite:   aln  transcurrtte  cum 

anniintianie.  Explical  Juvencus  verbaEvangelii  Cum  mss.,  sed  in  Reg.,  niendose,  transcurril. 

timore  et  gaudio  magno.  lgilur  laetilia  el  pavor  potius  1S±  Oltob.,  redtmel :  einendauun  per  reciinut. 
quam  favor,  conimeinoranda  siuit'.  Quod  si  ex  mss. 

NOT^. 

744.  CAPLT  XXIV.  Chrislus  lertia  die  rcsurgil  a  II  :  Tttm  ad  cos  is  Detts,  qui  omnia  gettuit  fatur 

moriuis.  Matlh.  xxvin,  I  seqq.;  Marc.  xvi,   1;  Luc.  759.  Scde  sepulcri  j  ul  vcrs.  571  h.  L,  tutnult  se- 

XX715.  TuVinUslptum  :  solcba.it  eni...  it .  (ieri   lu-  767.  Prius  posierius  :  prius  eni...   rer.querui.t  fe- 

ninli,   ul   septo  concluderentur.  Mi.ldonalus,   ad  c.  mimv  Unnclun. ,  luin  \  isa  dlMJlpnlis  rclnlci  uu. . 

viu  Ma.ih.,  ex  forma  veterum  sepulcrorum  os.c.dii,  777.  CAI'l  T  \W  .  tustvdcs  pecuma  corrum ,mn- 

ea  r.iisse  aut  in  rupibus  excisa,  aul  hnideo,  seu  tur,  ui  resunectionem celenl.  Matih.  ixvin,  11  sjm. 

lntcriiio  opere  camerala,  quales  hunr  simt  celke  Corda  custodum:  h.e.»  cuslodes,  ut  1. 1U»  vere.  i    >• 

vinarl*  :  Cx  dub  colligitur,  facile  irt  sei>ulcris  da3-  Scribarum  pectora.                                   m 

moniacos  hablLre  poimsse.  780.  tievota  :  V.rgilmS,  l.  .  JEu.   vers.  /16  .  /  <sU 

751.  Discluserat  :  occurril    boc  ipsum    verbum  dcvotu  futunc. 

1.  nl,  v.rs.  lti-2.  783.  Defensa  lenebrts:  Dracoiil.us,  I.  IU,  \eib.  -70, 

755    Profaittr  nd  malres  :  sic  Ciccro  de  Cniv.  c.  mutiiia  tenebris. 


343 


C.  V.  AQUIL.  JUVENCl 


344 


785  Jamque  Galilaeos  eonscenderat  anxia  montes 
Mandatis  Chrhti  eoncurrens  turba  suorum  : 
387  Cernitur  ecce  suis  prolcs  veneranda  To- 

[nanlis. 
Illum  proeumbens  sanclus  chorus  omnis  ado- 

[rat, 
Nec  lamen  in  cunctis  pariter  fundala  manebat 

790  Pi-cloribus  virlus  :  nam  pars  dubiiabat  eorum. 
Tum  sic  discipulos  clarus  conipellai  lesus  : 
In  coelo ,  et  lerris  Geniior  mihi  cuncia  subegit, 
Me  pater  cst  vobis  dignatus  miltcre  lucem. 
Genlibushatulaliiernuncvos  ego  milterccunciis 

795  Iusiitui, vestrumcsteunctasmihijungeie gentes: 
Pergite,  et  ablulos  liomines  purganiibus  uudis 


Nomine  sub  sancto  Patris,  Natique  lavate. 

Vivifici  pariter  currant  spiramina  Flatus. 

Ablutisque  debinc  nostra  insinuate  docentes 
800  Pnecepta,  ut  vilam  possint  ngilare  perennem. 

Nec  vobis  um  |uani  nostra  prsesenlia  deerit. 

388  Donec  consumens  dissolvat  saecula  finis. 
Has  mea  mens  fidei  vires,  sauctique  limoris 

Cepit,  et  in  tantum  luxil  inihi  gratin  Chrisli, 
805  Versibus  ul  nostris  divinae  gloria  legis 

Ornamenta  libens  caperet  terrestria  linguac. 

lhcc  mibi  pax  Cbristi  tribuit,  pax  lutc  mibi  scc- 

[cli, 

Quam  fovet  indulgens  lerrre  regnalor  aperue 

Constantiuus,  adest  cui  gratia  digna  merenli, 


LECTIONES  VARIANTLS. 

786.  Reg.,  Oltob.,  Davenlr.,  Torn.,  Ald.,  Bas.,  801.  Rcg.,  nottra  prcesentia,  quod  verum  puto, 
concurrens  turba :  Fabr.,  Hadam.,  Poelm.,  in  texlu,  producla  uliima  in  nostra  sive  ratione  ca-surse,  sive 
concursans  turba.                                                                  potius  ob  duas  consonantes  dictionis  sequentis.  Edili 

787.  Abl.,  Bas.,  esse  :  alii  ecce.  cum  Oilob.,  nostri  prcesentia.  Evangelii  verba  sunl  : 

788.  Plenque  editi,  sanctus  chorus.  Fabric.,  sancle.  n  Ecce  ego  vobiscum  sum  omnibus  diebus  usque  ad  con- 
In  mss.  Reg.  et  Ott.,  a  pr.  m.,  videtur  luisse  san-      summdionem  sceculi. 

ctum  pio  sanclorum,'\-e\  sanctum' uempe  illum  :  a  sec.  805.  Barlbius  codici  sno  ascripserat  :  Hccc  clau- 

m.  in  Olt.  est  sancte;  in  Reg.,  sanclus.  sula  non  esl  in  meo  ms.   Non  dubito  tamen  esse  Ju- 

790.  Reg.,  pars  credebat  eorum  :  melius  dubitabat,      venci.  Exstal  in  omnibus  impressis  el  reliquis  manu 


ex  Evangelio. 

7\J6.  Reuschius  suspicatur  ablatos  homines,  h.  c. , 
a  mundi  cceno  abduclos.  Legerem  potius  adductos, 
vel  adjunctos.  Scripturam  communem,  ne  rebapti- 
zalionem  innual ,  Reuschius  explical  de  ablutione 
sordium,  et  de  baptisino,  seu  lavacro  ignis  et  spi- 
ritus. 

798.  Ald.,  Bas.,  Poelm.,  pro  d.  s.,  vivant  :  alii 
edili  cum  mss. ,  curranl.  Torn.  spiramine,  nempe  vi- 
vifici  Flatus  currant  spiramine  :  melius  plerique, 
spiramina.  Reuschius  non  adeo  improbat  vivant  spi- 
ramine,  si  inlelli.ganlur  homines  abluli.  Sed  alia  est 


exaratis  codicibus,  quos  Onieisius  viderat. 

804.  Ald.,  Ccepit  :  lege  Cepit.  Rfg.,  0«.,  in  tan- 
tum  lucet ;  sed  in  Olt.,  a  pr.  m.,  in  tantam,  men- 
dose.  Editi,  in  tanlum  luxit. 

805.  Wealh.,  in  textu,  gratia  legis;  ad  marg.,  cum 
aliis,  gloria  legis. 

806.  Ald.j  Bas.,  tuleril  :  alii,  capcret. 

808.  Olt.,  Quem  :  correctum  Qnam. 

809.  Reg.,  Oit.,  Ald.,  Torn.,  Wesi.,  Bas.,  Davent., 
Fabr.,  Had.  ,  Poelmann. ,  in  texiu  ,  gratia  digna  me- 
renti.  Poelmann.,pro  d.  s.,  gloriadigna.  Cant.,  gralia 
diva,  quod  a  glossatore  aliquo  esse  censel  Reuschius. 


senlentia  Evangelii. 

NOTiE. 
785.  CAPCT  XXVI.  Jesusin  Galilcea  discipulisap-  Q  ex  Aldo,  post  schol.  in  comment.  Caesaris.  Hac  au 
paret,  prcecipiens,  ul  Evangeliumpmdicent,  el  creden-      tem  inscriptione  non  solum  rcfellitur  calumnia  Zo 


tes  in  nomine  Palris,  et  Filii,  et  Spirilus  sancti  bapli- 
tent.  Maitb.  xxviu,  16  seq. ;  Marc.  xvi,  15. 

797.  Sub  pro  in,  ut  alibi  dictum. 

798.  Vkifici  :  vox  Ammiani  et  Apuleii,  a  multis 
scriptoribus  Chrisiianis  praBsertim  in  libris  liturgicis 
usurpata. 

799.  Malthseus  ait  :  Euntes  ergo  docete  omnes  cjen- 
tes,  baptizantes  eos  in  nomine  Patris,  elc.  Docentes 
eos  servare  omniu  qucecumque  mandavi  vobis.  Reu- 
schius  aniniadvertit  praecepisse  Cbristum,  ut  prius 
edocios  praecepta  Dei  sacro  fcederis  novi  lavacro 
abluerent.  Hoc  ipsum  animadveriit  in  Juvenco  Ri- 
chardus  Simonius,  Histor.  Crit.  Comment  N.  T.  c. 
23,  quasi  Juvencus  ordinem  inverterit.  At  Maithaeus 
docirinae  ante  el  post  baptismum  meminit. 

801.  Deerit  :  sic  dissyllabum  a  poelisadhibericon- 
suevit. 

802.  Consumens ,  consummans.  Usquc  ad  consum- 
mationem  s&culi. 

805.  CAPUT  XXVII,  sive  Epilogus.  Juvencus  fa- 
visse  sibi  Christum,  ut  exigeret  hoc  opus,  gloriatur. 
Hinc  Conslantmnm  imperatorem  laudat. 

804.  ln  lantum  :  de  bac  phrasi  dixi  in  comment. 
ad  Prudent.  vers.  155  Hamart.,  cl  in  noi.  ad  Dra- 
conl.  1.  n,  vers.  659.  Juvencus  Spirilus  sancti  gra- 
liam  sibi  adesse  postulaverat  1. 1,  vers.  34. 

807.  TEinulatur  Virgilinm,  in  lin.  I.  iv  Georg.,  sed 
majori  elo^io  Coiistantinum  ornat,  cui  pacem  su:culi, 
et  relgionis  cbristianae  incrementum  ascribit.  Lme- 
ritui  in  Hispania  egrejiia  de  Conslantino  inscriptio 
exsiabat,  relata  a  Baronio  ad  annum  51v2,  nnm.  86, 


D 


simi,  qui  tradit,  Constanliuum  novis  semper  vexasse 
populum  tribuiis  ,  verum  etiam  mirum  in  niodum 
confirmatur,  eum  omni  oflicioium  ei  benpficiorum 
generedechrisiiana  religione  opiime  incritum  luissc. 
Placet  hoc  loco  inscriptionem  ipsam  reprsesentarc, 
quamvis,  ut  puto,  lideliier  exscripia  non  fuerit. 

IMP.  CAES.  FLAVIVS 
CONSTANTIN.  AVG. 
PACIS  ET  IVSTITIAE 
CVLT.P\B.QVIET1S 
FV.ND.  BELIGIONIS 
ET  FIDEl  AVCTOR 
BEMISSO  VBIQVE 
TRIBVTO  FINITIM. 
PROVINC.  ITEB. 

REsTAVR.  FEC-. 

CXIIIl. 

B  ironius  nimis  effusum  titulum  auctoris  religionis  et 
fidei  ait  esse  :  sed  recte  exponit,  iia  Con^tiiitinum 
vocari,  quod  pietatis  christianae  mirificus  illustrator 
essel  ac  propagator.  Idem  Conslantinus  Roma;  in 
arcu  suo  Iriumpliali  Fundutor  quietis  dicitur. 

808.  Terro?  apertce,  patenlis. 

809.  Qoi  Consiautini  baplismum  ad  obitum  ejus  di- 
latum  nolunt,  nonoullum  argumentum  cx  boc  loco 
pelere  po->siint.  Cerie  vix  inajus  aliquid  de  bomine 
christiano  perfecto  dici  potuisset.  Non  muliis  ant(> 
anuis  Matlliiciis  Aimerichius ,  docirinoe  magna  et 
diuturna  laude  conspiiuus,  post  suurn  Novuin  Lexi- 
con  llisioricum  el  Criticum,  disseriationem  cdidit 
de    duplici  Conslantini   ilagni   baptismate ,    Homano 


315 


LIBER  IN  GENESIM. 


34  fi 


8!0  389QUiS0'us  regum  sacri  sibi  nominis  hor- A         jEternam  capiat  divina  in  saecula  vitam 

[ret         813  Per  Dominum  lucis  Chrislum,   qui  in  ssecula 
Imponi  pondus,  quo  justis  dignior  actis  [  regnat. 

LECTIONES  VARIANTES. 
810.  Olt.  ,   Had.,  Poelmann. ,  numinis,  qnod  for-      edilis,  quo  juslis. 


tasse  fnit,  a  pr.  m.,  in  Reg.,  nhi  tiunc  est  nominis, 
ul  in  AUi. ,  Davenlr.  ,  Westh. ,  T<>rn. ,  Fabr. ,  Bas., 
aliisnue.  Revera  magis  placet  nominis,  ut  recie  vers. 
seq.  responde;int  baec  verba  ,  Quo  justis  dignior 
actis.  Sivc  auiem  intelligas,  Cousiantinum  pontifi- 
caium  maximum  recusasse,  sive  noluisse,  se  deum 
appellari,  ui  priores  imperaioies  consueverant,  re- 
cte  procedil.  lectio:  Qui  solus  regum  sacri  sibi  nomi- 
nis  horrel  —  Imponi  pondns.  Reuscliius  edidil  sacri 
sub  nominis;  sed  cum  discrepantiam  lectionis  non 
advertai,  credere  oporiet,  excidisse  sub  pro  sibi. 
8H.  Reg. ,  Otl. ,  qui  justis:  Olt. ,  a  sec.  m. ,  cum 


813.  Reg.,  Oit. ,  Torn.,  Ald.,  Bas. ,  Daventr. , 
Fabr.  ,  Per  dominnm  lucis  Chrisium.  Iladam.  , 
Poelm. ,  in  texlu,  Per  Dominum  noslrum  Cliristum. 
Prior  scriptura  verior  est.  Sic  etiaui  lioc  libr.  iv, 
vers.  636  :  Qno  dominum  lucis  jnssis  suffigere  swvis. 
Christits  srpe  auclor,  reperlor.  dominus  lucls  diciiur. 
Legesis  Wopkensii  notam  ad  Sedulium,  I.  ui,  vers. 
114.  Post  ultimiim  liunc  vcrsum,  Reg.  ei  Olt. :  Fi- 
nit,  eic. ,  ut  in  Proleg.  num.  48,  49,  exposui.  In 
quodam  codice  bibliotheca'  Laurentianae  Mediceaj 
desideralur  ullimus  ^erstis  Per  dominum  lucis,  ut 
observavi  num.  45*  Prolesromen&m. 


NOT.E. 
uno ,  Nicomediensi  altero.  Contrarium  est  paradoxon  R  lis   probat  Jacobus  Gotbofredus,  in  epistola  ad  An- 


d»ci:r.  feminae  Gahrielis  Carolae  Patini;r!  iti  epislola 
de  Phoenice,  quae  negai,  Constanlinum  chrisliauae  re- 
ligioni  addictum  fuisse  ,  merito  ab  aliis  rejectum. 
Juveucus  innuere  videiur  ,  Constantinuni  nomen 
Pontiiicis  maximi  recusasse  :  quam  senientiam  mul- 


dream  Rivctum,  de  inlerdicla  Christianorum  cum 
Gcntilibus  communione,  el  tuetur  Pagius  ad  Baronii 
Annal.,  anno  512,  ul  alios  omiitam. 

812.  E|)itbeta  comnmiat :    aplius  enim  viderelur 
divinajn  ritam,  wterr.a  scccula. 


JUVENGO  OPERA  ATTRIBUTA. 


LIBER  IN  GENESIN. 


CAP.  I.  Principio  Dominus  ccelum,  terramque  locavit:  fj 
Namque  erat  informis,  fluctuquc  abscondila  tellus, 
Immensusque  Deus  super  aiquora  vasta  meabat ; 
Dum  cliaos,  et  nigra;  fuscabant  cuncta  tenebrce  , 
5  Hasdum  sidereo  disjuugit  cardine,  falur  : 
Lux  fiat,  et  lceto  niluerunt  omnia  mundo. 
Cumque  Deus  priini  complessrt  facta  diei, 
Condidit  albentem  nebulis  nascenlibus  axein. 
Accipit  immensus  errantia  littora  pontus, 
10  Multiplices  rapiens  validis  cum  tractibus  amncs. 
Terlia  lux  faciem  terrarum  futva  retexit. 
Arida  mox  posito  narratur  nomine  terra. 

De  hoc  Carmine  sermonem  habni  Prolegomen. 
num.  16seq.  Primaqualuorcapita  ex  veterihiis  edi- 
lionibus  edidit  Audreas  Rivinus  hoc  litulo:  Ccecitii 
Cypriani,  seu  potius  Q.  Sepiimii  Ftorentis  Te>tulliani 
Genesis.  Subjicio  Marlenii  nolas,  qtiibus  paucas  meas  i\ 
addo,  aut  imersero. 

Vers.  1.  Editi  leguot  creavit ,  quam  vocem  usur- 
pat  Vulgaia  versio,  Juvenco  ignota.  Martene.  — 
Itala  vcrsio  fecit. 

2.  1 1 1  Vulgata  editione  legimus,  Terra  autem  erat 
inanis  et  vacua.  Al  anliqua  vcrsio  Italica,  qtiant  ( i- 
lat  Augiistinns ,  hahet  :  Terra  autein  eral  invisibilis 
el  ineomposita.  Mart.  —  Rivinus  ex  coujei  tura  le- 
gil  Jumque  pro  Numque.  Cum  Augustiiio  legiinl  alii 
apud  Sahaiierium. 

5.  Patilo  aliler  linnc  versnm  lcgit  Pamelius,  hoc 
nimirum  mndo  :  Has  dum  disjungi  jussil  de  cardine, 
fatur.  Mart.  Anle  Pameliuin  sic  legerant  Morelius 
et  Fahriciusi 


Ftorea  venlosis  consuryitnt  germina  campis, 
Pomiferique  simul  procurvant  brackia  rami. 

15  Quarta  die  generat  solis  cuin  lampade  lunam, 
Et  stellas  tremulo  radiantes  lumine  pingit. 
Hcec  clementa  dedit  subjecto  insignia  mundo, 
Tempora  qua;  doceant  varios  mulauda  per  orlus. 
Quinla  dic  accipiunl  liquentia  flumina  pisces, 

20  Et  volucres  varia  suspendunt  corpora  penna. 
Sexla  pater  gelidos  in  spiras  lubrical  angues, 
Quadripedumque  greyes  lotos  diffundil  in  agros, 
Cunctaque  mulliplici  mandavit  crescere  passim 
Germine,  et  immensis  errare,  el  pascere  terris. 

6.  Ei\\\\,  claroet,  proquo  Morelius  legil  clare.  Mart. 
—  Fabricnis  legit  Luxflat,  et  elaro.  Junius  aptid 
Rivinum,  Lux  fiat.  claro  iutuerunl. 

7.  Fabr.  :CumDominus  primi.  Sic  eiiam  Morelius. 
9.  Edit.,  verentia.  Mart.  —  Lege  verrentia.    Sic 

cnim  Fabr.,  verrentia  littora  post  Moreliuin. 

13.  Rivinus  cx  ingenio  reponil  gramina  pro  yer- 
mina. 

15.  Nihil  noiat  Martenius:  sed  Fahricius  habet 
Qnarla  dies,  quod  melro  colncret. 

lti.  Kdit.,  fiiiytt.  Mart.  —  Longe  melius  esi  pingit. 

19.  Edil. ,  Atquinla,  oinis-.n  die ,  non  iia  hene. 
Mart.  —  Editores  veteres ,  ut  metro  consulerent, 
lescripsertinl.  At  quinta  accipiunt. 

20.  Hunc  versum  ita  legil  Pamelius  :  El  voiucres 
varias  suspendunl  aere  pennas.  Mart.  —  Cum  Panu'- 
lio  facit  Fabricius,  scd  corpore  pro  aere. 

21.  Edit.,  Sexla  pra'gelidos.  Mart. 
"22.  Fabr.,  Quadrupedumque. 


347  APPENDIX  AD  OPERA  JUVENCI.  348 

I1a'c  ubi  constituit  divina  poteniia  jnss»,  \  Post  hunc    Ethiopas  Gehon  altapsus  opimat. 


Ii<  ctorem  inspiciens  muitdanis  defore  rebvs, 
Hwc  menwral :  Hominem  noslris  fuaamus  in  un- 

[guetn 
Vultibus  assimilem,  loto  qni  regnel  in  orbe. 
Et  licet  hunc  solo  possel  componere  verbo, 

50  lpse  tamen  sancta  dignatus  ducere  dexlra, 
Inspirat  brutum  divino  a  pectore  pecttis. 
CAP.  II.   Quem   postquum  effigie  formalum  ceu  sua 

[  vidil. 
Meiitur  solum  mordaces  volvere  curas. 
llicct  irriguo  perfundit  tumina  somno, 

58  Mollius  ul  vulsa  formetur  femina  costa, 

Atq  e  artus  mixla  geminos  subslanlia  firmet, 
lndilur  el  nomeu,  vita'  quod  dicilur,  Eva. 
Quapropter  naii  linquunl  de  more  parentes, 
Conjugibusque  suis  posilis  cum  sedibus  hwrent. 

40  Septimu  lure  Deus  factorum  fine  quievit, 
Sacratam  slaiuens  venluri  ad  gaudia  scecli. 
llicel  exhibitis  animantum  ex  ordine  turbis, 
Viritim  cunctis  nomen,  quod  permanet,  indit 
Adamus,  donata  sibi  prudentia  solers. 

45  Quem  Deus  ulloquio,  junclam  dignulur  el  Evam  : 
Crcscite  multimodo  venturu  in  tempora  partu, 
Ut  polus,  ei  plence  vestro  sinl  germine  lerrce, 
Hwredesque  mei,  varios  decerpile  frttctus, 
Quos  nemora,  el  pingui  reddunl  de  cespile  campi. 

50  Hwc  ubi  disseruit,  twla  paradisus  in  aula 
Instruitur,  primique  aspectat  lumina  solis. 
Gignilur  hwc  inler  pomis  telhalibus  arbos, 
Conjunctum  generans  vitw,  mortisque  saporem. 
Edibus  in  mediis  puro  (luit  agmine  flumen, 

55  Quo  rigat  insignes  iiquidis  de  fluctibus  orlus, 
Quadrifidosque  secat  undanti  ex  fonte  meatus, 
Fisonus  auriferis  prwdives  fluctual  undis, 
Conspicimsque  teril  rauco  de  gurgiie  gemmas, 
Prusinus  huic  nomcn,  illi  est  carbunculus  ardens, 

60  1'erspicuisque  vadis  terram  prcelambit  Evillam. 


Tertius  est  Tigris,  Eupnrati  adjunctus  amwno , 
Assyrium  celeri  discrelim  flumine  sulcans. 
Hic  positus  custos  Adamus  cum  conjuge  fida  ; 
65  Atque  opifex  tali  formalur  voce  Tonanlis  : 
Ne  trepidate  simul  licitos  prwccrpcre  [ructus, 
Quos  nemus  intonsum  ramo  frondenle  creavit, 
Sotlicili.  ne  forle  malum  r.oxale  legalur, 
Quod  viret  ex  gimino  discreta  ad  munia  succo. 
70  Nec  minus  interea  ccecos  nox  alta  lenebal, 
Ac  modo  formatos  vestis  non  lexerat  arlus. 
CAP.  III.  Has  inter  sedes,  et  baccismitibus  hortos 
Spumeus  astulo  vincens  animalia  sensu, 
Serpebat  tacite  spiris  frigentibus  anguis ; 
75  Livida  mordaci  volvens  mendacia  sensu, 
R  Femineo  lenlat  sub  pectore  mollia  corda  : 

Dic  tnihi,  cur  metuas  felicia  germina  mali '.' 
Numquid  poma  Deus  non  omnia  nata  sacravit? 
Atqui  si  studeas  mellitos  carpere  viclus  , 
80  Aureus  astrigero  redibit  cardine  mundus. 

Illa  negat .  vetitosque  timet  contingere  ramos  ; 
Sed  tamen  infirmo  vincunlur  pectora  sensn. 
llicet  ut  niveo  jam  mitia  dente  momordit  , 
AJjfulsit  nulta  maculatum  nube  serenum. 
85  Tum  sapcr  illecebram  mellilis  in  faucibus  indens 
Perpnlit  insiteto  munus  deferre  marilo. 
Quod  simul  ac  sumpsit ,  detersa  nocl" ,  nitentes 
Enucuere  oculi,  mundo  sptendenle ,  sereni. 
Ergo  vbi  nudatum  prospexit  corpus  ulerque  , 
90  Qua  pudenda  vident ,  ficutnis  frondibus  umbrant. 
Q  Forle  sub  occiduo  Domini  jam  lumine  solis 

Agnoscunt  sonitvm  ,  trepidique  ad  devia  tendunt. 
Tvm  Dominus  coeli  moestum  competlat  Adamnm  : 
Dic ,  ubi  nunc  degas  1  Respondil  lalia  svpplex  : 
95  0  Domine ,  affatvs  pavido  sub  corde  tremisco. 
Magne  ,  tuos ,  nudnsque  metu  rigenle  faligor. 
Tum  Dominus  :  Qnis  poma  dedit  noxutia  vobis/ 
Tradtdit  hcec  mvlier,  dum  dicit,  lumina  promptim 


27.  Fitbr.,  Htxc  memorat  :  Nostris  hominem  facia- 
tnus  ad  unguem.  Morelius  iia,  sed  in  unguem. 

~_9.  Edii.,  hutic  uno.  .Mart. 

31.  Edit..  in  pectore,  longe  melius  nosier  nis. 
a  pectore.  Mart.  —  F.ibricius  jaixi  edideral  u  pe- 
clore. 

■V2.  Rivinus,  Bartliii  conjeciuram  seciitus,  Ii-git 
e/fiqies  formatum  cui  sua  vidil. 

36.  Kdil.,  mixlu  gen.ino.  Mart. 

37.  Fabr.,  vivm  pro  vita\ 

40.  Kdft.,  Septiira  qvando  Deus.  Mart. 

41.  Edit.  biinc  versuin  iia  b  gunt  :  Sacraltt  xtatnens 
venturi  gaudia  soecli.  Mart.  —  Fabricius  iHlerpungit 
Sacrata,  staluens. 

43.  Rivinus  conjicit,  Virlutemcitnciis  nomen,quod 
permanei,  indil. 

4i.  Edil.,  paulo  aliler.  Adami  a  Domino  donala 
prmdentia  solers.  Mart.  —  Al  Fabricius,  metri  solli- 
citus,  rcposuil,  Adami  a  Domino  datu  quce  prudenlia 
solers. 

55.  Barlhius  pro  ortus  suspicalur  ornos  ,  Hivinus 
Dlallet  honos. 

56.  Falir.,  vndante. 

57.  Fabr.,  Phison. 

60.  Edit.,  Evilat.  Mart. 

64.  Riviuus  vull  Adam  pro  Adamus. 


D 


68.  Edil.  ,  tegalis.  Mart.  —  Bartbius  conjicit, 
plamlenle  Riviuo ,  ne  fors  malem  pro  ne  forte  ma- 
lum.  Malum  noxttle,  poinuin  imxale  ,  ut  inlra  vers. 
97,  Quis  poma  dedil  noxiiia  vobis  ? 

71.  Morelius  vestis  nec  ,   Fabrtcltls  nec  vestis. 

72.  Edit.,  ortus.  Mart. 

78.  Fdit.,  noia  sacruvil.  Mart. 

79.  I ii  ms.  iinslro  l.-giiur  :  Al  quis;  editi,  E  queis. 
Mart  — Fabr. ,  E  qnis.  Mirteuius  in  lextu  edidil 
Adt/hi  pro  Alqvi. 

80.  Cdit.,  remeabit  cardine.  ln  Vnlgala  serpens 
proiniiiii  srienliaiu  boni  el  mali,  Eriiis,  sicitt  dii , 
scientes  bonum,  et  malum.  Mart. 

85.  Fabr.,  meltitis  faucibus ,  qnod  certe  lcx  melri 
poslulat. 

86.  Edit., Compulit.  Mart.—  Rivinuscum  Caucliio 
insuetum  pro  insueto. 

90.  Edit.,  CumqitepuJenda.MwiT.—  Fortasse Quce- 
que  pudenda  pro  Quwcumque ,  ul  qitisqne  pro  quis- 
quis,  quiciimque. 

!:6.  Edil.,  melu  frigenle .  Mart. 

98.  Hsec  in  Vufgata  non  n ■perimns  dicla  fuisse 
Adamo  a  mnliere;  sed  ea  Juvencus  in  antiquiori 
poini'.  versione  legere.  Mart.  —  Huc  lnriasse  per- 
linet  senleniia  vcisus  80,  Aurevs  astrigero  redibit 
cardine  mundus.  Ila  auctnr  carminis  imelligil  verba 


510 


LIBER  1N  GENF. 
A 


Cunlenli  perfusa  die,  :iquidumque  serenmn 

100  Affulsisse  sibi,  solemque ,  et  sidera  cceli. 

Prolinus  ira  Dei  turbatam  terrilat  Evam,  130 

Auctorem  vetiti  dum  quarit  Maximus  acti. 
Illa  sub  hccc  pandit  :  Serpentis  suasa  lo :uelis 
Accepi ,  falleiue  dolo,  blandogue  rocjatu. 

105  JSatn  sua  vipereis  intexens  verba  venenis,  CAP 

Hivc  miln  prce  cunctis  narravil  dulcia  pomis.  155 

llicet  Omnipotens  condemnal  yesta  draconis , 
Prtvc  picns  ,  cunclis  invisum    ivere  monstrum  , 
Pectore  tnox  fuso  prorepere,  (um  sola  morsu 

110  Mandere  :  mansuro  qmccumque  in  temporabelto, 

Ilumanos  inter  sensus,  ipsutwjue  labentem  140 

Yertice,  ul  abjecto  pronus  post  crura  virorum 
Serperet,  et  calccs  ,  dum  labens  cominus  instat. 
Femina  fraudigeris  misere  decepla  suadelis  J$ 

115  PrtBcipilur  duro  discrimine  ponere  partum  , 

Servitiumquc  sui  studio  perferre  inariti.  1 55 

Tu  vero,  cui  visa  fuil  senlentia  vcrax 
Conjuah,  iminiti  cessit  qua'  victa  draconi , 
Deflebis  miserum  pcrteinpora  lontja  laborem. 

120  Nam  tibi  triticece  surget  pro  germine  messis 

Carduus,  el  spinis  multiim  paliurus  aculis.  1n0 

l't  cum  visceribus  tastis,  el  pectore  nioesto 
Plurima  sollicitos  pra>stent  suspiria  tictus, 
Donec  in  occiduo  venienlis  lempore  morlis, 

125  Unde  geriscorpus  lerrw  reddare  jacenti. 

His  aclis,  Dominus  trepidis  dul  tadia  vitce,  155 

Dejectosque  procul  sacraiis  dimovet  hortis, 


SIN.  350 

Obversosque  locat,  mcJwque  eliminat  igni, 
In  quo  perceleri  Cherubin  evolvitur  oestu, 
Dum  culidus  defervet  apex,  flammasque  volulat. 
Qnis  Dominus,  pigro  ne  frigore  membra  rigerenl, 
Cunsuil  evulsas  pccudum  de  viscere  pellcs, 
Operiens  nudos  culidis  d   veslibus  artus. 
,  IV.  Ergo  ubi  conjugio  sese  jam  fidus  Adamus 
Esse  virum  sensit ,  nomen  genitricis  amatce 
Lxhibei  uxori  binos  e  germine  fazlus. 
Continuo  genitor  diversis  nuncupat  orsis  : 
Is  Caiu  hie  noinen  habet,  cui  junclus  Abelus 
Innocuas  multa  servabat  cura  bidentes. 
Asl  alius  curvo  terram  verlebal  aratro. 
Hi  cum  perpetuo  ferrent  sua  dona  Tonanti, 
Dissimiles  fructus,  sensu  suadente,  dedere. 
Nam  prior,  uberibus  fuerant  qucv  prosata  glebis  , 
Obtulil;  ast  alius  miti  se  devovel  agno, 
Exla  gcrens  sincera  manu,  adipemque  nivalem, 
Confestimque  placel  Domino  pia  vota  luenti. 
Quod  propler  gelida  Cuin  incanduit  ira , 
Quem  Deus  atloquio  dignalus,  lalibus  infit: 
Dic  mihi,  si  rectum  vivas,  el  noxia  cernas, 
Degere  num  possis  conlracto  a  crimine  purus  ? 
Desine  mortali  fratrem  disperdere  sensu  , 
Qui  tibi  seu  domiiw  subjectus  colla  prcvbebit. 
ISec  tamen  his  fraclus  fratrem  deducere  ad  arva, 
Atque  ubi  deprensum  deserti  in  gramine  vi.ltl, 
Elidit  geminis  frendens  pia  gultura  palmis. 
Quod  faclum    Dominus  cceto  speculams  ab  alio, 


G«.-nesis,  Aperientur  oculi  vesiri.  M  ir;  Viclor  I.  l  Ge-  C 
ncs.  :  Atqitt  icleo  cwgustos  homini  fas  carpere  f-.ucius 
• —  Noluit  e :se  D.'u\ ,   ne  mentis  nub    remota  —  Im- 
nrittant  in ceelum oculos,  alqv.eopiima  noscant, — Sint- 
qui  deis  similes. 

105.  Edil.,  luquentis,  Lnngo  meliiis  in  liOSlro  nis., 
loquelis.  Mart. 

108.  Eilii..  visere.  Mart.  —  Btrthius  jam  ex  con- 
jeriQr.i  rcstiluerat  vivere,  quod  placuit  etiam  Riviuo. 

110.  Fabrieius  cum  Morelio,  Pandere,  Pamelius, 
Prendere,  Rivinus,  ex  Barihii  conjeciura,  Pascere. 
Aildit  Kivinus,  ininus  rnale  esse  Prendere ,  quain 
Mandere.  Lectio  Fabricii  Pandere  soia ,  b.  e.,  ler- 
rain,  non  intelligiiur.  Vulgata ,  Terram  comedes. 
Alii  velercs  ,  Terram  edes ,  manducabis  ,  Terra  erit 
libi  cibus.  Ex  quo  conlinnatur  scriplura  Mandere. 
Virgilms  1.  xi,  vers.  6  >8  :  Sanguinis  ille  vomens  ri- 
vos  cadit ,  atque  cruentam  —  Mandil  hiimiim. 

111.  Eilii.,  labantem.  Mart.  —  Rivinns  conjicit , 


ipsiim  cs-e  scrpcnlem  ,  sed  locum  coiiuptuin  pulal. 
P.itilo  post  occurrit  labens,  priuia  producia.  Hoc  loco 
corripitir,  si  legaiur  lab^ntem. 

115.  Edil..  ul  cntces.  Mart. —  Rivinus  emendabat, 
Serpat ,  at  hunc  calcet,  dum  pellans  cominus  in- 
stat. 

114.  Fabr.,  decepla  loquelis.  Sic  enim  metro  con- 
suliiur. 

116.  Rivinus  interpungit :  Servitiumque  sui  studio, 
perferre,  mariii  :  non  enim  servilium  sni  tnariii  p«*r- 
fert,  sed  potitis  dominium,  qnod  eam  facil  scrvam 
esse,  et  banc  injuriam  ferre  sui  marili  siudio. 

121.  Proba  etiain  in  suo  ceutone  bunc  versum 
muiuiti  esi  a  Virgilio,  eclog.  v,  vers.  59:  Carduus, 
et  spinis  surgit  paliurus  acuis.  Auclor  bujus  carnii- 
nis  iiiierdum  ex  Virgilio  el  aliis  heniislicliia  in  rem 
suam  proferl. 

123.  Rivinus  emendubat,  sollicilus  pnvslet  suspiria 
victus,  vel  cum  Fabricio,  sollicitos  prcestenl  suspiria 


D 


victus.    Ila  edidil   Marienius,    sed   non   oliservavil, 
aliosedilos  leg«:;e  soliicitus  pmst el  suspiria  vicins. 

151.  Veieres,  ul  nolai  Marius  Victorinus,  quis  so- 
lebani  pro  qneis  ei  quibus  usurpare,  atque  iia  liic 
auctor  non  scintl.  Mart. 

153.  Fabr.  et  ahi  scribunt  Opperiens  ,  nl  prima 
proiiucaiur. 

150.  Edil.,  bino  qui  gemine  (Jege  germine)   factus. 

Mart. 

158.  Edil.,  Atque  Cain  hic  nomen  habet.  Mart.  — 
Forle  Coinua  hic  no.nen  hubet. 

159.  Ediu,  videntes.  At  veleres  v  litteram  pro  b 
persa^pe  usurpabant.  Mart.  —  In  nonnullis  editis, 
mendose,  est  videnles,  sed  in  Fabricio  et  aliis,  clare, 
bidentcs ,  boc  lame.ii  disciimine  a  Uarienio  non 
animadverso  :  cui  junctus  Abelus : —  lnnocuns  hujus 
servabat  cura  bidentes,  quod  laclum ,  ul  cum  cura  in 
nominativo  con-tet  versus. 

145.  Fabr.  :  Exla  manu  sincera  gerens,  adipemque 
nivalem.  Qua-  discrepaniia  leclionisM  irloniuiii  fugil, 
el  ad  majorem  vcrsus  elegantiam  perlinel. 

147.  Junius  pro  gelida  malebal  rapida  aul  gra- 
vida. 

149.  Vulgata:  Xonne  si  bene  egeris,  recipies :  sm 
autemmale,  staiim  in  foribus  peccatum  aderil?  Au- 
ctor  carnnnis,  ex  Uaia  vorsione:  Si  recte  offcras, 
recte  aniem  non  dividas,  peccasti.  Vide  Sabatierium. 

150.  F.ilir.,  non  pro  num. 

1,*)2.  Falir.,  dalurus  pro  prwbebit,  quod  a  meiro 
respuiiur. 

1  >5.  Fabr.,  Eratremdeducil  ad  arva. 

154.  Edit.,  deserto.  Mart. 

155.  Edit.,  franges,  idqueex  coiijeciura.  Naiq  co- 
dex  ms.  legebat  (raudauii  nielius  codex  iiosier  freu* 
dens.  Mart.  — Fabriciusedidil/'r(JH(/rtiis,quodapp.<>- 
bal  Rivinus  a  fraudc,  damno.  1'amelius  corrcvcrai 
frangens. 

156.  Fabr.,  celso.  Morelius,  rectius,  ccelo. 


331  APPENDIX  AD  OPERA  JUVENCI 

Disquirit,  quonam  lenarum  degat  Abelus.  A  195  Largitus  Dominus,  hoc  se  poscente  rogari 


353 


llle  negat,  positum  custodem  $e  fore  fratris. 
Cui  Deus  effatur  :  Nonne  vox  sanguinis  ejus 
160  Ad  me  missa  sonat,  celsumque  ascenditad  axem? 
Nosce  igitur  mansura  libi  pro  crimine  tanto; 
Nam  modo  qua?  maduit  germuni  sanguine  tcrra, 
Inviso  maledicta  libi  commissa  negabit 
Semina ,    et    absumptis    fructum   non    proferet 

[heibis. 
165  Torpidus  ut  mullo  collidens  membra  iremore, 
Funcre  ceu  juncto  se.mper  suspiria  ducas. 
Tcrrilus  ille  gemit,  morlemque  a  numine  poscit : 
Qucv  tamen  infenso  non  esl  concessa  Tonante  ; 
Num  malo  promeritus  signo  fit  nolus  inusto, 
170  Stcrnere  ne  ferro  liceat  cuicumque  nocenlem, 
Ne  majus  septina  parent  discrimina  funus. 
llicet  a  facie  Domiui,  ceu  perditus,  cxit. 
AZdibus  obversis  Naidcc  in  cespite  terrce  , 
Nec  minus  ex  nalis,  genilrix  quos  fida  crcavit, 
175  Nominc  primcevis  sublimcm  condiclit  itrbem. 
Enochus  Naida  creal,  ac  deinde  Malechum, 
Quo  Matuscilamus  sensim  genitore  sub  auras 
Exiit,  et  longce  produxit  tempora  vilcr. 
Ast  Amalech,  dirum  qui  percutit  ense  Cainem, 
180  Perpelitur  cceso  mullum  graviora  noccnte. 
Crimina  nam  meritum  decies  scptina  coercent. 
Conjugibvs  hic  facta  gemens  sese  increpat  ullro, 
Quarum  prima  fuit  Ada,  atque  altera  Sella. 
Aelum  sed  prima  creat,  qui  paslor  in  arvis 
185  Gramineis  lcela  pecudes  pasccbat  in  herba. 
Jobalus  quem  deinde  subit,  qui  musica  plectra 
Repperil,  et  vario  concordes  murmure  chordas. 
Tobellum  mox  Sella  parit,  cui  fundere  rivos 
jEris  erat  moris,  ferrumque  incude  subaclum 
190  Diversis  formare  modis,  stridente  camino : 
Quem  Noeina  sequens  uno  genitore  creata. 
Hcec  inler  vegetis  Adam  non  languidus  annis, 
Sethvm  progenerat  posl  mortem  milis  Abclis, 
Enochum  is  deincle  creat,  cui  candida  corda 


Annuit,  et  placidce  suscepit  munera  mentis. 

CAP.  V.  Nongentos  igilur  postquam  complerat  Ada~ 

[mus , 
Ter  dcnosque  annos,  sopilus  morte  quievit. 
Longccvusque  dehinc  nongentos  quinqne  per  annos 

200  Enochus  vixit,  quetn  Cainanus  adcequans 
Qninque  fuit  lantum  protenlis  longior  annis. 
Junior  hoc  ilerutn  ter  denis  decubat  aiiuis. 
Mulctlecla  sencx  ter  denis,  deinde  Jaretus 
Atque  tribus  vixit  longo  conslrictior  cevo. 

205  Enochus,  cui  cura  fttil  servire  Potenti, 
Et  mentem  socictre  Deo,  sajunior  islis 
Ter  centum  explicilis,  si  quinque  adjungere  cures, 
Sexies  et  denos,  subita  caligine  tectus 
B  Abdilur,  et  Domino  multum  miscrante  remotus, 

210  Fdicem  placido  vivit  cum  tempore  vitam. 
At  Malusalainus  nongentos  porrigit  orbes, 
Seplies  eldenos,  unum  quis  jungere  jus  est. 
Lamechus  hoc  patre  sctlus,  Noele  creato, 
Talia  disseruit,  dum  vatum  more  futura 

215  Prceiidel,  et  sensus  venturum  miititin  cevum  ; 
Hic  securct  dabit  nobis  commercia  vilce, 
Et  durum  removebil  onus,  pacemque  reducet, 
Qttce  factis  est  pulsa  malis,  nostroque  reatu, 
Tristibus  et  dextris,  quarum  sulcata  labore 

220  Terra  negat  fructum,  Domino  malcdicta  loquente. 
Septies  hic  cenlum  vixil,  septemque  per  annos, 
Septuaginta  super  posilis,  ut  summula  poscit. 
Hoc  generante,  probis  Noelus  nobilis  actis 
C  Editur,  innocuo  daturus  semina  sceclo, 

225  Tresque  creat  nalos,  Selhum,   Chamumque,  Jafe~ 

[  tumque, 
Innumerum  solilos  mollitum  tundere  ferrum, 
Et  scintitlctnles  promplim  procudere  mctssas. 

CAP.   VI.     Sexies   hic    vates    cenlum   jam   vixerat 

[  annis, 
Cutn  Doniinus  diri  pertcesus  crimina  mundi, 

250  Multimodosqtte  hominum  longa  sttb  luce  reatus, 


159.  Ita  eiiam  edidit  Morelius.  Edii.  ex  conjeciura 
resiituuni  numnam  vox.  Mart. 

160.  Edit.,  descendit :  melius  codex  noster  ascen- 
dit.  Mart. —  Fabricius  jamediderat  celsumqueascen- 
dit. 

164.  Fabr.,  assumptis,  pro  absumplis. 

165.  Jiinius,  ut  carinen  concludorel,  Torpidus  et 
multo  collides  membra  tremore.  Alii,  ul  multo  colli- 
dens,  qdi  eiiam  notariuit,  ileesse  liuem.  Pidiqua  ex 
solo  Mai lenii  codire  proferunlur. 

167.  ll;ec  procul  sunt  a  Vulgata  versione,ul>i  Cain 
non  petiissf,  sed  timuisse  morteoi  repra^cmaiur: 
Omnis  igilur,    inquil,  qui  invenerit  me,  occidel  me. 

Mart. 

173.  Juxta  Vnlgalam,  Cain  profugus  aabitatit  in 
terraad  orientalem  plagam  Eden.  Ai  juxta  llierony- 
miiin,  in  lilir.  QiKCslionum  Uebraie.,  habilavit  in 
terra  Naid.  Alqtie  ita  eiiam  Sepluaginla  inierpre- 
fc?.  Mart. —  Hieronyinoconciiiii  Eucherius  Lugd. 
in  Genes. 

175.  Quaerit  S.  Angustinus,  in  libr.  Quaest.  in  Ge- 
nesin,  quomodo  Ciin  poiuerit  comlere  civiiaiem, 
cum  civitds  alicui  conslilualur  hominum  multitudini. 


D 


solosi|ue  duos  parente^ et  duos  eorum natos  Scriplura 
commemoret:  respondetque,  duos  illos  naiosplures 
alios  et  genuisse,  eorumque  filios  eiiam  gcnuisse 
lilios,  etfilias,  quoruin  uomina  Scriplura  non 
enuniiat.  Mart. 

176.  Unicum  Enocho  natum  tribuit  Vulgata,  nem- 
pe  Irad,  Irado  Maviael,  Maviaeli  Mathusael.  Mart. 
—  Auctor  carminis  (ortasse  scripsit:  Enochus  lrada 
creal,  Irad  Muviael  vel  Mavielum. 

179.  Amalech  hie  poniiur  pro  Lamech.  Mart. 

184.  Piii  Aelo  Vulgata  liabel  Jobel;  alqueita  eliam 
legit  Augu>tmus,  in  libr.  xv  deCiviiate  L)ei,  cap.  1;. 

Mart. 

188.  Thobellum  etiam  legit  S.  Augustiniis,  loco 
cilato  :  pro  quo  Vulgata  legit  Tubalcain.  Mart. 

206.  Forte  sed  junior  isiis.  Mart. 

212.  Scripiura  annos  dumtaxat  nongentos  sexa- 
ginia  noveni  iribuil  Matliusalamo  :  his  duos  addit 
Juvencus.  Mart.  —  Forte  legendum  unumqttis  de- 
mere  jus  esl. 

226.  Quae  hic  de  filiis  Noe  narrantur,  in  Vulgala 
non  exstant.  Mart. —  Pro  Innumerum,  lega.ni  In  na- 
mentm. 


m 


Constringit  miserans  prolixte  in  crimina  vtlce, 
Imposuilque  modum  bis  sexaginta  per  annos, 
Vincerc  quem  nullus  nulla  sub  lege  vaieret. 
Hcee  inter  sanclos  lactat  terrena  voluptas, 

235  Captivosque  tenet  ccelesli  ex  arce  meantes  : 
Dun  facies  pulcliro  ridentes  corpore  cernunt 
Femineas,  placitisque  nimis  complexibusharent , 
Progenuere  sibi  torva  cum  mole  gigantes : 
Quorum  criminibus  Domini  palienlia  tandem 

240  Cogitur  offendi,  longam  ditm  concipil  iram, 
Atque  dolet  hominem  dextra  formante  creatum 
Siderea,  sancto  permolus  pectore  fainr  : 
Jus  delere  mihi  mundi  peccala  nocentis, 
Fluctibus  ccquoreis  tolamque  involvere  terram, 

245  Humanumque  genus  vastis  mersarc  fluenlis, 


'LIBER  IN  GENESIN.  354 

A  275  Cardine  ab  •ethereo,  cunctosque  evolvere  [ontes 
Allapsu  majore  paro,quo  grandior  undis 
JEstuet  Oceanus,  spumosis  Uirgius  omnes 
Accipiens,  fusoque  oblimans  omnia  tractu. 
Namque  quater  denis  juncla  cum  nocle  diebus 

280  Grandine  perpetua  nubes  complebo  madentes, 
Ut  quidquid  vivit,  tumidis  mergatur  in  undis. 
Hcec  ubi  dicta,  fiunt  Domini  mandata,  volente, 
Festinoque  sene,  longo  qui  nobilis  cevo 
Sexcenlos  agitans  annos,secredidit  undis, 

285  Conjunctosque  simul  natos,   nalasque  recepii, 
Confixus  tenui  quamvis  forel  abditus  antro. 
Interealolos  laxarunl  nubila  nimbos, 
Atque  abyssus  riguos  dimisit  in  cequora  fonles. 
Jamque  quater  denis   stagnantur   cuncta  diebus, 


Omnigenasque  simul  pecudes,  qua>  lceta  per  ctgros  B  290  JSon  volucres  levibus  suspendunt  corpora  penms, 


Gramina  detondent,  celsis  dum  collibus  erranl. 
Serpentes  nex  una  premal,  volucresque,  ferasque, 
Ut  mea  deletis  mitescctl  fraudibus  ira. 

250  Accipit  eryo  Dei  mandata  ingenlia  Noe, 

Duplicibus  cameris   arcam  compangere  jussus, 
Quce  teneat  volucrum  mansura  ad  germina  niclos. 
Ac  ne  fissilibus  dissultent  robora  rimis, 
Unguine  picepincjui  linuil  bituminis  arcam. 

255  Jpsa  fuit  plenas  ter  centum  longa  per  ulnas, 

Quinquaginia  patens  iransversam  lata  per  aivum. 
At  qua  sitblimi  surgunt  fasligia  tecto, 
Ediia  ter  denis  in  cceluin  tvllilur  ulnis, 
Assere  quadrato  nullis  censura  fluenlis, 

260  Ad  medium  gestans  facili  cum  cardine  posles. 


Nec  fera  celsijugo  devitat  marmora  colle, 
Omnia  condunlur  pelago,  mors  omnibus  una  est. 
Nec  minus  interea  tumidum  suspensa  pcr  cvquor 
Arca  fluens  clausum  munibat  pendula  vatem, 
295   Venturisque  parens  servabat  semina  seclis 
CAP.  "V 111  -  Naufragio  secura  suo.  Moxrarior  celher 
Nubibus  in  piceis  ccepit  constringere  nimbos. 
Jamquerelabenli  decrescil  in  ccquore  pontus, 
Ac  postquam  modico  fluitabat  flamine  cymba, 
500  Emittit  senior  nigranlem  peciora  corvum, 

Qui  levibus  pennis  volucri  dum  flamine  fertur, 
Non  rediit,  justi  suspendens  vota  propheta. 
Post  hunc  albenlem  mitlit  per  stagna  columbam, 
Qitcv  super  cequoreum  campum  defcssa  volatu 


CAP.   VII.  Hcec  perfecta  Deus  postquam  despexit  ab  C  505  Nusquam  nacla  solum,  vaii  se  reddidit  almo. 


\aslns, 
Talibus  affalur  mitlendum  in  wquora  vatem  : 
Scande  citus,  natique  tui,  naicvque  fluentem 
Fluctibus  in  tumidis  cymbam,  quia  pectora  vidi 

265  Justa  tibi,  dudumque  mihi  lua  nota  volunlas 
Emeruit  majora  prcesenlibus  ;  atque  coactas 
Claude  simul  peaules  omni  de  germine  mites, 
Seplenis  paribus,  immundo  de  yrege  bina 
Esse  sines  tecum,  escamque  his  omnibus  infers, 

270  Aique  tibi  suetam,  ne  cum  per  vasla  fluenta 
Cultio  destiterit,  pariter  patiare  molesta, 
Provisis  non  ante  cibis  per  glauca  vehendis 
Salsa  famem,  nam  clara  polo  cum  lumina  solis 
Septima  prodierinl,  tolos  diffundere  nimbos 

255.  Hic  respicit  Juvencus  :»d  illa  versionis  Itali-  D 
cjc  verba  :  Videnlcs  autein  ctngeli  Uei  fdias  hominum, 
quia  bonce  et  putchrce  sunl ,  sumpserunl  sibi  uxores. 
Hic  vero  quaerit  S.  A'igustinus,  quninodo  potuerunt 
angeli  cum  filiabus  liominum  coucumbere  :  respomlel- 
qoe  noiiiiullos  Latinos  et  Gr;ec<is  codices  non  an- 
getos ,  sed  filios  Dei  legere  ,  justosque  iu  Scriplura 
et  angelos,  et  filios  Uei  appellari ,  ac  credibile  esse 
homiues  justos ,  concupisceniia  l.ipsos ,  peccasse 
cum  feminis.  Iia  in  libr.  Qiw.st.  in  Gents.  q.  3, 
Mart. —  S.  Aiiguslinus,  de  Gvii.  Dei  libr. xv,c.  25, 
legn  quia  bonce  sunt,  sumpserun!,  elc.  Explicat  aulem 
bonis,  id  esl,  pulchras. 

2)0.  Fnrle,  nultis  cessura  (luenlis. 

20  j.  Adeo  frequens  est  iu  hne  cnrmine  diplilhon- 
gum  ct  corripi,  ui  non  excripiori,  sed  auciori  tri- 
buendum  id  esse  videatur.  ln  Juvenci  opere  vero 


Cumque  recurrentis  fulgerent  seplima  solis 
Lumina,  dimitlit  penna  plaudenie  voiucrcm, 
Quce,  nemore  invenio,  ramis  prccpinguis  olivce 
Ora  rcferta  tulit,  cum  jam  per  sidera  vesper 

510  Surgeret,  ac  tremulo  noctem  prcecurrerel  igni. 
Indc  itcrum  seplem  transcursis  rile  diebus, 
Miltilur  in  pelagusales,  quce  lapsameatu 
Perceleri,  numquam  socice  se  reddidit  aulce. 
Sexcentos  igilur  jam  lum  transgressus  et  unum 

515   Orbes  erat  vafes,  primo  jam  mense  secuto, 
Alque  die  mensis  primo,  cum  libera  tellus 
Visa  aperire  procul  montes,  ac  volvere  fumum, 
Quos  super  undarat  ter  quinas  ponlus  in  ulnas : 
Decurso  jam  mense,  dehinc  cum  trina  secando 

nihil  lale  reperire  licet. 

267.  Rescribenduin  puto  dc  gennine  mundo,  cx 
Genes.  vii,  2  :  Ex  omnibus  animanlibus  mundis  tolle 
sepiena  ei  septena,  etc. 

209.  Forle,  infer. 

277.  Forie,  spumosos. 

285.  Nattisqne  scilicet  uxores  natorum. 

505.  Hicqujerit  Augusiiiius,  cur  non  redieritcor- 
vus,  retliint  vero  columba,  an  corvus  mortuus  fue- 
rit '!  llespondetque,  a  inullis  conjici,  quod  cadaveri 
potuerit  corvus  insiderc,  quod  columba  naturuliter  rc- 
fugit.  Mart. 

317.  Virgilius,  lii  Mn.,  206  ;  Visa  aperire  procul 
montes,  ac  volverc  fumum.  Verum  liic  auclor  posl 
diluvium  nescio  quem  fumumdical,  nisi  forte  exha- 
lantes  vapores. 


o5S  APPENDIX  AD 

320  Lumvia  restarenl,  toto  jam  libera  fluctu 

Terra  fuit,  propriumque  ostendit  lcvta  virorem. 
Ergo  ubi  undatis  consedit  montibus  arca, 
Araracum  qui  nomen  habenl  sermone  vctnsto, 
Laxal  claustra  senex,  nova  seminaterra? 

325  Atque  Deum  gaudens  conlra  seattollere  sanctnm. 

CAP.X.  Heroumde  more  foret  quos  arduacervix, 
limnensumque  capnt  sublimes  lollel  iu  auras. 
Hic  Babglon  cotlocat,   Orichamque,  et  Archata 

[Acalla, 
Sinnacheros  inter  sallus  Assura   dcinde 

530    Condil,  et  eximiam  tectis  Niniveva  tocarit. 

Et    Robotham,   Calchamque,   dehinc   Dasemala, 

\qnariun 
Disiinguil  saltus,  medioque  in  limilc  surgit. 

CAP.  XI.  Dumjiie  alacres  cerlanl,  el  nomina  moenibus 

[  indunt, 
ln  campnin  veniunt,  Scnnarum  nomine  diclum, 

33!)   Molitique  cavas  ad  sidcra  lollere  turres, 

Svn  calcem  faiunl,  quu  saxa  iuserta  liganlur, 
Sed  lateres  losla  lutei  fornace  coquuntur, 
Vt  prius  immensis  fulgerenl  moenia  tectis, 
Quam  novus  discrelas  faceret  migralio  genles. 

340  Bitumen  pro  calce  fuil,  quod  vellere  molli 
Dwilur,  el  lenlo  constringil  corpore  cautes. 
Namque  penes  cunctos  sermones  consona  lingua 
Per  similes  falus,  etcivica  verba  locuta  est. 
Deniijue  descendil  Dominus,  el  moenia  vidil, 

345  Provcipiens  varias  raptim  prorumpere  voces  , 

Diversosque  sonos,  quis  genles  quwqne  loquunlur. 
Jlicet   impletur  positis  culloribus  orbis, 
Dividuusque  locus  mox  est  Confusio  diclus. 
Hos  scquitur  ,    Domino    mulium   qui    credidit  , 

\Abram, 

5'jO  Quem  genuit  prisco  de  nomine  Thara  vocalus. 
Junqilitr  e\  Loihus  junclo  de  sanguine  fraler. 
Hi  cnm  jam  w  lidi  fierent  pubenlibus  annis, 
Conjug ium  junrere  tibi,  Lod  fcedere  Metcia? 
Caudet,  et  Abram  odescil  conjnge  Sarra : 

522.   An  vbi  nudatis? 

525.  Araralh  esl  mons  Asiae  iu  Armenia,  eslque 
pars  moutis  Caspii  prope  Mediam,  ei  inter  Artaxa- 
tain,  el  Arsissam  paludem.  Mart. 

524.  Dee->1  huic  versui  HNM  l'es»  ne<lue  sen-us 
perfectus  e?t. 

525.  Hic  amaiuiensis  oscitaniia  omissum  est  in- 
legrum  Geneseos  capui  nonum.  N;nn  ijuae  sequunlur, 
iiom  ad  Noemum  perlinent,  sed  a<l  Nemrod,  qui  Ba- 
bvlonem  Condidit,  etOreel),  el  Arcad,  el  Chalanne 
iiii  lerra  Sennaar.  Mart. 

528.  Iu  Vnli^ata  imn  Acalla,  s^d  Chalajine  dicimr. 
Mart.  —  Prolmm  essei  Collocat  hic  Babgion,  Ori- 
chnmque.  Dominicus  Schrani  in  Aiialv-i  operum  Pa- 
trumsic  legebal  :Colh>caihic  Nemrod  'Babylon.  Assura 
deinde.  Vernm  hic  auclor  uulli  nchis  usui  es»e  po 
test :  pro  libini  enim  verba  mu;ai,  versus  oinillii, 
qu  cilaiii  inierseril,  nec  s<;mi>er  meiro  Ciinsulii. 

331.  S<'|iiiiat;iiiia  lutci -preles  hnnc  Geneseos  locum 
sic  legunt  :  Ei  Robuth  civitaiem,  el  Chalach,  e:  Diup, 
qnw  esl  \inir< m,  e!  Chalarch.  Anli  |ua  vero  vertfo  : 
El  lioboolh  civilulem,  el  CkaUuh,  et  Dasim  iuierme- 
dium  Nmivrch,  cl  Chalach.  Mabt. —  Sabaiienus  sie 
legil  :  Et  Robouih  civitatent,  el  (^halach.  El  '*a<,etn 
inter  medium  Ninives,  el Chatach,  ei  S.  Augu   iino. 


OPEllA  JUVENCI.  SSG 

A  355   Quce  tamenad  seniumduxit  sinepignore  vilam. 
Hos  Tharu  sollicite  chaldeo  de  grege  dimisit , 
Dum  Chanana  placent  frondosis  collibus  arva. 

CAP.  XII.  Sed  D.us,  elecliqui  sensum  nosceret  Abroe, 
Imperat ,  ut  sedes  alia  regione  capessat : 

560  Hei  age ,  festinans  putriis  te  dimove  terris, 
Cognalasque  domos  ,  el  timina  suela  tinquc. 
Nam  procirem  immensce  faciamte  jamfore  g<'ntis, 
Insuper  his  addam  ,  ut  le  quicumque  maliguis 
Yulnrrat  etoquiis  ,  Domini  malediclus  ab  ore  , 

505  Tristia  quwque  feral ;  at  qui  sermone  benigno 

Commo.la  denarrat,  poscil  lavlos  et  grandior  astu. 
Mutantur  sedes,  Sychemis  castra  locantur, 
Quse  Dominus  vali  longum  despondil  in  wvniu. 
lllic  deproperans  sacratas  suscitat  aras  : 
B  370  Conscendensque  moulem,  fraclas  qui  respuit  undas, 
El  rubiciinda  lumens  prospectat  tumina  soli< ; 
Hic  eiiam  posilis  fundalur  moUbus  altar, 
Oraturque  Deus  ,  sola  cum  deinde  per  arvu 
Vates  agit ,  quce  lerra  jacei  disjuncia  coloim ; 

575  Quos  dum  perpeluo  venis  sitimtibus  urdet , 
Inrussit  jejuna  fume.n  ,  cui  cura  cotueret. 
Hoc  foerunda  melu  Nitolica  rura  peluniur. 
Ei  i\uia  conspicuo  canderet  corpi  re  Sarra, 
Mundatur  nullo  nuptani  se  dicerc  vinclo, 

580  Sed  fore  germanav.i  ,  ne  fors  imr.uinibm  auus 
Effrenis  turba'  zelum  noxale  marilo 
Gign  ret ,  atque  eemulttm  Irisiis  rivulis  haberet. 
Hunc  mirata  quidetn  venientem  lurba  Canopi  , 
Omniiih  dis  Sarra  cupido  de  lumine  luslrat. 
Q  585  Alque  ubi  per  proceres  laudata  el  tradila  regi  e$it 
Dulcibus  accipitur  votis  verbisque  propheta. 
Non  tumen  impositum  voluit  rex  ailheris  iiti. 
Nam  mullis,  magnisque  simul  ierroribus  aclum 
Proturbat  regem  ,  noxialis  qui  rev.s  ausi  , 

590  Objurgal  procerem,  gerinanam  cur  magis  esse 
Dixerit  uxorem,  falsoque  illuserit  aslu. 
Indejubel ,  IwUun  nuptam  deducere  *ecu,n  , 
Armenla,  etquidquid  patriis  adduxera'  oris. 

559.  Legain  nova. 

346.  Quis  pro  queh,  aut  quibits,  uti  supra  obscr- 
vavimus.  Mart. 

5c5.  Hic  lap^-us  memoria  videtur  Juvencus,  dum 
Melch.im,  seu  Melciam  Lo.ii  trihuit  uxoreni,  rjuac 
jj  nupser.a  N  ;ciior.  Sic  eiiiin  aniiqu.i  versio  ltalica, 
qua  usus  esl :  Et  sumpserunt  Abram,  el  Nuchor  sibi 
uxores.  Nomen  mulieris  Abram  Sara,  nomen  mulieris 
Sachor  Melrha,  filia  Aram.  Mart. 

554.  Odcscii  vei  liiiiii  noviim,  vel,  ut  magis  pulo, 
corrn|iium.  Cogilaham  ei  Abramo  ditescil  conjuge 
Sa*ra,  vel  Abramus  dilescit. 

556.  F.iii.,  de  grege  wisit. 

361.  Forl.  suetarelinque. 

366.  Ofesetim  esi  hic  veisus,  et  uno  pede  1<  ngior. 

570.  Versus  conslarei  ila  :  Et  monlem  ascendens : 
pro  Belhel  poneie  videlur  fraclas  undas,  aique  adco 
emendaie  frpoi  t  rbil  fractas  qui  respicit  undas. 

575.  Forte  arel  pro  urdet. 

595.  In  Vulgala  insin;;alur,  ^gypiios  Aliramo 
dedisse  oves  ,  el  hoves.  Sic  enim  liabei  :  Abram 
beneusi  sunt  proplrr  illaiu  (  Sarram)  ,  et  fu<runl  illi 
oves,  el  boves,  et  a^ini.  el  servi,  el  [a.uula,  el  a  iuw, 
et  cameli.  Hic\eroea  silii  lanttun  relida  fubse  \i- 
denlur,  (\hx  ex  patria  addiixerai.  Mart. 


557  LIBER  IN  GENESIN. 

Namque  Deus  servo,  semper  concordia  fanli  ,        A  4-iO  Pontificisque  Dei,  sancto  qui  nobilis  actu 
595  Ingentes  census,  et  maxima  qutvque  dicarat. 
CA?.H\ll.AccipiletLodus,qua!cumqucitdvexeratitlic, 

Et  reduces  patrias  tandem  sisluntur  ad  oras, 


558 


Atque  ibi  dum  gregibus  intercursanlibus  ernint, 
Pastores  pecorum  sese  certaminc  pnlsant  , 

400  Pascua  quod  foelas  arclarent  patva  duorum. 
Sed  pnter  indomitas  cupiens  componere  rixas, 
Oblulil,  ut  frater,  qutv  vellet,  sumercl  arva. 
Ille  libens  paret  ,  lordanis  litlora  poscens , 
Qui  fluvius  dudum  Niti  vice,  dum  tumcl  undis, 

405  Amne  superfuso  campos  perditat  opimos. 
Chananniea  Senex  venienli  jugcra  sorle 
Accipit  ,  et  virides  sislil  armenta  per  agros. 
Sed  non  perpeluas  liciium  componere  sedes.  R 

Naiuque  pater  jussns  terram  tuslrare  tuendo, 

410  Flammeiis  e  celsis  quam  sot  utrumijue  recurrens 
Aspicit,  aul  gemini  despectant  usque  triones, 
Promissam  generi  tanlo  genitore  creando, 
Cujus  qui  numerum  gesiit  comprehendere  fatus  , 
Stcllarum  citius  lurbas,  vet  dicit  arenw , 

415  Quas  pclaqus  dubio  nonnumquam  titlore  nudut. 
Tendit  el  ad  quercum  prisco  de  nomine  Mam- 

[  bram  , 
Perpeluoque  Deo  prcecetsum  dedicat  allar. 

CAP.  XIV.    Necmora,  dividuosposlquam  coucordia 

[  fralres 
Feceral  optatos  cumponere  regna  per  agros , 

420  Consurgunl  reges  numerosa  ex  genle  Tei  niqua, 

Et  Sodoman  mullo  pugnuces  milite  vastant,  q 

Quce  tcrnceque  acies  bino  bis  principe  futtce 
Yalte  tenus  Salsa  ferrum  per  nubila  torquenl. 
Qttiuque  fugam  cupiunt  tinquentes  betta  tyrunni, 

425  Prwcipitique  fuga  frondosis  montibus  abdunt, 
Quod  potuil  superesse  neci ;  qui  nomine  vero 
Dicunlur  Ariac,  llulachar,  Godutlagomurus. 
Atque  eliam  pulcliris  in  his  gaudens   Ainarfulus 

[armis. 
Htvc  inler,  quai  multa  fiunl  discrimine  belli, 

430  Lod  etiam  capitur  lota  cum  stirpe,  dumoque. 
Quod  ubi  trislifico  narravit  nunlius  ore, 
Consargit  vates,  servorum  de  grege  multo 
Ter  cenlum  fanudos  novies  bis  auclius  addens, 
Ad  betlum  dux  ipse  ciet,  ferrumque  retractanl. 

435  JSocte  super  media  nil  jam  meluenlibus  instat  ,      j) 
Victoresque  fugni,  multosque  imerficil  hostes. 
Quin  etiam  frulrem  tanlo  discriminc  demplum 
Accipit,  ei  pnxdam  lato  trahit  agmine  secum. 
Excipitur  lcela  Sodomorum  taude  procorum, 

413.  Forlc,  falu. 

420.    Terniqua,    id   cst,  liipii.i    nUuinun    geule , 
Sennaar,   Ponti ,  et  Elainitaruiu  ,   ut  cou,icuniis 
Mart.  —  At  reges  fuerunt  quatuor,  et  inelnis  essel 
qualemi,  vel  quuierna  :    uaiu    lermqua   uon   serval 
nieti  i  legein. 

422.  llic  seiisus  poscit  Qunlernoequr  acies  :  repu- 
gnat  ineTuni. 

427.  lu  Vulgaia  q .;atuor  lioruuice  reguin  noinina  il;i 
enuuiianiur  Amr.^plicl  Arioch,  CodortaJtomor  el  Thu- 
dal.  M.wu. 

428.  laui  luelro,  «ju.un  sensui  superiluuin  csiiu  lus. 


Melchisedechus  erat ,  panem,   vinumque  prcesen- 

[tunt. 
Is  pelii,  ul  captos  dignelur  reddere  viclor, 
Ccelera  vro  meriiis  belli  sub  lege  tu'.urus. 
Sed  contenta  suo  viclrix  moderaivine  virlus 

445  Accipil  oplatum  toto  pro  munere  fratrem. 
Mox  sopiia  Dens  illuslraus  curda  prophetai, 
Prxcipii,  ul  cunctu  vacuel  formidine  peclus, 
QiiandOiUidem  inviclx  tutus  sil  tegmine  dexlnv. 

CAP.  XV.  Itte  alacer  concessa  sibi  licenlia  fulur ; 

450  Quid   mi!ii  pro  tunta  prcestant  tua  dona  loijnelu  ? 
Nnm  conjuncta  quntit  fessum  longtvva  seneclus, 
Nec  dutur  cmerilum  post  mortcm  liuquere  nttlum. 
Etquia  nobilibus  llialuuiis  mihi  germina  non  suut. 
Degener  hivres  erii,  nobis  t.uem  serva  creavii. 

455  Confirmai  vatem  Dominus,  dum  talia  falur  ; 
Ne  limecon/idens,  setvus  tibi  non  eril  htvres. 
Nam  si  nosse  valel  numero  carentia  quisquam 
Sidera,  vel  lotas  pelagi  percurrere  arci:as, 
Is  poterit  prulem  solus  numerare  puiando, 

460  Qun'  prtvstanda  tibi   est,  lotus  qua  tendltur  wbis, 
Nascelurque  tuo  dc  semine,  qui  taaccrnat, 
Filius  ,  at<)ue  etiam  nulus  sit  Regis  ivlerni  : 
Namque  eyo  sum  Dominns  cceiorumcundiio. ,  ei  te 
Auxilio  lutum  Clialdtxa  ex  gente  reduxi. 

465  Credidit  isia  senex,  nec  quulquam  dcfore  verbis 
Metitur  Domini  sinceru  ucumine  cordis, 
Subnixusque  rogit,  ptucidis  dmn  supptical  orsis, 
Signa  Dei  quce  mente  gcral,  quw  corde  sequatur, 
Munere  pro  tanlo,  quo  nuiiiin  gignai  incrii 

470  Corpore,  jam  gelidis  decursa  cb  tempora  mcmbris. 
Admonitus  vilulnm  Irimi  jam  temporis  aplut , 
Conjungens  atacrem  torva  cum  fronte  juvcncum, 
Vcrrecem  ,  caprumquc    dchinc ,    liirlamque    cu- 

[peslum, 
Columbas  paiiler,.  simili  cum  iuriure  jur.claa. 

475  Corpora  mox  pecudum  geminain  divortia  findit  , 
Iltaisas  tota  dimitlens  cane  volucres, 
Omnia  disponit,  sacrisquc  aiiaribus  upiul, 
Seque  local  propler  seusu  versulus.  et  anre. 
Ecce  autem  prima  sub  temporanoais  opaco', 

480  Candida  sanclifi.i  lcrrenlur  pcciuru  vulis, 
Nigiaulcs<iue  rituut  confusa  luce  tcneorr. 
His  super  ullouitus  Doinini  solaiia  sumii, 
Dum  nuia  icniura'  pricnoscii  semin.;  gcntis, 
Per  vnrios  cants  duco  sub  rcge  locuudtv 

485  /Egypti,  cuiiwnen  erut  Pharuunis  acrrbi. 

Naiuque  qualrr  centum  D,uniui  snbje  iu  pcr  aitnos 

448.  Reposiii  tnius  pro  tuius. 

ii!>.  ll.iuc  ciiain  liccnii .1111  sibi  sumii  hic  imetor  , 
ul  a  in  aulercuiii  casu  cornpi.it,  <|uod  a  Juvenco  ci 
a  bonis  poelis  num<|tiain  lacluin.  Mftie  inniinierus 
alios  nietri  errores. 

454.  Leg;iin  D.gencr  furres. 

472.  Vulg.it  1  versin  Abr.iliain,  liic  iu  sigrtttin  terrae 
proniH.-a;  oiFereiileniiiisacriliciiuii  vaccaui  trieiineni, 
c;i|>i;nu  trimain,  arielcni  annoiuin  Irium,  lurlcruii 
qu;»(|ue,  ei  coluinhani,  re(>ia>cnlii.  Ili>  JuveiHU? 
adilu/uivMtum.  Maut. — AmfePWMits,  1. 11  de  Abwham, 
c.  8,  pro  vuccam  triennem  legil  vilulum  trimuiu. 


359  APPENDIX  Ab 

Serviet,  ad  terras  rursus  revbcanda  feraces, 
Ac  vice  mutata,  quw  quondam  scrva  tremebal, 
Sceptra  reget,  valida  gentes  virtute  coerccns. 

490  At  tu ,  cum  fueril  melati  terminus  a'vi  , 
Sedibus  in  palriis  (unctus  mandabere  busto. 
Nam  populus  infcnsa  libi  de  scde  revulsus, 
liuc  veniet,  domibus  vetcrum  donandus  avorum. 
Nam  qua  Niliacis  gaudet  nunc  incola  terris, 

495  Et  celcr  Euphrates  Syrorum  prccnalat  orbes, 
Genceos  populos,  Genezeosque  tenebunt , 
Clialmoneos,  Clietosque  juncta  cum  genle  Fereza, 
Et  Raffana,  cui  manus  est  Jebosaco  hanens, 
Dilectaque  sibi  peltenlur  sede  Chananni. 

500  Quiu  et  Amorro?us  Gergesso  extrusus  umico, 
Semianimis  possessa  dabit  venicntibus  arva. 
Quce  cutn  sancla   Deus  promisisset  verba    pro- 

[  phelic, 
Solc  sub  occiduo  clarum  dat  fulmine  signo. 
Nam  velut  undanli  ferveret  flamma  camino, 

505  Ca'sarum  pecudum  visa  csl  delambere  carnes. 

CAP.  XVI.  Interea  sleriles  jampridem  fessa  per  annos 
Perdiderat  eliam  votum  jatn  Sarra  parentis, 
Et  quia  prcegelida  partum  non  poneret  alvo, 
Ad  secundd  suum  ccepit  lactare  mariium 

510  Gaudia,  el  inflexum  cogit  consortia  serva? 
Noscere,  quo  saltem  genitor  sil  pignore  vili. 
llicet  in  thalamos  Mgyptia  adducitur  Agar, 
Ismaelumque  nolhum  [wcunda  gignit  ab  ulva. 
Quw  cum  servili  dominum  contemneret  astu, 

515  Yerberibus  duris  afflicta,  et  saucia  fugit. 
Ac  dum  vicino  tegeret  se  devia  fonte, 
JSuntius  cethereo  descendii  culmine  coeli, 
Consultamque  prius  dominorum  mitlit  ad  cedes, 
Quin  eliam  mullo  gaudentem  munere  donat, 

520  Qua  quia  conspicuo  fulgentem  lumine  sanctum 
Videral,  a  simili  narravil  nomine  fonlem. 

CAP.   XVII.  Jamque  novemdenos,  novemque  exegeral 

\annos 
Abramus  vates,  cum  se  jam  jam'jue  parentem 
Agnoscit  nali  magno  de  munere  dandi, 

525  Testamenta  Dei  cui  sunl  concordia  summi, 
Gcntibus  innumeris  genilor,  ductorque  futurus, 
Percipiens  placidas  per  grandia  tempora  sedes. 
Quin  eliam  solido  de  nomine  grandior  exit 
Dum  decus  adjectum  vocalis  littera  ducil, 

530  Et  Sara  quw  fuerat,  mandalur  Sarra  vocari. 
Qnin  eliam  pairia  Smaelus  pro  prece  dives, 
Bis  senos  princeps  populos  generatquc  regitque. 
Post  ha?c  gesta  senex,  cum  sol  octavus  adesset, 

497.  Hethceos  appellat  Vulgata  versio.  Chetaos  , 
seu  Chetos  Italica  cum  Juvenco.  Mart. 

502.  Fuite  promisii,  vel  prompsissct. 

505.  Legain  signum. 

512.  Forl.  JEgyptia  ducitur. 

550.  In  Vug.ua  ediiione  lcgimus,  Sarai  uxorem 
tuam  non  vocabis  Sarai,  sed  Suram  :  sed  in  versione 
Ilalica  nusquam  reperimus  Sarai.  Sed  nei|ue  apud 
Augustinum,  et  eo  anliquiores  Patres,  sed  Sarra: 
dcinceps  vero  non  Sara,  sed  cum  duplici  rr  Sarra 

Mart. 


OPF.RA  JUVENCI.  560 

A  Maribus  exhibitis  adimit  prcepulia  ferro, 

535  Adjungens  pariter  quoscumque  ex  plebe  seorsa. 
Inde  eliam  tempus  promissi  muneris  inslat. 
SoUitur  in  tremulos  vultu  crispante  cachinnos, 
Dum  tacitus  secum  promissa  ingentia  volvit, 
Posse  Deuin  credens,  quidquid  non  exslilil  mm- 

[quam, 

540  Condere,  et  infraclos  robur  gcnerare  per  arlus. 

CAP.  XVIII.    Scandebat  tnedium  jam  sol  flagrantior 

[axem, 
Magnificusque  senex  frigus  captabal  in  umbras, 
Cum  subito  juvenes  pariter  tres  affore  cernit, 
Sedulus  in  cunctos  ,  unum  plus  ambit,  et  orat, 

545  ISe  puerum  celeri  linquat,  dum  pranerit,  aclu, 
Pacificusque  suce  digneiur  tegmina  quercus, 
B  Alque  pedcs  geminos  frigenli  ut  perluat  unda, 

Ac  positos  panes  mensa'  dignelur  amicm. 
Annuilur,  jussaque  citus  veneranda  facessit. 

550  Ipse  eliam  properans  sese  dat  Sarra  videri. 
Mensurasque  Ubans  ternas  ex  polline  profert, 
Quas  dederat  losto  cinerum  torrere  vapore. 
Tum  vilulus  tumida  procurvans  cornua  frontc 
Deligitur,  nnllo  fuscatus  lergora  nwvo, 

555  El  modo  constricti  ponuntur  fercula  lactis. 

Dumque  Deum  trina  positum  sub  imagine  pascit, 

Dulcia  sanclificis  detibat  gaudia  dictis, 

Quid  rerum  nunc  Sarra  gerit;  namque  abdila 

[tectis 
Tuuc  erat,  el  cceptas  iterat  lux  vera  loquelas. 

560  Euge  memor  vatis  pleno  non  serius  auno 
C  Maler  erit,  cum  Ueta  procul  sub  lalia  risit 

Femina,  et  annoso  desperal  corpore  parlum. 
QuKrilnr  hac,  interfueril  quce  causa  cachinni , 
llla  negal  facili  concussa  in  sese  fore  risum, 

5G5  Dum  limet,  et  lacito  volvit  sub  pectore  culpam. 
Consurgunt  juvencs  parili  fulgore  decentes, 
Et  Sodomam  toto  subjectam  lumine  visunt. 
Tum  Dominus  vati  nil  promptum  non  fore  passus, 
Eloquitur  ,  quaz  causa  gravesse  ducat  ad  urbes  : 

570  Clamore    immodico   Sodomm  ,  junctmnue  Go~ 

[  morrhw 
Excilus  veni ,  verumque  invisere  curo. 
Ut  quod  turba  nocens  ,  quod  vox  horrenda  /«• 

[borat , 

Oppida  bina  simul  coelesti  ex  futmine  flagrent. 

D  Hic  trepidus  vates  famulo  sermone  poposcit , 

575  ISoxia  qui  numerus  sanctorum  mcenia  servet  ? 
Quinquies  ex  denis  capiens  primordia  summce  , 
Ab  his  quinque  viris  cognoscil  tegmine  forti 

545.  Puerum,  scilicet  servum.  Sic  enim  se  vo- 
cal  Alinli  iin   servum  Domini. 

550.  Kinenda  Ipsa  etiam. 

564.  Fort  ,  facili  concussam  se  fore  risu. 

577.  Iu  Scriplurn  ,  cl  apud  Atiguslinum  ,  aliosquc 
sanotoh,  Paties  indul^entiam  tou  ci\itaii  Deus  pro- 
mitiit,  si  in  ea  decem  reperireniur  justi:  at  vero 
Juvencus  liic  ait,  a  quinque  dumlaxat  viris  poluissc 
oppressuin  vitiis  populum  viiarc  riiinam.  An  ita 
aliquibus  in  Scriptunc  odicibus  legeril?  Certe  nec 
quinque  justi  Sodomi*  (forl.  Sodomce)  incendium 


561 


LIBER  IN  GENESIN. 


362 


Oppressum  vitiis  populum  vitare  ruinam.  A 

CAP.  XIX.  Ilicet  ad  Sodomam  veuiunt  duo,  Na- 

[lus,  el  Alter  , 

5S0  Hespero  submitti  cum  jam  prorumperct  igni. 
Ilticpro  foribus  Lodus  de  more  sedebal. 
Cumque  viros  simili  lustrasset  corpore  claros  , 
Pronus  adoratos  consueta  ad  limina  duxit , 
Optantes  media  potius  habitare  platea  , 

585  Azym  quos  tenni  de  pollinc  candida  pascit ; 
Sopitaque  dehinc  componunt  ivembra  cubili. 
Ecce  furens  loia  procurril  turba  Gomorrha:  , 
Seditione  truci  circumdans  atria  Loti  , 
Alque  viros  voscens  tumido  dilitigat  ore. 

590  Ille  memor  pacis  tentat  mollire  frementes  , 
Atque  eliam  natas  cupide  dementibus  offerl  , 
(Jt  licito  potius  luxu  perversa  voluplas 
Jlstuet,  a  simili  disjungens  lurpia  sexu. 
Sed  nil  dicla  movent  ,  franguntur  limina  ferro  , 

595  Ac  dum  se  glomerant ,  dum  forlia  claustra   re- 

[vellunt  , 
Lumina  sepla  sibi  piceis  gcmuere  tencbris. 
II is  aclis  ,  auferre  procul  sua  pignora  jussus  , 
Invital  generos  sensu  torpente  negantes. 
Quod  tamen  assiduo  potuit  mens  blanda  rogare  , 

600  Eduxil  nalas  chara  genitrice  sequentes  , 

Ac  dum  progreditur  ,  dum  scandit  culmina  collis 
Oppositi  ,  secumque  putal ,  quid  deinde  sequatur, 
Femina  posl  tergum  positas  dum  respicit  arces  , 
Diriguit ,  speciemque  salis  pro   corpore  sumpsil. 

605  Ille  subit  celsce  securus  lecta  Segorrce. 

Mox  fragor   horrisono   de  sidere    futmina   lor-  L. 

[quens , 
Sulphurcceque  ruunt   olido  cum  turbinc  flammai  , 
Quce  pariter  muros,  alquc  ardua  cuimina  lam- 

[bunt. 
Omnibus  in  cinerent  ceteri  cum  labcrevulsis  , 

010  Cernebat  rutiiu  surgente  vertice  flammas 

Eminus  Abramus  ,  memori  cum  pectore  tractans  , 
In  verbis  Domini  numquam   se  adjungere  men- 

[dum. 
Nec  minus  el  Lodus   tula  composlus  in  aula  , 
Solamen  tcnero  nalis  prceslabal  amore  , 

Glo  Quce  sine  conjugibus  nequibant  edere  prolem. 
Ihe,  tum  perspicerent  sublatum   germinis  usum  , 
Miilernumque  decus,  solo  genitore  relicto  , 
Componunt  epulas,   ac  promunt  vina  parenli  , 
Sesciut  ul  vetitum  natarum  nosceret  usum. 

620  Nec  mora,  femineis  concrcscil  sarcina  fibris  , 
Et  parili  ambarum  vilalia  seminc  lurgent. 


Prima  creal  puerum  patrio  sernwne  Moabum, 
Altera  disparilnts  Ammanum  nuncupal  orsis. 
Hic  pater  Ammonum,  genilor   Moabitibus   ille 

4    ,  [*«■ 

625  CAP.  W.'Inlerca  excedit   positis  de   sedibus 

[Abram, 
Et  Gcrerum  att  tcrras  socia  cum  coujuge  iransit. 
Hc  Abimelechus  cupien?  consortia  Sarrce  , 
Principis  arbitrio,  germanam  nam  fore  vatcs 
Dixerat  eximius,  frandem  ne  forma  pararet. 

630  Conjugis  innocuo,  rivales  dum  cavel  iras, 
Nec  tamen  valuit,  validis  terroribus  aclus, 
Qui  memcm  afficiunt,  quoties  pervcrsa  libido  est : 
Nam  Deus  immisso  torsit  lictore  tyrannum, 
Prosequitur  trepidus  valem  vix  menle  revcrsa. 
B  G55  Cur  Sarra  sit  dicla  soror,  ceu  nulla  marito 

Yiucla   ligcnt  nuptam ,  cum  sit  conjuncta  pro- 

[phetce. 
Illc  docet  causas,  seseque  a  crimine  purgal , 
Menlitus  nihilum,  fratris  nam  germine  crcta 
Sarra  fttit,  juncla  diducens  linea  sanguem. 

640  Ha'c  ubi  constileranl,  reclor  dal  millc  latenta, 
Et  famulos,  his  molle  pecus,  armenlaque  jungit. 
Jugera  quin  ctiam  tatos  diffusa  pcr  agros, 
Dummodo  promeritum  lenirent  dona  realum. 
Namque  domus  rcgis  admissa  piacula  pendens, 

645  Qui  cum  terrifico  rupisset  somnia  visu, 

Agmine  morborum  pariter  grassante  pcr  omnes, 
Germina  femineis  dudum  decusseral  alvis. 
Verum  ubi  pacificus  vatcs  pro  rege  poposcit 
Procubus  ante  Dcum ,    promptim   se   lieta  per 

[omnes 

650  Reddidit  ubcrlas,  alvosque  implevit  opimas. 

CAP.  XXI.  Ipse  eliam  insuelis  postrcma  in  tcm- 

[j)ora  votis 
Fit  paler,  et  Iwti  teputans  solatia  risus, 
Nuncupat  Isaacum,  mandata  et  numinisalti 
Efficil,  octavo  decerpens  lumine  tegmen 

655  E  veretro ,  stabilesque  videns  jam  promerc  gres- 

[sus. 
Conjunctus  inter  propria  dc  slirpc  propiuquos 
Vescitur,  et  mensis  gcnitor  gratatur  opimis. 
Nam  dcsperatis  major  fu  gratia  votis. 
Jamque  pucr  pucro  junctus  dum  ludit  alinnno  , 

GCO  Compulit  ignito  mairem  lurgescere  felle. 
Et  lamcn  invitus  senior  dttm  maximajussa 
Observat  Domiui,  pariter  delrusit  ulrumquc. 
At  mulier  postquam  domini  de  scde  remola  est, 
Avia  dimoto  lustrat  secretaregressu. 


vilaverunl :  seJ  qualuor  tantum  ,  Loih,  ejus  uxor  , 
ei  duai  liliic.  Makt.  Exisiimo  potius,  auctorem  poc- 
inalis  scripsisse  A  bis  quinque  viris. 

585.  Legendum  videtur  Aztjma. 

580.  Iloralius  ait,  vers.  94  Art.  poet.  :  Ttimido 
delitiqal  nre. 

592.  Anclor  fortasse  seripsit  lusu,  non  luxu.  Vide 
vers.  775-. 

594.  Vulgata  non  dicit ,  fractas  fuisse  fores  ,  sed 
prope  eral ,  ut  efjrangerenl  (lege  effringerent)  forcs. 
Mart. 

Patiiol.  XIX 


610.  Sensus  posiulal  surgentes  pro  surgentc  ,  aut 

surgenti. 

650.  Conjicio  conjngis  innocui  riiales  diau  cavet 
iras. 

631.  Forie,  Ncc  tamcn  cvaluit. 

659.  Videlicei  sanquen  neutro  genere,  ei  more 
anliquo. 

644.  Forle,  pcndit. 

658.  Ex  nosiro  Juvenco,  qui  elegantius  lib.  i, 
vers.  4i  :  Gralius  ul  donum  jam  dcspcrantibus 
esset. 

12 


365 

665  Jamqtie  panes  cunclos 


APPENDIX  AD  OPERA  JUVENCI.  364 

vinumque  insumpserat  A  Connectitque  fetnur,  nutlam  de  gente  Chananna 


[omne, 
Exanimeni  lasso  suspirans  pectore  uatum, 
Devenil  adputeum,  cui  tum  Miralio  uomen 
Indideral,  mces'.o  quce  inflcvit  devia  quwstu: 
Cum  Deus  affiiclce  lacrymis  trans  alhera  motus 
670  Coiifirmat  trepidam,  natoque  ingentia  dicil 
Regna  parata  suo,  cujus  tumclade  gemescat. 
Ilicet  irriguo  scalebras  de  gurgite  iibans 
Erigilttr,  natoque  simul  gaudentc  Iwiaiir. 
Procedunt  piajussa  Dei,  jam  parvulits  arcitm 
675  Tendere,  et  aligeras  coipit  torquere  sagiitas. 
Interea  vates,  ne  quid  clam  forte  pararet 
Ductor  Abimeltts,  connecli!  ftedera  pacis. 
Ut  quia  de  puteis  fuetaut  certamina  mola, 
Reddita  securam  ftr.siarenl  olia  vitam.  B 

680  Jitratitr.  ptacilwque  manenl  concordia  pttcis. 
Inde  senex  curvo  lerram  dum  [vomere]  sulcal . 
Ingenletn  Uelis  compleril  messibus  aulam, 
SuHitnemque  Deum  supplex  per  vota  precatus. 
Pliilistinorum  ptacidus  consedil  in  arvis. 
685  CAP.  XXII.  In  quibus  cetherei  tenlatur  nominis 

[  orsis , 
i  nictts  ul  mitus  gladio  decumbat  ad  aram. 
Nec  mora,  cum  tumidi  conscendit  culmina  collis, 
Comipedem  ducens  famulis,  natoque  vadentem, 
Tertia  jamque  dies,  cum  sol  candentior  axe 
690  Fulgerel  medio  ,  totas  dum  contraliit  umbras, 
Dimiltit  pueros  senior,  ttalumque  capescil, 
tJt  sarmenta  gerens,  flammarum  pabnla,  collo, 
Seanderet  oppositi  pariter  fasligia  collis.  C 

Jamque  adeo  flammis  surgenlibus  altar  ad  ipsitm 
695  Sislitur,  evinclus  manibus  post  terga  retortis. 
Dumque  puter  natutn  properat  diffindere  cultro, 
Eminus  albenlem  prospectat  sedulus  agnttm, 
Qui  melius  fuso  complerel  sacra  cruore. 
CAP.  XXIII.  HicaclisveUtlodecedilcorporeSarra. 
700  Cumque  locum  bttsto  proeslarenl  pignora  Celis, 
Dissensit  vales,  prelio  taxare  paratus. 
Quadringenlrt  dedit  seslerlia  dives  Ephremo  , 
Dum  sociam  duplici  gaudet  mandarc  septtlcro. 
JSomen  Mambra  toco  veterum  narraverat  irlas. 
705  CAP.  XXIV.  Ilicet   e   famnlis   quemdam ,   quem 

[vita.  fidcsqne 
Fecerat  insignem,  conceptis  tlicere  verbis, 
Etjurare  jubel,  dexlram  dum  subdil  amicam  .         I) 

665.  ln  vulgati  vorMone  uon  viniim  ile<lil  Abra- 
liain  ancillae  suae  Agar,  ciiui  eam  ilomo  cxpr.lit,  sed 
aqnam  in  ulre  :  Et  tolleus  panem,  el  utrem  atjiiw,  im- 
posnil  scapula'  ejus.  Kt  inlra  :  Cumqtie  consumpta  es- 
set  aqua  in  uire,  abjecil  puerutn.  Makt.  Auctor  for- 
tasse  scripsil  Jam  panes  cunctqs,  undumque  isttm- 
pserat  omuem. 

668.  Melius,  moestoque  impleril  devia. 

685.  Forlasse.  nunnnis  orsis. 

691.  Melius  alibi  Martenius  sciibit  cavsssii  ei 
capessunl. 

607.  Nnn  ngnum  ex  Vnlgata  vorMone,  sed  ari,- 
tem  vidil  Abraham  inler  repres  hterentem  cornibtts. 
Mart. 

702.  In  Vulgata  editione  quudring^ntis  siclis  argemi 
.■>epulcruni  emisse   legitur  Abraliamus.  Lst  auteni 


Jungendam  nalo,  quoniam  de  slirpe  parenlum 
710  Sit  ducenda  mngis;  qua3  si  foriassc  resislat, 
Mittendum  cceto,  facilem  qui  moltial  iram. 
llle  alacris  tumidis  imponit  dona  camelis, 
Assyriamque  pelit,  jam  cernens  tecla  Nachorrcr. 
Dumque  silens  secum  Domini  mandala  revotrit, 
715  Conspicit  eximiam  venientem  (onte  Rebeccam, 
Qtur  non  larda  viro  (rigenles  porrigil  undas, 
Invitatque  domttm.  Cujus  sit  filia,  falttr. 
Jungilur  hospitio  jttvenis,  mox  munera  promil. 
Omnibits  explicitis,  vadil  nuptura  marito. 
720  Jamque  iter  emensos  prospectat  cominus  Isac, 
Quem  Rebecca  videns,  dorso  reflexit  ab  alto, 
Obstipumque  caput  tenui  velamine  condil. 
Jungunlur  laciti,  Dominoque  uuctore  toJtuniur. 
CAP,  XXV.  Sed  postquam  senior  ceutum  tran- 
[scendera!  annos, 
7-25  Septies  cl  denos,  largitus  tnuinra  cunclis, 
Decessil,  gemini  donatus  sede  sepulcri. 
Interea  patrias  indeptus  filius  wdes, 
Ad  putettm  deg.it,  ftteral  ctti  Visio  notnen. 
Jamque  quater  denos  illic  transegcral  annos. 
750    Conjuge  ctim  dicla  patriam  ditaverat  aulam  : 
Qtta.'  cuin  prcecipuo  canderet  sidere.  ponuv, 
Infcecttndu  ditt  nescivil  gaudia  mttlris. 
Sed  cum  sanclifico  Dominum  deposcerel  ore, 
Hccredcm  ul  ju-lum  conjux  gruvidttta  crearct. 
755  Auditur;  getninis  lurgescit  fcela  Rebecca. 
Qua'  mirata  diu  crescentis  pondera  venlris, 
Consulil  atlifrei  supplcx  responsa  Tonanlis, 
AgnoscUque  stto  populos  in  pectore  binos 
Disparibtts  meritis  ad  lutnina  surgere  vilce. 
7i0  Num  qtti  prima  lenci  meritcr  primordia  lucis, 
Subdilus  imperiis  agiiur  servire  minoris. 
Ercjo  ubi  jam  facili  gignuntur  pignora  partu. 
Corpore  puniceo  senior  se  promil  ad  auras, 
Nigrantes  loto  consertas  corpore  setas, 
715  Quem  pater  Esau  placilo  denomine  dixil. 
Posl  fraterna  tenens  tnanibus  calcaria  pressis, 
Nuscitur  insigniprcedives  tnenle  Jacobns. 
•       Lustrabat  senior  vacuos  venalibus  agros, 

Rnccina  raucisono  dutn  complel  saxa  tremorc. 
750  Asl  tilius  blandi  conservans  pecloris  acta, 
Gaudebat  patriis  illwsus  vivere  terris. 
Majorem  genitor  lenero  palpabal  amore. 


siclus  Hcbia-oruin  moneia,  cujtis  pn-lium  e-l  qna- 
lnor  Roniaiioniin  denariorniii.  Pro  rjnibiis  .liivencns 
liic  sestertia  quadringenia  ponit.  Sestertium  atiieni 
or.it  pais  qnarla  de  arii  Romani.  In  codice  nostro 
nis.  prima  iiianii  legebalur  Ephreno,  quod  nomcn 
propius  accedit  ad  Vulgaiam,  qu;e  babet  Ephron. 
Makt. 

703.  Inter  opera  Ilicionynii  ed  ta  est  epislola, 
qiiam  Genuadius  aitiihnit  Kuliopio  sacrrdoii,  de 
qui»  p  >>t  1'aiilinuin  agil.  ln  ea  antcm  episiola  spe- 
Itinca  illa  duplex,  qii.in  a  liliis  Emor  compaiavil 
Abrabani  ,  sepubrum  duplex  dicitur  non  semel,  ut 
hic  apud  .liiveneiiin.  Mart. 

751.  Pomai  uiendiiin,  ul  pnto.  Forte  furnue. 

T'»i.  Crcdideiini,  legemlum  consirlus. 

751.  Suspicor  vivere  teclis. 


805 


810 


LIBER  IN  GEN 

As:  uliiun  toto  mutcebat  pectorc  maier.  k  800 

Qui  cum  niltil  jam  lentan  solvisct  in  undu, 
755   Compositos  fruticm  nidentem  sumcrc  p-isius 
Pcrputil,  ut  primos  sibimet  de(crret  honores. 
CAl'.    XXVI.    llwc  inier   malesuada  fames,    et 

\prima  mcilorum 
Compu  it  a  pttiriis  va'em  discedcre  lcrris, 
1'liHistinti  peiit  rura,  mox  Caryara  (runsil, 
700.  Abimclecha  suo  qutv  ium  sub  jure  teuebat. 
Jiicedcns  claro  Dominum  cum  ttuaiiie  vittit. 
Urgenuin  cliclis,  adeal  uc  r,  tjnu  Canopi, 
Sedlcneat  solum,  Dominusquod  prcvslitit,  arvum. 
Sam  licctignolos  inter  videare  moruri, 
705  Altainen  immensuin  genitor  iitansurus  in  orbcin 
Semine  multipUci  gaudebiscresc\re  g<nles, 
Teslomcnla  mci  sum  nl  qucv  muxintu  vcrbi.  R 

llicel  in  Geraris  socia  cum  conjuge  decjens, 
Ccrmanam  potius  palerni  edisserit  acta, 
770   Se  commota  levi  cupidine  turbtt  iulisli, 
Conjugiuin  votis  correplis  tolleret  armi  . 
Ai  rex,  dum  pttlulu  lusiral  secrcla  fciustra. 
Ludcnlcin  nivea  cernit  cum  conjuqe  tatcm. 
ConnubiumtjU:  litlens,  cunclo-,  sub  lege  colixcI, 
775   Se  sociam  quhquam  lcntcl  rupiarc  /.r.  phclcv. 
Jam  jite  [annm  dudum  palrii-,  :tui  [iujet\il  o\is. 
Horrea  niolUltc  ditiii  sp  .rgit  credtta  lcrra1, 
Centci  os  lalo  carp  il  de  cwspitc  [ructiis. 
Sec  minus  inlerea  placido  dilcscit  in  uciit 
780  Mullimodas  inler  pecudes,  tcrrum  ,ue  feracem. 
Conlinuo  iufelix  lo.rq.uet  ci'.m  pectura  licor, 
Irrignos    ti  rbat     puteos,    a.qne  aggerc  complel  ,  G 
JJt  procul  abscedens  posscssur  liiviuerct  ticjros. 
Eriluus  igitttr  lumidcv  discriiniua  rixtc, 
7o5  Dncessil,  mansitque  diu  convulle  Ccrarcc,  g*g 

Et  cnm  sollicilo  puteits  dimittcrel  ctctu, 
Jnvcnit  gelidus  scalebrosu  e  fomile  Ujmphas. 
Exceplttscjite  dulu  pa*loriiui  descril  iras, 
Inuitsusque  locos  Lilis  dc  nuaiiue  signut. 
790  Promucel  tnde  graclnm,    rursusque   eg&la  pro-      855 

[  fundo 
Terra  cuvo  gelidus  in  tuce  protulit  amaes. 
Et  quia  mordaci  [ueral  certamine  irusus, 
Cumpellat  mcritis  Uventia  pcctora  dictis. 
Ac  postqitum  letricas  frcgit  pax  aurea  tiles,  SiU 

795  Nomen  Abtutduntis  studuil  tr^nsai,  erc  icmv. 

Dumque  sagctx  ntulut   ccleri  uora  graniintt  passu,  ** 
Devenil  ud  coties,  quibus  cst  Jiiratiu  nunicn. 
Illic  pcrspictto  Dominum  cum  iunine  ccrnit, 
Tcmpurc  qito  mcdio  evotcunl  siti  ru  cursus, 


8i5 


8->0 


8i 


SLN.  36d 

Admonitus  trisics  e  pecurc  trudert  molus, 

iitvinclo  tutante  Deo  pcr  betla,  pcr  hostes. 

Exilr.r,  cjclidos  posl  sociuum  culiitjit  artu*, 

Et  veneraits  slniclu  Dominttm  mox  supplicat  ara. 

Inlerea  reges  veniunl  Abimcit.s,  ct  Ozas  , 

Ficulo  cuinilanle  simtti  fcrritinqnc  gercnte, 

Ut  ijitia  pacifico  veitct  sc  adjuntjerc  vali, 

Neclercl  inserli-,  concorditt  ftcdera  dcxtris. 

Excipitur  ptticidti,  incnsaquc  exptelus  eadcm. 

Oplal nn  rerchil  pusilo  discrimine  pacem. 

CAl'.  XXVII.  liac  intcr  mcdio*   surgii  discurdia 

[  fralrcs. 
Sumtjuc  puter  ioncjo  jumdudum  graitdior  ivt<>, 
Amissum   citm  solc  dicm,  oculosque  sepuiios 
Mente  fercns  j)lacida,inorlemque  instarc  recorctans, 
Majorem  natum,  pietas  quem  sola  lidebat. 
Impctlit,  sumat  pharelrurn,  celcrcsque  *<tgitlas, 
Exhibcatquc  sibi  cames  de  more  fcriuas, 
Sumpturus  patricc  confcsim  munera  liitgi  tc. 
Id  Rebeccu  videns,  cliurttm  clut  scire  Jqfobum, 
Compcllcns,  gcmiiios  ul  prompiim  dcfcral  hcvdos, 

Ac  pro  [raire  vacjo  studeul  mact(ire  parenli. 

Et  nc  fortc  dolos  nudaret  corpore  leni , 

PelUbus  obtegil,  liirsulum  qucv  fore  prcvslcnl, 

Vruternattueluga  prccvclans  peclus,  el  arlus, 

Obiulit  indeplus  veluti  venatibus  escas. 

ZVe,c  tamcn  bcculuit  peuilus  prtvnuncia  corda. 

JSamque  senis  juvencm  tolttm  ditm  dextera  lus- 

\  "at, 

Noscil  ut  Esaum  sctis,  sed  vbce  Jacobum. 

Ac  postquain  compressu  fames,  dimotatjue  mensa 

f  est, 

Atimonet,  ul  propius  sese  sistatqne,  locctque. 

Ille  ubi  demisso  successil  vertice  dcxira', 
Candida  sanctiloqui  percepil  clicta  pctrenti*. 
Oscuta  dum  prcssis  delibal  clutcia  labris. 
.\rtiK  posl  oplala  loncjce  commcrcia  vittv, 
.\11it  rior  fraler  minimo  servire  jubetur. 
Jnterea  Esaus,  longis  discursibus  aclus, 
Yiscera  jam  saluru  porlabal  capla  parenli. 
Et  licet  officio  mullum  placuisscl,  el  aclu, 
Inlercepta  tamen  non  t/uivit  sumere  dona. 
Incle  ira,  ei  lacrgmcv,  d  fruus  cjiicvsila  uocendi  : 
Quam  lltbccca  videus  [ruterno  inpcclore  proditl, 
Jacobuniquc  mouel  cocjnalas  tiserc  Carras, 
Labanumijuc  stttv  tj<rmauum  qutvrcre  iwtiris. 
Doncc  loi.ga  dics  conceplas  mitlcrct  iras. 
C.Al'.   XXVIII.    Juuqiiur   et  malris  uit.nitis  sen 

[  tcntia  catis . 


754.  JSihiljam,  forl.  Sitiacam.  "\i.vRi. 

755.  JSidentem,  verbum  barbarum,  nemne  nidore 

permotum. 

759.  ln  Viili,'ala  scribiliir  Cciiiru,  ui\  ciiain  in  Ime 
carmine,  v.  7G8. 

7110.   I11  Vulgala  Aoiniflcch  ilicitur. 

709.  rorle,  fraterno  edisserit  actu. 

773.  Verbum  jocantem,  seu  lu<tcu:c>n.  iia  alii  eiiain 
int.'i|ii>  l  ;i:iir,  111  (•uiijugii  ucliis  sjg   iiieetnr. 

777  l-"r'' ■■■! ■  :.i  \  iltiur  Hurtl,\\  idijne  c.niininl 
BUliqua  versio  lia  jca  n  u,ua  leyit  s.  llieriMivnnis 
etinvenit  in  anno  itlo  cenlnplum  nordei,  M.vht. 


7S9.  Coii.,  Infauslosque,  *e|  Inpasosque. 
1  j[.  Meii  is,  in  luccm. 

799.  Cege  nitdios  evoivuni  sidcra  <it>stti.  vel  medio 
volnuttitr  sici.ra  curstt. 
801.  Lege  Invicto. 
8<)2.  Lege  Excitus. 
808.  Melius,  placide. 
8-2!.  .Meiiii:-,  c    porc  levi.  \il  | 
S-2.'.  1'orle,  obtexil. 

.ST)').  Ilialuiii  effugies,  si  lcgag  [f  a>,si,jiiu  ■•><tu. 
843    F01 1  •,  miiigi  1  u,.s. 


367 


APPENDIX  AD  OPERA  JUVENCI. 


368 


845  Dum  tranquilla  docens,  natum  communiter  orant :  A  895  Proque  labore  viri  nalam  despondet  amanli. 


Ne  pelc  connubium,  juvenis,  de  gente  Chananna, 
Sedmemor  eloquiis  chari  geniloris  adhwre. 
Esl  locus  Assyriis  ,  gemino  qui  mergilur  amne  , 
Hic  pater  est  matris,  nobis  Batuelus  amicus. 

850  Labanusque  gener,  totis  qui  prcvdia  camvis 
Lceta  tenet,  nalasque  fovet  pubcnlibus  annis. 
llla  tibi  conjux,  moneo,  de  slirpe  pelalur, 
Qucv  genus  egregium  noslro  de  sanguine  ducit. 
At  juvenis  monitis  gaudens  servire  paternis, 

855  Egreditur  linquens  patriam,  multoque  labore 
Defessus,  dulci  declinal  lumina  somno. 
Et  dum  proegelido  consternit  saxacubili, 
Proeduram  fesso  supponit  vertice  cautem, 
Ac  dum  securo  refovenlur  membra  sopore, 

£60  Aspicit  intrepidus  loto  de  lumine  mentis 
Harentem  scalam  pure  Irans  nubila  ccelo, 
E  gradibus  cujus  sublimis  turba  ruebat. 
Ast  alia  e  lerris  superas  scandebat  ad  arces. 
Ac  dum  prcecipili  volvuntur  corpora  casu, 

865  Omnipotens  prona  spectabat  fronte  ruentes, 

Hcecsuper adjungens:Ego  sumrex magnus Olympi, 
Jampridem  Dominusque  luus,  Dominusque  pa- 

[  renlis  : 
Pelle  melus,  prcvstes,  tcllus,  cui  membra  dedisti , 
Certa  libi  sedes,  et  cunctis  te  duce  nalis, 

870  Tununcpergememor,cceplumqueautdeseremunub. 
Me  duce,  dimissas  ilerum  remeabis  adurbes. 
llli  somnum  ingens  rumpil  pavor,  ossaque  tota 
Concutit  humenti  perfundens  membra  fluore. 
El  super  hoec  memorat  :  Domus  est  hic  mugna  G 

[  Tonantis, 

875  Portaque,  quce  gemino  reserat  de  cardine  ccelum. 
Mox  lapidem,  capiti  fucral  qui  subditus,  unguil, 
Atque  Domum  Domini  compellans,  indice  saxo 
Promitlit,  decimos  daturum  se  fore  fructus. 
CAP.  XXIX.  Jamque  iler  inccepium  celeruns, 
[  quo  semila  duxil, 

880  Pervenit  ad  puleum,  qiti  vasla  in  devia  solus 
Molle  pecus  riguis  semper  palpaveral  undis. 
Hi  e  gregibus  trinis  puslores  sole  calenli 
Libabant  lenues  latices,  ceslumque  levabant, 
Hisque  sulutalis,  disquirit  singula  vnlis, 

885  Incolumesque  videt  cunclos,  quos  mentequterebal. 
Hcec  inter  nivea  gradiens  Rachela  figura, 
Urgebat  patrias  ad  pocula  nola  bidenles.  " 

Quam  promptim  jnvenis  fraterno  e  tumine  visam 
Castos  in  amplexus  cognala  ad  pectora  junyit, 

8(J0  Desolvens  lapidcm,  pulei  qui  texeral  ora, 

Seque  simul  junclo  geimanum  sanguine  pandil. 
Quem  procul  inluilus  sensu  gaudente  Labauus, 
Advolal,  etsuelajuvenem  componit  in  aula. 
Nec  palilur,  gralis  vatem  servire  propinquum , 

861.  Forie,  puro  trans  nubila  ccelo. 

868.  Malim  prasens  lellus. 

870.  Emenda  :  coeptumijue  haud  desere. 

8^2.  CorrigO  :  Hic  gregibus. 

884.  Valis  pro  vates. 

888.  Forte,  fraterno  lumine. 

8'JO.  Melius.  Devolvens,e\  sacro  lexlu. 


Ergo  ubi  jam  mercem  septenis  traxerat  annis  , 
Desponsam  tkalami  deposcit  fcederejungi, 
Nec  mora  ,  mentilo  donatur  munere  Lia, 
Luminibus  gravidis,  primo  sed  prosata  parlu. 

900  Sed  fraudis  commenta  dotens  concepta  Jacobus, 
Verba  canit  soceris,  frustratus  virgine  pacta. 
Piiusus  in  alterius  pretium  mercede  seorsa 
Perpetilur  longce  Jacobus  munia  vilce  , 
Percipiens  merilam  pulsa  jam  fraude  Rachelem. 

905  Secl  Deus  wtheria?  regnalor  maximus  auloe  , 
Pignore  multiplici  dempsit  dispe.ndia  forma?. 
Rubenum  nam  Lia  creat,  tum  deinde  Simonem, 
Tertius  egregio  Levitis  pectore  natus. 
Possidet  hic  Domini  sacrata  altaria  nostri. 
J3  910  Nunc  sequilur  Juda,  tribui  mox  inditus  auctor. 

CAP.  XXX.  Ast  alios  partus  ,  utero  quos  Balla 

[creavit, 
Scire  licet,  claros  nuncjus  esl  clicere  natos. 
Post  hos  lssacharus  paritur  jam  germine  quinto. 
Sexta  subit  proles  ,  nomen  Zabulonis  aclepta, 

915  Nascitur  et  virgo  germanis  congrua  Dina. 
Tandem  sera  Deus  largitur  dona  Rachetw. 
JEihereas  tenerum  Josephum  gignil  ad  auras. 
Ergo  ubi  jam  proles  utraque  ex  conjuge  parta  est, 
Discessum  a  soceris  ,  et  qucv  quasiverat,  orat : 

920  Qui  cum  pro  meritis  mercedem  solvere  vellent, 
Deponuni  animos  ,  genero  poscente  ,  rogali : 
Qui  nihil  externum  cupiens,  ditescere  sese 
Muneribus  Domini  solis  teslalus,  abivil , 
Conjuge  percepta  tantum  contentus  utraque. 

925  Enitens ,  ut  longa  sibi  momenta  pararet , 
Decernit  virgas  rupto  de  corpore  matrum. 
Myatea  prima  fuit ,  storaci  mox  altera  dcmpla  esl. 
Tertia  vulsa  nuci ,  quo  sensim  lana  colores 
Diriduos  raperet  virgarum  perlila  succo. 

950  N ctmper slagna pecus properans  mersarebalantum, 
Signavil  vario  linclum  discrimine  succi , 
lnvidiam  pvopter  variam,  quia  dixeral  ejtis 
Esse  socer  mercem,  multis  cjuam  lempserat  annis. 
Hic  cum  divitiis  alitos  prtvstarel  inemplis  , 

955  Invidiam  lcevo  movil  livore  dolenlum. 

CAP.  XXXI.  Dumque  socer  dirus  lanarum  vellera 

[londil, 
Libertas  permissa  viro  ,  qua  commoda  ferret 
'  Omnia  ,  el  incoclos  tosla  fornace  penales  , 

Quos  Syrusin  patriis  credebal  numina  Carris. 

940  Hcec  tctmen  involucris  cohibebal  cattta  Rachela, 
Ne  pater  inventa  puniret  crimina  noxce. 
Digressus  viclo  conscendit  flumine  collem  , 
Quem  Galalum  indigencvpatriosermone  loquuntur. 
Tertia  jamque  die  soceri  pervenit  ad  aures 

945  Discessus  generi  pariter,  pariterque  natarum. 

910.  Pro  Nunc  legi  polesl  Hunc :  sed  non  male  esl 
Nunc. 

911.  Forle,  alias. 
927.  Forle  ,  Myrtea  prima  fuit.  Vulgala  ait  :  Vif* 

gas  populeas  virides  ,  et  amygdalinas  ,  et  ex  platanis. 
932.  Locus  obscurus  ,  vei  corruptus. 


360 

llicet  auxilium  (ralerno  e.v  agmine  poscit , 
Quasilumque  diu  sexlo  jam  lumine  Nangus  , 
Ne  noceat,  sancto  Domini  terrore  velatur, 
Mitiftcusque  sua  is,  qiuc  credit  numina,  poscit, 

950  Et  cunctis  qucesita  locis  non  cognita  mceret. 
Postquam  depositis  rediil  pax  ccrta  querelis, 
Congeries  slruilur  saxis  crescenlibus  alta, 
Ul  locus  exstruclo  maneat  munimine  testis, 
Ac  positus  limes  limen  discerneret  agris. 

955  CAP.  XXXII.  Ecce  vice  medio  vates  vidit  ardua 

[castra, 
Quce  Deus  aslrigero  ductat  moderamine  rector, 
Indiditet  nomen  testatus  :  Hccc  Deus  implet. 
lnterea  electos  juvenes  prcecurrere  jussit, 
Mttneribusque  graves,  germanum  quce  jubet  ut  is 

960  Ut  reditum  placidus  tribual ;  pacemque  petenli 
Annuit  ille  libens  ;  sociis,  atque  agmine  multo 
Stipatus,  fratrem  contra  nil  turbidus  e.xit, 
Cumque  quater  centum  terretur  turba  virorum, 
Plus  species,  quam  tela  nocent  famulantibus  armis. 

965  Discrelis  igilar  gregibus,  hcec  prima  locavil, 
Quce  donata  sibi  dignetur  sumere  frater, 
Alque  simul  flexa  Dominum  cervice  poposcil : 
0  Deus,  immensi  spes,  et  subslanlia  regni, 
Qui  Deus  es  semper  gcnitoris  solus,  avique, 

970  Cujus  ab  exsilio  faciunt  me  jussa  reverli  , 
Grandia  ditato  largilus  commoda  servo, 
Jussisti  lenta  fluvium  transmiltere  virga  , 
Jordunemque  tuum  illico  transmittere  gressu. 
Et  nunc  dividuis  cemis  me  degere  castris, 

975  Ul  varios  casus  gcmino  munimiite  casus. 

Eripe  me  his,  invicte,  mulis,  et  spicula  fratris 
Infracto  placidus  quam  primum  decule  ferro, 
Ne  rapidus  duro  feriat  mca  peclora  telo. 
Ergo  ubi  composuil  socios,  somnosque  petivit, 

980  Luctanlem  superare  Deum  sub  nocte  laborat. 
Femine  nam  presso,  stupuit  pars  corporis  illa. 
Cumque  diu  vellet  membrorum  solvere  nexus, 
Is,  qui  pulsaral  valido  cerlamine  vatem, 
PrKslila  dimissum  Dominus.posl  dona  remisii. 

9.85  Nomine  mutato,  Jacobus  desinil  csse, 

Ac  Dominum  Cernens  cunctorum  dicilur  ore; 
Ausus  quinetiam  Domini  condiscere  nomen, 


LIBER  IN  GENESIN.  570 

A  Non  poluit,  soli  quod  jus  est  nosce  Tonanti. 

Ipse  locum  Domini  compellat  nomine  visi, 

990  Contigerat  cujus  sublimes  cernere  vultus. 

Atque  ubi  se  Dominus  pulsa  jam  nocte  removit, 
Egreditur  longa  sustentans  cuspide  gressus. 
Hinc  Judara  memor  devitat  mandere  nervum, 
Qui  femur  astrictum  rigido  munimine  (ulsit. 

995  CAP.  XXXIII.   Jamque  videns  fratrem  vallatum 

[cum  grege  turma, 
Procurvus  prona  Dominum  cervice  salutat. 
Congressi  mullo  conjungunt  peclora  flelu. 
Et  jam  jamque  magis  vario  sermone  requirit, 
Qui  veniant  comilante  manu,  quw  lurba  sequalur. 

IO0Oi7/tJ  docet,  nuptw  quo  sint  genitore  creatce , 
Diversique  greges  qua  sint  merccde  parati, 
B  Confestimque  nurus  curvo  cum  poplite  fusoe 

Adinorunt  teneros  cognala  ad  basia  nalos. 
At  senior  prolata  pie  dum  munera  vilat, 

iOOoM  itiftcus  mulcel  concordis  pignora  vatis, 

Atque  libens  fratre  pariter  comitante  recurrit, 
Ut  vice  sermonum  sensim  sua  gesta  referrent. 
Sed  quia  lentigrado  serpebant  agmine  fcetce, 
Subsedit  vales,  gregibus,  famulisque  regendis, 

iOiOParvaque  frondoso  posuit  mapalia  tecto, 
Nomine  quw  fixo  placuit  vocilare  Tabernas. 
Devenit  ad  Sicimas,  quoz  sunt  regione  Chananna, 
Mercalus  prelio  confinis  prwdia  lerrce, 
Alque  Deum  struclis  properans  allaribus  orat. 

1015  CAP.  XXXIV.  lllic  improbius  Dinam  Correus 

[amatam 
C  Polluit,  et  tenerce  prwcerpsit  virginis  usum, 

Conjungique  volens  soceris,  prwpudia  dempsit, 
Grandia  dona  ferens  rapla  pro  conpige  vati, 
Oppressus  tota  pariter  cum  pube  necatur. 

iO^ONaiorum  fcrro  doluil  hac  gesta  Jacobus, 
Infractum  fwdus  socia  cum  genle  locutus. 
CAP.  XXXV.  Ilicet  Omnipotens  monuit  discedere 

[valem, 
Ac  domum  fidam  Bethcli  in  sede  locare, 
Festinat,  paretque  Deo,  natosque  prccatur, 

l025Ut  delubra  Deum  rigido  ftrmala  metallo 

Comminuant,  niveoque  togas  sub  tegminc  sumant. 
Ipse  deos  nullos  Terebinthi  abscondit  in  antro. 


947.  In  Yulgata  Laban.  persccutus  est  diebus  sep 
tem.  Mart. 

949.  Quare  furalus  es  deos  meos?  inquit  Scri- 
ptura  :  ubi  obscrvat  S.  Augusiinus  qulfest.  94  in  Ge- 
nes.,  quod  a  principio  libri  Genescos  nunc  primum  in- 
cenimus  deos  gentium.  Maht. 

955  C:i^ir:i  haec,  inquilS.  Augusiinus  quaBst.  101 
inGenes.,  nulla  dubitatio  esi,  quod  angelorum  fue- 
rit  mulliluilo  :  ca  quippe  in  Scripluris  militia;  coeli  tto- 
minuntur.  lMart.  Facili  iniilaiione  versus  constabit, 
videt  pni  vidil. 

959.  Versus  corruptus,  ut  mtilli  alii  passim,  quos 
sine  censura  praetereo.  Conjeclura  probabilis  esl, 
qua?  jubet  uli,  vel  queis  jubet  uti. 

973.  Mendum  etiam  hic  subest. 

975.  Fone,  Ut  vurios  caveain  gemino. 

978.  Magis  placerel  mea  pignora. 

9S6.  Dominum  Cernens,  iil  esi,  Israel :  nam  Israel 
videns  Deuin  inlerpreiaiur  ex  Origene,  Basilio,  Gre- 
gorio  Nazianzeno,  Chrysoslomo  ei  Augusiino.  Mart. 


D     988.  Lege  nosse. 

1015.  In  Vulgala  legitur  Sichetn,  pro  quo  Juven- 
cus  srripsit  Corretts,  quod  nomen  gentis  csse  vide- 
lur.  Nam  occurrunt  in  Scripturis  Clmnei.  Mart. 
Augustinus  qusesl.  in  Gen.  107,  405,  legit,  Sicltem 
ftlius  Emmor  ALvwi,  sed  in  oclo  mss.  liabet  Emmor 
Chorrwus.  In  lextu  grxco  legilur  Evaius;  sed  in  mss. 
Alex.,  et  Sar.,  necuon  in  edit.  Aldi,  Corrwus. 

1017.  Corriije  prwputia. 

1018.  Post  hunc  versum  collocandus  est  versus 
1037,  ut  facile  ex  s;icro  textu  intelliges. 

1025.  Fort.  Atque  domuin  fida. 

1025.  Melius,  formata  nntallo. 

1027.  Vulgata  versio  :  At  ille  infodit  ea  sttbter  te- 
rebinlhutu.  At  versio  Italica,  quam  citat  S.  Hiero- 
nymus  conlia  Helvidium  ,  Abscondit  ca  Jacob  subler 
terebinlhum.  Mart.  Ambrosins,  epist.66,ad  Itomul.  : 
Jacob  abscondit  inaures  cum  simulacrit  gentium  :  et 
libr.  ii  de  Sm  ob  c.  7  :  Ibi  deos  accepit  alienos,  et 
abscondil  eos  sub  lcntisco. 


371  APPENMX  AI)  OPERA  JUVENCI 

Inqentemque  videt  Dominnm  depromere  sueta 

Ycrba  sibi,  ratemque  fore  se  nuinhiis  alti 
iOhODitibus  in  terris,  Dominus  qvas  voverat  Abra\ 

Ipse  loco  nomen  posuit.  saxv.mque  sacravit 

Quod  vencrans  liqttido  totvm  perfundit  olivo. 

Erexitque  domnm  tnrris  sub  tecta  Cadercv. 

llcec  inter  Racliela  gravi  confccta  d.olore, 
lQc>hEn>iere  ftc>a  parens  Beniaminnm  fttdit  ub  ulvo. 

Namqne  pnrter  nolos  juslis  de  malribus  orius, 

Tertia  Ince  deliinc.  majus  qna  vnln<'ra  ferrent, 

Pignora  sttp^osita  vatis  genitriee  ereavit. 

Agnovitque  libens  soeio  de  germine  Balla' 
iOlDConspicuum  Danem,  ijuem  yeplitalimns  adurget. 

Ast  alios  mox  Zelfa  creal,  Cradumque.  Aserum- 

\que. 

Obtinet  lioc  etiam  merilis,  quod  defore  noral, 

i  t  pitrios  vultus  tanta  cum  prole  videret ; 

Ut  qtti  jam  velttla  fuerat  qenitrice  creatus, 
iOiSBis  seno  iv.signis  possct  gaudere  nepote. 

Erqo  ttbi  jam  tandem  bis  nonaginta  per  annos 

Yita  fnit  proceris,  et  longnm  dttcta  per  cevum, 

SoMtur,  el  lasso  de  corpore  candidus  exit, 

Vistirus  sunctas,  quasdal  prudentiu,  sedes, 
1050/n  qmibm  asirigero  reeubans  per  swcula  pnlchro, 

Invi'a!  niveossecttra  ad  gattdia  jnslos. 

CAP.  XXXVI.  Jeiinque  jitvat  frnlrcs  metutas  di- 

[dere  sedes. 

Snm  (juia  non  poterant  angitsto  in  tintite   terra? 

Crescentes  grcgibus   mnlios  cohibere  colonos, 
lOhhAnierior  Sijrum  monlem  posl  nrva  Chananua 

Accip.t.  e!  /'.•/«  prcedires  pascua  sn    il . 

Chanannwu  seque«s  non  linquit  rtgnu  Jacobus, 

Ut  pairio  se.mper  gatidere!  tnens  piu  rit». 

CAP.  XXXVII    lllic  conspicuos  J oscphus  suscipit 

[actus, 
\OhOEffulijens    inler   tanlo    discrimine   fruircs, 

Quanto  luna  nitel  parva  inler  sidera  cceli. 

Qui  cum  jum  seplem,  decemque  attingerct  annos, 

Servabat  palrias    gerboso  in  gramine  fw.ias, 

Omnibus  incedens  natu  minor,  quos  gpticrosis 
\Of}')I'rogenuit  tlialaniis  genilor,  rel  pellice  serva. 

Et  quia  conspicuus  gcrm.ina  in  clusse  rirebal. 

Eraternos  sensus  livoris  frigore  movit. 

Ilunc  paler  ex  tota  complectens  slirpe  natorum 

Mulcebut  tenerum  valida  inler  corpora  fralrnm, 

IU">.  Anliijua  versio  Italiea  :    Exlendit  mberna    D  el  Isiiloms  Chrius  iu  su>s  Bibliis.  Mart 
culum  suum  trans  (urrim  Ader.    Il;i  npud  MkTony-  1003.  Lege  herboso 

mnni  Ousesi.  I lebraic. toin . n . p.  008.  M&BTiSfo eliam 
it;\ins  Gr;ecus. 

1035.  Melius,  Benjamin. 

1030.  Forlasse ,  prceter  nalos  jttstis  de  malribtis 
ortos. 

1037.  Lecrts  tnijus  versus  ost  post  vers.  1018.  ut 
lune  dixi. 

1041.   Forie,  Gadvmqve.  Mart. 

1047.  Proceris,  sciiicei  Isaac,  qui  annos  ccntuin 
el  octoginta  vixit.  Mart. 

10.0.  Forte, scecuta  fulcro. 

1062.  1 11  Vnlgati  editionc  lcgitur  Joseph  cvmsede- 
cim  csset  annorum.  Al  Hebr.iicus  ,  Clia!d:iicusq'ie 
textus,  sed  et  Septuaginia  ioicrpreies  aipie  etiani 
antiqmi  versio  Italica  :  Josepk  aulem  decem  et  septem 
annorum  erat.  Itaquelcgil  sanctat  Auguslinus.  iinmo 


m 

K  iOlOQuoqne  mngis  c^nclos  in'.-  r  conspectior  essel, 
Yelabnt  r-irio  icstis  circunifltta  fnco. 
Is  ctttn  jam  tcneris  Domino  inserviret  ab  annis, 
Ecrte  ridet  placido  sopitus  litmina  somno, 
Erairibus  admixlum sese  vincire  maniplos, 
iOlhDnm  mcdias  inter  distringunt  farranovales, 
Alque  suttm  recto  sublimcm  surgere  cono, 
Quem  juxla  prona  frntrum  cerrice  rttebant. 
Posi.jttam  jttrenis  placido  sermone  retcxit, 
Commovit  trepid ■>  pavitunliu  corda  tuntultttm 
1080-VtmnHrc  lerrifico  rcgem  dominumque  loqvenium, 
Prodebant  sceleri  secrelttm  defore  solum. 
Quoque  magis  ge.nina  tristes  dirumperel  ira, 
Somnia  docltlotjuo   pandit  perspecta  parenli, 
Omnibus  admolis,  qttos  linea  .-nngtiinis  arctat. 

B  iO&blSamque  ridebulur  rt»eitnt  sibi  cernere  solem, 

Conjuiictamjue siinut  tremttlo  cum  Ittmine  lunam, 
Hisque  decem  slellas,  unaque  assurgcre  jnnctas, 
Et  sibi  ceu  domino  procurva  infleclerc  colla. 
Ho?c  postquam  obliquo  genilor  coqnoverat  ore, 
1090F«ssus  adorwtduin  Irepidis  mox  frairibns  csse, 
lticet  excedttnt  jttvenes.  gregibnsque  paternis 
Disquirunl  Iwlas  per  floreu  gramina  valles  ; 
Ad  quos  missus   abit,  dumisqne  silenlibus  crrat, 
Edoclus,quodam  Jtivennm  monslrante,  reccssus, 
1095Gra»mie  mutato  fralrnm  qttos  legerat  agmen ; 
Quem  procul  ut  varia   licuit  pranoscere  vesle, 
Consiliitm  infauslum  linguis  discordibus  uplant. 
Omnibus  invisum  constal  senleutia  fratrem 
Perdere,  et  exsliiictum  niorsu  narrare  (erarum, 

C  iiOODum  rapidi  secttm  ventoso  mttrmure  mussanl  ; 
Soiiniiu.  cernamus,  polcrtinl  si  pellere  letliuni. 
Ucspuil  hoc  placidis  Bubenus  mitior  orsis, 
Eiendcniesque  monet  prtcdurum  condae  fcrritm  , 
Stagnanii  memoram  mclius  mersnre  paludc. 
iiOhllicet  cxititur,  nudusque  involvilur  ulta. 
Htcc  inter  Syricus  merces  muturc  Sabivtts 
Ismaelida  gravi  trudebut  n.ole  camelos, 
Dum  properat  Arabum  messes  deferre  Canopo. 
Ergo  urbi  gertnani  spes  est  afflicla  minoris, 
MiOJudus  ait,  melius  Josephum  vendere  nummis. 
Celatur  genitor,  veslt  mquc  in  sunguine  tinclam 
Perspiciens,  nulla  mcmilur  fraudc  necutttm. 
Discindit  manibus  vestem  Rttbenus  aduncis  ; 
Nigranlesque  sibi  cilicum  circumdul  amictitm 


1078.  Forle,  Posleaquam.  Mart.  ;  vel  ha>c  post- 
quam. 

1079.  PnlO,  lumullu. 
1104.  E   contrario  Vulgata   versio  ,    Miserttntquc 

evm  in  ci^tcrcam  rctcrcm  ,  qiur  non  hubebal  uquam. 
Mart.  Melius  proiVclo  essel  Siccatu  memorans.  Am- 

brosins,  de  Jo-epb  cap   3  :  Exutus  est  tunica 

Lacus  antem  sicctts  erat. 

110.?.  Vulg:ita  non  dicit,  exutiim  lunc  veste  Jose- 
plium,  sed  lantum  cnm  vendilu^  est  Ismaelitis.  At 
cum  fr;iires  ejus  sao^nine  linclam  sistere  patiri  libi 
proposuerint,  stalimipie  exuiuni  fnis-e  vcrosimilius 
csl.  Maut.  Eiinnlem  narrationis  ordinem  lenel  Ain- 
brosius  proxime  laudalus. 

1114.  Forte,  amictus.  Ac  videlur  sequens  versus 
huic  pr;vpouendiis  esse. 


373  LIBER.  IN  GENKSIN.  574 

1115  Aftlictus  lucln  genitor,  pcrquirit  amissum.  A  (.(rnebam  viridi  frondev.tem  patmite  vitem, 


Quem  dudum  acceptum  semivir  Phuraonis   ha- 

[bebat, 
Auratas  solitus  mensas  oncrare  tyranni 
Lancibus,  cl  slrepilu  iragnce  gaudcre  culince. 
CAP.  XXXVIII.  Hcvc  intcr  Thamara  paril,  dum 

[gaudia  culpa' 

M20  Lcela  placent,  gcnimoquc  implclur  pignorc  v:  nicr, 
Quorum  prima  pucr  meruitqui  lumina  viice, 
Exeruit,  prce    isilque  manum,  qua  >>  [cmiita  solcrs 
Punicea  de  vestc  ligat,  mox  conditur  alvo  , 
F.l  vice  mutala  confestim  nascitur  alter, 

1125  Anleiiora  tenens,  fuerat  qui  sorte  secundus. 
Hic  guoniam  fucrat  discrctus  timite  quondam, 
Zarce  nomn  liabcl,  alium  dixcrc  Pharelem. 
CAP.    XXXIX.    Servabat  Domini   custodia  fida  B 

[Josephum, 
Non  passus  durce  subjectum  vivere  lcgi. 

WoO Antcvi ii s  nam  dictus    hcru<  dal  cuncta  ministro, 
Xccspe  cassa  quidcn;  Dominns  nam  mitis  ab  aio 
Omnia,  qua'  jw.enis  servabal,  largius  anxit. 
Nec  tamcn  nbiinuil  Pctafretam  milis  amore. 
Nam  quia  conspicuo  fulgcrent  iumina  vultu, 

MjbExorat  coilum  domina  malc  saucia  scrvi. 
Sed  vilat  jam  fcetla  puer,scscque  rccusai 
Sacratum  culpa  immodica  pressare  cubile. 
Femina  scd  vetilis  nequidquam  pcrdita  flummis 
Fxplora'.  molles  adilus,  et  temporacaplat. 

iliOFortc  do.uum    vacuam  ,  solumque  ut  lepperil  , 

[instal, 
Consertumque  mauu  cogit  decumbcre  sccum.  C 

E.isilit  ille  alacer,  vcstemquea  corpore  demit, 
Atque  inter  domiiuv  gcminas  dilabitur  uluas. 
Femina  proclamat,  vircsque  a  crimine  sumit, 

MiSVociferans,  prtrdutce  dccus  temcrassc  pudoris 
Fidentem  forma  juvcvcm,  dum  lubricus  ivvo 
Fcrvet ,  ct  hcrilem  molitur  scandere  leclum. 
Quin  ctiam  tristi  compcllat  cocc  maritum, 
Innocuumque  rcum  placitw  vult  subdere  pcenw. 

WoOQuce  ceu  vera  pulans,  Joscphum  carcerc  claudii, 
In  quo  jam  regis  cohibcbat  pcena  minisiros. 
Carceris  hunc  custos  blando  moxpcctore  mulcel  , 
Innocuu  uque  videns,  commissi  ergastuln  legal. 
CAP.  XL.  lllic  forte  duo,  celsa  quos   torvus   iu 

[aula 

1 155  Condiderat  nigro  ptrmolus  vcllc  turannus,  I) 

Inclusi  painam  trepido  sub  corde  pavebant, 
Ac  dum  solliciiis  furanlur  lumina  curis, 
Somnia  centuris  videruni  nuncia  rebus. 
IIos  cum  pcrspicuo  luslrasset  lumine  .  icstos, 

1  \0OPerquirit  causas ,  cogitquc  occulla.fideri, 
Continuo  qui  vinii  dabat  consueta  tyranno, 
Eloquitur,  quw  visa  forent  sub  noctc  soporu  : 

1 131.  Foite,  Nec  spes. 

1 135.  S.  Augu>linus  ,  qvaesl.    1  r>0  in  Genesih  , 

vocai  eum  Putefrctem  ,  Vulgata  versio  Putiphar. 
Mart. 

i  159.  Virgilius,  iv  ./En.  vers.  4-23  :  Soffl  i  iri  mollcs 
adilus,  ct  tempora  noras. 

1144.  Lx  Juvenali,  sat.  G,  v.  285. 


Dum  scrpit,  nexaque  suo  dc  verbere  pendct , 

MObPampincos  inter  /lexns  trcs  uffore  fundos, 
Vvaque  neciareo  pendebat  flava  racemo. 
Inde  calix  regis,  qro  mitia  pocula  tibal, 
Spumabal  tenero,  qnod  pressit  dextera,  musto, 
Quem  dominus  prompta  susceptum  patma  lenebal. 

MlOOmnia  tum  jurenis  signanlcr  clausa  revetat, 
Tres  fundos  tres  esse  dies,  quibus  ille  secutis 
Amissum  rursus  relcgal,  repetatque  fcnorem, 
Mixurus  ptacido,  quwvidit,  pocuta  regi. 
Hoc  tantum  meritis  pro  lalibus  effice,  dixil, 

\  \7hUt,  cum  sumpta  tibi  fueril  fiducia  fandi, 
Dimoveas  nostram  nulio  de  crimine  pcenam. 
Hebrcea  gens  dicta  mihim  Nam  venditus  exsul 
Crimine  fraierno  servilum  nobitis  ivi. 
Posl  hcec  visa  sibi  pistorum  maximus  infit  : 

ll.SO  Verticc  trina  meo  visus  gestare  canislra, 
Regificis  dapibus,  lautoque  imptcla  parnlu, 
Unguibus  innumerce  volucres  quw  rapta  fcrebant. 
His  dictis,  sal  vera  quidem,   sed  dura  loquenle, 
Mactandum  duro  testalur  mo.r  fore  fcrro, 

MShAvulsumque  ctput  figendum  slipite  celso, 

Quod  volucrcs  curvo  disccrpant  protinus  ore. 
Hedditus  ille  loco,  ccesus  hic  corporc  trunco  cst. 
CAP.  XLI.    Inlerea  geminos  jam  tempcra  lapsa 

[per  annos. 
Rursits  ad  Eoos  torquebanl  sidera  cursus, 

M90Somnia  cum  ductor  vidit  Niloticusista. 

Xiimqne  videbatur  ,  fluvium  dum  spectat  amcenum 
Corporibus  nitidis  septem  spectare  juvencas, 
Tvndentes  viridi  pupantia  gramina  ripa. 
His  alias  lurpcs  macies  snbjungere  gressus, 

MdbDumque  suis  pigrce  mirum  !   vix  ossibus  hcereni. 
Eximias  patulo  sorbebant  ore  juvencas. 
Somnia  junguntur  paribus  non  dissona  cattsis  ; 
Ecce  videt  spicas  feccundo  e  germine  septem, 
Atque  alius  lenues,  et  farris  seminc  cassas 

\-200Horreudum  dictu  !  gravidas  ceumandere  fruges. 
Id  visum  mirstus  ncquaquam  menle  coercet, 
Sed  trepidus  cuuclos,  qui  callent,  affore  jucsit , 
Disquirens,  clausis  qiuv  sit  senlentia  rebus. 
Atquc  ubi  consultus  tacuit  Memphiticus  augur  ; 

1205,6'arcere  <iui  dudum  laxatus,  vina  prccbebat, 
Eloquitur  juvenis,  sese,  pandente  Josepho, 
Amisso  rcdiisse  loco,  sociumquc  necatum. 
Mitlunlur  propere,  valem  qui  crimine  lolo 
Exuium,  turpi  cclcrcs  d:  fornicc  tollant, 

1210  Informesque  genas,  et  crines  carccre  pastos 
Tondeutes,  prisca  facerent  revirescere  formn. 
Ergo  probus  diclis  consullus  lalia  rtddit, 
Atque  docct,  vaccas  annorum  nuncias  esse. 
Atque  lcves  svicas  septenos  disserit  orbes. 

I  lf  5.  Pulabam  nexuque  suo. 

1165.  Notandum  fundos  propropagines. 

110").  Piipare,  crescere,  verDiim  liarbarum,  quod 
indicaiur  a  Ducangio  ex  Papia,  ei  SiaiUl.  S.iluc.  <ol- 
lat.  7.  c.  196. 

1 19i.  Fofle,  turpcs  mucic. 


i75 


APPENDIX  AD  OPEIU  JUVENCL 


57« 


1215  Namque  ita  de  yesiis  ventura  insignia  formis, 
Ut  septem  fcecunda  salis  sit  terra  per  annos, 
Atque  famem  diram  parili  cum  lempore  gignat : 
Quis  penitus  lcllus  silienlibus  arida  venis 
Pallida  puhereo  consumat  gramina  sulco. 

iiiONamque  duplicibus  jungunlur  somnia  visis, 
Cerla  Deus  juncto  mandal  constare  tonante. 
Quinpolius  dum  lempus  adest,  dum  cura  medendi 

[est, 
Elige  de  cunctis  procerem,  qui  prtcscius  horitm, 
Judicibus  posilis,  totam  sublimis    iyyptum 

i<2,2bTemperet,el  quintasquacumque  exmessereposcat. 
Vl  qutr  prima  datur  fcecundis  copia  lerrh, 
Jus  teneat  steriles  con&umplis  frugibus  annos. 
Accipitur  plausu  procerum  seutentia  raiis. 
Ipse  ctiam  landem  sedalo  pectore  reclor 

iioOVera  renarranlem  celso  subiimat  honore, 
Prcefeclumque  jubet  tolas  se  ferre  per  urbes, 
Inde  anulo  digilum  vatis  fulgente  coronat, 
Byssina  mox  crocco  circumdat  pallia  peplo, 
Flexilis  induitur  per  collum  circulus  auri, 

1235  Atque  novus  rector  curru  sublimior  exstat. 
Clamosusque  prceco  tcrrorem  judicis  auyet. 
Quin  eliam  legitur  conjux,  cui  nomen  Asennes, 
Quam  genuit  claro  Petafras  stemmate  cates, 
Ex  qua  confcslim  genitor  fil  piynore  bino. 

1240  Dicitur  anlerior  Manasses,  junior  Ephrem. 
.Egypti  vatis  suggestu  nobilis  allo, 
Quidquid  vixpoluit  jejunum  assumere  tcmpus, 
Horrea  plena  tenens,  itt  cum  res  poscerel  uii, 
Proferret  cunctis  poscentibus  abdita  farra. 

1245  Post  ubi  dira  (ames,  totum  diffusaper  orbem, 
Cogebal  trepidos,  polerat  quod  mandier,  esse, 
Conclamat  populus,  regemque  efflagital  escas. 
Ille  jubel  procerem  mcestis  dare  farra  Joseplium, 
Parentem  monilis,  cunctosque  explevil  ovantes. 

1250  CAP.  XLIl.   Interea  Jacobus,  fleto  jam    funere 

[nati, 
Bis  quinos  juvenes  numeroso  e  germine  mittit, 
Qui  longinqua  (sibi)  pretio  frumenta  parareut: 
At  minimum  cunctis  Benjaminum  non  sinit  ire, 
Invalidus  durum  ncqueat  ne  ferre  laborem. 

1255  Atque  ubi  jam  Farice  perventum  ad  moenia  terra>. 

[est, 
Summissi  peliere  solum,  fratrem/jue  salutant, 
Mirantes  celsa  sublimem  sede  sedentem, 
Nec  tamen  agnoscunt  lonyo  post  tempore  visum. 
Quos  ubi  persperit,  memori  cum  menteproplicla 

1260  lncrepat,  el  multa  proterret  voce  pavenles, 
Scilatum  venisse  ferens,  qux  copia  frugum, 
Quive  viri  pingues  teneant  moderamine  lerras. 

12I5.Forte,  ita  digestis. 

1221.  Non  intelligitur  quid  sit  juncto  tonante;  vide 
num  resliluere  oporleal  certa  Deus  mandal  junctim 
constare  tyranno. 

1'218.  Qnis  pro  queis,  vel  quibus,  ut  alias  obser- 
vavirnus.  Mart. 

1220.  Eege  :  Nam  quoe  duplicibus. 

1227.  Legendum  puto,  Sustineat  steriles. 

1242.  Forte,  absitmere,  pro   assvmere.  Sed  vide- 


\  AUeganl  nescire  dolos,  seseque  falenlur 

Bis  senos  quondam  fratres  genitore  sub  uno 
iiQbConspicuam  tennisse  domum,  his  omnibus  unum 
Postremum  nalu  patrios  servare  laborcs, 
Ast  alium  celebri  jam  pridem  clefore  letlio. 
Se  diram  vitare  famev.i,  terramque  Clianaunam 
Exosos,  tenui  damnantem  scmina  folu, 
iilOPoscerc  venales  species,  licitalaque  farra. 
Eloquilur  vates,  rectoris  nomine  jurans, 
Claudcndas  dura  juvenes  custodia,  donec 
Germanum  exhibeanl,  genitor  quem  milis  habcbat. 
Necluiitur  trina  pariter  sub  cura  tuentum, 
iQlSLaxttiique  dehinc,  unum  liquere  lenendum. 
Nec  minus  occulto  runtpcntes  corda  dolore, 
Commemorant,  qttam  justa  sibi  discrimina  suryunl , 
H  Quod  fratrem  immeritum  vetito  transcribere  pacet 

Commissi  sero  pcenas  sub  judice  pendani. 
iiSOInyravathcec  diclis  Rubenus  verarenarrans, 
Ac  scelus  iinmensum,  sesc  nolente,  peraclum. 
Flectitur  his  vates,  germana  jurgia  noscens, 
Luminibus  tacitis  conversus  flebile  plangtt. 
Ho3c  inter  tnedia  fratrum  Simeona  corona 
HSbAccipilur,  fidus  cunclis  redeunlibus  obses. 
Tum  petila  sibi  juvenes  frumenta  capessunt, 
Immensoque  gravcs  urgenlur  pondere  muli, 
Jamque  vice  medio,  dum  solvit  vincula  sacci, 
Fratribus  inventos  quidam  dal  visere  nummos. 
1290/c/  cuncti  faciunt,  prctio  mox  deinde  reperto, 
Miranles  summo  proceri  certamine  laudant. 
Jamque  adeo  palrice  subeuntes  limina  sedis, 
C  Gratalur  reduces  genitor,  unumque  requirit. 

Omnia  cognoscens,  nummosque,  el  dona  capessit, 
ilObConqueslus  graviter,  alium  jam  defore  natum. 
Accisi  cum  deinde  cibi,  udvcclaque  farra 
Coycbant  rursus  preliis  alimenta  parare, 
Sed  revocare  yradum  Memphis  mens  non  eral  ulli, 
Ni  minimum  fratrem  secnm  pater  ire  jnberet. 
1  SQOQucm  cum  plura  gemens  nollct  dimittere  quoquaiu, 
Rubenus  fido  germanum  postulat  orc, 
Securus  gemina  commiltens  pignora  patri. 
Prosequilur  Judas,  sese  nec  posse  reverli 
Proclamat,  rigidi  leslalus  vcrba  Josephi. 
1305  CAP.    XLIll.   Hcec  nbi  grandcevus  genilor  jam 

[milior  hausit, 
Dat  juvenem,  largoperfundens  fluminevullnm. 
^  Illi  abe.unt,  secumque  vehunt  leve  olcntia  thura, 

Imensum,  et  guttam  jungenlcs,  cum  terebintlio, 
Inler  odoralas  portantes  mella  vapores , 
1310E<  geminum  pretium,   conserlus  ne  foret  error, 
Condita  quod  clausis  fueranl  numismata  saccis. 
Quos  ubi  -conspicua  vidil  Josephus  in  aula, 

tur  deesse  aliquis  versus  ad  scntenliam  expri- 
mendam. 

1255.  I  aria,  seu  Pharos  oppidum  erat  jEgypli,  in 
insula  pene  conlinenli  juncla,  quondam  regia,  de 
qua  Lucanns,  libr.  x  :  Fama  quidem  generis  Pharias 
me  duxil  ad  urbes.  Mart. 

126j.  Forle,  ex  his  omnibus. 

1278.  Pace,  forle  pacto.  Mart. 

1307.  Corrige  :  bene  olentia  thnra. 


377 


Imperal,  ut  Ueta  celebrent  convivia  secum. 
Mussaates  renere  lamen,  trcpidoque  reatu 
\o\oConjiciunt,  sese  structa  cum  fraude  vocalos, 
Quod  numerata  prius  sesterlia,  dataque  vati, 
Sarcinulis  imposila  &ui<  non  rcddere  quissent, 
Se  tamen  exsortes  futurum  cuncta  referre, 
Nec  consuesse  prius  stippressa  vivere  gaza. 
1 520  Tfl/ia  dicenles  cohibet  sermone  minister, 

Seque  docet  nullis  fraudatum  noscere  nummis, 
Verum  si  qua  viris  donarent  commoda  lucrum, 
Nec  sua,  nec  vatis,  nec  regis  dicere  qnemquam. 
Occurrit  cunciis  Simeon,  seseque  prwscnlat, 
iZSSDunujue  viris  hjmplias,  dttm  prcebct  pabula  mulis, 
lngreditur  multo  stipatus  mililc  vales, 
Cujus  ad  aspectum  promunt  pia  munera  fralres. 
Ille  ubi  per  cunctos  placido  sermonc  cucurrit, 
Perquirit,  si  (irma  paler  virtute  vulerel. 
ioSOQuem  postquam  incolumem  dixcre,  ct  v>vere  rectc, 
Confirmal  cohwrere  Deo  pro  munere  cilw 
Josephus  vatem,  semperque  insistere  rectis. 
Et  veluti  uotus  Benjaminus  non  foret  ipsi, 
Consullal  juvenes,  et  promplim  sciscitat,  inde 
iottCommoda  quwque  Dcum    pueri    pro    laude  pre- 

[calur. 
Nec  geinilus  coliibere  valet,  nec  sistere  fletus, 
Sed  tenero  affectu  sese  conclavibus  abdit 
Anxius,  et  nimio  quwril  fomenta  dolori. 
Posl  ubi  discubuit,  viclum  posuere  minislri. 
1340V escitur ,  et  facili  prolectal  peclora  fato, 
Dividuasque  dapes  viritim  exponere  gaudcl, 
Porrigit  et  fralri  majori  dedicat  uni.  d 

CAP.  XLIV.  Alque  ubi  jam  saluris  amor  esl  com- 

[pressus  edendi, 
Ut  prius  imposito  presserunt  ponderc  mulos, 
ioliOcculitnr  datum  sueto  jam  more  talentum 

Joseplii  imperio,  scyphusque  absconditur  ardens 
In  rebus,  Bcnjamine,  tuis,  prctiosior  arle. 
Jamque  iter  ingressi,  non  multis  millibus  absunt, 
Cum  subilo  incaulos  circumdat  regia  ttirba, 
iooQComprensosque   tenet,  fulgenlia  pocula  poscens, 
Fulurum  increpitant,  quein  nectant  crimine,  ser- 

[vum. 
Annuitur,  cunclique  simul  sua  pondera  pandunt, 
Quwsilumque   et  poculum  retegunt,  fratremque 

[relinquunt, 
J osepkumque  pctunt,  et  quce  sunt  gesta,  loquentes,  ™ 
iZSSEvolvunt  chari  confestim  jussa  paretfiis. 

1517.  Forte,  imposla. 

1518.  Conjicere  licet,  exsortes  furtitum  cuncla. 
1540.  Fato,  forte  succo.  Mart. 
1542.  Mendosum  id  est,  ulpluraalia.    Seriuo  vi- 

detur  esse  de  fratre  miuore  ex  sacro  textu. 

1351.  Forte,  Furatum  incrcpitant. 

1555.  Schramus  legit  Quaesitum  poculum  retegunt. 
Melius  viderelur  qucesitumque  poclum  relegunt,  vel, 
si  melri  ralionem  haberc  velis,  quwsitum  et  poclum 
retegunt. 

1564.  Terram  videlicet  Gessen.  Sic  quippe  habei 
versio  Italica :  Et  habilabis  in  terra  Cessen  Arabitv. 
Mart.  Ambrosius,  de  .loseph,  c.  12,  CessemArabia1. 
Ita  etiam  plerique  Gracci.  In  Hebrxis  voluminibus 


LIBER  IN  GENESLN.  578 

A         CAP.  XLV.  Pennoius  precibus  vates  discedcre 


[cunctos 
Imperat,  ac  sese  germanum  fratribus  infit. 
Defixi  riguere  metu,  tacitoque  reatu 
Damnantes  sese,  cohibent  formidine  voces. 
io60  Prolectat  mox  ille  reos,  propiusque  vocatis. 
E.iigit,  ut  dicta  portcnt  placilura  parenti 
Quw  sint ,  quw  fuerint ,  qiue  mox  ventnra   fe- 

[ranlnr  : 
Instigans,  migrare  semen,  gregibusque  coactis 
Vicinos  Arabum  collcs  venientibus  offert. 
1365i/f  quia  continuo  tellus  foret  arida  lustro, 
Pasceret  agnalos  congestis  frugibus  omnes. 
Isla  edicta  viri  Ueto  rex  pcctore  noscil, 
Josephumque  rogat,  charorum  assumere  turbam, 
B    .      El  gratuita  jubet  germanis  traderc  farra. 
iolODantur  plaustra  viris,  frumenla,  pocula,  panis, 
Magnaque  gestantes  dcsudant  pondera  muli. 
Dantur  quinque  togw  Benjamino,  et  quinque  pa- 

[renti, 
Tercentum  el  nummi  signata  incude  nolati. 
Asl  alii  juvcnes  mcrcedis  laude  secunda 
iolSAccipiunt  gcminos  nivosce  vestis  amictus. 

IIwc  ubi  cognovil  gcniior,  dala  munera  sumens, 

Respirat  patria  festinus  cedere  terra. 

CAP.  XLVI.     Egtjptumque  pelit ,  Arabum   qiue 

[jungitur  arvis, 
Educens  juvenes  patria  moderaminc  quinque 
ioSOSeplies,  et  denas,  genesis  ut  farmula  cavit. 
Ac  dum  feslino  properanl  conaminc  turbce, 
j  Procurrit  Judas,  ct  fratrum  prwrolat  agmen. 

Josephumquc  docel,  haud  longe  astare  parentem. 
llle  alacris  scandit  currus,  atque  obvius  exil, 
ioSoOptatam  excipiens  viso  genilore  phalangem. 

CAP.  XLVIL  Regredilurque  citus,  regisque  ex- 

[currit  ad  aulam, 
Pastores  properare  ferens,  ut  turba  charorum 
Discrelis  degat  fcecundo  in  gramine  tcrris. 
Ipse  eliam  vati  reclor  memphiticusinstal, 
ioSOEtjubct,  uberibus  fratres  componeret  arvis, 
Longwvus  post  ista  scnex,  poscenle  ttjranno, 
Eloquilur  sensim,  quantis  sit  prwdilus  annis, 
Quw  domus,  et  quw  sit  veniendi  causaCanopum, 
Eximiumque  ducem  multa  cum  laude  decorat. 
1395IVec  minus  interea  Josephus  munera  mitlit 

Dignu  suis,  magnumque  duci  dat  ferre  talentum, 
Quo  ditala  fuit  distraclis  frugibus  aula. 

deesse  Arabiw ,  ex  Hieronymo  animadverlil  Saba- 
tierius. 

-  1580.  In  Vulgala  ediiione  septuaginta  lantiim 
aninue  cum  Jacob  JSgyptum  ingressne  dicuntur  :  :it 
Sepluaginta  interpretes,  et  versiolialica,  quam  hic 
sequitur  Juvencus,  sepiuaginia  quinque  numerani : 
quiltus  asiipulaturS.  Siephanus,  Act  \n,  14.  Mart. 
Gorrigendum  est  denbs  pro  denas,  et  pro  ut  farmula 
legam  ulformula.  Quod  aitinet  ad  numeiumauima- 
rum,  qua? ingressae  stint  JSgyptum,  Ambrosius  ali- 
cubi  70  numerat,  alibi  75.  Revera  si  pronepotes 
Joseph  per  prolepsin  computenlur,  numeruserii  75, 
alioquin  70. 


579  APPENDIX  AD 

AHfut  ibi  jitm  popults  deerant  meteUMibHi  a?ru, 
'..    tatim  cxhibitis  gregibus  memphilica  lurbn 

iibOEmit  inops  frttgcs,  prclium  laxaaie  Josepho. 
His   quoque  nudati,  set/ue ,  el   sua  pnedia   tra- 

[dunl, 
Seminc  praccplo  incsses  quod  deindc  virerent. 
Sola  sacerdotum  non  est  possessio  dempta, 
Qneis  gratuila  duci  placuit  non  venderc  farra. 

I  tflolutlitur  hinc  populo  quintarum  pensio  frugum, 
Qua'  manet  fixo  servatur  formula  jure. 
lnlerea  explela  perpendens  tempora  vitoe , 
Adjural  natum  Jacub,  venlura  revolvens, 
Ul  sua  mnjorum  componal  mcmbra  sepulcris. 

iilOAnnuit  oranti,  svppositu  dcxtera  coxw  , 
Contingit  tenttv  spondcns  cacuminc  tirgtv. 
CAP.  XLVItl.  Compositosque  sencx  alterna  in 

[parle  ncpotes 
Pcrmulcet  diciis,  dvm  sensim  basia  libal. 
Sed  mirum !  paima  sacralur  dextia  Manasses, 

M\bAnterwr  natu  keva  contingilur  Eplirem. 
Prcescia  menle  senis  scnior  servire  minori 
Cogitur,  atque  loco  cedit  spes  prima  secundo. 
Quamlibel  obliquus  cupiens  dcducere  palmas, 
Non  potuit  revocarc  lamcn  pia  dicta  Josephus 

1406.  Forte,  Quai  manet,  et  ftxo. 

lill.Iii  Vulgaia,  cap.  xlvii,  versu  ull.,  legitur : 
Adoravit  Israel  Deum  convcrsus  ad  lecti  caput.  Atque 
ita,  ut  ait  Augnsiinus  qmvst.  1(5-2,  in  llelir.ro  babe- 
tiir  :  Adoravil  Israel  ad  caput  lecti.  Ohservai  taoien 
idem  sauctus  doctor,  Lalinos  codiee>  legcie:  Et  ado- 
rtirit  super  capul  virgie  sua',  vel  in  capilc  virgev  sutv, 
sive  in  cdcumine,  vel  super  cacumen  ,  id  est,  sn;ier 
cactlinen  virgaj  Josepli :  nisi  forle  Jacob  tulcral  ab  eo 
virgant,  quando  ei  jurabal  idem  filiu  ;,  tidttm  eam  lc- 
net,  post  verba  jurunlis,nondum  Ularcddiia,  moxado- 
rttvii  D  itm.  Non  enim  pudebat  eum  ferre  tanlispcr  in- 
signe  poleslalis  ftiii  sui ,  ubi  ftgvra  nu  gra'  r,i  praisi- 


OPEIU  JUVENCI. 


380 


A  1420.4/  posfquam  pucris  vatis  rata  commoda  sanxit, 

DatSichimant,  gladiumque,  suo  dat  spicnla  nalo. 
Clarior  ut  cunctis  sublimem  scundat  honorem. 
CAP.  XLIX.  Inde  vocat  natos,  et  cunctis  prtv- 

\mia  dedit, 
Bis  senasque  tribus  ipsorum  ex  nomine  condit. 

['^Oiiinibus  explicitis,  ocnlo  jam  capius  ntroque, 
Pignoribub  munsura  diu,  prolique  nalorum 
Inconcessa  prius,  longoque  adjudicat  trvo. 
Deccssit  solo  terrenis  corpore  vates. 
CAP.  L.  Moesiitiwque  dedit  decies  scptena  dieruui 

WjOLumina,  dum  funcli  veneratur  turba  sepukrum. 
Quin  etiam  nali  seplem  luxere  diebus 
Uberibus  lacrijmis,  pacem  reddente  Joscpho 
Fralribusinnocuis,  veierem  dum  negtitjil  irain. 
p  lpse  etiam  postquam  jam  centum  triverat  annos, 

1 435 Atquc  decem,  juncli  metitus  tempore  lethi, 
Fratribus  efjalur,  venlurus  qui  foret  ordo, 
Quorccocarc  gradum  valeanl,  ei  tinijUere  ISitum. 
Dummodo  compositos  cincres,  atque  ossa  repor- 

[tcnt, 
Et  vehant  secum  vclerum  condcnda  sepulcris. 

l440Sic  dcmum  lonqce  post  temporu  candida  vita; 

\kk\Deccssil,  peliitquc  Deum,  corpusque  reliquit . 

gnabaiuv.  Mart.  Eiiani  Sepiuaginta  inlerpreles  le- 
giiiil:  Et  ttdoravil  supcr  capui  virgw  sutv,  vel  virga' 
ejus. 

1421.  Ullinium  capitis  xLViil  versiculum  sic  legil 
Vulgata  versio  :  Do  libi  purttm  unam  extra  fraircs 
luos.  Quae  sit  illa  pars,  claiius  explicai  lialic.i  ver- 
C  sio  :  Do  libi  Sichimam  prwcipuam  super  omncs  fra- 
tres  tuos  :  cui  concinnnt  Se(ilua«iiita  iinerprcles. 
Mart.  Sichima  urbs  eadem  est  ac  Skhem.  Anibro- 
sms,  Hit-ronyniiis  ct  Augusliniis  legunl  eliani  Sichi- 
mam  pro  parlcm  unam. 

1439.  Ui  vcrsns  cons!ei,legi  potCAt  At  }ne  velmnt, 
vel  El  revehani. 


DE  LAUDIBUS  DOMINI. 


Quis  queritur  scra  virtutis  dote  juvari  ? 
Quis  promissa  Dei  lento  procedere  passtt? 
Quis  fine  humano  metilur  judicis  urnam 
Perpelui,  tardumque  pulat,  quod  swcula  debcnl 

In  prolegomonis,  num.  18,  rationem  protuli  cur 
inler  Juvenci  poemata  dnbia.  \<1  suppo.-iiiiia  lioc 
carmen,  sub  Conslaulino  cdilnm,  collocari  possil. 
1;  ii  ihus  hoc  poema  elegans,  doclissimum,  potilis-i- 
ntum,  el  eruditissimum  vocat,  et  1.  xxxv  Advi-rs.  c. 
9,  r«?/  Paulino  dignum  esse  proniiuiial.  Al  Paulino  an- 
Liquius  esse,  ex  ijiso  lempore  quo  scriplum  e^l , 
evidenter  liquet. 

Vers.  1 .  Stagnaiiti  agmine:  sic  Jnvenciis,  I.  III, 
vi ts.  461 :  Agmine  Jordanu  viridis  perrumpit  amozno. 

S.  Lpgendiim  puto  Tardus  Arar,  pigrumquc  diu 
vtx  explicut  ainnem.  Non  enim  inteliigo  qui d  sii  Dtu- 
vir.  \i:ir,  uuiic  Ltt  '  aouu,  ninnen  csl  Gallia3  Celii- 
c«,  de  qno  Ciesar,  I.  i  de  Bell.  Gal!.  eap<  12  :  Flu- 
men  est  Arar,  quod  pcr  fuies  /Lduorum  el  Seqhano- 
rum  in   Rhodunttm  inftuil  incrtdibiti  litiitaie,  itu    ut 


D      S  Accelerare  dicm,  meritis  qui  prwmia  reddal  ? 
Nobilis  ingenli  tcstatur  qloria  faclo. 
Sain  qua  slagnanti  prwlttbitur  agmine  ripas 
Tardus  Arar,  pigrttmque  Diuvix  explicul  amnem, 

oculis,  in  utram  partem  fluat,  judicari  non  possil. 
Joann.  Michael  Brutus,  in  Sfholiis,  contendii,  le- 
gendum  iucrcdibili  levilalc.  Nihil  enim  iuiniis,  ail, 
Araii  vidcinr  congrnere,  qiiam  lenitas:  nimia  vtro 
levilale  lieri  aliqiiando  polest,  ut  wmis  fnllamr.  Ihvc 
opiiiii;  iion  solum  verbis  Ciesaris  lefcllilur,  sed  etinm 
pliiii;!in  veteriim  auclorilate,  qui  taidum,  pigrnm- 
qu-i  Ararini  vocanl.  Plinius,  I.  iii,  cap.  4,  Segnis 
Arar.  Silius,  I.  xv,  vcrs.  504  :  Quorum  serpil  Arar  pcr 
rura  pigeirimits  unda'.  Claudianus,  dc  Cpnsul.  MaJJ.M^li 
Tlicoiloii,  veis.5">,  Tardus  Arar;  et  libr.  n  ili  Rlifin. 
vers.  1M  :  Quos  Rhoclanus  velox,  Araiis  quos  tar- 
diorambi'..  His  accedii  auclor  hujus  poematis  ,  qni 
idcm  indical  vers.  piac.  stagnunli  agmine.  Pfon 
ciiiin  icili'  Bailbius,  lilr.  xxi  Adv.  cap.  17,  sta- 
gnanli  simpliciter  accipil  pio  jluenti. 


5M  DE  LAIWIBI  S  DOMI^ 

Qua  (ralruni  Rhcno  proijiqnilur   .Edua  pubcs,      \ 

10  Conjnginm  inemini  sumnui  pielale,  fideque  ; 
Lex  dinna  lamen  meritum  cumulobal  amoris  : 
El  votum  ambobus,  socium  pra?cedcre  morte, 
Moerorique  pio  citram  mandare  sepulcri.  40 

Sed  prior  uxorem  decreti  pagina  lcqit. 

15       Tum  vir  sollicitus  larqo  jubet  orc  cavari, 

Posl  mortcm  fmnt  quce  membris,   hospita  saxa  : 
Susciperet  veniens,  ajternaqtte  foedera  jmyens  , 
Ut  quos  viventes  tenuissel  te-fitlus  idon,  45 

Post  percepta  V*i,  buslum  coinmttne  lcvaret. 

20  Senstt  vola  sui  conjttx  prcesaga  warili, 

Magnaqne  lemporibus  tribuit  miracula  castis. 

Nam  cnin  defunctis  junganlur  brachiamembris, 

Et  rcpetita  manus  comlringat  vincula  trunco,  50 

Ne  quibus  liumana;  complentur  munera  viloe,         I> 

25  Accidat  informis  fluilatio  dissociatis. 

Immcnsum  dictn,  qtto  tentpore  viiit    pcracla  est, 
.Jinigendus  socitr  prospecta  sede  maritus. 

Poslquam  mortc  viri  reserata  esl  jantta  tellii,  55 

Horrendumqite  larem  jam  lux  ingrata  retcxit  : 

50  Deprcnsa  cst  ttrvam   protendens  fcmina  palmam, 
Invitans  socium  geslu  vivcnlis  amoris. 
Qui    dctlil  affeclum  lumulo?  tfuis  vincttlti  solvit  ? 
Uitde  septtlta  videt  venlurtv  conjugis  ttmbram  ?  00 

Tu  facis  luec,  tu,  Cliriste   Deus,   lua  signa  mo- 

[ventur, 

55  Pa< laiiiuqti"  tloces  sopiia  rcsnrgere  mcinbra  : 


I  CARMEN. 


5S2 


Ttt,  quem  ventitrum  sancti  i\cinerc  prvphclw, 

Incorrupla  Dei  soboles,  reclorque  regenlis. 

Quo  sine  nil  magnum  Genitor  deliberal  ingens, 

Ciijus  ad  imperinm  ccrlis  mare  conslitit  oris, 

Nec  licet  immenso  terris  excurrere  ponto, 

Planaque  montanosinctudunl  litlora  fluctus  : 

Qiti  vnrio  stabilcm  dotasli  nutncre  lerram 

ln  nolros  usu.s,  largus  pieiate  palerna. 

Te  vade,  movlales  commiltitnl  semina  sulcis, 

El  novns  arcnli  procedit  caspile  parlus  : 

Tu  manarejubes  foecundo  nectare  vites, 

Ttt  gralos  epntis  hominum,  medicosque  saluti 

Arboribtts  succos,  lit  trudis  dulcia  metta. 

Tu  servire  jubes  homini  genus  omne  animantum  , 

Insuper  el  gravibus  lucos  curvescerc  pomis  , 

Alque  novos  rcdilus  nttllo  de  seininc  nasci. 

Tu  varios  amnes  noslro  prodcssc  labori, 

Et  renovarc  sacris  benedictitm  fonlibus  wvttm  : 

Te  dtice,  velivotis  patuerunl  ceqttora  rostris  , 

Divisosque  frelis  litslravil  navila  porlus. 

Tu,  postquam  certis  sunt  acta  elcmenla  figuris, 
Ne  torpere  rudi  coelcstis  machina  vullu 
Iucipcret,  vario  signasli  munere  mundum  : 
Et  qnidquid  cozlo  radial,  lua  dexlera  fmxit. 
Hh  ttulain  Domini  placuil  contexere  signis. 
Jam  freta  nc.  nullis  agirentur  inhospita  terris , 
Assiduumqite  alacer  numerarel  naviltt  porlttm  : 
Crcbitt  saiis  tumido  defujitnr  insula  ponto. 


9.  Exponde,  num  resoribere  opnrioat  Qua  frairum 
PiOiiite  progigiiiiur  .r.dtta  pubes.  Edtti ,  ul  doctiores 
Hiiliini!  vel  Hedni,  aul  Edai,  a  senatu  Romauo  fra- 
ires,  rhrts.ittgtihieln.ile'  appollaii  lueranl.  Etesar, 
lihr.  i  B.  ttftlL  eap.  55  :  In  primis  qvod  1'd-os,  fra- 
lr<'y.,  consangitin  vsqu;  ut'p< ■itumero  tt  scntnu  appelln- 
tos,  in  servituie,  aique  in  ditione  vidcbal  Cerinau orum 
leileri.  Et  poslea  :  Si  id  non  fecisscni,  longe  iis 
(.Eiliiis)  fralcrnum  nomen  populi  Romaui  abfuturum. 
Eicero,  i  ad  All.  ep.  10,  al.  19  i  ^Editi,  nostvi  fra- 
Ires,  pugnanl. 

12.  ln  sepulcralibus  inscriplionibus  veterum  for- 
mula  hsec  frequens  occurrit  :  Contra  votum  super- 
stes. 

13.  Moerori  pio  conjugis  allerius,supeistiiis. 

17.  Baiihius,  1.  xxvi  Advers.  c.  10,  liunc  versum 
furcilli?  ejicieiidum  putal,  sinequoomnis  sententia 
egregie  constat  sibi.  Forlasse  trajioiendus  est  hoc 
pacto  Post  percepta  Dei  bustum  commune  tevaret,  — 
Suscipcrelque  uuicns,  tvleriiaqite  jnedera  jtiigens.  Re- 
scribo  uniens  dissyllabum  per  synaeresimnani  reniens 
relineri  nequil. 

19.  Bartbius,  loc.  cil.  ,  legendum  censet  Post 
prwcepta  Dci ;  lioc  est,  post  evocatiunem,  seu,  nt 
Ilieronvmus  loqui  amat,  dorniiiionem.  Sic  Irequen- 
ler  in  iormulis  cbristianorum  le>ianientoruui  legi- 
mus  :  Ciim  Dominus  de  me  prcceeperit.  Quod  et  ipsum 
ei  siylo  sancloruni  Patruin  Iraductuin.  Addeversum 
li  liujus  carminis  :  Sed  prior  uxorem  decreti  pagina 
lcqil. 

25.  Longe  melius  est  conslringant,  quain  conslrin- 
gat  :  vidrlioet  repelita  vincula  consli  ingaiu  iiianus 
iruneo.  Id  i|iia  ralione  lioii  consueveiil,  observ:ne 
licel  in  veienluis  imaginilius  Laeari  Kepulti,  Itecole 
nolam  ad  vers.  595  1,  iv  llisloria;  Evaagelic»  Ju- 
venci. 

25.  Sensuscst,  Ne  accidat  infTmis  Oiiiiaiio  dis- 
sociatis  membiis,  quibus  cowplentur  iuiiiicr.i  viiae. 
Eluitatiu  verbum  novuiu,  scd  ad  rcm  exprimeNdam 


accommodalissimum.Prreiermissum  esta  Forcellino, 
ucque  iniir  barbara  quidem  repositum.  Hoc  argu- 
meiituiii  |  erli';iclii  Jiili.iniis  Tolelanus  Prognost.  1. 1, 
c.  18,  qui  cx  S.  Augiisiino  ita  raliocinatur  :  Non 
tamen  conlemnenda,  et  ab;icicnda  sitnt  eorjuradefun- 
clorum,  maximegue  juslorum,  atque  (idclatm ,  quibits 
tamqitum  orgunis,  el  vasis  ud  dtnnia  bona  opera,  el 
sanctattsus  es:.  Sanctus  Spiriivs.  S  c  vcluslissinius  co- 
dex  Juliani,  quo  nlor. 

26.  II ic  vcrsus,  el  sequens  non  videnlur  hujus  esse 
loci  ei  fortasse  corrup  i  sunt.  Sine  eis  cerle  seuientia 
helle  procedil. 

53.  Pro  venlttra;  lego  venturi,  vel  venluram. 

37.  Rectorqite  regentis,  in  mendo,  ul  arbilror,;  cu- 
hai  hic  locns. 

59.  Explicalus  bic  locus  esl  in  nol.  ad  Dracont. 
1.  ii,  vers  "45. 

50.  Barlhius,  lib.  xxxv  Advers.  cap.  9,  plura 
vcrba  iinila  in  cscere  non  obvii  usus  profert,  et  in 
liis  curvescere  ex  hoc  loco.  Forcellinus  ad  vocabula 
barbara  rejecil  curvesco. 

51.  liediius,  frucius  ,  provenlus.  Alque  ila  hoc 
nomen  scribilur  a  redco,  prima  cnrrepta.  Rcddilits 
ergo  vix  tolerari  poiest  in  poetis  qpui  piiinain  licen- 
ter  producunt,  Ut  in  relligio,  reppulil. 

55.  Estne  sermo  de  sacro  bapiismate  ?  Sic  opi- 
nor. 

56.  An  snnl  aucla  elemenia? 

58.  Mundum  ,  aelum  :  qua*l  significalionem  ex 
Manilio,  eialiis  aiiti<|uisconiinnat  B.inhius,  lih.  xxxv 
Advers.  c.  10. 

,".9.  Expenle,  num  nielius  sit  dcxtcra  pin.rit. 

11.  Bartbiiis  ,  I.  xxiv,  c.  5,  cx  Graecis  ad 
Latinos  hanc  eleganliara  iraduciam  aii ,  ul  efferali 
animi  barbaros,  atipie  tetroa  inMospittUes  rucw*nl  , 
allegatque  bunc  ipsum  versum  cum  aiiis  ajtonrai. 

(»2.  Accipe  inlei  piclatiom  ni  Bartbii  lil».  xi.vi, 
cap.  16  :  Ne  prorsits  humanis  cultibus  inliospila  essent 
frela,  et  ut  assiduum  ,  hoc  est,  freiiuenUm,   crcb>uni  , 


383  APPENDIX  AD 

Nec  tamen  insano  metuit  circumdata  fluctu, 

65  Exiguoque  fretis  innilens  orbe  resistit, 
Te  duce  confidens,  cujus  venerabile  paclum 
Nexum  lege  pari  summumque ,  imumque  perce 

[quat, 
Nec  sinit  impositos  quoquam  transcendere  fines. 
Ac  ne  plana  nimis  tellus,  vel  nuda  jaceret, 

70  Yilibus  aptandos  jussisti  assurgere  colles 
Grandibus,  et  largos  umbracula  texere  lucos. 
Tum  ne  vastus  agat  silvis  lorpenlibus  horror, 
Innumeros  f&tus  proceris  saltibus  addis , 
lncola  ne  nemori,  neu  desit  prwda  pctenli. 

75  Tum  volucres  multas,  et  mille  examina  vocum 
Mortali  harmonia  lucis  resonare  canoris. 
Sic  unnum  placuit  variis  intexere  formis, 
Et  vice  jucunda  mortalibus  addere  fructum  : 
Neu  semper  prolixa  dies  nimis  ureret  orbem, 

80  Neve  brevisjustum  raperet  nascenlibus  ignem  : 
Ac  ne  perpetuo  quateret  labor  omnia  nisu  , 
Dat  requiem  fessis  hominum  nox  roscida  curis  : 
Ulque  humana  salus  securum  ducerel  wvuin  , 
Sponte  salulares  de  cwspite  surgitis  herbw. 

85  Has  Pater  ipse  seril  nutu,  non  vomere  dives. 
Non  ego  ferralo  tegerer  si  viscera  muro, 
Ferrea  vox,  iinguwque  forenl  mihi  mille  canenti 
Munera  cuncta  queam  vestrw  pielalis  obire. 
Sed  paler  ille  tuus  secrela  in  sede  locatus, 

90  Nec  ctiiquam  visu  facilis,  cunctisque  tremcndus 
Te  misil  Dominum  terris,  vitwque  magistrum. 
Et  quisquis  natum  juslo  veneratur  honore, 
Ambobus  sua  vota  dicat,  vitamque  perennem. 
Tu  cas:i,  reclique  tenax,  et  flectere  leges 
95     Post  crimen  facilis,  si  quem  vecordia  prwceps 
Depulit  avobis  prwscripto  limite  vita\ 
Te  Genilor  nostra  palerenlur  ut  ora  lueri , 
Induit  humana  facie,  membrisque  caducis. 
Quis  lentaret  enim  fragiles  attollere  visus, 
100  Si  lalem  trepidis  voluissetsistere  terris, 


OPERA  JUVENCI.  384 

A  Qualis  es,  ingenti  cum  torques  fulmina  dexlra, 

Prwsentemque  jubcs  directa  pavescere  poenam  : 
Vel  cum  placatus  campis  sitientibus  imbres 
Dividis,  el  dubias  sulcis  producis  aristas  ? 

105  Ne  tamen  insignem  res  nullaostenderet  ortum, 
Virgme  concipieris  :  non  sufficit  esse  pudicam, 
Nec  quw  nupta  qneat  Domino  conjungere  fratrem, 
Ne  procul  ex  VLle.ro  contagio  turpis  abesset. 
Mox  ubi  processu  felix  maturuit  cetas, 

110  Indociles  anhnos  monilis  servare  paternis 

Aggrederis,  rectamque  viam  labenlibus  offers. 
Atque  ul  missa  Deo  penitus  prwcepta  palerenl, 
Imperium  lu  morti  adimis,  morboque  soluto 
Desperata  jubes  apprcndere  munia  vilw, 

115  Restituisque  dicm  ccecis,  etne  quid  inausum 
B  Restaret  penitus,  quo  perfidus  error  obiret, 

Indids  sensum  tumulis,  el  condita  pridem 
Membra  jubes  ilerum  superas  consurgere  in  auras, 
Agnoscunlque  suum  dilecla  cadaveru  nomen. 

120  At  poslquam  legem  sectalor  idoneus  hausit, 
Vl  se  morlali  coelestis  xpirilus  aula 
Exueret,  iegi  inlentum,  quo  cuncta  doceres 
Pro  summo  toleranda  Deo,  recteque  perennem 
Conlemptu  ivortis  sibi  quemque  assumere  vitam  : 

125  Sic  completa  ferens  Genitorisjussa,redisti 
Ad  summi  secrela  poli,  qua  lucidus  wlher 
Pigra  vetal  proprio  succendere  nubila  ccelo  : 
Atque  ut  certa  foret  pcreunlis  copia  turbce, 
Quce  prcecepla  Dei  miserandis  auribus  arcet, 

130  Nec  nova  defunctos  jampridem  jura  lenerent : 
q  Carceris  inferni  feralia,  libera  nobis, 

Innumeramque  jubes  tenebris  cmcrgere  plebem. 
His  tantum  clausis,  quos  impia  vita  notaril  : 
Et  loca  pcenarum  venturis  dividis  umbris, 

135  Qua'  tibi  non  credanl ,  vel  qute  se  crcdere  fin- 

[  gant. 
Sancte  Deus,  summique  Deivenerabile  pignus, 
Ad  cujus  nomen  violenta  morte  fugakv 


velut  perpetuum  portum  naula  sciret  ubique  non  deesse 
suis  laboribus,  fixit  insulas  in  ponto  Creator  Optimus 
Maximus. 

68.  Suspicor  quidquam  pro  quoquam. 

71.  Fortasse,  Grandius. 

77.  Similia  liabet  Draconiius,  Salisfact.  vers.247, 
aliiqiie  ihi  a  nie  prodncli. 

82.  Confer  not.  ad  Draconl.  1.  iu  v.  27. 

86.  Adisis  not.  ad  Draconl.  libr.  ni  vers.  552  : 
Non  si  mihi  ferrea  vox  s'U. 

94.  Plura  de  his  ad  I  racont.  libr.  u,  v.  690. 

96.  Scilicel  a  limite  viuv  prwscriplo  vobin  pro  a 
vobis.  Vel  lege  a  nobis. 

97.  Barlhius,  libr.  xxv,  c.  7,  affirmai,  tueor  pas- 
sivc  usurpari  a  Boetiiio,  et  ab  anctore  liujus  canni- 
nis  :  quainr|uam  de  boc  certus  non  ferat,  cum  libcr 
illi  ad  manum  non  esset.  Si  liunc  locum  innuit, 
lueri  liic  accipiiur  pro  intueri  activc.  Semus  eniin 
est  :  utnostra  ora  patereniur  te  tueri,  Genilortein- 
.luit,  etc. 

102.  Legam  delicta  pro  directa. 

104.  Pro  dif&iftsaliud  mallem. 

105.  Scilicet  ut  rcs  aliipia  insignem  luum  orlum 
redderet. 

107.  Hicversus  etsequensobscurisunt,etforlasse 
corrupti.  lnnnkur,  ut  pmo,  perpctua  virginiias  Deipa  - 


rae.ei  clarum  id  est,  si  vers.  seq.  legas  ut  procul. 

112.  Missa  Deo  pro  missa  a  Deo,  qualia  mulia  apud 
Juvencum  observavi. 

115.  Ne  quid  inausum,  ex  Virgilio,  1.  vm,  v.  205, 
quod  et  alii  imitali  sunl. 

118.  Ct  cadaver  Lazari. 

120.  Fortnsse  respicit  verba  Christi,  Consumma- 
tum  est,  qiue  adcalicem  passionis  pertinent. 

126.  Secreta  poli,  ut  Juvencus,  lib.  i,  vers.  210  : 
D  Cceli  secreta. 

127.  Corrigo  succedere  pro  succendere. 

150.  Animadvertcnda  estpeculiaris  hnjus  auctoris 
opinio  :  Ne  eos  qui  jam  pridem  defuncti  fuerant, 
nova  Christi  pracepta  tenorcnt,  aut  ex  eis  judica- 
rentur,  jussit  Christus,  loca  feralia  carceris  itiferni 
libera,  et  vacua  nobis,  scilicet  his  qui  post  Chri- 
slum  fuluri  erant,  rcmanere  innumeris  inde  cx- 
tractis  el  liis  lantum  relenlis,  quos  impia  vita  macu- 
laverat.  Loca  ergo  poenarum  divisit,  el  partem  liis 
ila  relentis  reliquit  ,'parle.m  reservavit  bis  qui  in 
Cbrisium  non  crederent  ,  aut  fingent  se  cre- 
dere  ,  quia  scilicet  fidem  bonis  operibus  non  tene- 
bunl. 

134.  Umbras  vocat  defunctos  ,  phrasi  ex  elhni- 
cis  petiia  ,  sed  qua  alii  cbristiani  poetae  usi 
sunl. 


385  TRlUMPiiUS  CfHUSTl  HEKOICUS. 

Pectoribus  proprm,  alienaque  pectora  nactce         A         lmperio  faciiem,  vivendi  lege  magistrum, 


386 


Exclamant,  pallentque  animce,  jussceque  recedunl 
140  Siculmulta  prius  dete  miracula  produnt, 
Cum  terram,  coelumque  inter  suspensa  lenentur, 
Obstricto  per  te  quia  nil  permittitur  hosli. 
Al  nunc  lu  dominum  meritis,  pietate  parentetn, 

157.  Hi  sex  versus  obscuri  sunt,  etvideluraliquid 
deesse  ad  sensum.  Sermo,  ut  arbitror,  est  de  illis, 
qui  cuni  Chrisio  resurrexerunt,  ei  qui  contra  in  se- 
temis  poenis  sunt  relicti;  vel  potius  de  obsessis  a 
dsemone,  qui  per  gratiam  Chrisli  e  cordibus  homi- 
num  pelliiur,  et  aliquando  etiam  justorum  corpora 
obsidet,  ab  iisque  in  nomine  Cbrisii  jussus  recedil. 
Vide  PauHnum,  Natal.  xi  S.  Felicis  vers.  250  seqq. 


145  Edictisque  parcm,  quce  lex  tibi  condita  sancit, 
Victorem,  lcvtumque  pares  mihi  Constanlinum. 
Hoc  melius  (celu  terris  nihil  ante  dedisti, 

148  Nec  dabis,  cxcequcnt  utinam  sua  pignora  palreml 


145.  Elogium  simile  Constantini  Jnvencus  in  fine 
libr.  iv  Historisc  Evangelicoe  adomavit. 

145.  Lex  tibi  condita,  h.  e.,  a  lecondita. 

147.  Iinitatio  Horatii,  I.  iv,  od.  2,  de  Ca-sare  Au- 
guslo:  Quo  nihil  majus,  meliusve  terris —  Fata  dona- 
vere,  bonique  Dhi :  —  Nec  dabunl,  quamvis  redeant 
in  aurum  —  Tempora  priscum. 


TRIUMPHUS  GHRISTI  HEROICUS. 


Cum  faber  astrorum  mortis  pateretur  acerbum 
Jn  cruce  supplicium,  sese  non  posse  dolores 
Ferre  Creatoris  mundus  clamabat,  et  astra  : 
Iqnivomi  solis  lumen  nox  abslulit  atra  : 
5  Conlremuil  tellus,  scopuli,  rupesque  dehiscunl. 
Et  quid  opus  muliis  ?  lucjebant  cuncla  creata. 
Jlex  cozli  ut  Christus  Phlegelhontis  regna  subivit, 
Princeps  regali  Pluto  prospexit  ab  aula, 
Ad  sua  dum  sensit  concurrere  limina  Chrislum  : 

10  0  socii,  exclamat,  jam  tempus  sumere  tela, 

Quandoquidem  hic,  sanie  perfusus  membra,  pro- 

[pinquat, 
Prcvdaturus  opes  nostras,  umbiasque  animasque. 
Scandile  lecta  alacres,  hostemque  a  limile  telis 
Arcete  objectis,  nudla  et  compage  serarum. 

15  Regalem  interea  nos  hic  tutabimur  armis 
Objicibus  crebris,  el  duris  vectibus  aulam. 
Agmine  faclo  illi  summa  ad  fastigia  currunl, 
Vocibus  horrisonis  et  lectaet  nmnia  compUnt. 
Ecce  uutem  Chrislus  per  telra  silentia  rupit 

20  Lumine  sidereo,  claraque  in  luce  refidsit. 

Heus  acjile,  umbrarum  proceres,  attollile  poitas, 
Porlarumque  seras,  et  magnos  demite  vecles. 
Quid  miseri  audelis  contra  caperc  arma  Tonun- 

[tem  ? 
Hic  ego  rex  vester,  frustra  est  obsistere  regi, 

25  JJccc  ubi  dixissel,  subitus  pavor  occupat  omnes, 
Turmatim  effugiunt,  ululalibus  aera  complent.' 
Nec  mora,  cum  sonilu  postes  cecidere  solutis 

De  hoc  carmine,  post  Juvencum  a  Poelmanno 
edilo,  confer  Prolegom.  n.  19. 

Vers.  7.  Veteres  poeias  christianos  phrases  gen- 
tilium  soepe  usurpasse,  et  ad  fabulas  inierduin  re- 
spexisse,  etiamcmn  de  sinctissimisreligionis  nostrrc 
mysleriis  verba  facerent,  ostendi  in  not.ad  Dracont. 
1.  ii,  veis.  550,  et  in  Addendis  pag.  407. 

21.  Ex  psalmo  xxui,  7:  Attollite  portus.  principes, 
vestfas,  et  elevamini,  portx  (elernales,  et  introibil  rex 
gloriw.  Quod  laineu  alii  intelligunl  de  piincipibus, 
et  portis  cceli.  Lorinus  pro  exposiiione  liujus  auclo- 
ris  plures  allegat  velcres,  recentesque  intei  pretes  : 


B  Cardinibus,  magnamque  dedit  coUapsa  ruinam 

Janua,  etadmittunt  concussa  palalia  Christum. 

50  Obstupuit  prior  ipse  Charon,  seque  abdil  in  ulva, 
Et  canis  obslupuit  claudem  tria  Ccrberus  ora, 
Corgones,   Harpiceque  tremunt,  pavet  ipsa  Me- 

[gcera, 
Tisiphone,  Alecto,  perculsce  luce  molesla, 
Ullrices  Dira;,  Furiw,  Parcwque  sorores. 

55  El  quid  mulla?  silenl  gemilus,  tormenta,  dolores. 
Quo   siinul  incjreditur  Chrislus,  tremere  omnia 

[circum. 
Sed  gaudenl  animce  sanciee,  manesque  piorum. 
Prin.us  Adam  ante  alios  patmas  ctd  sidera  lcelus 
Exlulil,  et  Dominum  devolaest  voce  precalus ; 

40  Exspeclate  venis  miseris,  o  sancte  Redemptor, 
C  Da  requiem,  finemque  malis,   fer  acl  aslra  re- 

[demptos  : 
Sic  paler  Abramus,  puer  Jsacus,  alque  Jacobus 
Procedunt  alacres,  juxla  formosus  Joseph, 
Et  Hloses  sanclus,  et  vita  insignis  Actron, 

45  Et  Josue  invictus,  reliqui  regesque  clucesque, 
Et  patrice  vindex  Machabcvus  origine  Judas, 
Jnde  alii  patres,  fama  super  ctlhera  noli. 
Candidus  ille  chorus  Chrislum  reverenler  adorat. 
Jlegius  ante  alius  vates,  notissima  proles 

50  Stirpis  Jesscvce,  citharam  tangebal  eburno 
Pecline,  et  acl  numeros  una  omnes  voce  precali 
Dulee  melos  pangunt  concordi  carmine  vales. 
Anle  alios  juvenis,  qui  Chrislum  nuper  ad  undas 

1)  cui  etiam  favet  Ecclesia  in  secundo  nociurno  sab- 
bali  sancti,  hunc  psalmum  recitanscum  anlipbonaex 
hoc  vers.  7. 

22.  Emendo  :  Portarumque  seras  pro  Porlarum 
seras, ut  editum  eral.Prima  enimin  seras  brevis  est, 
etbrevis  effertur  supra,  vers.  14,  et  infra,  vers.  96. 

55.  II«c  opinio  fuit  pluriuro  veteruni  Pairuin,  die 
resurrectionis  dominicae  pcenas  damnaiorum  miti- 
gatMs  fuisse,  ul  fuse  exposui  in  not.  ad  Dr ucr.tium, 
libr.  ii,  vers.  528,  et  in  Addend.  pag.  407. 

40.  Ex  Virgilio,  1.  vi,  vers.  687:  Venisti  tandem, 
tuaque  exspectata  parenti  — Vicil  iter  durvm  pictasl 


581 


P.  OPTATIANUS  PORPHYRIUS. 


Tinxerat,  hic  twiis  conceivibus  agnifer  ibal  :  j^ 

55  Salve,  Erebi  victor,  domior  salve  inchjle  mortis, 
Destructor  scelerum,  salve,  o  fortissime  eiiidex 
Am  ssw  vilw,  salve,  o  spe.i  uua  satutis, 
Aspice  plasmu  laum,  sancte,et  vcnerande  Creaior, 
Et  posl  tot  gemitus  nos  duc  ad  regna  polorum. 
00  Tum  Chrittus  verbis  animas  affaiur  amicis: 
Ponile  corde  melum,  bistes  sccludite  curas  : 
Ipse,  ubi  lempus  erit,  vos  ad  mca  regna  reducam. 
Hwc  dicens,  fractis  portarum  molibus  intral 
Horrendi  Ditis  rcgnum  :  quem  prolinus  indc 
05   Exlractum,  vinclis,  ct  carcere  frccnal  opaco. 
Horrendum  ille  touans,  ncquicquatn  palpitat  artus, 
Immordetque  seras,  indignalurque  teneri. 
At  Deus,    ille  Stijgis  domitor,    Phlegethonte  re- 

[licto, 

Intulil  Elysio  raptos  de  carcere  patres. 
70  Hinc  rcdit  a  tumulo  redvuvus,  pervigil  ipsum 
Miles  ubi  clausum  studio  servabal  inaui. 
Quos  trcmor  attonitos  sic  fecerat,  nt  neque  dictis 
Audcreul  contra,  aut  sumplis  insurgere  telis. 
Sed  Solgmam  ingressi  magnis  ierroribus  urbem, 
75  Surrexi  sc  aiunl  inagno  cuin  robore  Cltrislum. 
lnicrea  ses<?  vitcc  reparalor  amicis, 
Discipulisque  suis  red'v.ivuni  prwbuit,  ei  post 
Quadragiuta  dies  coelestia  regna  revisit. 
Quem  nwx  venturum  rursum  exspeclamus  ab  atto, 
80  Arbiter  ut  jnsla  ciinclis  det  prccmia  lance. 

Rex  ergo  nosler  Christus  supcr  oninia  regnut. 


B 


Ei  velutiiquondam  belii  slutuere  trophwa 
Magnanimi  Craium  procercs,  regesque  Lalini: 
Sic  Christus  siatuil  celebris  lictricia  pugncc 
85  Signa  succ,  signa  ictcrnos  munsura  sub  annos. 
Arboris  ipse  cruccm  posuii,  veuerabile  lignum, 
De  cujus  ramis,  fraclis  ccrvicibus,  hujus 
Yincli  dcpendenl  oculis  turgenlibus  hostes. 
Ante  aiios  S'ygius  Plulo  de  siipite  pende'., 
90  Arcubus  tittrilis,  lelis,  laqueis,  pedicisque. 
Hinc  alia  Mortis  de  stipite  pendet  imago, 
Pallida,  cara,  ferox,  clinguis,  frigore  torpens, 
Dcnlibiis  excussis,  ct  truncis  naribus  ora 
llorrida  commoitslrans,  el  hianlict  gmtura  lulc. 
95       Eronde  alia  inferni  dirupli  jantta  pendet, 
Postibus  cttritis  ,  ctim  cardinibnsque ,  serisque. 
Eronde  atia  ira  Dei,  el  sibi  mens  male  couscia 

\pendent, 
Omnia  quw  Cluisti  roseo  sunl  tersa  cruorc. 
Fronde  alia  patris  primwvi  syngrupha  pendet, 
100  Dilaniala  modis  miserh,  exstivctaque  prorsus. 
Tandein  sordifluus  valido  de  stipite  mundus, 
Plenus  dissidiis,  et  mullo  cnmine  pntdet, 
Et  var^v  pompw,  el  irndelia  facla  lijraunuin. 
Hos  huminum  Chrislus  savos  absorbuii  hosies, 
105  Ut  neijiie  jam  possint  ultra  damnare  ftdeies. 

Hh  cquidem  teniare  dalum,sedvinccre  uosirum  cst. 

ld  iiuoquc  per  Chrislum,  cujus  vicloria  noslia  esl. 

108  Cum  Patre,  qui  cclcrnum  stinclo  cum  Elamine  req- 


54.  Agnifer,  nomeu  novuin,  sed  ad  similium  nor-  C  ad   veis.   10!  ,    Muntlus;  ad   vers.    104 
inaui  loimatuin.  Respicit  auclor  verba  Joaunis  Ba-      Christi. 


Vicloria 


plistae,  Ecce  Agnus  Dei,  etc,  el  imagines  ejusdem 
Joannis,  qui  cum  agno  solel  reproesentari. 

72.  A  numero  sirigutari  miles  transil  ad  pluraleni 
qiios :  quia  revera  miles  pro  mullis  posilum  est. 

80.  Jusla  tance  ex  iliciis  ad  I.  II,  v.  250  Hisierbe 
Evangelicae  Juvenci. 

81.roelmannus  ad  marginem  indical  ea,  dequibus 
in  bis  ver.dbus  ineulio  lit,  ut  ail  bunc  versum  Tr,>- 
phceum;  ad  v.8'j,  Cnu;  ad  vcrs.  89,  Ptulo;  ad  vers. 
91,  Mors;  ad  vers.  95,  Infernus;  ad  v.  97,  Malu 
conscienlia,  et  ira  Dei ;  ad  vers.  99,  Chirographum ; 


87.  Hujus,  crucis,  aut  Cbrisli  hosics. 
91.  Corrigemliiiu  vitletur  atio. 

100.  Foite  Dilaniaia  modis  miris:  scd  bene  cliam 
est  miseris. 

101.  Sordijluus,  ut  lucifluus  apud  Juvencum,  I.  m, 
v.  295. 

100.  Huic  argumentum  peti  poiest ,  carmen  hoc 
ai.ti  |uum  esse,  ei  eo  lempore  factu  n  ,  quo  persecu- 
liones  conira  cliristianos  cessaverant,  et  pax  Eccle- 
sia3  sub  Constaiuino  reddita  fuerat,  utcanil  Juven- 
cus  in  finc  Historise  Evangelicae. 


P.  OPTATIAINUS  PORPHYRIUS. 

(Exedil.  Ch.  Arnoldi  iu  optinao  codice  Pauli  Velseri  Norimborgse  1692  pxcusa.) 

EPISTOLA  NUNCUPATORIA. 


Viro  ittustri  et  nobili  Henrico  Ranzovio,  regis  Danicc  in  Cimbrica  Chcrsoneso  produci. 

Amavit,  credo,  Ulysses  Ithacam,  quam  per  totannorum,  terra  marique  exanllatas  ccrumnas,  snstinuil  repetere, 
patria  enim  erat.  Setl  ludus  illc  lcunen  nierus  ei  nugcc,  prcc  his  quw  palricc  desidcrio  Porphyrius  iste  molitus 
esi.  Carmina  dico,  pmie/itiat  miserrimw,  temeritalis  penc  incredibilis,  cerle,  quod  constel,  uullius  ante  se  exem 
pli :  qnibus  quuJ  rcditum  impelruvil  exhitl,  sutis  eo  supcrque  pwnarum  expendisse,  nec  inimicis  quidem  ;nvi- 
diam  nltra  debere  vi  letur.  Sam  nu.lla  crux  ^mquam  conferenda  cutn  hac  cruce,  prcc  qua  cordalus  ctliquia  valide 
inctaml,  Exsilium,  ut  Phitoxeuus  illeolim  Latumicis,  ne  Dionysii  versibus  uures  prccbcre  cocjirctur  :  0  inora, 
o  pcena,  ileret,  tjuisquis  u  limine  iuspicial.  Indicjnum  vero  visnm,laiii  improbi  taboris  opus  lalcrc  diuiius,  et 
auctori  ttittaruin  vigiti  irum  litcubralionem  ,  posterum  incuria  perire.  Ilaquc  unico  freti  codicc,  cqque  sat  mutlis 


||9  TESTIMONTA  DE  P.  OPTATIANO.  500 

locis  corrupto,  edilionem  tamen  adomavimus,  inecos,  qui  luto  poterant,  sustulimus,  mala  alia  ulccra,  qitai 
tractari  respuerent,  non  alligimus.  De  auctore,  qnidquid  ex  Uieromjmo  et  aliis  observalum,  prasscripsimus ; 
ffierongmnin  enim,  et  poctam  et  libritm  hunc  respexisse  apparet,  an  Futgentii  itidem  loca  eo  quoquc  perli- 
neant,  eiiam  nunc  ambiyinius.  Addimus  pnvlerea  ex  vi  carmine,  videri  e.vsilio  fitissc  mutctalum  vcl  iiijuiin, 
vel  levi  de  causa,  his  euim  Constantinum  alloquitur  : 

Respice  me  f;ilso  cle  crimine,  maxime  Rector, 
Exsulis  afflicium  uoena  :  nam  eaetera  causse, 
Nunc  objecla  mihi  ,  venia  venerabile   nunien 
Vince  pia  ,  et  solito  superans  falalia  nutn  , 
Sancle  tui  valis  C«sar  miserere  sen  nus. 

Librum  ante  ccedem  Crispi  Cws.  qiue  in  annum  Christi  524,  Conslanlini  10,  incidit,  scripsisse,  earmen  \x  us- 
tendil  ;  ctsi  Hieronymus  25  Constantini  demum  ab  exsiii:j  revocatum  fuisse  annotavit  ;  sed  multa  in  Hierony- 
miano  chronico  esse  perperam  transposita,  omnes  videnl ;  Crispi  enim  sic  meminit, 

Crispe  avismelior... 

Inde  mulla  in  ejus  et  fratris  Cunslantini  laudcm  sequuntur.  Cur  pugtinus  adco  visus  Beda',  ul  cjus  altaclnm 
illo  iiomine  ref.tgeril,  non  alniodum  scio  ;  fabultv  iutcrnvxttr  suul,  scd  et  (.iirisliaiiw  pietatis  argumenta  per- 
mulla,  impriinis,  irnsa  Juliano  in  MisopogoneChi  liltera,  el  crux  Con  ta.itiuiana  omnino  inlegra,  ea  prorws 
forma,  quam  Euscbius  descripsil,  repetitiv  sunl  toties,  ut  'niipielalis  pi\  fecto  nuiam  deprecari  debuenn!,  ynie 
cliam  carminc  ix,  el  qw.v  ulia  sunt  ejns  generis  non  pauea,  ficisset.  De  reliquo,  Judicium  ferre,  lccloris  potis- 
simum  partes  :  ausim  lamen  pronunliare  et  ego,  Ausonianis  propemodumvcrbii,  esse  hic,  quod  mireris  (id  nemo 
iniquus  adeo  ncgalurus  ),  verum  mullo  magis  etiam  esse,  paucis  (itteris  addilis,  cujus  miserearis,  neque  amu- 
larivelis  :  uinu  hoc  postremum,  omnes  Musarum  pueros  p>r  spcm  studiorum  suorum,  oratos  volo  ei.ixe.  Pra'- 
sens  et  cerla  pestis  ingeniorum,  imitari  vclle  isla  talia,  qua>  recli  specie,  el  ipsa  tiijfieu.lialis  illicebra,  tiuean'.  iu- 
cautis  lenocinari,  nou  illis,  qui  vcram  poeseos  pulchritudinem  animo  umquum  conceperint,  Pcrro  ctmpatruMiM 
Porphyrius  qmcreret,  qui  insucKe  audacicr  conatum  tueri,  lum  pnsset,  lum  vclld,  cl  longe  itli  Coustantinns  Ai  g. 
longe  Crispus  et  CoustaW.iuus  Cwss.  essent,  iu  tuam,  Vir  illuslris,  sibi  clicntelam  patavii  concedendum ;  quud 
iu  tua  muxime  virute,  humunitate,  doctriua,  satis  sibi  prtvsidii  ex  utroque  capiie  essc  intelligerel.  Tuitm  jam 
erit,  supplicem  non  negiigere,  qui  scias,  quauti  lioc  genus  homuws  Plato  faciundum  censueiit,  nuli.ra  prtvtcna 
ita  sis  infornntius,  perptun  bcuc  omnibus  faciendi  usu  conlirmatiis,  ut  nemo  quisquam  tuuni  ipcm  r.mqu-m  fm- 
stra  impioraverit,  cis  qui   Apollinis  sacris  operali,  manus  etiam  tidjittriccs  ultru  senper  porrexeris.  Yttle. 


TESTIMONIA    Di:    P.    OPTATIAISO    PORPHYRIO. 


D.  Hieronymus  in  Chron.  an.  25  Constanlini   M.      A  Magnenlius   Rhnbnnus   Maurus  de  laudibus   Sancta 

Porphyrius,  misso  ad  Constnntinum  insigni  volu-  Crucs,  m  prologo. 

inine    exsilio  liberalur.  Non  recordor  alicubi  me  fecisse  in  ipsis  vcrsibus 

Fulgentius  libr.w  Myiholog.de  Yenere.  punctos ,  nisi  ubi  QO^  pronomen  ,  vel   qi  e  conjun- 

Uanc  etiam  in  mari  natanlem  pingunt,  quod  om-      ciio  fuit,  vel  us  finalis  syllaba  diclionis,  quod  idcm 

nis  libido  rerum  paliatur  naufragio.  Unde  et  Por-      et  Porphyrius  fecit,  secundum  cujus  exemplar  litle- 

phyrius  in  epigrammate  :  ras  spargere  didici. 

Joan.  Cuspiuianus  in  Constanlini  vila. 
Nudus,  egens,  Veneris  naufragus  in  pelago. 

Cum  Porphyrius  insigne  volumen  Constanlino  mi 
Fulgenlius  de  expositione  YirgiHanu'  eontinentia;.         sissct    exsilio  esl  liberatus. 

Kxnllatus  quis    in   superbiam  ,   diipluin   eliditur.  .  .         ,  ,.  . 

1  K  \  Subscnplum  carmini  quod\  leuntr  edi(um,in  advcntiim 

Unde  el  Porpliyrius  in  epigrammale  an  :  i,up_  Maximitiani  primi. 

Pauxillum  Fortuna  tibi,  res  perfida,  Quinte,  Joan.   Slabius   ad    iinilalionem    Publilii    Oplaliaui 

Cxtulit  in  frontem  graiule  sii[)ercilium.  ..  ,  „„,.„;, 

Ifamn^liudcredam.poteuinpDrotequoque.Ouinte,         Porpbyru,  nitper  a  se  MpeMl  contexuil. 

Quanto  altus  magis  es,  la.n  mage  clespieeris.  g  ^^  ^    Cimldus  dc  poel.  hisl.  Uial.   \ . 

liedade  Arte  melrica.  Constantini  a3lale  Porphyrius  poeta  quidain  Lali- 

Praiterea  sunt  mena  alia  perpltira  ,  qu:c  i;i  libris  nus  fuissc  perhibetur,  qui  variis  de.  rebus  poem.ita 

cenliinetrorum  simplicibus  monslr.ita  excmplis,  quis-  scripsit  :  inter  qu;c  libriun  Coiisianlino   i|>si  Cu'sari 

quecnpict,  inveniel.  Reperi:iiiiur  quccdam  ct  in  in-  dedit,  quo  munere  ipsum  rclegaluin  ab  exsilio  ievi- 

signi  il!o  vpluinine  P  ir.hyrii  p.ieke,  quo  :ul  Conslan-  cavil,  ut  est  ab  llieronymo  cl  JJcda  in  Clnonicis  <  b- 

tiiiiiui  Aiigusluiii  Uiisa»,  ineruit  de  exsilio   liberari.  scrvatuui.    .Meniinil    hiijus   cl  Pul^enliu*  ,   qui  pjns 

Qu.e  quia  pagana  cr.uit.  m>s  tangere  non  libuit.  Epigrammaia  cilat ,  ex  quibns  csl  lijc  versiculus  : 


391  EPISTOLA  PORPHYRII  AD  CONSTANTINUM  IMPERATOREM.  392 

Nudus,  cgens,  Venerisnaufragusiu  labula.  ^  /n;cr  fragmenta  Pelronii  Arbiiri,  ad  illud,  Crede  ra- 

Citai  item  Rl.abam.s  in  mirabilium  carminum  pro-  lem  ve,llis'  elc"  nescio  a"is  «'<»°'ai'"- 

logo   eum  enim  ait  punclis  quibusdam  versus  nolaic  Ni^i  sii  polius  Porphyrii  poetrc  sub  Constantino  iu 

soliium,  et  propterea  illius  se  exemplo  versus  fa-      cxsilium  missi,  cujus  pleraque  video  Petronionostro 
cturum  polliceiur.  vel  a  Ciiticis  tribui. 


EPISTOLA  PORPHYRII  AD  CONSTANTINUJVI. 

DOMINO  CONSTANTINO    MAXIMO,    PIO,    INVICTO   ET  VENERABILI,   SEMPER    AUGUSTO. 


Faleor,  domine  Conslantinc  ,  maxime  invicte,  el 
non  minus  pielate  quam  virtute  proecipue,  quamvis 
avaia  atque  ullra  meritum  cupida  parvitatis  meic 
vola,  infaiigabili  clementiae  tuaedignatione  superala. 
Quippe  cui  satis  abundeque  suffecerat,  carmen  quod 
arctiorilius  Musarum  ligaveram  vinculis,  quo  plus 
mibi  sincerae  devotionis  studium,  quam  ingenii  mei 
parvitas  prscstitit,  in  luas,  augustissime  imperalor, 
manus  venisse  victrices,  legendum  oculis  luis.  In 
quo  mihi  *  pro  Heliconis  verticis  nemore,  pro  Casta- 
lii  fontis  baustu  versilico,  pro  Apollinis  lyrac  Musa- 
rum  concinentibus  choris,  caeterisque  quae  poeiis 
mos  esi  carmen  pangentibus  invocare ,  lui  mibJ  no- 
miuis  ccterna  felicilas,  et  ejus  multiformis  cum  sua 
veneratione  pracfatio,  incentivum  cecinit  ad  2  au- 
dendum  ,  el  ad  expediendum  pariter  ingenium  tri- 
buit  ei  effeclum.  Romanae  Mus?e  anlisies  nobilis 
Manluanus,  serena  lux  vatum  ,  et  fons  puri  necta- 
ris,  vela  fecundus  in  carmina  3  exaltal,  ac  se  pluri- 
mum  jaclat,  et  iterum  ac  scepius  Meccenatis  testimo- 
ni<»  gloriatur.  Quid  ego  faeiam  tenui  pauper  ingenio, 
meriti  nunc  usque  perparvi?  Ccelestis  jutiicii  digna- 
lione  immensum  mihi  pondus  imposilum  est,  ejus 
imperatoris  testimonio,  qui  inler  belli  pacisque  vir- 

1  Per  Heliconis ,  et  sic  deinceps. 

2  Audiendum. 

3  Exullat. 

Maxime  invicie.  Pclri  Pithoei  edilio  inter  Velerum 
Epigr.immata  elPoematia,  piocurata  Lugduni  I59b\ 
pag.  579,  omiltil  maxime. 

Jitfatigabili  clem.  Pilb.  infatigabilis. 

Su/fecerat.  Pilh.  suffecerit. 

Ligaveram.  Pilh.  Hligaveram. 

Quo  plus  milii.  Pith.  qnod  prius  milii. 

ProHeliconis.  Pith.  pro  Heliconii,  quod  Barthius 
mavult,  col.  1107. 

Apollinis  lyrce.  Pith.  Apoll.  lyra. 

Tui  mihi  nominis.  Pith.  lui  mini....  uom.  Barlhius 
legebat  tui  divini  nominis. 

Cum  sua  veneraiione  proefatio.  P\l\u  cum  sua  vene- 
rabili..  ..  prcelatio. 

Audendum,  et  exp.  To  el  a  Pilh.  abest. 

Antistes  nobilis  Maut.  Pith.  nobis.  Male. 

Nectaris,  vela  fecundus.  Pilh.  nectaris  fecnndus. 
Male  omittit  voccm. 

ln  carmina  exaltat.  Pith.  in  carmuie  exultat. 

Tenui  pauper  ingenio.  Pitb.  tenuis  pauper  ingenii. 

Immensum  mihipondus.  Pith.  omillit  milii. 

Etiam  Musis  tibi  familiaribus  adeo  cacas.  Pilh. 
Hcec  a  Musis  tibi  familiaribus  laudas. 


B  lutes,  inier  triumphos  et  laurcas,  inter  legum  san- 
ciiones  et  jura,  etiam  Musis  libi  familiaribus  *  adeo 
vacas,  ul  inter  tol  divinae  majeslatis  insignia,  quibus 
invictus  semper  in  primis  es ,  hujus  etiam  sludii  in 
te  micet  splendor  egregius.  Nimirum  agere  gratias 
audebo,5cum  exili  sermone  ne  perminimis  quidem 
referri  digne  6  possint,  et  tu,  pie  imperator,  tanta 
proestiteris,  ut  istud  pro  benefactis  tuis  ne  facundis- 
simis  quidem  possit  impleri?  Etenim  si  ita,  ul  sa- 
pientibus  placuit ,  maxime  imperator,  ycslimanda 
sunt,  nnn  numeranda  judicia  ,  qni  hujusmodi  lesti- 
monium  con.seculus  sum  pielatis  tux'  dignatione  coe- 
Iesli,  jam  licet  Pamassi  juga  securus  ingrcdiar,  et 
ab  ipsis  Aonii  verticis  adylis  deducere  audeam  Mu- 
sas,  tiitus  quocumque  mens  ibit  in  carmina,  et  di- 

C  viua  judiciorum  luorurn  auciorilale  munitus  ,  atquc 
in  mea  biandimenta  plus  credulus,  universo  me 
orbi  placuisse  conteudnm,  qui  placere  potui  toiius 
orbis  imperatoii.  Deniqueoraius,  august;ssime  do- 
mine,  lemeriiali  meae  da  veniam,  et  quae  nunc 
quoque  pietatis  tuae  favore  ausus  sum  illigare  ,  di- 
gnanier  admitte  :  Audacix  measfomitem  auctoritalis 
tu3e  clementia  suscitavit.  Vale. 


k  Laude  cacas. 

5  Cujus  ex  illius  sermone  permin. 

6  Possit. 

Quibus  inviclus  semper  in  primis  es.  Pith.  quibut  cl 
in\ rictus  semper  et  priinus  es. 

Cum  exili  sermone.  Piib.  cujus  exili  serm. 
D      JSe  perminimis  q.  r.  d.  possint.  Pith.  promiitimis  <\. 
r.  d.  possit. 

Pie  facundissimis  q.  p.  impleri?  Pilh.  ne  a  facund. 
q.  p.  implcri.  Absque  inierrogandi  signo. 

Jamjticel  Paruassi.  Pilb.  jam  omillit. 

Quocumque  mens  ibil  in  carmina.  Pilh.  quacumqne 
mens  ibit,  carmine. 

Ausus  sum  illigare.  Pitli.  ausus  sum  versibus  illi- 
gare. 

Vale.  Abest  a  Pith.  Bartbius  ascripserat  :  <  Non 
ideo  dubiiandum  de  ingeuuiiaie  bujus  epistolaj , 
quod  multi  Constaiiiiniano  xxo  melius  Latine  scri- 
pserunt:  nam  et  alios  licel  notare,  et  sic  et  pejus 
etiam  ,  lociitos  ;  ut  sint  exemplo,  chorographin  a 
Jacobo  Gotbohedo,  llinerarium  Hierosolymitanum 
a  Petro  Pitliceo,  promulgaia  opuscula.  Nos  inscriptis 
libris  et  plura  lalia  superesse  novimus,  et  vel  <'m- 
niuin  loco  ponamus  Commeniaria  in  Psalmos  Ar- 
oobii  alicujus,  ;«iate  cerie  iniuime  re  eniioris  istis 
huc  positis,  liiulum  praiferenlia,  eic  i 


5"S 


PANEGYMCUS  CONSTANTINO  AUCUSTO  DICTUS. 


594 


EPISTOLA  GONSTANTINI  AD  PORPHYRIUM. 


INVICTUS  CONSTANTINUS  AUGUSTUS  MAXIMUS. 


Si  tantum  pondus  et  graviias  speclarenturin  car-  ^  niijue  etiam  studiis  merftum  a  ine  testimonium  non 


mine  ,  et  Grseca  post  Chium  Maeoniumve  vatem,  et 
Laiina  post  rusticum  Mantuanum  eloquentia  siltiis- 
set ,  nec  frustra  culpabiles  forent,  qtii  sibi  malerias 
pro  ingeniorum  qualitate  sumentes,  ioani  opere  su- 
dassent ,  cum  penes  primos  facundiae  conditores  glo- 
ria  tota  resideret,  fraler  cliarissime.  Sed  quoniam 
semper  in  propatulo  usus  istius  fuit,  nec  ulli  nega- 
tum  est,  id  ex  ea  indicere,  quod  possit  illos  etiani 
quos  posterius  sevum  tulit  delectare,  non  penitus  a 
fructu  favoris  excludit,  qui  relictis  gravioribus  so- 
nis,  modos  ad  leviora  flexere  :  Illigavit  alter  coibur- 
nis  ct  prope  quotidianis  ac  moralibus  verbis  affeetu^ 
hominum,  comoediis  locutus  eslquidam,  inaequali 
pede  elegia  cantata  est,  multorum  digitos  semilo- 


negatur.  Liber  assidtie  cursus  oratoribus  fuit ;  eos 
voro  qui  versibus  dicerent,  cerlis  finibus  lex  inetris 
siatuia  continuil  :  quare  non  immcrito  illud  nsus 
invenit,  ut  boc  genere  dicluris,  Heliconis  aul  Parnassi 
juga  peterenlur,  cum  niortalis  ingenii  deficienle 
substaniia,  necessaria  viderenlur  auxilia  divina. 
'Gratum  mihi  est  studiorum  tuorum  facilitatem  in 
illud  exisse,  ut  in  pangendis  versibus  dum  antiqua 
servaret  ,  etiam  nova  lyra  sibi  conderet.  Vix 
boc  custoditum  pluribus  fuit,  s  qui  modis  quibus- 
dam  arctis  innexi  litlerarum  ,  dislinctionibus  ver- 
suum  (qui  ita  medium  corpus  propositi  *  occultein- 
termeanl,  nt  oculorum  sensus  interstincla  5  colorum 
pigmenia  delectent)  boc  lenucre  propositum,  ut  hae- 


quacibus  chordis  amor  lyrae  jucundus  inservit  pro  B  siiantiam  carmini  multiplex  legis  observantia  non 

scqualilale  modulaminis.  *  At  non  circa   singulos 

quosque  expetitae  laudis  gratia  redundavit.  Defuit 

quorumdam  ingeniis  imperatorum  favor,  qui  non 

secus  doctrinae  deditas  menles  irrigare  atque  alere 

consuevit,  quasi  clivosi  tramitis   supercilio  rivus 

eliciius,  scaturientibus  venis  arva  arentia  tempera- 

vit.  Sasculo  meo  scribentes  dicentesque  non  aliter 

benignus  auditus,  quam  lenis  aura  prosequilur.  De- 


repararet.  Gratum  igitur  hoc  mihi  dicationis  tuae 
munus  fuil  :  Exercitatio  menlis  el  nalurx-  facilitas 
comprobala  est.  Tu  cum  libi  videas  operis  lui  gra- 
tiam,  quam  ex  meis  peiiveras  auribus  non  perisse  , 
et  proventu  praesenlis  temporis  exsullare  dcbebis , 
et  non  indebitam  laudem  ingenii  exercitalione  cap- 
tare. 


1  An  circa» 

*  Grata. 
3  Vt. 

Augustus  Maximus.  Pith.  maximus  Augustus. 

Spectarentur  in.  Pilh.  exspectarentur. 

Et  Grarca  post.  Pith.  ominit  to  et . 

Eloquentia  siluisset.  Pith.  eloq.  vilcsceret. 

Gloria  tota  residerat.  Pith.  resederit. 

Id  ex  ea  indicere.  Pith.  dicere. 

jEvum  tulit  delectare.  Pilh.  to  delectare  omisit. 

Favoris  excludit.  Pitli.  fav.exclusit. 

Flexere.  Pith.  flexerunt. 

Cothurnis  et  prope  quotid.  Pith.  cothurnos.  Alter 
prope  cotid. 

Verbis  affectus.  Pith.  verbis  allectus. 

Locutus  est  quidam,  inwq.  Pitb.  locutus  esl :  quibus- 
dam  incequali. 

Elegia  cantata  est.  Pilh.  elegiaca  cantata  sunl. 

Inwuit  pro  aqu.  modnlaminis....  At  uon  circa 
sing.  Pilh.  inseruit.  Pro  qualitate  modulaminis  ad  sin- 
gutos  q. 

Ingeniis  Imperalorum  fav.  Pilh.  ing.  temporum  fa- 
vor. 

Irrigare.  Pilh.  rigare. 

Quusi  clivosi.  Pitu.  qu  am  si  cliv. 


I) 


*  Oculis. 
8  Oculorum. 


Temperavit.  Pith.  temperaverit. 

Non  aliter  ben.  Pilh.  fiaud  aliter  b. 

Oratoribus  fuit.  Pilh.  orationibns  fuit. 

Vt  hoc  genere  dict.  Pith.  ut  in  liocg.  d. 

Parn.  juga.  Pith.  Pamassisacra. 

Etiam  nova  hjra  sibi.  Puh.  etiam  nova  jura  sibi. 

Qui  modisquibusdam  arctis  innexi  litterarum,  distin- 
ctionibus  versuum.  Pilh.  ut  nodis  quibusdam  artis  in- 
nexi  citra  intervenlum  vitii  inculpalum  carmen  cffun- 
derent.  Tibi  nonnnuin  difficultatc  proposita  ,  numcro 
litlerarum,  distinctionibus  versuum. 

Proposili  occulte  intermeant.  Pith.  propositi  operis 
intermeant.  Forie  :  propositi  operis  occulchut. 

Oculorum  sensus.  Piih.  ocul.  sensibus. 

Hoc  tenuere.  Pilh.  Iwc  tencre. 

Hcesitantiam  carmini.  Pith.  hwsitantia  carmina. 

Non  rcpararet.  Pith.  ncn  separaret. 

Dicationis.  Pith.  dictaiionis. 

Comprobala  est.  Pith.  comprobata.... 

Si  tu  cum  vidcas.  Pith.  Tu  cntn  tibi  videas. 

Auribus  non  perisse,  ci   prov.  Pith.  auribus non 


Petis,  sed  prov, 


Patrol.  XIX 


13 


P.  OPTATIANI  PORPHYRU  596 


P.  OPTATIANI  PORPHTRII 

PANEGYRICUS 

COrVSTANTHVO    AUGUSTO    DICTUS. 


i. 

Quse  quondam  fueras  pulchro  decorata  libello,  Horrida  quod  nimium  *  sit  tua  nunc  facies. 

Carraen  in  Augusti  ferto,  Thalia,  manus.  Quos  habitus  vatis  praesentia  fata  merentur, 
Ostro  *  adilura  nitens,  argento  auroque  coruscis  Vix  locus  hoc  saltem  prsehuit  unde  venis. 

Scripta  nolis,  picto  limite  dicta  notans,  Snppliciter  (amen  ire  potes,  Dominumque  precari, 
Scriptoris  bene  compla  manu,  meritoque  renidens,  Squalor  et  hae  sordes,  conveniunt  miseris. 

Gratifici  Domini  visibus  apta  sacris  :  Cum  dederit  clemens  veniam,  natumque  laremque 
Pallida  nunc  atro  chartam  suffusa  colore,  Reddiderit,  comptis  ibis  et  ipsa  comis, 

Paupere  vix  minio  carmina  dissocians,  Purpureo  fulgens  habitu,  radiantibus  intus, 
Hinc  trepido  pede  tecta  petis  venerabilis  aulse,  Ut  quondam,  scrijuis  ambitiosa  tuis. 

1  Adiluro.  — *Fit. 

Vers.  o.  Ostro  aditura  nit.  Pith.  pag.  547,   Ostro  M .  Radiantibus  intus.  Sic  et  Pithcei  editio.   Bar- 

tota  Jiitens.    '  thius  t.unen  legere  imbiliit  pro  infus,  «ncis,  per  quos 

10  Quod  nimium  sit  tuanunc  facies.  Pith.  quo  ni-  intelligit  umbilicos ,  quos  Menides  vocat  Ausonius 

mium  sit  tua  mundities.  Prof.  xxvi.  Vide  eum  1.  xxn  Advers.  cap.  18. 

11.  Quos  habitus.  Pith.  Hos  hubiius. 

II. 

1  VIDESVTARASTEMDICATAPYTHIO 

FABREPOLITAVATISARTEMVSICA 

SICPVLCHRASACRATISSIMAGENSPHOEBODECENS 

1  HISAPTATEMPLISQVISLITANTVATVMCHORI 

TOTCOMPTASERTISETCAMENAEFLORIBUS 

HELICONIISLOCANDALVCISCARMINVM 

NONCAVTEDVRAMEPOLIVITARTIFEX 

EXCISANONSVMKVPEMONTlSALBIDI 

LVNAEMTENTENECPARIDEVEKTICE 

3  NONCAESADYRONECCOACTASPICVLO 

ARTAREPRIMOSEMINENTESANGVLOS 

ETMOXSECVNDOSPROPAGARELATIVS 

EOSQVECAVTESINGVLOSSVBDVCERE 

GRADVMLNVTOPERRECVRVASLINEAS 

NORMATAVBIQVESICDEINDEBEGVLA 

'  VTORAQVADKAESITRIGENTELIMLTE 

VELINDEAUIMVMFVSARVRSVMLINEA 

TENDATYRAKTELATIORPLRORDINEM 

MEMETRAPANGVNT  D  ECAMENARVMMODIS 

MVTATONYNQVAMNYM  E  RODVNTAXATPEDVM 

QYAEDOCTASERVATDVMPKAECEPTISREGVLA 

ELEMENTACKESCVNTETDECRESCVNTCARMINVM 

HASPHOEBESVPPLEXDANSMETRORVMIMAGINES 

TEMPLISCHORISQVELAETVSINTERSITSACRIS 

»  Stendicata.—  *  Quos  litant.  —  3  Coacta  spicula.  —  4  Ut  hora  quadrae. 

Hoc  carmen  abest  a  Pithoeana  edilione.  15.  Normata  ubique.  Exacta  ad  normam.  Barth. 

V.  lO.Spicn/o.Genusferramenti  marmorarii  .Barth. 

III. 

ALME  DECVS  MVNDI  SVMMVM  RECTOR  ITVS  ORBIS 
AVGVSTE,  INYTCTA  POPVLOS  VIRTVTE  GVBERNANS, 
IVSTITIA  IMPERIVM,  NATIONVM  CONSTANTINE 
EFFRAENATARVM  MODERAMlNE  PACIFICATOR, 
QVEM  DIVVS  GENVIT  CONSTANTIVS  INDVPEKATOR, 
AVREA  ROMANIS  PROPAGANS  SAECVLA  NATO ; 
HEV  NLMIS  AD  CAELUM  PROPERANS,  NI  LIQUERIT  ILLE 
AETERNVM  AVXILIVM  INVICIVM  IVSTVMQVE  PIVMQVE, 


W  PANEGYRICUS  CONSTANTINO  AUGUSTO  DICTUS.  598 

ALME  PATER  PATRIAE  NORIS  TE  MAXIME  CAESAR, 
AVSONIAE  DECVS.  •  0  LVX  PIA  ROMVLIDVM. 
EST  PLACIDVM  SVPERIS  TVNC,  HAEC  IN  GAVDIA  MVNDI 
PERPETVIS  RENE  SIC  PARTIRI  MVNERA  SAECLIS, 
SIDERA  DANT  PATI',1,  ET  PATRIS  IMPERIVM 
SANCTE  TIRI,  MAGNAE  DATA  TV  LVX  AVREA  ROMAE. 
ISTA  CANIT  RVRIS  TIRl  VATIS  ARDUA  MVSA. 
In  hoccarmine  primus  versus  ex  dissyllabis  parlibus  orationis  consiat.  Secundus  ex  trisyllabis.  Teitius  ex  letra- 
syllabis.  Quartus  ex  pentasyllabis.  Quinlus  ex  una,  duabus,  iribus,  quatuor,  quinque  syllabis  constat,  qui  dicitur 
Torpaliusshe  Symphalicus.  Sextus  ex  quinque  pariibus  oralionis  constat,quarum  manente  ultima,  ccetera?  quatuor 
ordinem  suum  per  vices  mulani.  Septimus  de  octo  parlibus  orationis  solus  conslat,  nec  bis  ullam  partem  habet, 
nec  minus  aliquam.  Octavus  per  omnes  casus  declinatur.  JSonus  et  ad  dircclum  heroicus ,  et  reciprocus  heroicut 
est.  Decimus  et  ad  direclum  pcnlameter  est,  el  reciprocus  ceque.  Undecimus  et  ad  direclum  hexameter  est,  ct  reci- 
procus  nulla  exempta  littera  vel  syllaba  fil  idem  pentamelcr.  Duodecimus  heroicus  est.  Tertius  decimus  pentame- 
ter,  fit  heroicus,  et  heroicus  pentameter.  Quartus  decimus  el  Quintus  decimus  ad  direclum  heroici  sunt,  dum  re- 
deunt  Sotadici. 
1  0  lux  o  pia. 

Vers.  2.  Auyuste.  Pilh.  p.  578,  Augusti.  Ordinem  suum  pervices.  Pilh.  per  vicesord.  suutn. 

5.  Imperium.  Pith.  Imperii.  JSonus  et  ad  dir.  To  et  oniittit  Pilh. 

7.  Ni  liqueritille.  Pith.  ne  iinqneret  illi.  Heroicus  est.  Pith.  76  est  omittit. 

9.  Nobis  te.  Pilh.  nobis  tu.  Decimusei  ad  dir.  pent.  est ,  et  reciprocus  ceque. 

40.  Decus  0  lux.  Pilh.  decns  el  Ittx.    .  Pilli.  Decimus  ad  dir.  pentameter,  el  reciprocus  nulla 

15.  Daitt  Patri.  Pilh.  daitt  Patrice.  adempta  iiltera  vel  syltaba,  fit  idem  Penlameter. 

Ull.  Vatis.  Pith.  Vates.  Undecinws  el  ad  dir.  hexameter  est ,  et  rcciprocus 

nulla  exempta  littera  vel  sullnba  fit  idem  Pentameler. 

IN    LEMMA  CARM.NI   SUDJECTLM.  pUh.   jgj^,  ad  ,//r.  iexaJter  e!  recipiOCUS. 

Sytlabis  constat,  qui  dici.nr  Torp.  s.  Slymphalicuo.  Tertius  decimus  pentameter,  fil  heroic.  et  her.  pen- 

Haec  non  habeniur  iu  Pilhceima.  tameter.  Pilh.  El  Tertius  decimus  pmtameter  :  sunt- 

Torpalius.  Ropalkus.  Barih.  que  recurrentes. 

Partibus  orationis  conslat.  Piih.  oniisit  to  constat .  Sotadici.  Pith.  Sotadicis. 

XV. 

(ln  hoc  et  in  sequentibus  carminibus  litteras  mirio  iu  editionG  Welseri  pictas  majori  cbaractere  distinximus.) 

PRODENTVRMINIOCAELESTIASIGNALEGENTI 

CONSTANTINEDECVSMVNDILVXAVREASAECLI 
'QVISTVAMIXTACANATMIRAPIETATETROPAEA 

E  X  VLTAN  S  DVX  SV  M  MENO  VI  SM  E  A  I'  A  f.  I  N  A  V  0  T  1  S 
1 A  E  M  V  L  A  Q  VAM  CLARiIgeNiTORISCALLIOPEAE 

c  o  m  p  o  s  v  i  tTa  C  I  N  v  N  c  mE  n  s  P  e  r  FV S  AL  I  QV  o  r,  E 

v  e  r  s  i v i c  a '  s  h  e  l  i  c  0  n  i n  g  a  v  d  i a  p  r  0  l  v  a  t  v  n  d  a  s 
*clementi  qv  eNovvM  nvmEnDepectoreverset 

n  a  m  q  v  e  eg0  m  ag  n  an  i  m  i  d  1  c  a  m  n  v  m  e  r  0  s  a  c.  a  n  e  n  d  0 

sceptradvcisgArZaEnobisdatgraeciadona 

raeclaqveb  li.mm  v  i  cosocialilimitefirmas 

r  0  m  v  l  a  lvx c  0  n  d  ig n a  n  0  v i  s  flo  r  e  n  t  i  a  v  0  t  i  s 

vOtoscrIptacanOoAlim  aRscaRd  i  n  etecTo 

I  A  M  r  e  lLi  stotvM  m  Y  s  Evmp  Erpl  E  c  t  e  r  e  c  I  V  e  m 

vtpAtEatrvbiConParIli  PetiTae  t  heraIvre 

NvncFelixprOpriOspaCisMEScrvpeaviSys 

i  a  m  st  i m  v  l  a  t  s  i  g  n  i  s  e  x  v  lt  a  n  s  m  v  s  a  n  0  t  a  r  e 

G  aVd  i  a  l  a  e  t  vs  nvnC  pe  r  MENOtatAvI  A  P  H  0  E  B  V  S 

R  r.  t  I  toqvoqv  et  e  xT  anO  vo  c  aNeLavrE  apl  e  c  t  ro 

ArTVnotispictafElic  iasae  CvLaplAvdens 

SicAestvsvatisfIdodvcepitHiEcarPens 

N VNCT VTVSCONTEMNA TSVMMEPROCax  e g  Ov e r o 

N  v  n  c  m  a  r  eS  i  g  a  evMv  Ale  a  m  b  Fnefr  AngeReremo 

CARBASAN  oCt  I  gE  RVM  To  T  vM  S I S  C  R  vP  E  0  T  E  N  D  0 

P  YL  p  i  ta  d  e  p  OrTansviSaM  contexerEnAvem 
mvSAsinitcoNivnctatVos  p  e  s  incliTavoto 
MENTEMpertOrTvmfesSaMnonfrangAtHivlCo 
*l  a  v  smeAfiCtapEdesTansMagnamoLe  doCend! 

*  S  I  G  N  A  P  A  LAMDICAML  A  E  T  1  S  Sl  M  A  F  L  V  M  I  N  B  S  A  N  C  T  0 

menteboNACONTEMXATSVM.MISCVM  sibiac  oNEM 
votispOstfRvctVmmartemclementiareddet 

S  ICNORiSLeEcTOQvOCRESCVNTAVISI.  ASAECLA 

6moxlAtio\'incEnsiambisvicenniareddes 
c  a  r  m  i  n  a  q  v  a  e  p  i  c  t  v  s  m  i  r  0  d  e  n  0  m  i  n  e  f  0  r  m  i  t 
flOrenOtanSvotymvariodatpaginafelix 
avgvstaesobolismemoransinsigniafata 
ivdiceteveltestepiocondignaparentvb 
ivngentvrtitvlisfeliciafactanepotvm 

In  koc  carminca  monogrammo  Jcsu  oritur  principium  leciioni^,  ut  peclore  levelWfibscuritns.  In  qua  duo  versus 


599  P.  OPTATIANI  PORPHYRU  400 

Grcece  sunt,  incipientes  a  lceva  parte  monogrammi,  ex  quibus  unus  ejusdem  signi  reliquis  partibus  functus,  tnedia 
littera  N  terminatur , 

T»jv  vauv  aei,  y.oafxov  xe  oe  a/s/xevov  ecvotxt£eni  (Stc). 
Alter  inde  descendens  ad  alveum  navis,  speciem  gubernaculi  parlis  suce  fine  concludit.  Qui  est  talis  , 

O-jpot?  reivoaevov  ari;  ape-rfl?  Rvepoiff . ', 
Yersus  vero  qui  aul  a  prora  incipiunt,  aul  a  rostro,  aut  a  remis,  aut  sub  prora,  exlremo  puppis  acumine  termi- 
naii,  texta  vicere,  alii  vola  circumcludunt.  Qui  sunt  lales, 

Naviia  nunc  luius  contemnat  summe  procellas  , 

Nigras  nunc  tuius  contemnat  summe  procellas  , 

Tutus  contemnat  summis  cumulata  tropaMS. 

Pulsa  mente  mala  contemnat  summe  procellas. 

Spe  quoque  Roma  bona  conlemnat  summe  procellas. 

Roma  felix  floret  semper  votis  luis. 
i  Trophsa.  —  *  Clarse.  —  3  Verso.  —  *  Laus  mea  fista.  —  B  Flumint.  —  6  Vince-siam. 
Hoc  carmen  non  est  in  Pith. 

V. 

1  FINGEREMVsarvmfraG  raremnvmINEVVLTVS 
AlmeparenSorbispeRfectainMvniaversV 
VotaqvesirAtiononAenvatoRdinephoebI 
GestacanvntQvosaoNivmplAcabilenvmeN 
VatissortefrVidatDonisCarminisexhoC 
SvstollensetvErsvInstIgansorasonarE 
TvmenteminspirAsvAtiStvgavdiasempeR 
IntesanctevocasTvQvIvisdoctacamenaE 
EderedictafavensT  VLaetvsvotasecvndA 
vTratasintavdistuAmitisrectorolymPi 
teMporapraecipvasErvatpietateserEna 
avrEaiamtotovictoRtvasaecvlapolLent 

•consTantinepolohaEcnexvslegesoLvtis 
dictvRvsmetrismagNomovetagminEmvsas 
atmeavIxpictisdvmTexitcarminAphoebi 
calliopEmodvlisgaVdetsivotaSecvndet 
delivsinTextavtpaRilisvbtrAmitemvsa 
OKSAlVVETVERSVCONSIGNANSAVREASAECLA 
sedtibidEvotamrapIvntadgavDiamentem 
avdenteRqveloqvisVadentperdEviavota 

saonideSfretAeetqvAntissvaverBatveri 
legibVsadstrictaeTetotamentefIdeqve 
vatiSvocetvitvaprIncepsincliteTanta 
belLacanvntetpegaSeonovacarminaPotv 
exErcentnexvqvevoLvntnvncritesonAre 

^eGregivmimperivmtAntocvimvnerefvnGi 
EtpraecelsaivvatVERsvperscrvpeafarI 
MentisopvsmirvmMeTrIsintexerecarmeN 
AdvarioscvrsvsVixArtOinlimiteclavsA 
NodososvisvsaRtisCitoPerferatexhoC 
EttamenavsalOqvit  AntomEnsaestvatorE 
NecdignvmvoTiscarMensicR  edder  e  d  e  t  V  R 
TalilegecaNensqvaEnostrvMpaginasolA 
ExheliconElice  tcoNplebitmVnvsamoriS 
PICIAELEMentorvmvAriopermvSICATEXTV 

lslud  carmen  tricenas  quinas   liiteras  per  omnes  versus  habet.  Et  est  primus  versus  per  anfractum,  a  prima 
littera  usque  ad  ullimam  lilleram  primi  versus, 

Fingere  Musa  queat  tali  si  carminevultus; 
Simili  anfractu  per  acrosiichidem  in  deorsum  versum  a  secunda  littera  usque  ad  penultimam , 

Augusti,  et  metri  et  versus  lege  manentc; 
Item  simili  anfraclu  ultimus  versus  a  prima  lillera  usque  ad  ulliman  sui, 

Picta  elemenlorum  vario  per  musica  textu; 
Adceque  iterum  pari  anfractu  in  eloslichide  a  secunda  litlera  ac  deorsum  versum  usque  ad  penultimam , 

Vincere  Apelleas  ardebit  pagina  ceras. 
Item  ab  octava  decima  primi  versus  littera,  ad  directum  per  medium  deorsum  versum  descendens, 

Grandia  quaerentur  si  vatis  lreta  Camena. 
Item  ad  octavam  decimam  acroslkhidis  pcr  medium  ad  direclum  versus, 

Orsa  juvet,  versu  consignans  aurpa  ssecla. 


401  PANEGYRICUS  CONSTANTINO  AUGUSTO  DICTUS.  402 

In  hac  payina  quatuor  hexagotia  sunt  pari  numero  lilterarum,  et  octo  orthogona  adoeque  pan  numero  littera- 
rum  per  singulas  Ulteras  crescenlia  et  decrescentia. 

1  Fraglarem.—  *  Solutis.  —  3  Fraete.  —  *  Curmunere.  2b'.  Tanto  cui  munere.  Pilh.  t.  cur  mun. 

Vers.  1.  Fragrarem.  Pilh.  p.  551.  flagrarem.  50.  Cito  perferat.  Pilh.  cataperf. 


9.  Lo3tus.  Piih.  sastus.  Male. 
20.  Devia  vota.  Pitli.  d.  voto. 

IN    LEMMA   CARMINI    SUBJECTUM. 

Tali  secarmine.  Pith.  luli  si  carm.  Male. 
Penultimam.  Pith.  poeneultimam. 
Ad  ullimam  sui.  Pith.  ad  ult.  sic. 
Penultimam.  Pith.  pcene  ultim. 


32.  lieddere  detur.  Pilh.  r.  relur. 

Item  ad  octavam  decim.  Pith.  Iterum  ab  octava 
decima. 
Orthoyona.  Piih.  octogona. 
Et  decrescentia.  Pitb.  vel  dxscresceniia. 


VI. 


SANCTETVIVATISCAESARMISERERESERENVS 

AvgvsteomnipotensAlmomortaliacvnctA 
NvminelaetificansNobisdagavdianomeN 
ConstantinetwmfeCvndicarminisexhoC 
TedvcedetmvsasnamTri  stiscvrarecvsaT 
EgregiosActvsiamsEden  tcriMin  aparcaE 
TvncmeliVsdo  minvmTevoxsecVrasonabiT 
VirtvtvmRectorpotVitvixpaNgereversV 
IstamodoEtmoestosIcsaltemDicerevatI 
YixmihicAlliopepaVitanticOnscianvtV 
AnnvitavSaprecemvAtisqueeDicerefatA 
TristiasIgnatoparTesvtlimIteclavdaT 

IVREP  A  Rl  CARMENMEDllSV  TC  0  N  S  0N  AINO  MnI 

iSitnotaprimasvietSitpars  ext  imataliS 
CevmediaeprimisocCvrrensaptivsistiC 
AdlatervmfinesetpArsqvaedividitorsA 
EmediocapvtesseqvEatversvqvereferrE 
SANCTETVlVATlSCAESARMISEttERESERENVS 
AlmesalvsorbisromAedecvsinclitefamA 
RemeliorpietatepaRensadmartiavictoR 
MitioradveniamperMvlcensasperalegvM 
IvstitiaaeternaevIresetgloriasaeclI 
SpesdataPlenaboniSetfelixCopiarebvS 
Eximivm  c  OlvmenvetErvmvi  rtVtetideqvE 
Ro  m  ae  m  a  g  N  e  par  ensaRmisciviLibvsvltoR 
Et  svmmilAvscratadEime  ns  c  lAr  a  supernE 
RebusmisSasaluspeRtepaxopTimeductoR 
E/tbelli  sSecvraqcjEssa;n  ctaOm  ni  aper  tE 
SolisivrAsuisfidiSsimadexTramaritiS 
EtsocialEivgvmpraEbetconsOrtiavitaE 
RespicemefalsodecRiminemaximerectoR 
ExvlisafflictvmpoEnanamceteracavsaE 
NvncobiectamihiveNiavenerabilenvmen 
VincepiaetsolitosVperansfatalianvtV 
SANCTETVIVATISCAESARMISERERESERENVS 

In  hoc  carmine  omnes  verms  tricenarum  quinarum  litlerarum  sunt,  et  primi  versus  littera  S  communis  est  cum 
acrostichide ;  ultima  liltera  primi  versus,  id  est  S  communis  esl  cum  leloslichide  :  Ultima  littera  acrostichidis,  id 
est  S  communis  est  cum  ullimo  versu  :  Primi  versus  media  litlera,  id  est  decima  octava  S,  caput  est  medii  versus 
deorsum  descendentis  per  mediuiii  ullimi  versus  :  Acroslichidis  media  liltera,  qute  est  decima  ociuva,  S,  caput  est 
medii  versus  ad  directum  :  qui  medii  eersus  vel  ad  direclum  ire  possunt,  vel  a  medio  flecti,  idem  sonantes.  Est 
autem  verstis  qui  per  omnes  parles  has  sonat , 

Sancte  tui  vatis,  Caesar,  niiserere  serenus. 

Quadne  qualuor  eodem  versu  clausie,  habent  per  omnes  partes  senas  denas  litleras,  in  quibus  quadris  mediis 
oclonce  litterce  ad  directum  minio  scriptum  faciunl  versum, 
Aurea  sic  inuudo  disponas  ssecula  loto. 

1  Sit  nota  prim.  usui. 


Vers.  3.  iVofcts  da  gaudia.  Pith.  pag.  349,  nobis  ad 
gaudia. 

9.  Moesto  sic  saltem.  Pith.  mceslos  hic  saltim. 
11.  Annuit.  Piih.  Adnuit. 
1G.  Ad  laterum.  Pith.  ad  lat. 
22.  jEternce,  vires  et.  Pilh.  wterna,  cui  rcs  et. 
26.  Et  summi  laus,  grala.  Pith.  E.  s.  jus,  grala. 
29.  Dextra  salutis.  Pilh.  dextra  muritis. 
IN  lemma  carmini  subjectcm. 
Tricenarum.  Pith.  trigenarum. 
Cnm  acrostichide  ;  ultima  littera  primi   vertut     id 


est  S  communis  est  cum  telostichide  :  ullima  lillera 
acroslichidis  ,  id  est  S  communis  est  c.  u.  v.  Pith. 
ciuii  ncrosticliidis  prima  litlera,  id  esl,  S  cum  telesli- 
chidis  ultima  littera,  communis  est,  id  esl,  S  commu- 
nis  esl  c.  u.v. 

Decima  oclava.  Pilh.  octava  decima. 

Deorsum  desc.  p.  m.  ult.  vernu.  Oniittit  Pilh. 

Decima  octava  S  caput  esl  medii  versus  ad  direclum  : 
q.  m.  v.  Pilh.  oclava  decima  in  capitalium  medium 
versutn.  q.  m.  v. 

PnrlPS hax.  Piilt.  hax  v/irfes. 


405  P.  OPTATIAM  PORPHTRlt  404 

Clau$(e.  Pith.  inclusa:.  Disponas.  Pith.  disponis. 

Scriptum  fac.  Pilh.  scriptce  f. 

VII. 

ConstantiNepatertvmvndiglOriaconsvL 
EccetvorEnOvatadabistotaPeR  tala  bo  r  E 
RegnapeRinnVmerasgentesMoxcArvseoiS 
T  o  t  p  o  p Y  l  i  sp  i  A  i  vr  a  f  e  r  e  s  E  t  s  o  l  v  S  i  n  omn  I 

A  VG  V  S  Tv  S  M  VN  D  0  S  P  AR  G  E  S  E  T  I  N  V  L  T  I  M  ANOME  N 

SoltIbifelicesFacietSpesperpet  Envt  V 
1  ArsBonvivstitiaE  e  tdIwmvicinadeCorI 

L  A  Rg  I D  0  N  AB  0  N  1  C  A  EL  0  C  A  P  1 T I N  F  L  V I  T  1  L  L  V  C 

VOtaqvodoptarint  pIetati|scanasvbibIT 
SAnctaceres/tellvsR  e  dditbacheialapSA 
R  I  V  i  s  d  o  n  a  s  v  i  s  no  n  E  v  R  i  e  fla  m  i  n  e  t  v  r  b  An  T 
E  n  o  R  m  e  s  p  e  lag  v  s  s  T  a  t  m  I  t  i  s  p  r  i  n  c  i  p  e  N  o  t  0 
RespErivstavigEnsoriSsvasignabOoteN 
Vlt  imAco.\sociAtollvntInsideraI)extrA 
MaximeIv^titIaelvmencoNcordiAinomeN 
Pacific\tmteTotacvpitiamSavcIaetoraT 
ResfessaSc  ItopacelevestvI  vNgeserenI 
OrbisvotaTvigentessibiivnGevolenteS 

In  isto  carmine  Iricence  quinai  tilterai  sunt.  Sed  acrostichis  cum  telostickide  juncla  facit  versum , 

Certa  salus  rerum,  proles  invicia  tonanlis. 
In  qua  secunda  littera  noni  versus  designal, 

Orhi  tu  renovas  feliois  lempora  saccli. 
ltem  a  secunda  decimi  versus  littera,  ad  penultimam  ejusdem  bis  ascendens  et  bis  descendens  rubrica,  conlinet 
versum  hunc , 

Aurea  jusliiiae  tetris  insignia  donas. 
1  Justitia?  et  dijuum. 

Vers.  2.  Dabis.  Pitii.  ibid.  dabit.  in  lemma  carmini  subjectum. 

3.  Mox  cariis.Vilh.  Mox  rarus.  Liitem     :      p]  .    Uuer(B  QmMS  &ml 

S.Mundo.Vilh.mundt.  Nonivenus  designat.  Pilh.    noni   versus  per  obli- 

ima.aomen.  van.  numen.  (Uum  bis  ascendens  cldescendenslubrica(\eeerubrica) 

o.  Sua  stgna.  Pith.  quasigna.  ad  pcmUimmn  ejltsdim  vcrsus    desi      }  0rbi  turen 

rff,  C^C°r       mv' Zm]h   •     C0nc0rdm  omen-  Knbrica,  continet  versum  hunc.  pfth.  tubrica  conti- 

Ult.  Sibi  junge.  Pilh.  Hbi  jungt.  ml  hmc  -^M 

VIII. 

FortiafactadvCistotodominantiaiamnvnC 

OrbecanamqvisLaf.tasvosvbprincipetantO 

r  v  r  s  v  m  r  0  m  a  t  e  n  e  t  m  v  n  d i c  a  p  v  t i n  c  l 1t  a  c  a  r  m  e  n 

twatejitvdivamonr.laceratacrventls 

ImperiisparsfEssapolodivvlsagemebaT 

SceptraetavsoNiaemoerebatperditaivrA 

SiqvafidestanTisromanvmglorianomeN 

InsignittitvlIsdominosedliberaqvaervnT 

MoestaqveivreSvotrepidatplagamaximamvndI 
'VndeivbarlvciSprimvmradiansuyperioN 

s  id  e  rib  vsp  vls  i  srvtilodiffvnditabortv 

i  n  d  e  t  v  v  m  n  0  m  e  n  m  v  l  t  v  m  v  e  n  e  r  a  b i  l  e  c  v  n  c  t  i  s 

1 j  a  x  i  m  e  b  e  l  l  a  n  t  v  m  d  0  m  i t  0  r  l  v  x  v  n  1  c  a  m  v  n  d i 

PerpetvisvotiScvpivntmemorabilenvmeN 

ExoptantserviRevolvntmirabiledictV 

RemqvelaremqvEsvvmtantaesttibigloriaivstI 
*AvgvstoivvateCcetvosvbfoedereiamnvnC 

TotvmorbemposTtotcaedesqvasfessagemebanT 

0  m  n  i  a  n  v  n  c  n  v  l  l  0  t  a  n  d  e  m  t  r  e  p 1  d  a  n  t  i  a  m  0  t  v 

RomvleisserviRepiispaterincliteivssiS 

In  hoc  carmine  acroslichis  habet  scriptum,  Forlissimus  Imperator; 
Quarta?  decimce  littem,  Clemenlissimus  Rector ; 
Ultimce,  Constanlinus  iuvictus. 

*  Nyperion.  —  '  Auguste. 

Vers.  4.  Tu  vatem.   Vide  Vatesium  ad  Euseb.  II.  H.  Memorabile  numen.   Pith.  memorabile   dictu. 

E.  pasj.  169.  Male. 

5.  Po!o  divutsa.  Pilh.  p.  362  polo  divisa.  16.  Laremque.  Pilh.  Laremve.  Male. 

8.  Liberaqu&runt.  Pitb.  liber....  qucerunt.  17.  Auguslo.  Pilh.  Augusti. 

15.  fies.  I.  e.  Resvublica.  Sicv.  17. 


405  PANEGYRICUS  CONSTANTINO  AUGUSTO  DTCTUS.  406 

IX. 

OqvitartareaspedeFAVcesproterisalmO 
oMiseratetvosqvisIgnEAtemplasvpreMi 
anNvisessepolipiaLvciSregnasvperNae 
'twIrtvsaeternadeItecVmomniachrIste 
tvncPaterexors>scVmmOlesobsitaPigro 

*  sqvalOreemersitpoSI  Toq;  adrisitOperto 
anteorTvshominvmsAnctotvdiveTonanti 
secretaEviresqvemTvdvmmen  sgEnitoris 
solateneNsprvdensQ;  deidevsiNterioris 
principiiSobolemnVllivsva  Stacrvento 
qvodmorsreGnabatlEtorat  aGavdiafvdit 

3  oremedvllifEronecPoenap  Erpetefrangi 
depvlsoshomiNesplAcvitNatalibvsatri 
tvmtvprostrat!  sviTa  ev  Iasedtamenolim 
praesagoadmoniTvtE  v  a  Tvmfatacanebant 
tvqviafacvndvspOr  R  o  Ortvserroragebat 
consili  i  vtsvmmamR  E  Kvmsatorediditore 
overepatrissapienTiachristeopvlento 
exertvsverbodetrV  SVminvincvlamortis 
moxhominemsvmisQvAeQ;estvisvnasalvti 
infimadignareqVodNat  Vraeordinerecto 
vtpercvlsaiwEsinClinEreipseiacenti 

*  noneterrenocOrpvs  T  ib  i  pOnderetractvm 
praecelsoseDvirgoV  tervmDeseminepeta 

5necsegnicoItvnatvSsedconIvgecaeloes 
corporevs  Vvltvdev  S  act  vc  as  Vs  vtrvmquk 
invitansIvssaexemPlishomin!q;dicatvs 
aeqvaliSdominvsqvIalisoneroSacadvco 
d  ic  t  a  s  I  thvmanospeRemvtdivinaIm  it  a  tv 

*  I  p  s  e  h  Oministitvlo  I  ncedisteq; prO  f  a  n  i  s 
m  a  x  i  Mei  vdaeisplecTendvmpostpiaM  il  l  e 
m  v  n  I  apermittisletVmqvesalvbrelvI  s  T  I 
m  o  XnecathvmanasinSecaropendvlanoX  a  s 

7  aTpaterinsedesnat  VmrecipitqvevehiTq; 
Aeternvmsal  vissigNVMdatmachinasacrA 

Omnipotens  genitor,  tuque,  o  divisio  mixta, 
Filius  atque  Pater,  et  sanctus  Spiritus,  unum  : 
Faveas  voiis. 

1  /Eternaeij  tecum.  —  *  Positoque  adri  si  operto.  — 3  Medillifero.  — 4  Pondere  trantum.  —  *  Nec  signi.  —  •  Incedft. 
— T  Recipitque  venitque. 

floc  carmen  abest  a  Pitb. 


Jk 


407  P.  OPTATIANI  PORPHYRll  40S 

X. 

DissonacoNexisavdeTcomponerE  verbis 
OminemensElatabono  IvvatinclYtalingvab 
mvneragra  i  or  vmm  vsa  m  od  vl  ante  n  ov  are 
InqveviceMversvcec  1  nitqvaefOrtelatino 

1  nvncali  ot  extvgraecorvm  i  nc  ar  m  in  ad  vci 
<)rd  inevt  l  n  dvpl  i  cem  n  ectatvrl  i  tteravocem 

*  nvncagefe  c  vndaeres  ecentpvlc  ii  errimamvsae 
Oreso.netdOcilichelYsinclytaCarminaphoebi 
Spemrervm  IvstvmqveCanamsvmmAmqvesalvtis 
TedominvmBonadonadEitemagneParentem 
romanvmgr  a  ivmqveor  bemti  bima  x  imerector 
OmniaqvodCertarespIrantmentEqvietem 
conplacid  ispectenthostilesm  i  lletrivmphos 
OmniaplenAbonistvaConstantiNeqvirites 
nllsi  bic  r  e  d  ideri  nt  k  arvmmage  t  edec  vsorbis 
Servatost  IrrisesemPervindicEdextra 
Tedominoe  XvltanttrA  nqvillisCariorvrbi 
AfricatemPoribvspoTitvrservAtaqvietis 

*NvncsefelIcemnvncsEsvbnvminIsarce 
TvtamqvodC  arthagodEcvsvenerAbilegestat 
i  vrepvtatt  ant  vmfat  i  slvxinclytapraestat 
NobiletedOminonomeNspesetdeCvsalmvmest 
OmnisabarCtois  pl  ag  AfinibvshOrridatavro 
PacisamatKanaetcomPertapereNiaivra 
ettibifidatvissemperbenemil  i  tatarmis 
Resqveger  ItvirtvteTvaspopvlOsqjferoces 
propellitcaeditqvehabenstib  1  debitacara 
EttvavictOressorsaCcipithinCtibifortes 
TeqvedvceInvictaeaTtollvntsIgnacoortes 
VndiqveteComitatadEipianvmiNasvmmi 
OMnibvsvlTorempraeBentetivrAfidemqve 
AlmetvispEctantresPondentomNiavotis 
VndiqvepaCatissalvAtormaximArebvs 
GavdiapraEstabisdaBisotiaviCtorinorbe 

k  vlrtvtvmm  er  it  1  s  vic  e  n  n  i  ap  rae  c  ipevota 
SaeclorvmCrevitgemInospescaEsarecerta 
TvqveosanCteparensOlimpostmIlletrophaea 
Ol vxavson  IdvmdispoNesceptraNepotvm 

In  hoc  earmine  acrostichis  habet  scriptum , 

Domino  noslro  Conslautino  Perpetuo  Augusto. 
Decimx  omnium  versuum  iitierce,  el  nome  decimce,  el  vicesima?  octavce,  descendentes  per  directum,  litteris 
grcecis  tresversus  habent,  Et  esl  in  decimis  omnium  versuum  hic  versus: 
Net^ev  <70t  pMilei  XptaTO?,  v.ui  (jolg  Tsxsecct ; 
ln  nonis  decimis  hic , 

Ttpov  euo-eStri?  x/J«T£Stv  upsrii;  ts  jSpaSetov  ; 
In  vicesimis  octavis  autem  versus  hic , 

Euvo/xt/j?  «jo%etv  t£  xizt  «Oo-ovtoio-tv  «v«<reretv. 
Sed  cum  deorsum  versum  hoc  ordine  qrvece  leganlur ,  eoedem  lillerce  per  diversum  ordinem  legenlibus,  versibus 
latinis  obsequium  suum  latinarum  Ulterarum  officio  priebent\:  Ul  sit  hcec  diversitas,  ut  cum  grcece  significalus  suos, 
tum  exprimanl  el  latine. 

*  Resekent.  —  '  Justumque  ea  nam.  —  *  Me  felicem.  —  *  Vicannia. 

Vers.  7.  Fecundce  resecent.  Pith.  pag.  569,  fec.  re-  lant  signa  cohortes. 
ferent.  31.  Jura  fidemque.  Pilh.  Plura  (idemque. 

10.  Te  dominum   bona  ,    etc.   Pilh.  Te  dominam.  7sl.  Almetui  spectanl.  Pilh.  Almatua  spectant. 
bona  dona  Dei,  te  maqne  parentem.  in  lemma  carmini  subjectum. 

11.  Grajumque  orb.  t.  maxime  Rector.  Pilh.  gra-  Descend.  per  direclum.  Pilh.  per  diversum  descen- 
lumqueorbem,  sibi  maxima  semper.  dentes  per  ordinem  directum. 

15.  Complacidi    sp.   hostiles.    Pilh.   Cum   placidi  Omnium versuum  hic  versus.  Pith.  omnium  versuum 
spectent  nos  tales.                                                             litleris  versus  hic  Grmcus. 

14.  Tua  Const.  Pilh.  tui  Const.  In  nonis  decimis  hic.  Pith.  /n  nonis  decimis  versus 

16.  Servatores  Tirri.  Pith.  Serv.  Tyrii.  est  hic. 

ll.Carior  orbi.  Pilh.  Karior  orbi.  Sie  versu   15  In  v.  octavis  aulem.  Pith.  In  v.  septimis  versus  est 

in  utraque  Edit.  Ergo  et  hie  iia  scriuendum  erat.  hic. 

18.  Quietis.  Pith.  quiete.  Sed  cum  deorsum,  etc.  Pith.  Sed  cum  hoc  ordine 

19.  Numinis.  Piih.  nominis.  deorsum  versum  Grcecce  leganlur  ,  ecedem  lilterce  per 
25.  Tauro.  Pilh.  Cauro.  diversum  ordinem  in  legentibus  reclum  dum  in  eadem 

27.  Cara.  Pilh.  rata.  Male.  pagina  loquunlur  versibus  Laiinis,   obsequium  suum 

28.  Sors.  Pith.  Fors.  Latinarum  litlerarum  officio  prcebent,  ul  sit  diversita^, 

29.  lnvictce  attollunt  s.  coorte.  Pilh.  invictas  attol-      cum  hac  Grmce. 


400  PANEGYRICUS  CONSTANTINO  AUGUSTO  DICTUS.  410 

XI. 

PavcaqvidemcecIn  iforsfrivolaHisqvoqivngam 
lVdicrasicnosTrApangettvaivSsAcamoena 

AMBiITHAECPlAvdeNsFELICISnVmInEpHOEBI 

calLiopeparTitanoVissibivIncvlaCvris 
flexIbvsvtPrimisdiScordiRegvlacvLtv 
HincaL  iasOnetaRtesvPerpItho  iAfle  xVs 
sIcfacIeStoti  EnScvmcOnFirmaVeRitaeStvs 
siCanimVsnecVictVsineRssedSavcIvsirIm 
imPleri  Var  i  aSmetRicaeGrwiOri  sObartEs 
tAndemNoSsede  1  mEditaNtEmvixLiCetaeStvs 
RitevElitMedi  oDvm  inAgm  i  NecolOcataStri 
effi  GiemtrEpi  d  o  qvePa  r  a  n  sSermonelAte  nter 
d  i  cErenecmeTve  nsvI  n  o  tos  icOmniaaBortv 
paNgeresedrvRsvmBassvsnvncProdErecarmen 
iMperathicdocIlIsmvsaede^onTe.Meabvnt. 
OrdinecastalioTextipernominaVersvs 

ln  hoc  carmhie  a  prima  littera  primi  versns  rubrica  descendens  usque  ad  oclavam  octavi,  et  per  amfractum 
ascendens  usqne  ad  penullimam  octavi  ejusdem  versus  habei  scriptum, 
Publilius  Opiatiauus  Porfirius  hsec  lusi. 
Item  a  prima  novissimi  versus  usque  ad  oclavam  noni,  per  amfructum  ascendens  et  descendens,  usque  ad  pen- 
uliimam  noni  versus,  habet  scriplum  heroicum  versum,  qui  dum  redil  fit  Sotadicus,  el  esl  hic , 
Omne  genus  metri  libi  pangens  optime  Basse. 
Item  a  prima  liltera  sexti  versus  ad  lerliatn  octavi  tres  litterw  Hic,  et  a  lertia  decima  octavi  ad  quintam  deci- 
mam  sexli,  Ver,  et  inde  ad  decimam  septimam  octavi,  Su,  el  inde  a  xxvn  ocluvi  ad  vicesimam  nonam  sexii  Sua, 
et  inde  ad  tricesimam  primam  octavi  Ri,  et  inde  a  xxxi  noni  ad  xxix  undeeimi,  Oco,  et  inde  ad  xxvn  noni  Lo, 
et  inde  a  xvn  noni  ad  xv  undccimi  Bed,  et  inde  ad  xm  noni  Is,  et  inde  a  xm  noni  usque  ad  primam  undecimi  Par, 
facit  hendecasyllabum , 

Hic  versus  vario  colore  dispar. 

Vers.  3.  Ambiit.  Pith.  p.  371 ,  umbigit  hcec   clau-  \  dem  octavi  versus. 

dens  felicis  nomine.  Optime  Basse.   Sic  et  Pith.  Sed  scribendum   est 

li.  Pyihola.  Recte  Pitbceus  Piikoia.  optume. 

8.  Sed  saucius.  Pith.  sil  saucius.  Decimam  septimam  octavi.  Pilh.  septimam  decimam 

11.  Velit  medio.  Pitb.  velit  metro.  oct. 

Ib.  Dumin  agmine.  To  M  non   eliditur,  ut  apud          Ad  tricesimam  primam .   Pilh.  ad  vicesimam  prim. 

alios  ejus  aevi  etsequemium  passim.  Male. 

Ib.  Colocal,  Pitb.  Collocat.  Et  inde  awnnoni.  Pith.  el  indead  septimam  de- 

IN    LEMMA   CARMINI   SCBJECTUM.  CWiam  noni. 

Rubrica.  Pilh.  Lubrica  Male.  Is,  et  inde  a  xni  noni.  Pilh.  ls  et  inde  ad  tertiam 

Ascendens  usque  ad  p.  octavi  ejusilem  versus.  Pith.       decimam  noni  usque. 
Ascendens  el  descendens  usque  ad  pcene  ullimam  ejus-  Uendecasyllabum.  Pilh.  Heudecasyllabum  hunc. 

XII. 

PRAECELSAEQVERCVSFRONDENTIINVERTICEPENDENS 

TESTORTEMPLALOCIFAVNOSCELEBRAREFB!  QVE N T ES 

Dl  S  P  A  B  I  B  V  SCOMPACTA.MODISTOTIDEMQVECI  CVT IS 

DVLCISONOPANVMOBLECTANSMODVLAMI  N  E  S  I LVA  S 
1  NAIADVMDRYADVMQVECIIOROSARCANAQVEBA' CHI 
•ORGIAETHEVVANTESSATYROSPERMVSICATEMPE 
sME[\\NAI>TilYASOSDOCVlTMODVLAMINECANTVS 

ETVARIATASONISVINXITCONSORTIAPRIMVS 

ATTISALMVSAMANSTVAMAXIMACVRACYBELE 

EROSEOTER  1TOREDEVSMOLLIQVELA  BELLO 

ACCENDITQVETVOSIDAEOSMATERAMORES 

I  N  M  E  F  E  LICESA.MMAVITC ARMINAMVSAS 

M  EI V  DEXFORMAEALTACESTAMTI.MDA 

M  E  L  A  ETI S 0 C  I  A.M  VOTI VICIN AM  A  R 1TO 

E  0  0  LV  C I SCAN 1T1NMTATASVBORT  V 

Hwc  fistula  csl  versuum  heroicorum  quindecim,  a  primo  versu  usque  ad  ullimum  per  singnlas  titteras  decre 
scens. 

*  Naidum  Driadumque  choros  arcbanaque.  —  *  Hevvantis  saliros.  —  3  Tbiasos. 

Hoc  c;irmen  abest  a  Piih.  Notnrum  Jos.  Scaligeri  ad  Theocritum  p.  29,  edit. 

Edidit  Comelinus  ex  Xelseri  editione  sub  linem      13lJG,  in-8. 


411 


P.  OPTATIANI  PORPHYRIl 


412 


XIII. 


winceps  beate  placido  sub  axe  jam  nun  n 
•— ustis  serene  populis  tavente  mund  c 
-«iictor  triumpha  iribuens  salubre  numeiz 
cr>aeclis  amore  dominans  perenne  fausticn 
►>uctor  salutis  oriens  quietus   ibi  1-9 

-^otis  favente  dominis  superne  dextr  >> 
Oaudet  subire  placidum  regentis  ome  z 
-«sirtus  vigore  radians  serena  praesta  h 
cnanctis  videre  superis  remota  mund  — 
Hotum  sub  orbe  moderans  salubre  numez 
1  -<inces  ubique  superos  favenie  nul  -<i 
*  cnaeclum  per  omne  dominans  beate  solucc 


Jam  nunc  sub  axe  placido  beate  princeps, 
Mundo  favente  populis  serene  justis, 
Numen  salubre  tribuens  triumpba  victor, 
Fauslis  perenne  dominans  amore  saeclis, 
lbit  quietus  oriens  saluiis  aucior, 
Dextra  superne  dominis  f.ivenie  voiis, 
Ooien  rcgenlis  placiduin  subire  gaudet. 
Praestat  serena  radians  vigore  virtus 
Mundi  remota  superis  videre  sanctis, 
Numen  salubre  moderahs  sub  orbe  totum, 
Nuiu  favente  superos  ubique  vinces, 
Solus  beate  dominans  3  per  omne  saeclum. 


1  Vincere.  —  *  Sseculum.  —  3  Omne  per  sseculum. 


Vers.  6.  Dominis.  Pith.  domini.  Sic  el  v.  18. 

11.  Superos.  Pitb.  supero.  Sic  etv.  "23. 

Pithoei  editio  p.  564  praeponit  hsec  in  Velseriana 
omissa  :  In  pagina  sequenli  versus  est  ex  dimidio  iam- 
bico  et  dimidio  trochaico  constans  :  trochaicam  partem 
in  iambicam  vertit,  et  iambicam  in  trochaicam.  Eadem 
pagina  in  acrostichide  habet, 

Pius  Auguslus  : 


In  telestichide, 

Constantinus. 

Versus  in  Pilbceana  sic  collocantur  pag.  365. 

Princcps  beate  placide  (lege  placido)  sub  axe  jam 
nunC. 

Jam  nunc  sub  axe  placido  beate  princeps.  Justis  se- 
rene,  etc, 

Mundo  favente,  elc.  Et  sic  porro. 


XIV. 

INGEMVt  GRAviTERGRAECVMMISERATVS  AMl  CVM 

cvimeameNsAdmissadolenscvpItOmniafari 
'solvsvtHaecOccvltalegenssEconCitetira 

VndiqvEadfliXvmvinclissoNtemqvEteneri 
*sedviTansmvltOsqvosfoedAadivrgiAcoivx 

volvEritt  estesNevcandiDafeminagrAecvm 
1moxKarishebetetTelisnIhilimprobacYgni 

d  ePosvissevidensHeleNamcvigratiabiN  is 

mAioradvlteriisdoNoMinacvnctalibentEr 
^MvsasonatgrecisfriXconivxcredecanentI 
1  Naec  occulta  legens  se  coacitat  tria.  — *  Conjunx.  —  3  Telis  minil.  —  *  Conjunx. 

Hoc  carmen  non  est  in  Pith. 

XV. 

victorSidereisPollensvirtvTibvsIBIS 
persiCaCvmnatisLatioconfiNiareDdens 
iamnIlipRincepslAetisoriEnterEcepto 
qvoStibifIdadicatConcorDiadiVe>>eois 
iaMpopvlisParthismEdisVniqvedIcatis 
aVgvstoetnaTistvmac.NaAdgavdiasAnctE 
ConstantinefAvetetanToincarmineMVSA 
ettvadescriptispingitvicenniametris 
attvsvpPlicibvsOlimDvxclarvSin  a  r  mis 
dapietatEfidemMaiormOxglorIahonorvm 
sitotosseRvarEqveaspoStvoTatropaeis 
parcereiamVeRsisvirtvsDeNvnciatalma 
indvsarabsiAmvotafervntEtmediadives 
aethiopesgNaRirapidocvMlVminesvrgit 
thethiosexGremIotitansEdetomnialaeta 
constantI nebonOnvnclVdentoTiasaeclo 
felixmvSatvispoScitQvaedignAreferre 
praemiavirtvtvmmeritisvelvocesonare 
qviDVAGapieriosv  ersVssvbvallis  opACA 
ilIcecomponislavroQvIdcarminacarPis 
cAstaliostotarespOndeTvocetrivmpHos 
Q  v  a  mi>  atfontesvocLari  otVcarminaprOME 
VatedeodignaavtSiqvodpeRferetavdEns 
mAivsopvsnecteNsmenstotAMolesvbiBit 
spEPINGetcar  mEnpangatsicoEptacamENA 
compleatetversvvariatadecenniapicto 
oresecvnDAVOvenss  v  bCertolimItemetri 
otiacaeSaribvspacisdEditavReasaecla 
indvlgeNsnatispatriaePietAtishonobe 
mitisivrEdevssedcristiInFortiavires 
1  nondvbiaeRip  arh  envmrhodAnvmqvetveri 
vlteriorepArantetfrancIsTristiaivra 
iamtvsanctePverspestaNtaeRiteqvieti 
missapolosaEcl i sdacoNstantIneserena 
temporaSVMMEpi  otkic  Enni  as  vsC  ipe  voto 
In  hoc  carmine  tricencc  quince  littera?  per  omnes  versus  sunt,  et  scriptum  esl  in  medio  corpore  paginoe  AVG. 
XX.  CAES.  X.  Sed  in  lineis  Ulterarum  trium  AVG.  percurrit  versus, 


413  PANEGYRICUS  CONSTANTINO  AUGUSTO  DICTUS.  414 

Cunisic  scripta  placent,  audent  sibi  devia  Musae, 
ln  duarum  sequenlium,  quce  sunt,  XX, 

Per  varios  signare  rnodos,  devotaque  mentis; 
Item  trium  litlerarum,  quce  sunt,  CAE , 

Gaudia,  quae  pingens  loquitur  mea  Phoebe  Camense. 
ln  duarum  quce  sunt  quarto  loto,  S.  X, 

Summe  parens  da  voce  pia  tricennia  fari. 
*  Raodanumque. 

Vers.  1.  Sidereis.  Pith.  pag.  553,  sideriis.  50.  Cristi  in.  Pith.  Crispi  in. 

12.  Versis.  Pith,  vcrsus.  P*  lemma  qarmini  Subjectum. 

15.'  Sedet.  Pitb.  sedit.  Barlhius  legit  dedit.  Ilem  trium  litterarum.  Pilh.  In  terliarum,  quce  sunt 

17.  Poscit.  Pilh.  possit.  CAE. 

XVI. 

SanctedecvsmvndiaCRErvmsvmmasalvtiS 
lVxpiaterrarvmtesOloPrincipesaeclIs 
imMensvmgavdereboNisdAtvravreaveNit 
svm.WomissadeofvsiSpateRalmet\raNnis 
ivstItiainterraseTgloriAcandidAveri 
teqveDvcemagegratAfideseTivraRenata 

^totaqvEpercvlsisiNgentimOletYrannis 
asperavIspositaesTbelliResiTalaivre 
sceptradAbitpopvlIsv  otOpivSorb  ISEOl 
avg>steinVictasmvNditRans!bisinoras 

'teqvesvpleXtotisdVciBvssTipatasvene 
orativracvpItlvciSSIbigAvdianostrae 
optatamatfalLaxenPerfiDatelafvgarvm 
parthvsdeposvItrvItorIsvndiqvervbri 
litorisaetheriOenVtvCertamineamoris 
mkdvsarabsmoxomNiSoVatlavdaresereni 

3orislvstratvidatVERissanctetropaeiS 
haecmagefelicestiTvlosvincasvtamore 
avreaperpetvoresTAVranssaecvlamvndo 
INDV  SETAVRORAE  m  l  l  F  s  Q  vo  sflvmin  enilvs 
tangitfecvndisVenTvrVsfrvgifervndis 
orantespiaivrApetS^ntgEnsnobilisortv 
aethiopescvnCtipaRentoPtataqvemvndi 

*temporalaet\deditNobisfElicivsaevvm 
ensvplicesPersaeiVrasibiRegianolvnt 

TEDOM  I  NVMUvLVNT  FvSlTVASEMPE  R  ADORANT 

•orasviscVpivnttotIstibicedEkeregnis 
tvpivseTivstivere.MemorinclyTelaetis 
darespOnsabonasemPermitissimVsorbis 
imperTiretvvmclemEnteretadditOnvmen 
sintMagefelicespaRiterqvosalmeTvere 

«etrEparataivgansmAestidivortiamVndi 
orBesivngeparesdeTlegesromavolenTes 
pRincipeteinpopvlOsmitifelicivsaeVo 
OmnialaetentvrfloRentibvsavrearebvS 

In  hac  pagina  tricence  quinw  litterce  sunt :  In  qua  Cknsti  monogrammum  rubrka  depictum  est,  per  auam  a 
primi  versus  littera  pritna  ad  ultimam  novissimi  Linea  decurrens  conlinet, 

Summi  Dei  auxilio  nutuque  perpetuo  tutus; 
Et  a  prima  ultitni  versus  tittera  ad  novissimam  primi  per  obliquum  ascendit  scriptura  ho?c , 

Orbem  tolum  pacavii  trucidalis  lyrannis. 
A  media  litlera  primi  versus  usque  ad  mediam  ultimi  per  direclum  descendit  rubrica  continens, 

Gonstantinus  piuset  seternus  imperator; 
Inflexio  quce  qroecam  litleram  facit  scriptum  liabct , 

Reparator  orbis. 

1  Tirannis.  —  *  Siene.  — s  Orbi,  scd  apparebanl  vestiqia  prius  scriplum  fuisse  oris.  —  *  Felicitas  aevi.  —  8  Sibi  ce 
dere.  —  *  Et  reparta  juganis. 

Vers.  5.  Justiiia  in  teiras.  Hic  versus  abest  a  Pith.  positione  Svllaham,  omissa  una  Consonantinm  cor- 

pag.  567.  ripit,  ut  lecerunt  in  omtto,  pro  ommitto,  vel  obiinit»; 

7.  Itala.  Male  Pith.  Italia.  disertus  pro  disserlus .  manulla  a  mamma  ,  ofeUa  ab 

10.  lnvictas.  Pith.  Invhtus  offa.  El  Slc  usi  siinl  BaWasus  Ilymno  AgalH*  :  '  ra 

11.  Teque  suplex.  Pessime   Pith.   supplcx   contra  misero  suplica  Damaso.  Si>  vctt.  edd.  uhi  «t«» ■  .lK'1°ra- 
Metrum.    Porphyrius   imilatione  Veteium  longam  runi  hoc,  rogita  substituerunt.  Nec  atteudit  id  Ope- 


415  P.  0PTAT1ANI  PORPHYR1I  41G 

rum  Damasi  reeensitor  Martius  Milesius  Sarazanus.  A  27.  Tibi  cedere.  Pith.  sibi  cedere. 

Sic  Galterus  Alexandreide  lib.  i,  280,  et  lib.  vm,  7;  29.  Da  responsa  bona.  Piiu.  Da  resp.  bono. 

Gul.  Brito  lib.  i,  197;  428,  799;  lib.  vi,  64;  lib.  vn,  32.  Mcesli  divortia.mundi.   V.  Valesium  ad  Euscb. 

587 ;  lib  ix,  121;  526;  1.  xi,  525,  eic.  Nosier  Opiatia-  p.  169. 

nus  iterum  hoc carmine,  v.  25.  Antepen.  Volenles.   Pilh.  volentis.  V.  Nic.  Heinsii 

16.  Serens.  Pilh.  Serene.  Prrffat.  ad  nuperrimam  Virgilii  Editionem. 

18.  Vincas  ut  amore.  Pitb.  ut  vincat  amore.  Forte  :  Penult   mihi  felicius.  Pith.  mitis  felic. 

ut  vincas  amore.  Sic  intra  v.  24  lioc  Carmine.   Ter-  in  lehha  carmini  s-ubjectum. 

tullian.  lib.  n  contra  Mareion.  v.  186.  Hilarius  Ge-  Inqua  Christi.  Pith.  ln  quce  Chrisli. 

nesi,  v.  2,  95,  184.  Ad  quem  videndus  Weitzius.  Sic  Rubrica  dcp.  Piili.  lubrica  dep. 

pag.  109  Epigr.  veier.  Pith.  Per  quam,  etc.  Pith.  per  quem  aprima  primi  ver- 

25.  Oplataque  mundi.  Pilh.  Opt.  mundo.  sus. 

2i.  Felicius  cevum.  Pith.  felicitas  cevi.  Et  sic  Vels.  Ultimi  versus  liilera  ad  nov.  Pith.  ult.  versus  ad 

MS.  habuit,  quod  ex  Nota  ad  eram  vides.  Vide  jam  nov. 

ad  18  dicta.  Usquead  med.  Iu  Pith.  t6  usque  abest. 

25.  Ensuplices.  Pitb.  supplices,    quod  neque  me-  Rubrica.  Piih.  lubrica. 

trum,  neque  Optatiani  artiucium  lolerat.  Vide  supra  Litterum  facit  scriptum  habet.  Pilh.  litteram  facit, 

hoc  Carmine  v.  11.  habet  scriptum  per  lubricum,  Repar. 

XVII. 

AccipepictaNoviselegiSLVxavreamvmdI 
1  cLementisp  i  A  signadeivOtvmqveperen  Ne 

sv.MmefaveteTotarogatpLebsgavdiarIte 

etmEritamcrEditcvmserVATivssatiMore 

avgvStoetfiDeichristiSvblegeprObata 

gloriAiamsaEcloprocesSitcandiDamiti 

adcvmvLanscOetvsettotAOKnataSeren is 

m  vneribVspraestanSNaTi  svtlaVreavota 

vi  rtvtvmTi  tvlospr  Imi  s  I  amde  Beatanni^-s 
*progenietAligenviTqvoSn  ob  l  lesaeclvm 

hisdec  d  s  apRoavoetVeraE  coNsciaprolis 
'romaflvitprIncepsInvIctImilitisalma 

otiapacisamaNshaeCSVnt.Mitissimadona 

H0CATAV1MERI T VmvoT ISPOSTEDITVSORBIS 

eRVMpensdocvi  tNenOr  iNtfrangerefiDEI 
Optimaivrapare  sCvRi  SsvbmartisinIqvi 
NvllislaesafidesIIINcivgistamineFata 
vOBisfilalegvntplAcidapietatesecVTa 
etrEsconstantinvNCExeritinclytafamA 
avcTastirpepiavOtOaCcvmvlataperennI 
SANCtatvassedeS  adMen  TisgavdiamiGKAT 
aetherioresid  En  sfEli  x  Incardinemvndi 
iampatriaeviRtvtiSopesBellinelabore 

*ANI  VSTlMERlTl  S  D  I  C  Amm  E  NT  I  SQVE  S  E  R  E  N  AE 
ETPI  ADONACA  NAMFEC  VNDAQ  VePeCTORANOTO 

ritedeosiCmenteviGentcvigAvdiacasta 
clavdivsInvictvsbEllisinsiGniamagna 
virtvtvMtvleritgoThicodemilIteparta 
•fili/EtAtepoTensconstantIvsomNiapace 
aci  vsTisavc  tV  scompleri  Ts  aecvl  A  donis 
haecPotiorefiDemeritiSmaioribvSorta 
orbIdonatvopraEstassVperasqveprIora 

PE  KqVETVOSNATOS  V  INClSPRAECONl  AMAGNA 

aCtibilegedeiivsSiSqveperenniafieNt 
6SaeclapiisceptritEconstantineserenO 

ln  hoc  carmine  omnium  versuum  litterce  tricence  quince  sunt,et  per  omnes  parles  lalerum  tolidem.  In  qua  a 
prima  littera  primi  versus  ad  novissimam  ullimi  versus  per  obliquum  descendil  versus, 
Alme  salutari  nunc  haec  tibi  pagina  signo. 
Et  rursus  a  prima  littera  ultimi  versus  usque  ad  novissimam  primi  versus  per  obliquum  ascendit  hic  versus, 

Scripta  micat,  resonans  nominibus  domini. 
Rursus  prope  medietatem  hic  acrostichidis,  itlic  telostichidis,  scriptce  littem  utrimque  septenw  ad  directum 
in  duabus  litleris  I  el  E,  et  in  medio ,  acrostichide  et    teloslichide  in  S  litterce  lineam  deformala,  exprimitur 
per  has  tres  partes  versus  heroicus, 

Nate  Deo  solus  Salvaior  sancte  bonorum. 
Rursum  in  liuea  V  lilterw,  quceesl  ad  medietatem  ultimi  versus,  scriplus  est, 

Tu  Deus  es  jusli,  gratia  tu  fidei. 
Rursum  per  mediam  Crcecam  X  lilleram  ad  direclum  virgula  descendens,  quce  habet  inflexuram  quasi  P  Utte- 
ram  grcecam,  habet  scriptam  prosam, 

Sit  vietom  comes  Aug.  et  natis  ejits. 


417  PANEGYRTCUS  CONSTANTINO  AUGUSTO  DICTUS. 

Quce  omnis  pictura  habet  monogrammum  Christi,  et  liltcras  scriplas,  IESVS. 

1  Elementis.- 
6  Serense. 


418 


Nobile  saeculum.—  3  Roma  eluit.—  *  Dicam  entiis  saerene.  —  9  Pilietate  polens  Constantinus  onia.— 


Vers.  2.  Perenne.  Pith.  perenni. 

5   Summe  fave.  Pilh.  Summa  fave. 

12.  Roma  fluit.  Pith.  Homa  cluit. 

16.  Curis  sub.  Pith.  Curiis  sub. 

18.  Pietate  secula.  Pith.  Pietate  secura,  male. 

21.  Tuas  sedes.  Pith.  suas  sedes. 

23.  Opes.  Pith.  Opus. 

27.  Claudius.  Unde  oriundus  Constanlinus.  Infra 
Carm. 

27.  Vid.  Trebell.  Pollio. 

29.  Fili  cetate  polens.  Pilh.  et  pietalepotens.  Bene. 

Ult.  Swcla  pii  sceptri  te  Const.  Pilh.  Saecla  piis 
eepi  rile  C. 

IN  LEMMA   CARMINI  SLBJECTUM. 

Tricenm  quince  sunt.  Pith.  tric.  quinw  liltcrce  sunt. 
Laterum  totidem.  In  qua.  Pith.  lalerum  in  qua. 


Et  rursus  a  prima  l.  u.  v.  u.  ad  n.  p.  u.  p.  obl.  asc.  hic 
versus,  Scripta  mical,  resonans  nominibus  Domini. 
Hsee  desunl  in  Pith. 

Rursus  prope  mediet.  Pith.  Et  rursus  a  primo  versic 
prope  medietalem  utrinque  septenw  litlera?  ad  directum 
duabus  litteris,  quce  sunt  1  E,  et  in  media  acro- 
slichiile  in  S  lilteram  linea  deformata  :  ex  p.  h.  t.  p.  h. 

Ad  mediel.  ullimi  versus  scriptus  est.  Pilh.  adme- 
diet.  u.  versus,  et  in  linea  litterce  S,  quce  est  in  lele- 
stichidis  medietale  ,  Pentameter  versus  scriptus  est 
hic. 

Rursus  per  med.  Pith.  Rursum  p.  m. 

Habet  scriptam  prosam.  Pilh.  habet  Scrituram 
prosa. 

Et  litleras  scriptas  JESUS.  Pith.  etin  imo  litteras 
JESVS. 


XVIII. 

I.  III.  VII.  XII. 

Mi rvmopvseStcvnctoSettalesEdereversvS 

sIcqvelocArEhederIsPavlvmTvUierogatVs 

moXadeseNqvoKsvmKapiE  sqvIpraEbeofiXas 

svmTvvsEtprim  IsTvadisC  iM  vsvttR  iafElix 

necfAlLaxtri bvEnsavdac IinmvnerEcLarvm 

aeqviParesaniMvMnvnccLiOcarminaFi  rmet 

qv^epOtErvntpAngiPona.McevStaminAnOrmas 

qvaEverKantSe  seqvAeVincvlAmitIacvKent 

tvDabishAsVirestvaRvrsvmcoSeRepraeMia 

XI.  aVsibvsinMagnislaEtAadcontrAri  acvrrAs 

i  V.  Aon  idvmn  AmFontegRaviMicataRsNovaveniS 

iMmanesTproRsvmamplexVavtTotoCi  vson  \s 

prOspiC  ereplAnTaremodoSiNmittaTvtlTem 

etpRoIiectaneCetconsvmtOingloriAlIbro 

s  is  a  Pi vntetnOsTracvisvCcRescereaCvmen 

pra  EsOlidvmDensVmqveaN  imiDedvceReVi  va 

coNgrvErecErnantStvdIoseqvIbonAcalLes 

VIII.  lE  g  ib.  a  bStR  vs  isqvoDc Ar  m  inacoNsPi  coraT  I 

IX.    Blande  an  ImhvdexqvImorib.omni  AcisavctV 

'pRaemirOoStendissTvDiainrecToRepoliTa 

t  rEvs  iCol  aSq.tvosAvctVs  laetAbilEsvmEns 

intV  iTvmqvoProsPer  afaCtaaCgavdi  AdOnes 

pvblIcanilprIvSestqvodVlEtnomineCvras 

FASSlTsiDONIl  SENS  V  M  I  N  PE  N  ET  R  A  LEP  A  T  RON  I 

noScerEqvaepOsSisilli  c  NiToroc  iTer  eI  vs 

V.  cOnditvRabsTrv sAgenerOsvmCogeRecensVm 

XIII.  PavperieFlAgrantGemiNi  sn  ovAgAvdiavotiS 

*  dIvesapolLineisdeAvRatfoedeRaplectrIs 

hiCnovitLaVdesdoctVsqvaeqvEoMinetaNto 

s vnTpraEvisAbonisTvDexterProt InvsEsto 

cvmsAnCtisinSistEfidEfesTinvsiNaMplvm 

clemeNtihaecnVtVavgvsTvStibidonA  beata 

lavdAtOtribvetTeconsvlEpraem  i  aCoMplet 

hinCtvaTvncfeStIsnotiSeXnominAplaVsvs 

plVrimvsAcprVdenSrerVmqvI  stoRpeatvSvs 

dEgeneriaBsPemoliTaPlvsinGrVithinciAm 

SvscipevotOalacrihOcmvn  vs  vIrboneclarE 

11.  VI.  X.  XIV. 


I.  Mixta  peranfractus  diducunt  carmina  Musse, 

II.  Seu  cancellatos  spatia  in  contraria  flexus. 

III.  Seriem  paramus  ordinare  acrius, 

IV.  Amor  poesis  spissa  gaudet  exigi. 

V.  Possit  coire  docta  rerum  limite. 

VI.  Opus  tuetur  non  negata  parcitas. 

VII.  Speciosa  sancta  cultu. 

1  Premiro  o  ostendis.  —  *  Diversjpol  lineis. 


VIII.  Bene  picta  Musa  metris, 

IX.  Breviter  fluas  ut  isto 

X.  Opus  est  per  arta  coetu. 

XI.  Audeo  plenas 

XII.  Edere  formas  : 

XIII.  Picta  notabo 

XIV.  Jura  Camenis. 


Hoc  carmen  abest  a  Pith. 


4)9  P.  OPTATIANT  PORPHYRII  4-20 

XIX. 

ALMETYASLAYRYSAETAsSUSTOLLETINASTRA 

LVCETV  A  SIGXESFAS  TVS  SISELIMIT  ECO.NS  VL 

HaR  tes  erenvshab  EsReIec  tomvniagra  I  vM 
EtmE  dipr  ae  st  as  IncEnsY  m.-ceptrareDirE 
Torv  Agetascam  PoclArvs  V  jl\  minap  ErdiT 

V  V  L  T  C  V  R  V  0  T  V  R  M  A  E  FE  L  I  X  S  \  A  C  0  M  M  I  N  V  S  1  C  T  V 

Arme5  i  IdvxfErrei.eYissolTeqvoQvepilA 
Sic  e  r  viCtn  K  eferteXortosdAc  i  AfrancoS 
L  e  g  e  t  v  >  s  T  0  n  s  o  r  h  e  n  V  s  t  i  b  i  g  e  KM  i  n  a  t  e  x  v  L 

AGM  I  NATE  LOrVM  S\  B  E  \XTQ\  I  MV  KM  V  REBELLA 

Yi  n  c  efeFlo  K  e  nt  ;  la*Ti  ale  s  s  ArmAtadvctV 
RextibIpossEgetas\7isodeTlimiTevltoR 

V  I  D  1  t  T  e  S  V  M  M  v  M  c  n  L  V  M  E  N  Q  v  A  V  E  R  1  I  E  K  AE  S  T  V 
S  E  R  T  S  1  N  0  C  E  A  N  1  P  K  E  S  S  1  T  !  Y  G  A  N  Y  S  I  A  P  0  N  L  V  S 

'AtqYer^disradiIsc  I  tlY  xexortat  roPaeA  » 

EnGandentpiltatEaLtIsparsperpereAgE 
tv  vatemf  'rmesdict  v s te n vn cl y r a c an t  lt 
AYCTaDEOYIKTYSMYSASMaGiSORNATAPERTA 
SOlvmvotanotisla  TES yaromlladatpl  eBS 

'SaNctatviscliopEr.MiScetvotatropaEiS 
VisItvretcrescItpI  ctO  r  v  m  g  r  a  t  i  a  c  A  nt  V 
SitvIsv  i  cen  i  sPertHileiNgratiapoLlenS 
TalisF  a  x  a  s  vi  S  s  ign  I  slyr  Amvnep.aGestaT 
OrsapaK  i  v  .*  t  E  sqvaePerfer  TdeliK  rithmO 

L  V  M I  >'  E  M  V  R  I  C  E  0  V  E  N  E  R  A  N  D  C  S  D  Yx  E !  '>  I  T  V  T  S  0  L 

Legibv  s  v  T  I  an  i  t  e  neAsavvsor  B,-;  tribvnaL 
EgregiqsT  I  t  v  lo  s  p  iEt  atisha  KE  bisamorE 
TotfretApa  C  is  a  p  e  xMvtarim  YneRegavdeT 

I  N  D  I  A  C  L  A  V  I  G  E  R  I  L  A  T  I  V  M  V  V  L  T  T  A  N  G  L  RE  N  A  V  I 

Nl  LE  fS  M  E  S  SOR  S  V  A  TR  \DiTC  A  STRAVE  L.AGMeN 

A  RCT  O  S  Q  V  A  M  C  A  R  P  I  N  0  S  CET  V  I  X  H  A  C  M  V  S  I  N  0  R  A 

J  S  I  C  !  S  T  0  S  C  V  L  T  V  S  I  X  T  E  R(  Y  R  V  A  N  T  I  B  V  S  E  N  S  E  S 

Te>  iveaiwatarc  E  f  Rvl  p  ont  i  decvs.wGeT 
ROmasororveteresT\  S  co-qvosoretye  m  YR 
ALMETVASLaYRVSAETASSVSTOLLET  ln  astra 

Alrae  luas  laurus  aetas  suslollet  in  astra. 
Aurea  lux  vatum  silvae  raihi  prsemia  serva. 
Aucta  Deo  virtus  Musas  rnagis  ornai  aperta. 
Aurea  victorem  pietas  sonat  ubere  lingua. 
Aonios  latices  pietas  juvat  armaque  diva. 
Augusti  florem  pietas  juvat  arma  tropaea. 
Aonii  frutices  pietas  juvat  ubere  glaba. 

1  Trophea.  —  *  Tropheis.  —  *Sic  istu  cultus  in  rrcuurvantibus  enses. 

Hoc  carmen  abesta  Pith. 


V 


m  [PANEGYRICUS  CONSTANTINO  AUGUSTO  DICTCS.  m 

XX. 

CASTALIDESdominoviRtvtvmtraDITEPALMAM 

'cOnstantinVshabetbEllorvmiVretropaeVm 
viNdicesvbdExtrareDdensfeLiciterorBem 
conSiliisiteKvmsvaDensetCv.nctai.efKrre 
romaTibibelliScvmsAevaiNnecterepOssit 
vinclAivgivirtVsmiTesnOnarmatinHostem 
sicmagNopatiensDocVitCertamineParcens 
qvidpieTasdonetpOsTdIrapiaminAclemens 
nv  ncmlhll  amtotodoc  i  l  eshel  i  c  on.vcamoen/e 
MittitecoNpositasiNtemporamItiapalmaS 
nEctitedemEtrisvirTvtvmcarMinaetomnEs 
coNcinitevtFrvctvfElixetpRincipediGxa 

•detStirpesgrAtasteXensqvAspaginavErsv 
h  i  ncVoveatt  itVlovoT  o  rvmCarmi  n.apoLl  e.ns 
pieriOsmihiphoEbetVodeNvminepraEstent 
fontesCastaliaeTvaSilIcetirepeRagrans 
m  e  n  s  i  v  g  a  c  e  i.  s  a  r  b  t  e  t  m  e  e  \ '  m  s  i  p  a  n  g  e  r  e  v  e  r  s  v 
m  v  s  a  v  e  l  1  t  t  a  n  t  0  i  a  m  x  v  n  c  s  v  b  p  r  i  n  c  1  p  e  l  a  e  t  a 
l  a  v  d  1  s  d  0  n  a  f  e  r  e  n  s  r  e  s  0  n  a  n  s  i  n  s  !  g  n  i  a  r  a  m  i  s 
v  !  n  g  f.  s ii  v  m  i  v  s  s  0  s  a  v  d  a  x  m  i  h  i  f  i  d  a  t  r  i  v  m  p  ii  0  s 
etMeri  tvmi  vSso  stotRedd  ereNob  1  lepa  l.Uas 

AO  N  I  DVMQV  A  SV  ALLEFL  V  E  N  S  A  L  I  TVND  A  R  l  gAtaS 
SANCTESA  L VSMVNDIARM  IS IN  S  I  GN I BV  SaRd  E  N  S 

crispEavismeliOrteCarmInelaetasEcvndo 
cliom\SasonanstVafAtvRpvlchraiVventae 
nobiletVdecvsespAtRiTvqvealmf.Qviritvm 
etspesvrBiserishoSMEntiscahmInecaesar 
tvvincensPacisgratIssimafoeDerasemper 
indvlgeetfAcilisgeNtesadivNgerogantes 
f  a  c  q  v  e  t  v  1  1  v  r  i  s  g  a  \  d  e  n  s  v  i  r  t  v  t  i  b  v  s  a  v  c  t  i  s 
constantinvsItemlaVsorbiSgloriasae,cli 
romvlevmsidvsLvxclEmensInclitafratrvm 
nobilitasproavIsv  eRvmeTm  em  orabilefama 
restitvitvictorCaeSarNomenqvedecvsqve 
sanctepaterrf.ctoRsVpErvmvicennialaeta 
'avgvstoetdeciescrESCantsollennianatis 


In  hoc  carmine  per  omnes  purtes  tricence  septence  litterce  sunt ,  et  scripta  species  patmce,  in  qua  patma  duo 

primi   rami  quia  breves  videbaniur,  nec  versum  polerant  implere ,  adjnncta  cst  linea  per  dircctum  et  per 

obliquum, 

Casialides  versu  docili  concludite  palmam. 

Eadem  tittera  prima  communi  manente,  el  M  littera  ultima  primi  versus  communi  manente,  secundus  ramus  per 
obliquum  descendens  et  ascendens,  facit  versum, 

Constamine  fave,  le  nunc  in  carmina  Phcebum. 
Per  terlium  ranmm  adwque  per  obliquum  descendit  et  ascendit  hic  versus, 

Mensvocat,  ausa  novas  metris  indicere  leges. 
Per  quarlum  ramum  adwque  per  obliquum  descendit  et  ascendil  hic  versus, 

Limile  sub  parili  crescentis  undique  ramos. 
Per  medium  truncum  descendit  a  media  littera  primi  versus  ad  mediam  ultimi  hic  versus, 

Reddat  ut  intextus  Musarum  carmine  versus. 

1  Tropheum.  —  *  Stirpe  graatas.  —  3  Solemnia. 

Vers.  G.  Mitesnonarm.  Pilh.  mitisnonar.  in  lemma  carmini  subjectum. 

7.  Sicmaguo.  Pith.  Sitmagno.  pt  scrjpta  speciet  palnuv.  Pith.  et  de  minio  scrip- 

8.  Donet  posl  dira  pia  mina.  Pith.    donec  posl   pia      tae,  et  sunt  species  palmae. 

minacia  clemens.  B;irth.  legebal :  post  pila  minacia.  Du0  prjmj  yamL  piih.  primi  duo  rami. 

9.  Helicona.  Pilh.  Heticone.  Eadem  liilera  pr.  Pitli.  Eadem  C  litlera  pr. 

10.  Composita*.  Recte.  Pilh.  male  composita».  yac[t  venum.  |>ith.  f„cil  versum  hunc. 

13.  Tcxexs.  Pitli.  le.rcns.  Adceque    per   obliqunm   dcsc.   Pith.    pcr   obliquum 

14.  Cnrmina.  Pilb.  citrmine.  omitlit. 

20.  Virtitlnm  jussos  audax.  Pitli.  Virtulumju'  u.x.  Cretcenlu  uniliquc.  Pith.  creaccutes  «.  Sed  auctor 

21.  Jussos  tol.  Pilh.  justia  tol.  scripsi l  crescentis. 

27.  llos  menlis  carmina.  Pilh.  nus  mcntis  e.  Yersits  ad  mcdiam.  Pilh.  vmut  nsifue  a<l  mcd. 

Ult.  Solennia.  Pith.  solemnia. 


423  P.  OPTATIANI  PORPHYRH  424 

XXI. 

CallioPecanePlvraprocaXenoreSerenvS 
fOntescAstaliIdevsavdIetindEcanorOs 
meNsfvriTinnexYsetfeLixcvrRerevoTis 
iamSecredEtovanSlibEtirepErAviaSola 
impeTeqvogRessvsEtFandioPtatacVpido 
i  nvi  tAtat vlItmensTantvmMax  i  meCaesar 

'AoniaeNodosaMplectitvrIncitv  SaethrA 
fVndepaTercoePtismvsaSadmvtVaversVs 
scRvpeafIngentEmtamdVrocarMinaveKsv 
lvdErefasNobispRaesVmeredIceremEtra 
gavdIaveltEnvimeApAndereSitmihImvsa 
tantvShonorMeivreSvoperSideraSaeclo 
OdecvsAvsoniAetvleritsIcparvAlocvtO 
aMpli vsEn i vdeXdominvsTotmvnErasvmMa 
taNtaqveConcedIstvmeNtemdiCeredoNis 
invItvslaVdiscvMmvnEresicVagaprImis 
havdAvditaLegasnEcDictisLaesacAmena 
avdetMagnan I movot I novav IncvlaMe  NT  1  s 
ivssAdarecRevitqVeMeocorReptafAvore 
enaGeiamrEdditvOtisPiapraEmiamaGnvm 
coNcordiSaecloRomaedEcvsetSibimvNdi 

MVrasviTotlvxPopvlisoRbiqveTropaeVm 
SicdatAsvntiStomaiortvAgloriAterriS 
enavgVstetvIspraeSensetTantvsVbiqve 
impeR  i  i  sfe  CvndepArAsnvnc  Om  I  NEC  R  I  ST  I 
oceAniintActasoRasqVibvseUvtafrAnci 
daTregioProcvlEccedeVmcvidEvialaTis 
tOtapatEntcamPisvtcaeSolimiTevictOr 
RiteatAvosvmMomeliorcvIclavdIvsaceR 
magnaNi  mvmsIdvsdaTclarvMenvmiNedivo 
impeRivmv  i  RtvsqvEmFeli xoPtatalVmnvm 
avgEsflorEtvonoStraEtibidEbitavItae 
orTamicaTfratrVmfataLisgloRiasaeClo 
rEslatiAvtvotIcompossIcgavdEatavcTa 
AspicePacatoPartaestlvXlaetaSvborbE 

In  hoc  caruiine  trigenta  quinque  littem  per  omnes  partes  sunt.  In  qua  a  prima  liltera  primi  versus  ad  ulii- 
mam  novissimi,rubrica  per  obiiquum  descendens,  habet  scriptum, 

Constanline,  maxime  imperator  et  invicle. 

Item  a  prima  ultimi  versus  per  obliquum  rubrica  ascendens ,  usque  ad  ultimam  primi  versus ,  adwque  habel 
scriplum, 

JElernx  pacis  providentissimus  cuslos. 

A  septima  primi  versus  ad  septimam  a  fine  ejusdem  versus  per  anfractum  ascendens, 

Pater  imperas,  avus  imperes. 

Item  a  septima  ultimi  versus,  ad  septimam  a  fine  ejusdem  versus,  hoc  idem  habel.  A  tertia  decima  primi  versus 
ad  terliam  decimam  a  fine  ejusdem  versus  habel  scriptum, 

Pius  et  felix. 

Eadem  ratione  et  in  ullimo  versu  hoc  idem  saiplum  est.  A  septima  acroslichidis  ad  septimam  a  fine  acrosti- 
chidis,  habct  scriplum , 

Aurei  sseculi  restaurator. 

Hoc  idem  habet  scriptum  identidem  a  septima  telostichidis,  ad  seplimam  a  fine  ejusdem  telostichidis.  A  xiii 
acrostichidis  ad  xm  a  fine  ejusdem  acrostichidis  habet  scriptum  , 

Omnia  magnus. 

Telostichis  hoc  habet  scriptum  idenlidem  a  tertia  decima  telostichidis  ad  tertiam  decimam  ejusdem. 

1  Inclitssachra.  —  *  Trophenm. 

Vers.  2.  Fontes.  Pith.  p.  377,  Fontis.  \h.  Amplius  en.  Pith.  Amptius  et. 

4.  Libet.  Pith.  licet.  15.  Tu  tnentem  dicere.  Pith.  tu  menti  edicere. 

9.  Tam  duro.  Pith.  jam  duro.  17.  Legax   nec  diclis  lcesa.   Pith.   ligas  nefdiclis 

13.  Tulerit.  Pith.  tuleris.  la>ta. 


42S  PANEGYRICUS  CONSTANTINO  AUGUSTO  DTCTUS.  «6 

18.  Voti.  Pilh.  vati.  ascendens°et  descendens  liabet  scriptum,  Pater  l.  A.  i. 

20.  Magnum.  Pilh.  magnus.  Ad  septimam  a  fine  ej.  Pilh.  ad  snptimam  fine  ejusd. 

23.  Major  lua  gloria.  Bartli.  ad  Glaudian.  p.  507,     ■      Tertiam  decimam.  a  fine.  Pilh.  To  a  omillit  ilerum. 

2  edii.  Eadem  ratione  et  in  uli.  Pilli.  omillit  el. 

2:j.  Cristi.  Pilh.  Crispi.  A  fine  Acrost.  Pilh.  fine  Acrosl. 

27.  Deum.  Viih.  diutn.  Hoc   idetn  ,habet.lP'\[\i.  Sic  ordinat  :  Identidem  a 

?8.  Catnpis  ul  ca?so.  Pilh.  campi  sub  cwso.                    sept.  teleslichidis  ad]sepiimam  fine  ej.   telestichidis, 

„.  .„       -             9  liocidem  habet  scriplum. 

IN   LEMMA  CARM.NiMbjeCTUM.  A  ^  ^    p^     ^  ^ 

Rubnca.  Pith.  lubrtca.  Telostichis  hoc   habet  'scr.  Pith.  Identidem  terlia 

Ad  septimam  a  fine.  Pith.  omittit  a.  decitna ,  telestichidis  in  terlia  decima  ejusdem  telestichi- 

Per  anfractum   ascendens.  Pith.    per   amfractum      dis\hoc Jiabel  scriptum. 

XXII. 

martiaGestamodisavdaximitataSonoris 
mvsapeReffigiemtvrmarymcarmi1N[atexit 
etnv  n  c  Agmenagitqvinosybl  I  MI  nE  rect  vm 
mvsigeNospativmseptenolimiteDistans 
nvnc  e  adem  versvrelegens  vtcvmq  veme  atv 
mittitInamfractvsnonvnalegecAtervas 
DISSONAcomponi  di  versocarmineGAVDENS 
GrataniMisflexvdocilideperpEtemetrO 
oRtaiterVmfinisociansconfiNiacontRa 
prAeponenSorsisnvllodiscrIminemeTri 
q  v  i  Netiamp  ArtesmediaesvaMvniadoC  tae 
expeDivntveRsisyicibvsnAmfinesEdvno 
qvamvIsambigVoscvrsvsf.TdeviacLavdit 
ostentAnsarte  M  VINCIRIScrvpeaPr  aebet 
sarmatiCas  vsvMstragesSedtotApe  r  acta 
votaprecOrfaVeassvbcer  TocoNdit  a  v  i  sv 
factorvmgNaRvmtamgrandiAdIcereyatem 
iamtotiensAvgvstelicetcaMponacrvore 
hostilipoStRellamadensaRtIssimatoto 
corporafVsasOlosvbmersAsamNerepleto 
victrixMiretvRtvrbasaCiemqvEferocem 
plvrimaconabo  rphotreocarmineg  avdens 
hargeNsismemOrarebonicAelestiAfacta 
intrOitvsetRellaloqvipeRcvlsarVinis 
qviSdevictAiacetgensdvro  MartecaDvca 
teStismagNorvmvicinabononIapraesEns 
sItvoticOmposexcisaqveagmiNacerneNs 
DetivgaCaptivisetdvcarceterA  pra  e  d  a  S 
GRANDIA  v  i  ctor  i  molimvrpraeli  a  PLECTRO 
dicereNecsatisestvotvmsicompLeatore 
'mvsasvOqvaecvnqveparatsvblegEsonare 
scrvpoSisinnexamodisperfectaCamenis 
*vvltreSonaremeisettestisnotaTropaea 
depictIssignaremetriscvmmvneResacro 
mentisDevotaeplacariinfataprOcellas 

Inhoc  carmineper  omnes  versus  tricence  quincv  littero?  sunt :  per  quam  paginam  discurrunt  duo  versus  dc  minio 
scripti,  utrique  quinarv.m  partium  orationis,  quai  sinqulaz  septenas  littcras  habent,  quarum  ultima  manente,  qua- 
luor  inter  se  vices  mulant,  ita  ut  prima  si  velis  sit  quarla,  el  quarta  rursum  prima,  secunda  cum  velis  sit  terlia, 
terlia  cumvelis  sit  secunda,  el  manentc  ultitna,  fiat  reciprocus  mullifariam'versus ,  7ion  solum  ipse  se  mutans, 
sed  cum  alio  versu  eamdetn  varietalis  obtinens  rationem,  ordine  servato  parlium ,  quem  tnulari  velis ,  ut  possis 
quam  i  is  inde  parlem  orationis  per  ordinem  suarum  partium  mutare.  Sunt  aulem  versus  duo  hi , 

Dissona  Musarum  vinciri  slaraine  gaudens, 

Grandia  conabor  Phoeheo  carraina  plectro. 

Jdem  versus  per  anfraclus  varios  sursutn  et  deorsum  discurrit.  ln  hoc  eodem  carmine  quatuor  quadrata  in  an- 
gulis  sunt  senarum  litterarnm,  duo  trigona,  et  duo  orthogona  majora  dimidiata,  et  unum  hexagonum  in  medio,  el 
scalena  per  angulos  quatuor,  omniapari  numero  lilterarum,  et  pari  urdine  crescentia  vel  decrescentia,  id  esl  om- 
nia  similia,  trigona  triqonis,  orthogona  orthogonis,  qundrata  quadralis,  scalena  tcalenis. 

1  Quecunque  porat  sub  legee.  —  *  Trophea. 

Vers  i   Limite.  Pilh.  p.  3oo,  milite.  2-2.  Conabor  Phcebeo.  Pith.  conarer  Phcebceo. 

5.  Versn.  Piih.  verso.  24.  Ruinis.  Pith.  Ruinas. 

i  i.  Vinciri.  Piih.  vincire.  Male.  25.  Duro  Marte.  Piih.  dura  Morte. 

15.  Sarmaticas  usum  slr.  Pitb.  Sarmalicas  tummas  28  Cetera.  Pilh.  ccvtera. 

$(r.  51.  Quoecunque.  Pilh.  quoecunque. 

19.  Artissima.  Pilh.  arcissima.  Ult.  Placari  in  fata  pr.  Pilh.  placarint  fata. 

Patrol.  XIX.  1* 


427  P.  OPTATIANl  PORPHYRII  428 

Ovthogona.  Pitli.  octogona.  tiac.  v.  s. 

Dimidiala.  Pilh.  dimidialu.  Per  ordinem.  Pilh.  pro  ordine. 

-.  Vinciri  stam.  Pitl).  vincire  stam.  Male. 

[  IN  LEMMA_CARMINI   SUBJECTUM.  /rfm  ^^  pgy  ^^  ^^  ^^  e(  rf_  ^ 

Utrique.  Piih.  uterque.  Idem  versus  et  per  varios  amfractus  sursumac  d. 

Sit  terlia,  terlia  cum  velis,  siJ.JPilh.  sittertia  el  ter- 

XXIII. 

AvgvstvmspecIMENMITISCLementiamagnE 

AVsonidvmviCtortvamaximEfortiamusAe 

caStaliaedEfontecanvnttuMvnerasv  Mma 

votOrvmdaPhoebemihinvnc  plEnafavOris 

dameNtemSensvsqvepiosi  nsigNeseRenvs 

imperIvMnatisqvepotensadmarTiAfelix 

perpetVvmsaeclispictosubcarmInefari 
'avdenTeMprecoripseivvamegloR  i  Avatu  m 

d  i  ctYrvmCarmenqvamvisnvnccO  pi  aMvsae 

nonTalispOssitqveminvssvbLegeivVari 

veRsoalivdLimoalivdqvopaGinainomNes 

sIgnatvrmodYlosdiscernaTseminafanDi 

Velleivvatnv  MENL  VXALMAE  tgavdiamvndI 

InstitvvntseQvitvrcvraSinmvsicavotO 
'VirtvtesqvetVasetmoresPanderegestiT 

SanctetvoscrEvitnostraEfidvciamentI 

TedvcenamqvePiogavdensSv  bmvnerenotA 

InivgafestinAtmvsisvbi  FrondeasempeR 

TectacanvntaRtesetnotaEvatibvsvndaE 

IndomitosregEssevpacisLvbricavictoR 

AvtbellosterNensavtmitIsfoederanvtV 

EssetvosfaciSagrosqvee  XerceretvorvM 

AvCTlORALMADEIPERTEPRAEeENTIAMVNDvM 

rEspexitredDensmoxavreaSaecvlarebVs 

osTenditqvEdevsrectoristEmporaivSti 

aetHerionVtvplacidisclemeNtiaivStis 

pertEperQvetvossvntomniamiTiavIctor 

natosReSpopvliflorentadgavdIaMentis 
3caesarIbvsqvetvistotovictoriAinorbe 

sempeRiVrecomesfelixinsaecvLaPollet 
^tantOrvmMeritastatvescaptiVatrOpaea 

vicTorsarMatiaetotiensenaCcipecL  A  R  I 

dvCtorvbiqVetvisvotorvmrEdditafeLix 

dEbitaiamcoNposgavdettvAromvlepvbEs 

RectorritesvVSNOBISPERSaecvlafloreT 

In  lioc  carmine  tricence  quince  litlercc  per  omnes  partes  sunt ,  in  qua  a  prinia  liltera  priini  versus  rubrica  descen- 
dens  usque  ad  quadraturam  mediam,  et  de  quadratura  per  obliquum  ad  ullimam  primi  tersus  ascendens  ,  facit 
versum, 

Ausonium  columen,  lux  nlma,  etgloria  Romse. 

Rursum  ab  acroslichidis  tertia  dccima  littera,  qucv  esl  v,  per  obliquum  ascendens  usque  ad  primum  versum 
propemedietalem,  et  inde  per  obliquum  descendens  ad  telosiicltidis  tertiam  decimam  lilteram,  quai  est  i ,  facil 
versum, 

Yirtulum  specimen,  mitis  clemeniia  mundi, 

Novissimce  autem  partes  oralionum  his  duobus  versibus  alternis  ulraque  utrique  versni  serviunt.  Deindeper 
acroslichidem  a  quarta  decima  lillera  novem  littera'  nd  directum  descendentes,  el  contra  se  pari  ordine  propc  in 
medio  carmine  alias  novem,  et  ilem  ulira  medium  carmen  pari  ordine  alioe  novem,  el  item  in  telostichide  alice  no- 
vem,  faciunt  versum, 

Justitiaique  parens,  spes  feli.v,  oiia  rerum. 

Rursus  a  vicesima  terlia  litlera  acrostichidis,  per  obliquum  ad  ultimum  versum  descendens  ,  el  inde  paululum 
direcla,  et  ascendens  per  obliquvm  ad  xxm  telostichidis,  facit  versum, 
jEtherium  munus  nobis  pcr  soecula  missum, 

Liltem  ab  ultima  l  tlrra  acroslichidis,  a  prima  novissimi  versus  per  obliquum  ascendentes  ad  mediam  quadra- 
turam,  el  paululum  direcloz,  el  per  obliquum  descevdentes ,  usque  ad  ultimam  novissimi  versus  litteram,  faciunl 
versum, 

Reclorisque  Dei  per  te  praesenlia  pollet. 

In  isto  carmine  sunl  hexagona  pari  numero  quatuor,  trigona  isopleura  numero  litlerarum  octo,  quadratum  me~ 
dium,  omni  parte  pari  numero  litlcrarum,  unum. 

1  Ispe  juva.  —  s  Virtutes  ove  tuas.  —  '  Csesarnbus.  —  *  Trophea. 
Vers.  -I.^Victor.  Pilh.  p.  r>o7,  ductor.  7.  Picto  sub  carmine.  Pith.  piclor  tu  Can/nine. 


4-29 


PANEGYRICUS  CONSTANTlNO  ALGUSTO  DICTUS. 


8.  Valutn.  Piih    valem. 

9.  Copia  Musce.  Pith.  cozla  Wusce. 

11.  Verso  aliud  limo  a.  q.p.  i.  omnes.  Pitli.  Yersu 
aliuo  limo  aliud  quo  paqiua  in  omnis. 

12.  Seminu  fandi.  Piib.  snnila  fandi. 

13.  Juvat  numen.  Piih.  jubet  num. 
21.  focdera  nutu.  Piih.  foedere  nutu. 
25.  £e«s.  Pilh.  Deos. 

Ibid.  Justi.  Piih.  jus/a. 

28.  Mentis.  Pilh.  mentes. 

Penult.  Conpos.  Recte.  Pith.  male  compos. 

IN   LEMMA   CARMIM    SlBJECTUM. 

In  qua  a  prima  Uttera  pr.  v.  rubrica  descendens. 
Pilh.  in  quaprima  liltera  primi  v.  per  obliquum  lu- 
brica  descend. 

XXIV. 


430 

Ad  primum  versum  prope  medietatem.  Pilli.  ad 
primi  v.  rsus  prope  medietatem. 

Teloslicludis.  Pitli.  leleslicludis. 

Al  ernisutraque  ulrique.  Vtraque  ahest  a  Pith. 

Pagina  aliw  noyem.  Posl  baeC  insernnlur  in  Pith. 
cl  itcm  ultra  inedinm  piiqinam  pari  ordine  alice  novem, 
et  itetn  in  telestichide  alioe  novem  fac.  vers. 

Ad  xxui  teloslichidis  f.  v.  Pilh.  a  vicesima  tertia 
telestichidis  littera  faciunt  versum. 

Lilterw  ab  ultinia  liltera  Acroslicltidis.  Pilh.  hem 
ab  ultima  liltera  acrostichidis. 

Aseendentes.  Pith.  ascendent. 

Directa>.  Piih.  directa. 

Desccudentes.  Pilh.  desceudens. 

In  ista  pacjina.  Pith.  In  hac  pagina. 

XXV. 


POSTMARTIOSLABORES 
ETCAE  SARVMPER!  N  N  E  S 
VIRTVTIRVSPERORBEM 
TOTLAVREASVIRENTES> 

1  E  T  P  R I NC I  P 1 STROPAEA  £ 
FELICIRVST  RlVMPHTSs 
AVGVSTAR1TES\ECL1S  = 

2  K  X  S  V  LT  ATOMNTSAET  AS  ^ 
VRBESQVEFL'  Rl  GB.ATO  5 
ETFBONDIBVSDECORIS  £ 
TOIISVIRENT  PLATEIS» 
11  A  CORDOVESTECLARVS^ 
CVMPVRPVRISIIONORVM  < 
FAVSIOPRECANTVRORE  '" 
F  E  R  V  N  T  QVEDONALAETT  a 
I A  M  A  L  M  ACVLMENORBIS  r 
D  ATMVN  ERAETCORONAS 
AVROFERENSCORVSCASc 
VICT0R1ASTR1VMPH1S  = 
VOTAQVEIAMTHEATRIS" 
RE  DDV  NTVR  ETCHOR  EIS 

3  M  E  S  0  R  SI N  l Q  V  A TANTI S  % 
SOLLENNIBVSREMOTVM* 
VIXHAECSONARESIVIT 
TOTVOTAFONTEPIIOEBI 
V  E  R  S  V  QVECOMP 1 ASOLO 

II  i  vcrsus  habenl  numerumlam- 
bicum  dimctrum  catulecltcum  , 
omnes  lilterarum  dccemocto- 
rum. 


OSIDIVISOMETIBILIMITECLIO 

VNALEGESVIVNOMANANTIAFONTE 

AONIOVERSVSIIEROIIVREMaNENTE 

AVSVRODONETMETRIFELICIATEXTA 

AVGERILOXGOPATIENSEXORDIAFINE 

EXIGVOCVRSVPARVOCRESCENTIAMOTV 

VLTIMAPOSTREMODONECFASTIGIATOTA 

ASC  I  NSVIVG  IC  V  M  V  L  A  TOLIMH  ECLAVDAT 

VNOBISSPATIOVERSVSELEMENTAPRIORIS 

D I N  V  M  E R A N SC 0 G  I .  NSAEQVA  RILEGERETi  NTA 

PARVANIMISLONGlSETVISVDlSSONAaVLTVM 

TEMPORESVRPARILIMETRIRATIONIRVSISDEM 

D I M 1  DI V  .\l  N  VME ROM  V S  ISTaMENAEQVIPaRANTEM 

IIAECERlTINVARIOSSPECIiSAPTISSIMAC.ANTVS 

PERQVEMODOSGRADIBVSSVRGETFEr.VNDACANORIS 

AE R  EC  A  VO ETT  E R  ETIGA LAMISCRESCENT IBVSA  VCTA 

QVISRKNESVPPOSITISQVADRATISORDINEPLECIRIS 

aRTTFICISMANVSINNVMEROSCLAVD1TQ\EAPERITOVE 

SPIRAMENTAPROBANSPLACIDISBENECONSONARITHMIS 

SVRQVIBVSVNDALAIENSPROPERANTIRVSLNCITAVENTIS 

QVOSVlCIBVSCREBRISIVVENVMLABORIIAVDSIBIi  ISCORS 

HINCATQVEillNCANIMATQVEAGITANSAVGKTQVERiLVCTVNS 
COUPOsrrVMADNVMEROSPROPRIVMQVKADCARMLWPIUI  STAT 
QVODQVEQVEATMINIMVMADMOTVMINTRKMEEACTAFREQVI  NTLA 
PLECTRAADAIERTASEQVTAVrPLACIDOSBENECLAVDLRhCANTVS 
IAMQVEMETROETRITHMISIRAESTRINGEREQVTDQVIDVBIQVELST 

ln  hoc  carminc  organi  spcciesest  xxvi  versibus  depicta,  inqua  superior  pars 
omnis  heroico  melro  scnptaest,  cujus  primus  versus  xxv  litterarum  est,  el  inde 
singuli  per  ordinem,  incremenlis  singularuwt  litterarum,  ad  quinquuginta  usque 
perveniunl,  cujus  numeri  esi  ultimus  versus  ,  qui  primum  versum  numcro  du- 
plicat  litterarum,  cum  sit  pari  melro.  Deindc  per  medium  diversa  rubrica 
scriplus  est  versus, 

Augusto  victore  juvat  rata  reddere  vola. 
Quce  quasi  regulam  organi  designant. 


1  Trophea.  —  s  Exultat. — s  Tactis. 

IX    CARMEN    XXIV. 

Vers.  7.  Augusla  rile  saclis.  omiitil  hic  Pilh.  el 
ultimo  loco  ponit. 

12.  Hac  ordo  veste  clarus.  Pilh.  Hinc  ordo  veste 
claru. 

16.  Tam  Alma  culmcn  Orbis.  Pilh.  Jam  Romacul. 
Orbis. 

22.  Iniqua  tantis.  Piih.  iniqua  lailis. 

23.  Sollennibtts.  Pitli.  sotlcmnibus. 

1N   LEMMA   CARMINI    XXIV   SLBJECTUM. 

Hi  versus  hubent,  ctc.  Oinillil  ista  Pithceus  hic,  et 
ponit  p.  374,  sed  aliler  ad  finem  Carminis  23,  vide 
mox. 

IN   CARME.N    XXV. 

Vers.  8.  Ascensu  j.  c.  I.  claudut.  Pilh.  Ibid.  Ascen- 
sus  j.  c.  I.  cludut. 

12.  lsdem.  Pilh.  iisdcm. 

13.  Canoris.  Pith.  sonoris. 


17.  Supposilis.  Pilh.  subpositis. 

19.  Pl.tcidis.  Pilh.  placitis. 

22.  Animatqiie  agitans.  Piih.  animaique  agitant. 

21.  Frequenlia.  Piih.  frequenter. 

Ult.  Quidquid.  Pilh,  quicquid. 

1N    LEMMA   CARMINI   XXV   SUBJECTUM. 

Quiprimuin  rcrsnm  numero  duplicat  litterarum  cum 
sil  jrari  meiro.  Pith.,  qui  duplical  nuiiwrum  litierarum 
primi  tersus,  cum  primus  versus  sit  pari  metro. 

Qtta;quasi  r.  o.designant.  Pith. Quia.r.  o.  designai. 

Mox  addh  Pithoeana  Ediiio,  quie  Velserus  subje* 
cerai  2i.  G  rmini  : 

Incedunt  versus  '  qui  '  lonquo  cum  labore  positi 
sunt,  et  Itabent  metrum  lambicum  diamelrum  catale- 
ciicum  :  omnes  litlerarum  octonutn  denum. 

Ad  ba?c  duo  Carmina  ndhibe  Buchnerum  :id  hym- 
num  Venantii  Fortunati  de  Resurr.  Cbrisii  |>;i».";>7 
et  Barthium  ad  Claudian.  2,  eilit.  p.  17i>. 


45J 


P.  OPT.  PORPIIYRII  PANEGYRICUS  CONST.  AUG.  DICTUS. 


452 


XXVI. 

ARDUA  COMPONUNT  FELICES  CARMINA  MUS^E  , 
DISSONA  CONNECTUNT  DIVERSIS  VINCULA  METRIS  ,' 
SCRUPEA  PANGENTES  TORQUENTES  PECTORA  VATES  , 
UNDIQUE  CONFUSIS  CONSTABUNT  SINGULA  VERBIS. 

Hi  quatuor  versus  omnes  pari  ratione  conscripli  sunt  ita  ut  manenle  vttima  parte  orationis  ,  cceteras  parlcs 
omnes  versuum  ordinibus  tantum  invicem  mulatis,  vel  ad  directum  ,  vel  ad  reciprocum  modum  variare  possis  , 
ita  dumtaxat,  ul  primm  partes  cum  primis  vel  quarlis  vices  mutent,  secundce  cum  secundis  vel  terliis,  et  possis  si 
velis,  milla  parte  orationis    addita ,   ex  his   iv   versibus  lxxii  facere ,   ita   ut  nullus   sui  similis*sit. 


Ardua  componunt  felices  carmina  Musae  , 
Dissona  coiineciunt  diversis  vincula  metris, 
Scrupea  pangentes  torquentes  pectora  vates , 
Undique  confusis  consiabunt  singula  verbis. 

Carmina  felices  componnnt  ardua  Musx  , 
Vincula  diversis  connectunt  dissona  melris, 
Pectora  torquentes  pangentes  scrupea  vaies  , 
Singula  constabunt  confusis  undique  verbis. 

Ardua  constabunt  torquentescarmina  Musae , 
Dissona  cnmponunt  conneclunt  vincula  nielris  , 
Scrupea  confusis  diversis  peciora  vates, 
Undique  felices  pangentes  singula  verbis. 

Carmina  torquentes  constabunt  ardua  Musa?, 
Vincula  connectunt  componunt  dissona  nielris  , 
Pectora  diversis  eonfusis  scrupea  vates  , 
Singnla  pangentes  lelices  undique  veibis. 

Undique  connectunt  conslabunt  singula  Musis  , 
Scrupea  torquenies  componnnt  pectora  metris, 
Dissona  confusis  felices  vincula  vates  , 
Ardua  pangentes  diversis  carmina  verbis. 

Singula  constabunt  cooneclunt  undique  Musse  , 
Peciora  componunl  torquentes  sciupea  inetris, 
Vincnla  felices  confusis  dissona  vates  , 
Carmina  diversis  pangentes  ardua  verbis. 

Carmina  diversis  felices  ardua  Musx  , 
Vincula  pangentes  conneclunt  dissona  metris  , 
Pectora  torquentes  componunl  scrupea  vates , 
Singula  confusis  constabunt  undique  verbis. 

Ardua  felices  diversis  carmina  Musoe, 
Dissona  connectunt  pangentes  vincula  melris  , 
Scrupea  componunt  torquentes  peclora  vates  , 
Undique  constabunt  confusis  singnla  verbis. 

Singula  confusis  pangenles  undique  Musaj, 
Peciora  diversis  felices  ardua  melris  , 
Vincula  connectunt  constabunt  scrupea  vates  , 
Carmina  componunl  torquenles  dissona  verbis. 

Vers.  5.  Panqentes.  Pith.  p.  372,  pangentis. 
Ibid.  Vates.  Pith.  Valis. 

IN   LEMHA   SUPERIUS. 

Omnes  versuum  ordinibus  tant.  Pith.   omnium  ver- 


Undique  pangcntes  confusis  singula  Musis, 
Ardua  folices  diversis  pectora  metris  , 
Scrupea  constabunt  connecliint  vincula  vales  , 
Dissona  lorquentes  componunt  carmina  verbis. 

Dissona   lorquenles  consiabunt  vincula  Musa?, 
Undique  conneciuni  componiintsingula  metris, 
Ardua  diversis  confusis  carmina  vates  , 
Scrupea  paugentes  lelices  pectora  verbis. 

Pectora  connectunt  pangentes  scrupea  Musm  , 
Carmina  confusis  diversis  ardua  metris , 
Singula  felices  componuni  undique  vates  , 
Vincula  consiabunt  torquentes  ardua  verbis. 

Scrupea  felices  diversis  peclora  Musae  , 
Ardu  i  connectunt  pangentes  carmina  metris, 
Undique  componunilorquentes  singulavates  , 
Dissona  constabunt  confusis  vincula  verbis, 

Vincula  confusis  tonstabunl  dissona  Musae  , 
Singula  torquentes  compDiiunt  undique  inetris, 
Carmina  pangentes  connectunl  ardua  vates  , 
Pectora  diversis  felices  scrupea  verbis. 

Vincula  componunt  conneclunt  dissona  Musas , 
Singula  constabunl  torquenles  undique  melris  , 
Carmina  felices  confusis  ardua  vates  , 
Pectora  pangentes  diversis  scrupea  verbis. 

Scrupea  diversis  pangentes  peclora  Musa?, 
Ardua  confusis  felices  carniina  nielris  , 
Undique  torquentes  constabunt  singula  vales  , 
Dissona  coniiectunt  componunt  vincula  verbis. 

Pectora  pnngentes  confusis  scrupea  Musae  , 
Carmina  felices  diversis  ardua  melris, 
Singula  constahunt  connectunt  undique  vales  , 
Vincula  torquentes  componunt  dissona  verbis. 

Dissona  componunl  lorquentes  vincula  Musa^, 
Undique  conneclunt  constabunt  singula  meiris, 
Ardua  diversis  felices  carmina  vates  , 
Scrupea  confusis  pangentes  peciora  verbis. 

suum  ordines  t. 

lxxii  facere.  Pith.  octaginta  quattuor  facerc. 

Ardua  componunt.  Absunl  hsec  omnia  a  Pithoeana 
cditione. 


m  COELIUS  SEDULIUS.  —  EPISTOLA  DEDICATORIA.  434 

i r ~  — — —  i  BB 

ANNO   DOMINl   CCCXCII. 

COELIUS  SEDULIUS. 

(Edit.  ab  Arevulo  Romte  1794  recusa.) 


(&pi$tol&  JriMcatorm* 


Eminentissimo  et  reverendissimo  principi  et  D.  D.  Francisco  Antonio  de  Lorenzana  et  Butron  S.  R.  E.  pres- 

bytero  cardinali,  archiepiscopo  Toletano,  Hispaniarum  primati,  cancellario  majori  Caslellw,  prceclari  regii  or- 

dinis  Hispanici  Caroli  III,  magna  cruce  insignilo,  etc,  Faustinus  Arevalus. 

Etsi  oplime  inlelligo,  eminentissime  princeps,  eum  te  esse,  qui  studiorum  meorum,  quidquid  sunt,  qualiacum- 
que  sunt,  rationem  a  me  prope  jure  tuo  repetere  possis,  meaque  omnia  tibi  deberi,  tamen,  libere  ut  loquar,  vix 
nunc  quidem  inducerem  animum,  utadte,  ista  dignilate  virum,  tot  curis,  tot  muneribus  districtum,  allerum  hoc 
laborum  meorum  in  Christianos  poetas  specimen  mitterem,  nisi  ita  crebris,  ac  magnis  a  le,  lucubrationum  hnjus- 
cemodi  mearum  nomine,  cumulatus  beneficiis  essem,  ut  facile  credam,  te  Sedulium  meum,  quem  reverenli  et 
submisso  animo  nunc  offero,  benigno  et  piacido  vultu  suscepturum. 

Atque,  ut  alia  hoc  loco  pro2leream,unum  modo  commemorare  mihi  liceat  :  quod  tamen  non  ad  ullam  doclrince, 
aut  ingenii  mei  commendationem  dictum  videri  velim,  quw  quam  sint  exigua,  sentio;  sed  ad  tuo3  unius  singularis, 
atque  incredibilis  adversus  Cliristianw  litteraturce  cullores  propensionis,  et  beneficenlia?  prcvdicaiionem.  Comme- 
morare,  inquam,  hoc  unum  mihi  liceat,  voluisse  te,  inter  imagines  virorum  doctrina  illustrium,  quod  in  publica 
istarum  tuarum  cedium  archiepiscoputium  bibliollieca  visuntur,  meam  quoque  imaginem ,  a  pictore  in  priinis 
claro  Bonaventura  Salesa  ad  vivum  expressam,  collocari. 

0  rem  praclaram,  ad  quam  numquam,  vere  ut  loquar,  ne.  somnians  quidem  aspirassem !  0  eximiam  tuam,  ut 
dixi,  adversus  Chrisliano?  litteraturce  studiosos  propensionem,  et  benevolenliam !  En  igitur,  clementissime  prin- 
ceps,  novum  hunc  meum  conatum  in  ea  studia,  qua?  tantopere  amas,  colis,  promoves. 

Quamvis  aulem,  ul  Juvenco  imilatorem,  ac  discipulum  suum  in  sacrosanctis  Evangeliis  carmine  explanandis 
adjungam,  Sedulium  nunc  polius  edam,  quam  unuin  aliquem  ex  antiquis  Hispanis  Patribus,  tamen  non  ita  a 
priori  illo  meo  instituto  recessi,  ut  concilii  Romani,  quod,  Damaso  pontifice,  habitum  fuit  de  Scriplurarum  di- 
vinarum  canone  constituendo,  ex  Vaticanis  monumenlis  inter  appendices  illustrandi  occasionem  oblalam  libenti 
animo  non  arripuerim. 

Neque  majora  in  Ecclesia?  Hispamc  decus,  si  vilam  Deus,  ct  vires  suppeditet,  aggredi  desistam,  luo  waxime 
provocatus  exemplo,  qui  innumerabilibus  curis  amplissimw  (ua?  diceceseos,  aliisque  negoliis,  qua?  peculiari  ratione 
ab  oplimo  el  prudenlissimo  rege  Carolo  1  V  tibi  commissa  singulari  sapientia  exples,  studia  etiam  sacra,  et  la- 
bores  addis  paUestra'  litterarice,  in  qua  immortalem  nominis  gloriam  et  mullis  jamdiu  prwclaris  operibus  edilis 
comparasti,  et  mtper  lerlio  vulumine  Patrum  Toletanorum  in  publicam  lucem,  et  ulilitatem  emisso  mirum  in  mo- 
dum  auxisti. 

Enimvero  neque  immensa  ista  tua  in  sublevandis  hominum  a^rumnis  munificentia,  neque  novis  ingentibus 
sumptibus,  el  subsidiis  ad  promovendum  pro  palria,  et  religione  susceptum  bellum  subministratis,  deterrilus  es, 
quominus  liac  eliam  in  parte  publica?  ulilitati  prospicres.  Quippe  persuasissimum  libi  esf,  ut  ad  impios  homines 
debellandos,  qui  arma  conlra  jura  omnia  divina,  et  humana  sumpserunt,  necessaria  sunl  arma,  ita  ad  impielatis 
semina  penitus  evellenda,  qua'  ubique  lerrarum,  non  dico,  jucta  sunt,  sed  insolenter  luxuriant,  evangeliiw  legis 
documenta,  exore  potissimum  veterum  magistrorum  exposita,  passim  esse  non  solum  offerenda,  sed  etiam  incul- 
canda. 

Prudentissime  vero  a  te  factum  est,  quod  antiquioribus  aiiis  Tolelanis  Patribus  Rodericum  Ximenium,  sa?- 
culi  xmscriptorem,  conjunxeris  :  cujus  viri,  sanclilate  vita?  a>que  ac  doctrina  insignis,  inter  ccsleras  virtutes  reli- 
giosum  erga  sedem  apostolicam  Romanam  obsequium  licet  ailmirari  :  quod  tibi  exemplum  imitandum  quodam- 
modo  propositum  fuisie,  ex  iis  litteris  colligo,  quas  luce  pariler  erga  eamdem  primam  sedem  Petri  vcneralionis 
testes,  et  obsides  ad  SS.  D.  iV.  Pium  VI  Pont.  Max.  millendas  curasti. 

Quos  igitur  mihi  animos  addes,  cmineniissime  princeps,  si  me.  ac  meas  commentatiunculas  tueri  pergas !  Ne- 
que  te  pluribus  distinebo  :  sed  verbis  tantum  Sedulii  cx  epistoia  dtdicaloria  operis  Paschalis  ad  Macedonium  re- 
petitis,  deprccabor  :  Fave  primum,  ui  alii  faveant,  et  omniiini  meiHibus  senientia  se  probaue  jugiter  auclori- 
latis  infiinUai. 


435 


COELIUS  SEDLLIUS. 


4?i6 


PROLEGOMENA  IN  GOELIUM  SEDULIUM. 


CAPUT  I. 

Ccelii  Sedulii  viia,  el  gesta. 
1  i .  Inlucnii  milii  in  varias  rerum  hiimanarum  vi- 
cissitudines,  ac  diu  multunique  consideranli  cala- 
miiosa,  in  quae  nunc  incidimus,  lempora,  ad  coer- 
cendos  improborum  hominum  cunaius  utile  in  pri- 
m:s  visum  cst  veierum  Pairum  scripta  per  omues 
ubique  partes,  quoad  ejus  fieri  possii ,  propagare, 
corumque  leclioneni  frequenliorem  reddere.  Gra- 
viter  Cellai  ius,  quamvis  hcterodoxus  iiomo,  ad  suam 
Sediilii  edilionem  in  liunc  fere  niodiim  praloqueba- 
lur  :  Inea  sanctcmpora  incidimus,  quibus  ima  summis, 
sacra  profanis  commiscenlur,  aut  liaic  illis  anteferun- 
tur.  De  augustissimis  enim  mysleriis  quam  mulli  sunt, 
qui  si  non  negent,  frigide  tamen  sentiunt,  quasi  vliosce 


^  nexac  sunt,  quam  numeri  qui  in  ludo  ,  Lotto  quem 
dicunl,  ex  urna  temere  exlrahunlur.  Est  lamen 
aliud  aliquid  quod  CHrruptis  hominum  mentibus  in 
impiis  islis  scriptoribus  placeat :  temeraria  dicacitas 
ssepe  insulsa,  sed  qua?  depravatis  aniniisalte  insidet, 
quod  aul  conira  bonos  mores,  aui  contra  legitimam 
potesiatem  ,  aul  contra  ipsam  Diviniiatem  verba 
aeuleata  proferantur.  Quantum  inde  mali  conse- 
qualur,  quid  attinet  explicare?  Non  immerito  viri 
pii  queruntur,  quod,  sicul  lingua  Lalina  dici  solet 
lingua  doctoruiu,  ila  lingua  Callica,  qua  lot  scelerati 
libri  prodierunt,  lingua  facta  sit  impiorum.  Addunt 
alii,  quod  de  romanis  sui  temporis  ac  Syris  venali- 
bus  M.  Cicero  sonex  dicebat  (De  Oratore,  l.  11 ),  3 
uno  verbo  vel  adverbio  leviter  mutalo,  rcpcti  nunc 


quwstiones  sint,  el  minorem  fructum  ad  mores  et  offi-  B  Pnsse  '•   Noslros  homines  similes  esse  Syrorum  vena- 

cium  Iwmiuis  conferant !  quoe  perniciosa  opinio  cum  ex 

causis  atiis,  lum  maxime  ex  neglecla  notitia  priorum 

Ecclesia;  temporum  suborla   esl.   Quam   illustrior  ar- 

denliorquc  fides  mnjnrum  eral!  Quam  dirine  distincte- 

qne  Seunlius  tam  Sabellium  quum  Arium  sub   ftnem 

primi  libri  ex   ore   Salcatoris  repressit ,  confixil,  pes- 

sumdedit  !  Quid,  si  Ccllarius  ad  noslra   pervcni  set 

lempora,  quibus  miilii  non  jam  per  occultos  cuni- 

culos,  sed  2  apeite  non  mimis  quam  impudenter 

religioneiii   ac  cultuiii    Dei   onineni    evertere    co- 

iiaiilur  ? 

2.  Sed  ad  negleciain  notiliam  priorum  Ecclesiae 
tempoi  iiiu  quod  altinel ,  perspicuum  est  ,  impios 
qno-il:mi  liomincs  iuliil  anliquius  baljiiissc  quam  ul 


liiun  ;  ul  quiscue  optime  Graicc  sciret,  ita  esse  nequis- 

simum. 

i.  Huic  malo  maxima  ex  parte  occurri    potest,  si 

mordicus  retinealur  et  accuraic  explicelur  doctrina 

cum  aliorum  Pairum,  lum  poet.»rum  cliristianorum, 

quos  quasi  alia  quadam  lingua  loculos  mullinonau- 

dent  altingere,    nisi   explanatio  aliqua   adliibealur. 

Igitur  Prudeniio,  Draconlio ,   et  Juveneo  Sedulium 

nuncadjungimus.  Ac  recle  quidcni  Jnvenco,  proxime 

a  nobis  cdilo,  conies  nunc  addilur  Sedulius  :  de  qui- 

bus  in  liltilis  liililinili.-ca;  Isidori  sic  legimus  : 

Ainbo  pares  lingua  ,  florentes  versibus  ambo: 
Fonte  evangelico  pocula  larga  terunt. 

De  Sedulio  ergo  more  inslitiiloque  nostro  ea  prius 


probaiis  quibusvis  scriploribus,  atque  adco  linguae  G  disseremus,  qu;ead  ejus  vitam  ct  scripta  polissimnm 


ipsi  Lalinoe  belluin  indicerent.  lla  enim  lieri  posse 
sper.ib;nit,  cum  ut  sua  ipsorum  eloquentia,  longis- 
sime  s;me  a  mascula  veterum  eloquentia  distans, 
magis  probarelur,  luni  ut  sni  errores  difficilius  pos- 
seut  refelli.  Simile  quiddam  est,  quod  de  Scneca 
Pnilo-opho  narral  Quinlilianus,  libr.  x  ,  cap.  1  : 
Tumaukm  solus  hic  fere  in  manibus  adoletcenlium 
fuit.  Quem  non  equidem  omnino  conabar  excutere,  sed 
potioribus  prieferri  non  sinebam,  quos  ille  non  desli- 
leral  im  essere,  cum  diversi  sibi  conscius  generis  pla- 
cere  se  in  dicendo  posse  iis,  quibus  illi  placerent,  diffi- 
deret. 

o.  Profeito  nonnulli  sanctissima)  rcligionis  oeque 
ac  linguae  Latinae  hostes  jam  obtinuerunt,  ut  mulli 


cognoscenda  perlinere  maxime  videbuntnr. 

5.  Codex  Vaticanus  Palatinus,  nuni.  242,  quem  in 
Prolegom.  ad  Prudeniium  nuni.  79 ,  et  in  nota 
descripsi,  ut  aliorum  poetarum,  sic  etiam  Sedulii 
vitam  breviter  exponit  :  Laicus  fuit  gentilis  ,  sed  in 
Ilalia  Philosophiam  didicit ;  dein  ad  Oominum  con- 
versus,  et  a  Macedonio  presbylero  baptizutus,  in  Ar- 
cadiam  venit,  ubi  hunc  libritm  composuit.  Videtur 
hyec  esse  praefatio  alicujus  ad  carmen  pascbale  Se- 
dulii,  quod  ab  boc  codice  abesl.  lluc  tamen,  quae 
sic  narraia  in  boc  codice  saeculi  circiter  xn  exstant, 
solum  ea  parte  aduiitti  possunt,  qua  vetustioribus 
monumentis  confirmentur.  Ad  alios  igilur  codices 
deveniamus. 


morlalium,  antiquitatis  studio  neglecto,  lucatnm  di-  D      0.  Codex  Valicanus  reginae  Sueciae,  quem  Iiey.  1 


cendi  genus  unice  ameut,  commissiona  scilicet  me- 
ras,  ct  arcuum  sine  calce,  qtiod  non  ineple  Cicsar  Ca- 
jigula  de  scriptis  Senecae  dicebal  (Apud  Suelonium, 
cap.  .*i3),  in  qun  orationis  genere  concisae  et  saepe 
oliscuneiustar  oracnlorum  periodi  de  rebus  alioquin 
viilgalibSiiuis  ila  congeninuir,  nt  eas  conimiscere  et 
inler  se  coinmutare  queas,  quin  ulla  senlentiarum 
connexio  depereat  :  neque  enim  magis  inter  se  con- 


appellare  volui,  post  epigramma  Asterii  de  Sedulio, 
el  qux>dam  alia  verba  de  prologo  meirico  Sedulii, 
num.  00  proferenda,  sic  pergit  :  Hieronymus  in  ca- 
tulogo  scriptorum  dicil :  Sedulius  rersificns ,  primo 
laicus,  in  ltalia  phitosophiam  didicit,  postea  cum 
aliis  metrum  heroicum  Macedonio  consitlante  (corrigo 
consulente)  docuit  in  Achaia  :  libros  suos  scripsit  lem- 
pore  Valentiniani  et  Theodosii.  Mabillonius  Analect. 


43: 


PROLEGOMENA. 


438 


veler.  lora.  I,  pag.  365.  similem  notaiionem  profert  A  qua,  deficiente  membrana  hoc  loco  disrupta,  in  cujus 


ex  mss.  codioe  Corbeiensis  biblioiheco  :  4  Hiero- 
nymus  in  catalogo  :  Scdutius,  etc.  Pro  metrum  est 
metrorum,  et  Mabillonius  supplet  melrorum  (generi- 
bus)  heroicum,  elc.  Poslea  scripsit  in  lempore.  Error 
illico  deprehendilur  in  Hieronymi  nomine  :  nam  Se- 
dulii  llieronymus  in  suo  scriptorum  catalogo  non 
meminit,  neque  meminisse  potuit,  quippe  qui  eum 
longeajtaie  prxcesserit. 

7.  Librarius  igitur,  eju»  notaiionis  auctor,  aut 
exscriptor,  pro  Gcnnadio  Hieronymum  posuit  :  qure 
hallucinatio  apud  alios  eiiam  observaiur,  inde  ,  ut 
pulo,  exorta,  quod  Gennadius  catalogum  scriptorum 
S.  Ilieronymi  continuaverit,  et  uterque  catalogtis  in 
uniim  volumen  ssepe  compactus  fuerit.   Gennadium 


tergo  legitur,  Iucipit  glossa  de  prosa  Sedutii;  et  pau- 
cae  lineae  glossarum  subjiciuntur.  Georgius,  in  not. 
ad.  Baronium  ,  anno  494  ,  refert  verba  hujuscemet 
codicis  ,  quem  inter  Ottobonianos  notat,  num.  333, 
olim  in  bibliotheca  reginre  Suecorum  num.  1396  : 
interpungit  autem,  et  legit,  docuit.  In  Achaia  libros 
suosscripsit  in  tempore  imperatorum  minoris  Theodosii 
fiiii  Arcadii,  et  Yalentiniani.  Cons'antii  pax.  Sed  in 
codice  ita  scriplum  est  ,  ut  ego  descrip>t  :  de  quo 
iterum.  Scribitur  autem  Archadii  et,  mendose,  Yale- 
tiani ,  vel  Yalentiani ,  pro  Yalcntiniani.  Mabillonius 
loc.  cit.  Analeet.  .  e\  vetusto  exemplari  nionnsterii 
Lirensis.  verba  eadem  qure  sunt  in  Olt.  1  desoribit: 
lncipit  nrs,  etc.  sed  exhibet  consulante  pro  consu- 


ipsum  Tolelanum  antisiitem  sibi  tinxitNotkerus  Bal-  B  tente,  ei  onvtlii  in  post  Uriprii ,  et  verbum  postre- 
bulus,  quod,  ut  conjicere  libet,  Ildefonsum  Toleta-      mtim  pax. 


num  antistilem,  in  aliquo  Gennadii  codice  conlinoa- 
torem  istiusmodi  catalogi  scriplorum  illustrium  re- 

perisset.  Verba  Notkerii  sunt,  cap.  7,  de  interpr. 
S.  Scripturre  :  Si  tamen  antiquos  auctores  nosse  vo- 
lueris,  legetibrum  beati  H>eronymi  de  iUustribus  ririt 
a  S.  Petro  usque  ad  seipsum,  et  Gennadii  Toteiani 
episcopi  ab  Ambrosio  usque  ad  eumdem  Cennudium. 
Idem  fere  repetit  cap.  11. 

8.  Refert  Sirmondus,  ad  Ennodium  lib.  i.  epist. 
v2i.  ex  integris  Gennadii  exemplaiibus  se  didicisse, 
Sedulium  diem  suum  obiisse,  Theodosio  juniore,  cui 
opus  dicavit,  et  Valentiniano  regnantibus.  Verba 
Gennadii  ex  iniegris  exemplaribus  Sirmondus  non 
profert :  sed,  ul  arbiiror,  apud  Gennadium  inexem-  C 
plaribus  integris  legii,  obiisse  Sedulium,  Tlieodosio 
juniore  et  Valentiniano  regnaniibtis  :  quud  autem 
Sedulius  Theodosio  juniori  opus  suum  dicaveiit,  id 
ex  prreconcepla  sua  opinione  adjicere  videtur  Sir- 
mondus  ;  qua  de  re  alius  postea  erit  disserendi  lo- 
cus.  In  vulgatis  Gennadii  librisnihil  legimus  de  Se- 
dulio,  neque  videtur  quidquam  apud  eumdem  Gen- 
nadium  reperisse  Isidorus,  qui  in  libro  de  Scrip. 
eccles.  Sedulium  recenset,  et eos  t  mium  recensere  so- 
lei,  qui  a  Gennadio  prrelermissi  sunt.  Forlasse  jam 
inin  impeifecta  plura  erant  exemplaiia  Gennadii  : 
sed  optandum  maxime  fuisset,  ui  Sirmondus  inie- 
grum  Gennadii  exemplar  nobis  non  invidissei.  Alii 
exemplaria  Gennadii,  qu«  perfecta  dicuntur,  inier- 
polata  potius  esse  putant. 

5  9.  Ex  Geunadio,  sive  alius  sit  auclor  ,  coni- 
gendus  est  codex  Palatinus,  qucm  num.  3  excitavi, 
in  quo  asseritur  ,  Sedulium  in  Arcatiiam  venisse. 
Legi  enim  debet  in  Achaiam  venit  ;  quamvis  enim 
Arcadia  pars  sit  Achaia',  tamen  Achaiic  noiuon  pra&- 
ferendum  est.  Consentit  codex  Oitobonianus,  num. 
55,  quem  0//.  1  nomim>,  qui  post  elegiam  Sedulii , 
Cantemus ,  sio  referl  :  Incipi!  ars  Sedutii  poela?,  qui 
primo  laicus  in  halia  philosophiam  didicit,  poslea  cum 
aliis  metrorum  generibus  heroicum  metrum.  Maccdonio 
consulcnte,  docuit  in  Achaia.  Libr*s  suos  scripsit  in 
tempore  imperalorum  minoris  Theodosii.  fil  i  Arcadii, 
et  Yatentiniani  ,  filii  Constantii.  Vax...  Dtsunl  reli- 


10.  Nonnihil  ab  his  differunt  duo  alii  codices,  al- 
ler  Almeloveenianus,  quem  Arntzenius  laudat ;  alter 
Britannicus,  quem  300  annorum  dicit  Cellarius  ,  ex 
Usserio  ,  de  Brit.  eccles.  primord.  cap.  16.  Codex 
Ainieioveenianus  sic  habet  :  Sedulius  versificus  pri- 
mo  taicus.  in  ltalia  phitosophiam  didicit;  postea  cum 
alii*  mdrum  eroicum  Macedonio  esulante ,  in  Achaia 
libros  suos  scripsit  in  tempore  Yalentini  el  Theodosii. 
Emendalior  est  codex  Britannicus  ,  qui  sio  rcfert  : 
Sedulius  terrificut  priino  laicus  in  1  alia  philosophiam 
didicit  :  postea  cum  aliis  consociis  heroicum  melrum, 
Macedonio  consulenle ,  didicil.  In  Achaia  tibros  con- 
scripsit  tempcre  Theodosii  el  Yalentiniani.  Ilis  Q  addo 
c  dicem  quemdam  meum  chai  taceum  ,  qui  in  fine 
Sedttiii  sic  habei  :  Sedulius  poeta ,  consulibus  Theo- 
dosio  et  Yalentiniano.  in  iiatia  philosophiam  didicit. 
Incl  ■  ad  fidem  cathoiicam  conversus  ,  a  Mac:donio 
pr-  btytero  baptizatus  est,  et  in  Achaiam  profecius  li- 
brum  hunc  conlra  errorem,  et  in  christianw  fidei  com- 
mendiiiionem  carmine  composuit.  Pro  Yatentiniano, 
in  nexu  litterarum,  legi  potest  Yatentino. 

11.  Hrec  pauca  ex  velustis  Sedulii  codicibus  de 
ejus  vi  a  colligere  licci,  neque  alia  aniiquiora  adsunt 
monumenta,  ex  qnibus  plura  addamus.  Sed  ut  qure 
de  eo  vulgo  dicunlur.  enuoleatius  explicentur,  pri- 
mum  disserendum  e>t  de  patria.  Plerique  Sedulium 
Si  otum  fuisse  affirmant.  At  Cellarius  lenet  ,  illa 
retate  Uiberniam  fuisse  Scotiam  ,  et  ex  illa  minori 

"  insula  nomen  translatum  fuisse  in  majorem.  sive  in 
pariem  Biiiannicaeinsulae  septentrionibus  obversam: 
ex  quo  arguit.  Sedulium  fuisse  Hiberniensem.  Hanc 
ipsaun  opinionem  tenuerat  Usserius  de  Britann. 
ecoles.  primord.  cap.  10  :  De  patria  sua  Sedutius 
nosler  dubitare  nos  non  sinit,  cum  in  epislolarum  sua- 
rum  exordio  ul  ex  Trithemio  intelleximus,  Sedutivm 
Scoiigenam  M  nuncupet,  ejusdemque  in  epistolas  Pau- 
linas  annotntiones  .  ex  Fuldensi  vetusialis  adorandm 
exemplari  edita'  hanc  inscriplionem  prwferant:  Sednlii 
Scoli  Hiberniensis  in  omnes  epistolas  Pauli  Collecta- 
ihi  m.  DtWinilf ini j  in  Ilistor.  eotles.  Scotor.,  cum 
di>  Sedulio  agil.  afiirmat,  hanc  vocem  Scotus  Hibcr- 
niensis  usurpalam  non  fuisse  Sedulii  oevo,  sed  poslca 


439 


COELIUS  SEDULIUS. 


440 


ad  distin°uendos  Scotos  silvestres,  seu  montanos  a  A  fere  commentitius  etiam  Haubertus  in  Chronico,  ad 


mediterraneis.  At  Usserius  contendil,  Hibernienses 
ipsos  diclos  fuisse  Scotos  Hibemienses  ,  quod  jam 
Orosii  tempore  videlur  in  usu  fuisse.  DistinctioDem- 
psteri  inter  populos  ipsosScotiae  posieriorum  lempo- 
rum  est,  utex  Diction.  geograpb.  Ferrarii  colligitur. 
12.  Arntr.eiuus,  cum  Barthio,  Dempsiero,  auciore 
Notarum  ad  Gyraldum  ,  Borrichio,  Vossio  ,  et  aliis 
censet,  Sedulii  patriam  fuisse  partem  insulce  majoris 
Brilannicsc,  quae  nunc  Scoiia  dicilur.  Certe  plerique 
Scotum  cum  simpliciter  vocanl  Sedulium  ,  id  iniel- 
ligere  videntur,  quamvis  alleram  ah  altera  Scotiam 
diitincte  non  separent.  Huic  sane  sententiai  veluii 
ex  7  communi  traditione  vigenti  libens  accedam  : 
sed  vellem,  eam  validioribus  argumentis  posse  con- 


annum428.CeIlaiiusde  fide  istiusmodi  Chronicorum 
videtur  dubitare.  Nic.  Antonius,  Bibliot.  Vet.  Ilisp. 
lib.  iu,  cap.  5,  num.  145,  plane  eam  rejicit :  Pro- 
clivis  sum,  ut  credam,  ait ,  episcopati  munere  in  His- 
punia  liibuto,  Hispanos  quoque  natales  subindicare  10- 
litisse  auctorem.  Sed  lam  falsum  esl  ortum  apud  nos 
Seduitum,  qttam  episcopum  alicubi  fuisse.  Nic.  Anto- 
niiis  in  refellendis  falsis  Chronicis,  quae  saeculo  pro- 
xime  elapso  disseminata  per  Hispaniam  maxime 
sunt,  ssepe  ultra,  quam  par  esi,  progressus  fuit.  Non 
fueril  Hispanus  Sedulius  :  neque  enim  id  auditnm 
constat  ante  conflclum  pseudo-Dextrum.  Sed  quod 
alicubi  episcopus  fuerit ,  graviori  aucloriiate  com- 
probaiur,  ut  postea  exponam.  Hispanos  auiem  na- 


firmari.  Polerit  huc  trahi  interpretaiio   Barlhii   ad  B  tales  Sedulii  ex  supposilitiis  Chronicis   collegcrunt 


vers.  20  libr.  i,  ubi  verba  Ridiculovc  Cetce  exponit 
de  quodam  ridiculo  deo  veterum  Scotorum  ,  cujus 
genealogiam  Asserus  describit.  Ex  quo  conjecluram 
ducet  aliquis  ,  Sedulium  superslilionem  suie  gentis 
nolare  voluisse.  Sed  illa  Barthii  ,  Asseri  etiam  ,  et 
aliorum  explicaiio  suo  loco  a  nobis  rejicietur.  Non 
invenio  antiquiorem  Trilhemio  probabilem  scripto- 
rem  ,  qui  Sedulio  Scotiam  patriam  adjudicaverit. 
Trithemius  auiem  plura  habetaliis  ignota  :  Scdutius 
pre--,byter  natione  Scotus,  Hildeberli  Scotorum  archie- 
piscopi  ab  ineunte  celale  discipulus,  vir  indivinis  Scrip- 
turis  exercitalus,  et  in  scccularibus  lilteris  eruditissimtts, 
carmine  excellens  ,  et  prosa  ,  amore  discendi  Scotiam 
relinquens,  venitin  Franciam,  deinde  Jtaliam  perlus- 


Damianus  a  Goes,  et  Sebastianus  Munsterus  in  de- 
script.  liisp.,  qui  nulla  distinciione  adhibita,  ut  ob- 
servat  Usserius ,  Sedulium  poetam  in  Ilispanorum 
mimero  collocarunl.  Bivarius  vero  commentalor 
pseudo-Dexlridubilat,  an  duofuerint  Sedulii  poetrc. 
13.  Sedulio  addi  solel  praenomcn  Ccelius  ,  sive 
Coelius,  quod,  ait  Arntzenius,  melioris  notoe  codices 
agnoscunt.  Facile  credam,  prasnomen  Caslii  in  multis 
mss.  reperiri  :  nam  et  veterrinne  editiones  illud  ex- 
hibeut.  Labbeus,  de  Script.  eccles.,  conlirmat ,  Sc- 
dulii  praenomen  C,  aut  Ccelii,  aut  Ccecilii  apud  re- 
ceniiores  esse.Hinc  fonasse  in  Diction.  Script.  eccles. 
confictum  fuit  Gaius  Ccecilius  Sedulius.  Dempsterus, 
in  llistor.  eccles.  Scot. ,  Caium,  aut  Cacilium  dicit. 


•    C 
travit ,  et  Asiam,  poslremo  Achuice  (inibus  excedeus  in  lj  Mcum  tamen  esl  profiteri  ,  in  codicibus  a  me  visis 


urbe  Roma  mirabili  doclrina  clarus  effulsit. 

13.  Non  est  tantse  aucloritalis  Trithemius,  cui  sine 
alio  duce  fidem  pnestare  debeamus.  Quod  autem 
idem  Trilhemius  initium  episiolarum  Sedulii  ad  di- 
versos  ait  esse,  Sedulius  Scotigena,  Sedulioque  nos- 
tro  atlribuit  Colleclaneum  in  epislolas  Pauli,  cujus 
auctor  inscribitur  Sedulius  Scolus  Hiberniensis,  !)32C 
rem  multo  magis  incertam  reddunt.  Consenlinnt 
enim  viri  critici,  hsec  opera  non  esse  Sedulii  nostri 
poetse,  sed  alterius  Sedulii  junioris  ,  de  quo  postea 
dicam.  Suspicari  ergo  quisquam  poterit ,  Sedulium 
poetam  a  Trithemio  et  aliis  Scolum  nalione  nuncu- 
pari,  quia  ejus  putabant  esse  opera,  quae  Sedulii  ju- 
nioris  sunt,  etnomen  Sedulii  Scoti  pra^ferunt.  Immo 
Labbeus,  de  Script.  eccles.  tom.  II,  aperle  alfirmat, 
recenliores,  homonymia  confusos,  ires  in  unum  Se- 
dulios  confudisse,  Sedulium  poetain  soeculi  iv,  Se- 
dulium  episcopum  saeculi  viu  ,  et  Sedulium  inler- 
prelem  sacraeScripluryesasculi  ix. 

14.  Sed  abutemurne  nos  hac  conjeclura,  ut  II is — 
panis  nostris  Sedulium  poetam  annumerari  posse 
pronuntiemus  ?  Minime.  Veritatisenim  amor  eo  nos 
ducit,  ullabulosam  censeamus  narraiionem  Chro- 
nici  pseudo — Dextri  ad  annum  428,  num.  1  -.Fcetadio 
pontifici  Toletano  succeditlsiciusmonachus  Palestinus, 
&qui  Sedulium  amicum  suum,et  Orelanum  episcopum 
prcedicationis  gratia  Toleli  delinet  ,  qui  dono  Dei  in 
poesi  oratoriuque  pratclvus  multos  libros  componit.  lla 


tale  pracnomen  non  apparcre  ,  excepto  codice  Vati- 
cano  reginae  Suecorum  ,  num.  533,  quem  Reg.  I, 
voco,  in  quo  inverso  ordine  est  Seduiius  Ccelius ,  et 
codice  etiam  reginai,  num.  20,  quem  Reg.  5,  appel- 
labo,  ubi  Ccelius ,  sive  Celius  Sedulius  nominaiur.  Is 
autem  codex  recentissimus  est,  ac  vix  pro  ms.  ha- 
beri  debet :  censeo  enim  ,  exscripium  eum  esse  ex 
Aldi  editione,  cerie  posterior  ea  quidem  est.  In  quo- 
dam  Barthii  codice  acrostichis  Liberii  dicitur  esse  de 
Ccelio  Sedutio,  Q  ut  referam  in  Append.  Apud  anii- 
quiores  Bomanos  Caelius  nomen  erat ,  non  praeno- 
men,  ut  M.  Catlius  Rufus  ,  L.  Ccelius  Anlipater  :  sed 
sub  imperatoribus  magna  invecla  est  perturbatio  no- 
minum  et  prumomintim. 

16.  Nomen  Sedulius  occurrit  apud  Ciceronem , 
Pro  domo  sua  cap.  50;  iu  inscriptionibus  Gruleri , 
pag.  4,  n.  7,  P.  Sedulius  Julianus;  et  p.  181,  n.  9, 
Q.  Sedulius ;  apud  Muratorium,  pag.  1215,  Sedulia 
Lceta ;  et  pag.  125,  n.  4,  huec  legitur  inscriplio  pa- 
rum  correcia,  ut  videlur : 

Q.  SEDVLIVS.  FIL 
SEDVLI.  MAIOR 
DIS.    MARIS.  AC 
AVG.  ARCVM 
STATVAS.   1DEM 
M.  D.  D 

Inler  Christianos  nonnulli  apparent  hoc  nomine 
nuncupati.  In  Dissert.  Isagog.  Bernardi  Pezii,  ad 
tom.  I.  Thesaur.    Anecd.  pag.  5  seqq.,  recenseiur 


441 


PROLEGOMENA. 


442 


necrologium  ms.  Abbatioe  S.  Pelri   Salisburgi  sub  A  dulius,  qui  hoc  ipso  tempore  florebat ,  ab  incunte 


Arnone  primo  archiepiscopo  Salisburgensi  scribi 
coeplum  et  a  corevis  usque  ad  sseculum  xn  perduc- 
tum.  In  ordine  episcoporum  ei  abbaium  diverso- 
rum  locoi  iira  designatur  Sedolius  episcopus:  sicenim 
scribitur.  Prseterea  anno  721,  in  primo  concilioRo- 
niano  sub  Gregorio  II,  Sedulius  Uritanniie  episcopus 
conspicitur.  De  alio  Sedulio  sseculi  ix  agit  Hepidan- 
nus  monachns  S.  Galli,  in  Annalibus  a  Ducliesnio 
edilis,  lom.  III  Historic.  Francise,  pag.  473.  Anno 
S 18,  Sedulius  Scolus  clarus  habctur.  Esi  eiiam  ejus- 
dem  nominis,  sive  cognominis  Ileuiicus  Sedulius 
ordinis  Minorum,  scriptor  saeculi  xvn  ncm  valde  no- 
lus,  quamvis  opus  pro  celebri  libro  Conformitatuni 
S.  Francisci  scripseril.  Samuel  Ilundius  latere  voluit 


selate  mngisirum   habuerit   Ilildebertum  Scotorum 
arcbiepiscopum  ? 

18.  Elsi  auiem  non  constat,  sub  cujus  disciplina 
Sedulius  ab  ineunte  setate  profecerii,  lamen  nulla 
causa  est  cur  credamus  eum  laicum  genlilem  fuisse, 
et,  postquam  philosophiam  \\  didicerat,  ad  Deum 
coiiYcrsum,  Sacramenlum  Baptisnii  a  Macedonio 
suscepisse,  ut  narratur  in  codice  Yaticano,  nuni.  5, 
relaio,  et  in  codice  mco  charlacoo,  num.  10.  Id  au- 
tem  eo  minus  credo,  quo  apertius  video  unde  error 
natus  fuerit.  Ait  Sedulins  in  epistola  dedicaloria  ad 
Macedonium:  Cum  scecularibus  igitur  studiis  occupa- 
tus  vitn  itnpatienlis  ingenii,  quod  Divinitatis  in  me 
providentia  generavit,   non  ulilitciti  anitna',   sed  inani 


sub  nomine  Sedulii  Numce,  in  opere,  Bulla  Innocen-  B  v\tK  dependerem,  et  lilterarice  solertia  disciplince  lu- 

tu  X  adversus  quinque  propositiones,  elc.  De  Sedulio 

vero,  qui  concilio  Roniano  sub  Gregoiio  II  interfuil, 

Labbeus  banc  refert  subscriptionun:  Sedulius  epi- 

scopus  Briiannice  de  genere  Scotorum  liuic  conslitu.o 

a  nobis  promulgato  subscripsi.   In  codice  Yat.  1342, 

est  collcciio  canonum,  quam  IQeanidem  esse,  qurc 

Cresconiana  passim  a  Baronio  in  Annalibus  vocalur, 

aliquis  initio  codicis  annoiavit.  Sed  Rallerinii,   qui 

in  editione  operum   S.  Leonis  de  colleclionibus  ca- 

nonum  eruditissime  aguni,  recte  obscrvant,  diver- 

sam  hanc  esse  ab  ea,  qu?e  Cresconiana   a  Baronio 

nuncupaiur.   Pag.  1 V; i  hujus  codici»  sunl  Tituli  de- 

cretorum  Gregorii  papai  junioris,  b.  e.,  Gregorii   II. 

Inilio,  inler  episcopos  recenseniur  Smderado  Av- 


sibus  infructuosi  opcris,  non  auctori  deserviret,  tandem 
misericors  rerum  Condiior  clcmentius  fabricam  suiju- 
ris  aspexit,  ei  stultos  in  memundauce  sapietuite  diutius 
huberi  sensus  indoluit,  etc.  lloec  autcm,  et  alia  simi- 
lia,  qu;e  sequunlur,  non  arguunl  Sedulium  hcc  ipso 
tempore  eihniooe  superititioni  addictumfuisse,  quod 
gravioribus  verbisdebuit  dcclarari ;  sed  solum  deno- 
lantaniiiium  ejns  profanis  dedilum  disciplinis,  ac  pa- 
rum  divinas  curantem. 

19.  Ilaque  quod  postea  addit,  Macedonium  allo- 
quens,  Me  noveram,  vel  tua,  pater  beatissime,  vel 
aliorum,  quos  gralia  similiter  coclestis  illustrat,  quid- 
datn  profecisse  doctrina,  id  non  indical,  Sedulium 
sacro  Bapiismate  a  Macedonio  ablutum  fuisse,  sed 


chiepiscopo  Hispanicv ,   Sedulio  epi scopo  Britannice  ,      potius  sacraruni  litterarum  scientiam  ab  eo  perce- 


Fergusto  episcopo  Scolhice.  In  subscriptionibus 
vero  :  Sinderadus  arcltiepiscopus  regionis  Hispa- 
nite  huic  constituto,  etc. ;  Sedulius  cpiscopus  de  ge- 
nere  Britannice  huic  constituto,  elc.  ;  Fergustus  epi- 
scopus  ex  genere  Gotliorum  huic  consiituto,  etc. 
Pro  Gothorum  legendum  videlur  Scotorum.  In 
alio  codice  Val.  1341,  nomimuHiir  eliam  in  hoc  con- 
cilio  Sinderedus  arcliicpiscopus  Spanice,  Sedulius  epi- 
scopus  Britannice.  Et  Sinderedus  quidem,  ila  enim 
in  calalogis  pratsulum  Toletanorum  appellalur,  quo 
tempore  Saraceni  Ilispaniam  occuparuni,  Toletana 
sede  sua  relicta,  Romam  confugit:  Sedulius  qua  de 
causa  Romam  convenerit,  inceitum  mibi  est. 

17.  Sedulium  poetam  Ilildeberli  Scotorum  antisti- 
tis  discipulum  ab  ineunte  setate  fuisse,  Trithemius, 
ut  vidimus,  narrat.  Sed  id  refellil  Baronius  ad  an- 
num  429,  num.  4  ;  observat  enim,  primuui  Scotia; 
episco|ium  fuisse  Palladium,  aCcelestino  Papa  mis- 
sum,  quod  conlirmat  ex  Prospero,  in  Cbronico,  sub 
consulibus  Theodosio  et  Yalentiniano,  et  in  opere 
adversus  Collatorem,  in  fin.,  ubi  Coslestinuin  lau- 
dans,  ait:  Ordinato  Scolis  episcopo,  dum  Bomunam 
insulam  studel  servare  catlwlicam,  fecit  eliam  barba- 
ram  christianam.  Britanniam  vocal  Bomattam  insit- 
lam,  Scoliam  Barburam  dicil,  quia  elsi  jam  oliin 
muhi  in  Scotia  Christi  (idein  amplexi  fueranl,  la- 
men  maxima  pars  ejus  gentis  idola  venerabaiur .  et 
barbaroium  rilu  vivebat.  Qui  ergo  fiei  i  poiuil  ul  Se- 


pisse.  Et  cum  Sedulius  postea  rationes  afferat  cur 
Macedonio  prae  coeierisopus  suum  dedicet,  non  praj- 
termisisset  clare  exprimere,  si  verum  essei,  quod 
bnpiizatus  ab  eo  fuisset  :  pnvsertim  cnin  de  aliis 
dicat  ad  eumdem  Macedonium  :  Alios  inlra  septci 
gregis  tui  oves  fecisli. 

20.  Refert  Tritbemius,  Sedulium  amore  discendi 
venisse  in  Franciam,  deinde  Iialiam  periusirasse, 
Asiam  el  Ach.iiam,  posliemo  Roma?  claruisse.  Hanc 
narralionem  ampliflcat,  et  exornat  Xystus  Senensis 
I.  iv  Biblioth.  sancl.,  ubi  de  Coelio  Sedulio  ait  : 
Velut  alter  Apollonius  Tyanceus  fucjientem  sapienliam 
toio  terrarumorbe  perquirens,  Brilanniam,  Hispanium, 
Galliatn,  Italiam,  Grccciam  et  Asiam  miro  discendi 
"  twdore  perluslravit  :  tandttnque  Botnce  divinis  et  lut- 
manis  doclrinis  iltustris  sub  Theodosio  Augusto  flo- 
ruil,  carmine excclle>is etprosa.  QuodSedulius  iiiFran- 
ciam  venerit,  alibi  non  legitur:  12  sed  simile  vero 
esi,  id  iia  accidisse,  si  natale  solmn  Sedulii  Scotiam 
dicamus  esse.  Plerique  codices  euin  in  ltalia  philo- 
sophiam  didicisse  conflrniant:  sed  quo  magislro, 
aut  qua  in  regione  llalLc,  non  consiat.  Asiae  mentio 
apud  Triibemium  occurril,  apud  alios  non  iiem.  In 
Acbaia,  et,  si  vis  codici  Palalino,  num.  3,  exhibito 
crcdere,  in  Arcadia  Sedulius  vixii,  poslpiam  phi- 
losophiam  in  ltalia  didicerat. 

81.  Quid  aulem  Sedulius  egerit  in  Achaia,  non 
uno  inodo  codices  mss.  exponuut.    Alius  refert  : 


443  COELIUS  SEDULIUS.  441 

Cum  aliis  melrum  heroicum  Macedonio  consulente  do-  A  narrat  in  epistola  ad  Macedonium ;  Eustathiuni  au- 


cuit  in  Achaia.  Alius  :  Cum  aliis  metrorura  generibus 
heroicum  metrum,  elc.  Alius  :  Cumaliis  consociis  he- 
roicum  metrum,  Macedonio  consulcnle,  didicit.  In 
Achaia  libros  conscripsit,  etc.  Quid  ergo  relinendum? 
Haereo  sane.  Yerbum  consulente  eo  magis  me  ducit, 
ut  credam  Sedulium  consilio  Macedonii  docuisse 
alios  nietrum  lieroicum  cum  aliis  meimrum  gene- 
ribus;  quo  peninet,  eum  muliis  in  locis  vocari  rhe- 
torem.  Yide  schol.  ad  tiiulnin  epfetolae  ad  Macedo- 
nium,  el  in  bis  Prnleg.  num.  25,  90,  et  scliol.  nd 
vers.  60  1.  I.  Scd  probabile  etiam  videmr,  eum, 
Macedouio  consulente,  sive  docenle,  simul  cum 
aliis  consociis  seu  condi>cipulis,  nieirum  beroicofli 
didicissp.  Huic  tamen  interpretationi  non    nibil  ob- 


tem  paulo  post  Constantini  samilum  lloruisse,  non- 
nullis  visurn  est.  Neque  alind  de  hoc  Macedonio 
rescire  licuit,  quem  minus  recte  abbalem  appellari 
in  var.  lecl.  ad  titulum  epist.  dedicatorise  Sedulii 
aiiiniadverlemus.  Ejusdem  Micedonii  hortatu  Se- 
duliiis  carmen  paschale  in  prosam  orationem  con- 
vertit,  ut  ex  epistola  dedicaioria  colligitur.  Fertur 
etiam,  epigramma  Asterii,  qui  Sedulii  carmina  post 
fata  ejus  collegii,  Macedonio  dedicatum  fuisse,  cui 
Sedulius  opus  suum  dedicaverat.  Quod  non  ila  cer- 
tumesse,  suo  loco  ostendam. 

23.  De  tempore  quo  Sedulius  lihros  suos  scripsit, 
hasc  habemus  e  mss.  codicihus.  Quidam  exhihet : 
Libros  suos  scripsit  tempore  Valentiniani  el  Theodosii. 


sia',  qund  Sedulius  in  epislola  dedicaloria  non  solum  B  Alius,  in  tempore  imperatorum  minoris  Theodosii  filii 


non  a<?noscit  se  in  hujusmodi  studiis  discipulum 
Macedonii,  scd  potius  innuil,  Macedonium  non  in 
has  hnmiles  disciplinas,  sed  in  .subliminres  incum- 
bere  solilum  fuisse.  Ex  diversa  eliam  interpunctione 
sensus  aliquantulum  diversus  reddilur.  Nam  si  post 
docuit,  vel  didicil  punctum  apponatur,  tunc  intelli- 
getur,  Sedulium  in  Acbaia  libros  conscripsisse.  Si 
oratio  continuetiir,  el  post  Achaia  punctum  collo- 
celur,  tuiicsig/iilical  itur  eumdemin  Acbaia  docnisse. 
In  Oitobou.  1  et  in  aliis,  neque  post  didicit,  neque 
y>Oi>t  Achaia  pnnctiim  apponitur ;  sed  omnia  sine  nlla 
distinctione  |irocedunt :  sed  in  Reg.i  clare  interpungi- 
tur  docuii  in  Achaia;  libros  suos  scripsit  tempore,  etc. 
22.  Sed  utrovis   modo   periodus   interpungatur, 


Arcadii ,  et  Valentiniani  (ilii  Constantii.  Alius  ,  In 
lempore  Valentini  et  Theodosii.  Alius,  14J.  Tempore 
Theodosiiel  Valentiniani.  ln  bis  Valentini  niendum  est, 
pro  V  alentiniavi.  Alio  modo  codicem  Oltobon.  1  le- 
gebat  Dominicus  Georgius  ,  ut  dixi  num.  9  ,  secl 
meinbranse  ita  hahent ,  ut  exscripsi ,  in  quihus  clare 
post  Constantii  puuctum  afligiiur  anle  verbum  pax, 
quod  initium  esl  alierius  periodi.  Diibium  ergo  non 
est,  qnin  Sedulius  florueriL  lempore  Tbeodosii  mi- 
noris  et  Valcntiniani.  Proinde  Sigebertus  longe 
aberravit,  qui  in  libro  de  Script.  eccles.  de  Sedulio 
ail :  Claruit  temporc  Constantis  et  Conslantii ,  filiorum 
Constantini.  Neque  audicndus  esl  Heinsius  ,  epist. 
ad   Reinesium  176,  toin.  V  Sylloges  Burni.  p.  198, 


saiis  indecolligilur,  Sedulium  in  Achaia  fuissecom-C  qui  cum   aliis  setaiem  Sedulii   ad  Theodosium  Ma- 


moratum,'cumomniaoulpleraquecanninasacracom- 
posuit.  Codex  Pahilinus,  num.  5  13  relatus,  apeile 
ait:  Venil  in  Arcadiam,  ubi  hunc  librum  composuit. 
Ac  videtur  Sedulius  presbyter  in  eadem  Ecclesia 
lacius,  in  qua  preshyier  eral  Maeedonhfs,  antistes 
Ursinus,  preshyleri  eliam  Laurenlius,  Gallicanus, 
Ursinus,  vel  Ursicinus,  et  quidam  Felix,  qui  non 
appellatur  presbyter.  In  eadem  Ecclesia,  vel  pro- 
vincia,  floruisse  videtur  Syncletice  virgo  minislra, 
sive  diaconissa,  quam  Seiiulius  in  epistola  ad  Ma- 
cedonium  celebrat,  <am  laudans,  qurid  prrcter  alias 
virtules  Scripturas  ecclesiantici  doqmalis  sitiens  epo- 
taverit.  Nom  ergo  videlur  esse  diversa  ab  illa  Syn- 
cleiice  cui  Eustathius  Latinam  versionem  in  Hexae- 


gnum  revocat  ex  dedicatione  ad  Theodosium  ,  Ho- 
mididum,  etc,  quam  Sedulii  non  esse  infra  denions- 
traliilnr.  Dempsterus  prseierea  graviier  labiiur,  cum 
aii,  Sedulium  secundum  quosdam  vixisse  sub  Tbeo- 
dosio  Seniore  anno  450,eamqne  veriorcm  esse  sen- 
leniiam  :  forlasse  pro  anno  450,  alium  indicare  vo- 
luit.  Alii  aninim  578  ,  quo  Sedulius  claruerit,  alii 
annum  581  assiguanl. 

2i.Cum  Valentinianus  Conslanlii  filiusregnarecos- 
perit  anno  424,  Theodosius  junior  e  vivi3  excesserit 
anno  Vi,0,  consequens  est,  ut  intra  annum  424  et  450 
Sedulium  libros  ^uos  conscripsisse  dicamns.  Trithe- 
miiisannum  quo  Sedulius  claruit,  ita  nobis  indicai  : 
ClaruitsubTheodosio,  anno  Domini  430.  Jusius  Fonla- 


meron  S.  Basilii  dedicavit.  Exsiat  ea  versio  inier  "  ninus,de  Aniiquit.  HorlaB  I.  n  ,  c.  3,  censet,  Sedulii 


appendices  lom.  i  operum  Basilii,  recensente  Ju- 
liano  Garnier  congregationis  S.  Mmri.  Dedicatio 
sic  incipil  :  Euslalhius  Sijncletkoe  Cermana'  diaco- 
nissa;  salutem  in  Christo.  Relirjiosns,  simuitjue  slu 
diosus  aninms  tua?  (jermanilafis,  dum  pleniludinem 
ccelestium  nosse  desiderat  Scripturarnm,  cunclas  biblio- 
thccas  ecclesiasticas,  ct  carum  qui  fuerinl  conditorcs, 
crebris  lectionibus  inrestiqans,  pcrvcnil  tandem  ad 
Hexaemcron,  etc.  Sed  neque  ex  Eustathio  plura  de 
hac  Syncletice  addere  possumus,  neqne  Bollandus, 
qui  die  5  Januarii  Synclelices  a  Seduiio  laudatre  in 
pra-fatione  Vitse  S.  Apollinaris  Syncletices  meminit, 
quidquam   aliud    profert,   nisi   quod  Sedulius   ipse 


carmen  ab  ipso  vulgatum  fuisse  circa  aimum434; 
Georgins  vero  suspicaiur,  id  evenisse  anno420, 
quod  arguit  ex  nomine  Constantii,  quod  in  codice 
Oltoboni;ino  apparcl.  Constanlius  enim  arino  417, 
Placidiam  Monorii  sororem  duxit  uxorcin;  anno 
4-21,  Angustus  est  rci-iinliritiis,  eodemque  periil.  Ve- 
rum,  iitjam  monui,  Constantii  menlio  fit  in  codice 
Otoboniano  ,  ul  ejus  filius  dicalor  esse  Valeniinia- 
nu<  ,  ac  distinguatin-  a  duobus  Valenlininnis  ,  qii 
prsefesserani  ,  Seniore  altero,  aliero  JnniorenximM- 
pato.  Multo  vero  magis  rejicienda  est  opiuio  Usserii, 
qui  Sedulium  ad  annum  usque494,  saltem  post  an- 
num  470,  dejicit.  Argumentum  petit  ex  dedicalione 


44.'. 


PROLEGOMENA. 


446 


Asteni  ad  Macedoriimr.  ,  quein  perjieram  putat  esse  A  non   antistitem  simpliciier,   sed  crdine  in  secundo 


eumdem,  ad  quem  Sedulius  scripsit,  ut  poslmodum 
docebo.  Xystus  Senensis,  15  ipsoanno  450  Sedulium 
obiisse  adirmat :  alii  receniiores  anno  449,  aul  450, 
vixisse  tradunt.  Sed  de  certo  anno  nihil  poiest  defi- 
niri. 

25.  Dubitant  nonnulli,  an  Sedulius  sua  carmina 
ediderit ,  an  solum  inira  privatos  parietes  conti- 
nuerit.  Sed  hcrc  conlroversia  melius  explieabitur, 
cum  de  Asterio,  qui  Sedulii  carmina  collegisse,  et 
divulgasse  diciuir,  sermo  instituelur.  Invesiigandum 
jiraeterea  est ,  cui  fundamenio  innitatur  assertioTri. 
tliemii,  quod  Sedulius  poslremo  Acliaice  finibus  cxce- 
dcns  in  urbe  Roma  mirabili  doclrina  ctarus  e/fulsit. 
Yohementer  hac  de  re  dubilanl  plerique.  Reperio 


vocat  :  ex  quo  nonnulli  fingunt,  luisse  chorepisco- 
pum,  sive  vicarium  generalem  sui  episcopi.  Praier- 
ea  episcopatus  Sedulii  comprobatur  ex  codice  Ur- 
binate  584  ,  olim  828,  in  quo  passim  egregius  epi- 
scopus  Sedulius  nominalur,  ut  in  variis  leclioni- 
bus  ad  initium  et  finem  librorum  constabit.  Vide 
num.  89. 

27.  Aperte  etiam  episcopum  vocat  Sedulium  Al- 
binus ,  sive  Alcuinus,  in  Olficiis  per  ferias,  sabbalo, 
ubi  hymno  abecedario  Sedulii ,  A  solis  orlus ,  titu- 
lum  pnrscribit,  B.  episcopi  Sedulii  liymnus.  Hunc 
titulum  a  receniiore  esse  manu  ait  Labbeus  :  sed 
niihi  contra  videlur,  ab  ipsius  Albini  manu  esse. 
His  ergo  codicibus ,  in  quibus  Sedulius  episcopus 


tamen,  confirmari  id  posse  aucloriiale   Paschasii  B  diciiur,  consona  sunl  tum  epigrammata  Liberii  et 

Belisaiii  ,  tum  veius  inscriptio  prosae  Seduliame  ex 
Pilhceano  codice  :  Incipit  prcefatio  Sedulii  antistitis  in 
solutu  oralione  paschalis  carminis.  Ac  fortasse  Sedu- 
lius  ejuscopns  jam  erat,  cum  carmen  paschale  soluto 
sermone  reddidit,  quod  adhuc  presbyter  composuit : 
ex  quo  factum  est,  ut  in  carmine  paschali  vulgo 
presbyier  nominetur.  Deinde  cum  carmen  pasthale 
in  omnium  manibus  esset ,  nomen  presbyleri  Sedu- 
lio  adluesit ,  omisso  alio  episcopi ,  quod  non  ila  pa- 
tens  erat.  In  appendke  Biblioiheca-  Patrnm  Marga- 
rini  De  la  Bigne  ,  vocaiur  in  indice  Ccelius  Sedutius 
Scotus  presbyter,  sive  antistes.  Mabillonius ,  lom.  I 
Analeei.  veier.  pag.  505  ,  ex  versibus  acro-lichis  in 
Sidiilium  colligit  ,  eum  aniistitem,  seu  episcopnm 


Ratberli,  in  libro  de  Parlu  Vhginis,  qui  olim  S.  11- 
defonso  tribuebatur  :  sed  emineniissimus  cardinalis 
Franciscus  Lorenzana  ,  sacrarum  liiterarum  el  cul- 
tor,  et  palronus  egregius ,  in  perquam  ermlita  et 
eleganli  edilione  Patrum  Toletanorum  ojuis  auctori 
suo  Raiberio  resliluil,  alque  inter  alia  dubia  aut 
supposiiitia  Ildefonsi  rejecit.  Raibertus  ergo,  lom.  I 
Palrum  Tolel.  jag.  514  ,  ait :  Hinc  Sedulius  rhetor 
Romance  Ecclesia?  in  paschali  suo  opereait.  Adile  ex 
Usserio  verba  relercnda  n.  180  seq.  L'viori  niiilur 
fundamento  narratio  de  Sedttlii  diviliis,  quasGuiliel- 
mus  Eysengiein  niemorat  in  Caial.  lest.  verit.,  ad 
ann.  412  :  Cum  nihil  non  didicis~et,  ail  de  Sedulio, 
quod  theologo  absolutissimo  necessarium  videbalur,  at  ■ 


que  non  minus  inlernis  animi  dotibus  ,  quam  exlemis  ^  foisse  :  sed  omnino  pro  eode 


divitiamm  opibus  eniterel,  elc. 

26.  Diversa  ratio  est  de  episcopalu  Sedulii,  quem 
Nic.  Antonius  ,  num.  14  laudatus,  omnino  pernegal. 
Milii  contra  certum  videtur,  Sedulium  alicubi  lan- 
dem  episcopum  renuntiaium  fuissc.  Ut  enim  omil- 
tam ,  episcopum  vocari  a  Sigeberto,  ei  ab  auclore 
veleri ,  qui  decrelum  Gelasii  descripsit ,  a  nobis 
producendo  num.  152,  duo  sunt  antiquissima  car- 
mina  in  laudem  Sedulii ,  a  Belisario  et  Liberio  com- 
|iosiia ,  a  nobis  in  appendicibus  exponenda.  In 
ulroque  est  acrostichis,  sive  anacrosiichis,  nimirum 
ex  primis  lilteris  versuum,  ac  simililer  ex  postremis 
coniicitur  nomen  Scdulius  antistes  :  quo  ctiam  no- 


m  acctpit  antistiiein  , 
17  aique  ejtiscopom,  ut  paietex  indice,  et  ex  auc- 
t  iritate  Sigeberti  in  banc  senieniiam  allegata.  Nic. 
Antonius  objicit  versum  Asterii  de  Sedulio  :  Per 
quam  justus  ail  talia  Sedulius  :  nam  Aslerius  Sedu- 
lium  jntti  titulo  tantum  non  appellasset,  si  episco- 
pum  laudare  voluissei.  Sed  haic  conjeclura  parum 
moveredebet :  nam  in  Asierii  epigrammate  Sedulius 
neqne  pre-l»yier  vocaiur  :  et  potuit  Asierius  vel 
ignorare  ,  episcopum  fuisse  Sedolium,  vel  de  liac 
ejus  digniiate,  tamqoam  de  re  nota  ,  neque  ad  sui 
epigranimaiis  argiimentum  exj)licandum  necessaria, 
tacere.  Minus  movere  nos  debent  argumenia  hyper- 
critici    Basnagii ,    qui   lom.    III  Annal.    polil.    ad 


mine  Sedulium  appollat  anonymus  Mellicensis  Sige-      ann.  45i  negat  etiam   presbyierum  fuisse  Seriulium, 
berti  a^qualis,  de  16  Script.  eccles.  Censebant  ergo  "  quia  Macedonium  presbyternm  patrem  vocal,  et  se 


Belisarius  el  Liberius,  antistiiem  fuisse  Sedulium. 
Christiani  auieoi  scriptores  vix  umquam  presbyte- 
rum  vocarunt  antistitem,  sed  hoc  nomen  jiropriura 
esse  voluerunt  episcopi,  ut  videre  licet  in  cod.  Jus- 
tin.  libr.  i,  tit.  5,  leg.  18,  22,  25,  et  alibi  soepe. 
Ilis  Labbims ,  quem  Nic.  Antonius  in  episcopaiu 
Sedulii  negando  secutus  videtur,  respondet,  nntisti- 
tes  ordine  in  secumlo,  hoeest,  presbyleiosa  Sidonio 
in  Clmdiano  Mamerco,  et  ab  aliis  veleribus  agoosci. 
Sed  etiamsi  aliquando  nonnulli  presbyteri  ab  aliis 
bonoris  causa  ita  fncrint  appellati ,  lainen  negari 
neqnit ,  id  nomen  simplidter  posilum  ,  ut  ordinem 
indicet ,  episcopum  significare.  Sidonius  Mamernim 


nutla  veteris  scientia;  prarogativa  suffultum,  et  sa?- 
cularibus  studiis  occupatum  dicil.  II;vc  eniin  solnm 
probant,  Sedulium  modeste  locutum  fuisse,  qui  Ma- 
cedonium  presbyierum  magistrum  suum  in  ecclesias- 
ticis  disciplinis,  et  aliorum  plorium,  patrem  appel- 
laverit,  et  se  in  sa?cularia  sludia,  dum  laicus  erat, 
potis-inuim  incubuisse  jirofessus  fuerii.  Grtinerus 
exponebat ,  Sedulium  ,  cnm  Macedoiiium  patrem  in 
epistola  dedicatoria  vocavii,  nondnm  fuisse  presby- 
lerum. 

28.  Qoonam  antem  in  loco  Sedtilius  episcopi  mu- 
nns  obieril,  oinninolalet:  nam  Orelanus  ejiiscopaius 
Sedulii  fabula  est  a  nobis  explosa  nnm.  14.  Donec 


447 


COELIUS  SEDULIUS. 


aliud  clarius  lumen  affulgeat,  conjicere  libet,  Sedu-  A  cumque  dapes;  2°  ln  omnes  epistolas  Pauli  prosaice 

libri  xiv,  Antequam  Aposlolica  vcrba ;  5°  Demiraculis 
Chrisli  liber  i,  A  solis  orlus  cardine;  4°  Ad  Theodo- 
sium  imperalorem  Uber  i,  Romulidum  ductor  clari ; 
5°  In  majus  volumen  Prisciani  liberi;  6°  In  secundam 
edilionem  Donali  liber  i  ;  7°  Exhortatorium  ad  fideles 
liber  i ,  Cantemus,  socii,  Domino;  8°  Epislolas  plures 
ad  diversos  liber  i,  Sedulius  Scotigena ;  9°  De  mira- 
culis  Cliristi  prosaice  libri  u, 

50.  Addit  Triihemius,  alia  nonnulla  Sedulium  edi- 
disse,  quae  ad  suam  notiliam  non  venerant.  Singil- 
laiim  liaec  ipsa  nos  discutiemus.  Celeberrimum 
Sedulii  optis  estcarmen  paschale.  In  var.  lect.  ad 
epistolam  dedicatoriam  observo,  Macednnium,  cui 
poema  hoc  dicatnm  est,  in  mss.  vocari  presbyterum, 


lium  in  Achaia,  ubi  presbyler  erat,  et  libros  suos 
composuit,  ad  sedem  episcopalem  fuisse  eveclum, 
alque  ibi  landem  diem  supremum  obiisse.  Dubitet 
etiam  aliquis ,  an  alicubi  Sedulio  religio:-us  honor 
praestilus  lueril.  Asterius  eum  vocat  justum,  et 
Alcuinus  Beatum,  ut  nuper  vidimus.  lia  eiiam  ap- 
pellat  exscriptor  codicis  bibliotheca}  Laurentianae 
Floreniinae  referendi  num.  86,  et  nosler  codex 
Reg.  2,  ut  leges  in  Scholiis  ad  liiulum  carminis 
paschalis.  Mabillonius  Veier.  Analect.  Paris.  1723, 
pag.  548,  ex  codice  Valicano  annorum  mnc  fere 
quingentorum  profertopus  ita  inscriplum/.  Revelatio, 
quw  ostensa  esl  venerabili  viro  Hispaniensi  Eldefonso 
episcopo  (anno  815).  ln  hoc  opere  sic  laudalurSe- 


dulius  :  Definit   sanclus   Sedulius  mirabiliter  dicens  :  B  non    abbatem,   ul    Trilhemiiis   eum    appellat.   Idem 


Non  quia  qui  summus  pater  est ,  elc.  lg  Vide  1.  i, 
vers.  319.  De  auclore  hujus  operis ,  aut  de  hoc 
episcopo  Hispaniensi  Ildelonso  nihil  aliunde  ex- 
piscari  potui,  nisi  suspicari  libeat,  fuisse  Adefonsum 
episcopum  Salinantinum,  cujus  epitaphium,  a  Pelro 
Pictaviensi  conscriplum,  legitur  lom.  XXII  Bibliolh. 
Palrum  Lugd.  Ejus  non  meminit  Nic.  Antonius  in 
Biblioth.  Hisp.  Agitur  eo  in  opere  de  panibus  in 
Ecclesia  offerendis,  el  de  signis,  quae  inesse  debent 
hostiae  consecrand;e.  Incipit  :  Anno  octingentesimo 
quadragesimo  quinto  1  ncarnalionis  Domini  noslri  Jesu 
Chrisli...  in  visu  apparuit  niilii ,  etc.  Vidi  codicem 
ipsum  Vaticanum  1541,  in  quo  posl  collectionem 
Conciliorum,  sreculo  circiter  x  scriptam,  characiere 


Trithemius  agnoscit  prologtim  meiricuni,  Paschales 
quicumque  dapes;  non  lamen  videtur  huic  carmini 
annectere  epigramma  ad  Theodosium,  Romulidum 
ductor,  quod  pro  separalo  ac  diverso  libro  ponit. 
Fabricius  in  Biblioth.  vet.  Lai.  affirmal,  epistolam 
praemissam  ad  Maccdoniuni  post  Sedulii  mortem  a 
Turcio  Rufio  Asterio  addilam  fuisse  :  sed  fallitur 
certe,  hallucinaius  fortasse  ex  epigrammale  Aslerii, 
Sume,  sacer,  etc. 

31.  Co;itrov<!rsia  magna  est  de  numero  librorum 
canninis  p.ischalis,  quos  qualuor  esse  dicit  Triihe- 
mius.  Parrhasius  huegrum  poema  Sedulii  sine  ulla 
disiiuctione  librorum  edidii.  Codex  Valicanus  secun- 
dus,    quem   num.   0'5  describam,  lotum  carmen  in 


recentiori   exarata  esl  Revelatio  Eldefonsi  in  fine  ^  duos   tantum  libros  dividit.   Id  secutus  est  Anony- 

voluminis.  Mendose  aulem  legilur  lioc  el  filius  est 

pro    et  filius  lioc   est.  Quod  attinei  ad    Sedulium , 

ejusmodi  elogia;Msn',  beali,  atque  adeo  sancti  probi- 

tatem  ejus   viise  possunt  confirmare,    non  atilem 

eflicere,  ut  intelligamus,  ccelesles  honores  illi  um- 

quam  exhibitos  fuisse ,  cum  ejus  nomen  in  nullo 

marlyrologio  inscriplum  inter  sanctos  reperiatur, 

neque  ejus  memoria  in  ullis  libris  liiurgicis  religioso 

cultu  celebreiur.  Bollandiani  ad  diem  12  Februaiii 

inler  pra?termissos  referunl  C.   Ccelium  Seduliuni. 

Colganus  ad  hanc  diem  ejus  meminit,   sed   tanium 

sub  titulo  Venerabilis;\i&  qiiidem  vocaiur  inDecrelo 

Gelasiano,   ut  ab  Hincmaro   de  non  trina  Deiiale 

venerandus.  Dempsterus  I.  in  Hist.  Eccles.  Scoi.,  et 


mus  Mellicensis  cap.  35  de  Script.  ecclesiasl.  post 
Biblioth.  Benedictino  -  Maurianam  Bernardi  Pez  : 
Sedulius  antisles  ad  Macedonium  presbyterum  ma- 
gistrnm  suum  libros  duos,  develeri  scilicel,  et  uovo 
Testamento,  metro  conscripsit  heroico,  quibus  et  pro- 
lixum  prosaice  scriplum  prceposuil  prologum.  Isidorus 
de  Scripl.  eccles.,  sivede  Vir.  illustr.  cap.  20,  tres 
t.uitum  libros  sic  dislinguil  :  Sedulius  presbyter  edi- 
dit  tres  libros  daclylico  heroico  metro  co;nposilos,quo- 
rum  primus  signa,  et  virtutes  veleris  Testamenti  pa- 
lenlissime  resonat;  reliqui  vero  gestorum  ^QChrisli 
sacramenta  ,  vel  miracula  inlonanl.  Suspicanlur  non- 
nulli,  in  mss.  coiliceslsidori errorem  incidisse,  qui  fa- 
cile  solet  in  numeriscoutingere  ui  mpro  iv  aulpro  v 


David  Cainerariiis  1.  m  de  Scot.  piet.  ad  diem  20  "  scriplum   fuerit.   Librarii  autem  facile  numeros  per 


Februarii  Sanctum  dicunl :  Camerarius  ait,  ab  aliis 
diem  fesluni  poni  13  Junii.  Bollandiani  in  nullis 
fastis  nomen  Sedulii  repereruni.  Dempsterus  loc. 
cit.  tradit,.Toannem  Giopperum  l.  I,deAlt.  sacram., 
pag.  300,  ex  versione  Christophori  Cassi.mi  Traba- 
chensis  probare ,  Sedulium  sanctis  annumeraium 
esse. 

CAPUT  II. 

Opera  Sedulii  recensentur. 

29.  Calalogum  operum  Sednlii  sic  contexit  Trithe- 

mius  :   1°   Ad  Macedonium   Abbalem  opus   insigne 

juxla  seriem  totius  Evangelii ,   19  quod  prcenolavit 

Carmen  patchale,  melrice,   libri   tv,    Paschales  qui- 


litteras  exprimebani,  ut  si  invenirenl  ni  libros,  ipsi 
describerent  tres  libros.  Fortasse  Isidorus  cum  Ano- 
nymo  Mellicensi  carmen  pasehale  in  duos  libros  di- 
videbal,  terliumque  addebai,  elegiam  nimirum,  et 
hymnuin,  quibus  etiam  vita  Chrisli  exponitur.  Jonas 
Aurelianensis  1.  n  de  Cull.  iniaginum  librum  lertium 
carminis  vocai,  quem  nos  quinluin  dicimus.  Sed  cx 
duobus  mss.  codicibus  Isidoi  i  de  Vir.  illustr.,  quos 
vidi,  colligo,  conjecturam  qiiornmdam  de  errore 
numeroriim  in  libro  S.  Isidori  fundaniento  non  ca- 
rere.  Nimirum  in  codice  Vai.  Beg.  349  chariaceo 
Miscellaneorum  pag.  107  exstat  lsidori  liber  de  Vir. 
illustr.  jam   cdiiioni    paralus,  ul  ex  fine  patel,  ubi 


40  PROLEGOMENA.  450 

legitur  :  Si  vidcbitur  R.  Patri  sacri  patatii  magislro,  A  pitula   veteris  Teslamcnti.   Incipiunt    capitvla   libri 


imprimatur.  M.  Antonius  Archiep.  Wasin.  (  obscure) 
Vicesgerens.  In  hoc  libro  bis  elogium  Sedulii  con- 
texitur,  scilicet  cap.  11,  elcap.2i;  sed  capul2icum 
edito  elogio  consentit,  caput  vero  ii  valde  diftert, 
atque  ila  habet  :  Sedulius  presbyter,  grammaticw  pe~ 
ritiw  studiis  ad  perfectum  imbutus,  cdidit  heroico  me- 
tro  quinque  mirabilium  divinorum  libellos,  expediens 
in  primo  veterisTcstamenii  virtutes,  in  reliquis  autem, 
ul  ipse  meminil,  quatuor  Evangeliorum  miracida  ordi- 
navit,  eique  operi  nomen  Paschalis  carminis  dedit.  In 
alio  codice  Val.  Reginse  531,  qui  erat  Pelavianus 
num.  211,  in-fo!.  membran.  srcculi  xtii  circiier, post 
alia  opera  snnt  libri  de  Vir.  ilhistr.  S.  Hieronymi, 
cujusdam  anonymi,  Gennadii,  el  Isidori.  Cap.  7   li- 


primi  uovi  Testamenii :  quod  a  vetere  librario  litte- 
ris  deminio  rubentibus  ascripium  notavit  Jurelus. 

53.  Grunerus,  et  Arntzenius  carmen  dividunl  in 
quinqne  libros,  quia  ila  in  plerisque  editionihus  di- 
visum  repererunt.  lpsi  tamen  censent,  genuinam 
poematis  divisionem  esse  in  qualuor  libros:  pro  qua 
opinione  allegnnt  coclices  mss.  Arnizenianum,  Al- 
meloveenianum,  quatuor  apud  Fabricium,  nimirum 
Chemnicensem,  Gandavensem,  et  binos  Leodienses, 
ediliones  22  plurimas  antiquas,  ut  Vetcrem  i  el  2, 
in  quihus  tamen  ex  primo  libro  et  secundo  lit  unus 
lantum,  ut  in  Aldo,  ndeoque  primus  liber  est  veluli 
introductio  ad  opus,  cum  in  mss.  plerisque  quatuor 
lihri  ita  sint  ordinali,  ut   liber  quarlus  annectatur 


bri  Isidori  sic  clare  legitur  :  Sedulius  presbyter  cdidil  B  tertio,  tum  ex   quinto  rcmanet  quarlus.   Georgius 


quatucr  libros  dactylico  heroico  metro,  etc,  ul  in  ex- 
cusis.  Incerta  igiturest  mens  Isidori  de  numero  Ii- 
brorum  carminis  pasclialis,  et  elogium  Sedulii  ex 
cap.  II  codicis  Vat.  Reg.  349  multo  magis  ad  veri- 
latem   aecedit. 

32.  In  nota  93  adepistolam  dedicatoriam  Sedulii 
inter  varias  lectiones  observabo,  plerosque  codiees 
ejus  cpislolae  exhibere,  Quatuor  igitur  mirabilium  di- 
vinorum  libellos,  quamvis  alicubi  eliam  legalur,  Mi- 
rabilium  divinorum  tres  libellos.  Funcius  21  cap.  3 
de  Vegct.  ling.  Lat.  senect.  id  ita  accipiebat,  quasi 
Sedulitis  tunc  solum  scripsisset  quatuor  usque  ad 
passionem,  elc,  quihus  postea  addiderit  quintum  de 
passione,  resurreciione,  et  ascensione.  Minus  id  p!a- 


Cassander  in  quatuor  etiam  libros  carmen  paschale 
divisii. 

34.  Tilulum  poematis  Tritliemins  ait  csse  Carmen 
paschale.  Ita  ipse  Sedulius  in  epistola  ad  Macedo- 
nium  :  liuic  autem  operi,  favente  Domino,  Paschalis 
carminis  nomen  imposui,  quia  pascha  noslrum  immo- 
latus  cst  Christus  ;  et  in  aliera  epislola  ad  Macedo- 
nium,  pr.rmissa  prosrc,  simili  modo  vocat  carmen 
paschale,  ipsam  vero  prosam  opus  paschale,  quod 
animadvertendum  est  contra  Gyraldum,  Nebrissen- 
sem,  et  alios,  qui  carmini  titulum  affingunt  opus 
paschale.  Priores  igitur  libri,  ait  Sedulius,  quia 
versu  digesti  sunt,  nomen  paschalis  carminis  accepe- 
runt;  sequentes  autem  in  prosa,  nulla  cursus  varielate 


cet :  verba  enim  Sedulii  usque   ad   passionem,   elc,  C  conversi,  paschalis  designanlur  operis  vocabulo  nun- 


ita  sunt  intelligenda,  ut  passionem  eiiam,  resurrec- 
tionem,  et  ascensionem  comprehendere  voluerii. 
Carmen  ipsum  in  noslris  codicihus  non  uno  modo 
divisum  est.  Reg.  I  el  Olt.  1  primum  lihrum  veieri 
Testamenlo  assiguant,  lihrum  secundum  dicunt  csse 
primum  novi  Testamenii,  aique  boc  ordine  proce- 
dunlusqne  ad  ultimum  librum,  qui  quarlus  vocalur 
novi  Testamenti,  cum  sit  quintus  poemalis.  Ita  etiam 
refert  codex  oplimse  notae  in  bihliolbeca  Taurinensi, 
quo  anliquiorem  alium  exstare  non  arbitror ;  etsi 
enim  Mansius  in  not.  ad  Bibl.  med.  Fabr.  quatuor 
lanium  hujus  codicis  libros  dicit,  tamen  res  alio  se 
babet  modo.  Quinque  pariier  hahet  codex  Canlua- 
riensis  apud  Gruuerum.  Usserius  quoque  tesiis   est 


cupaii.  Hincmarus  nihilominus  in  opere  de  non 
trina  Deilatemodo  opus  paschale,  modo  carmen  pas- 
chale  idem  poema  vocal.  Sed  quoniam  Sedulius  ar- 
gumentum  operis  iia  proposuit,  Quatuor  ercjo  mira- 
bilitt.m  divinorum  libellos,  quos  ex  pluribus  pauca 
complexus,  elc,  nonnulli  libros  mirabilium  divinorum 
inscripseruni,  quod  Asterium  primum  omnium  fe- 
cisse  suspieauir  Amlzenius  :  Nebrissensis  alfirmat, 
in  ornnihus  prope  antiquis  codicibus  liiulum  esse 
Mirabilium  divinorum  opus,  iu  dccrelo  vero  Gelasii 
Paschale  opus  :  neque  repugnare  censet,  quod  uter- 
que  verus  sit  tilulus  ah  auclore  praefixus,  ut  duo 
sunt  tiiuli  in  Dialogis  Platonis  et  Ciceronis.  Decre- 
lum  Gelasii  exponam   num.   153   seq.    Velusiiores 


mss.  exemplaria  carmen  paschale  in  quinque  libros  ^  quidem  nostri  codices  Sedulii  omnino  ignoranl  litu- 

dividere.  Ex  variis  leciionibus  in  fine  uniuscujusque 

libri  noiatis,  et  ex  ipsa  Prosa   Seduliana  eolligilur, 

distribuiionem  loiius  carminis  in  quinque  libros  ve- 

tuslissimamesse,  et,  utvidetur,  ah  ipso  Seduliopro- 

feolam.  In  hac  eadem  sententia  sunt  Barlhius,  et 

Poelmannus.  Quoniam  veroSeduliuspriiniim  Iihrum 

veteris  Testamenti  posuisse  videtur  quasi  pro  intro- 

ductione  ad  quatuor  sequenles,  inde  forlasse  in  epi- 

Stola  ad  Macedonium    quatuor  mirabilium  divinorum 

libros  dixit  :  addit  enim,    quatuor  evangelistarum  di~ 

cta  congregans  ordinavi.  Id  secuti  quodammodo   sunt 

Aldus,  et  alii  veteres  editores ;  et  in  prosa  dislin- 

ctius  legiturad  fin.  liiuli  cap.  22  :  Expticuerunt  cu- 


lum  mirabilium  divinorum,  atque  adeo  eo  inclinat 
animus,  ut  credam,  eum  ctiam  Aslerio  recentiorem 
esse.  Confer  var.  lect.  ad  vers.  1,  17,  1.  i,  etnum. 
30  Proleg.,  uhi  ex  quodam  ms.  poema  hoc  dicitur 
Canticum  paschale.  Tilulo  carminis,  ct  operis  pas- 
chalis  deceptus  esl  Alva,  qui  in  Milit.  Concepl.  affir- 
mavit,  Sedulium  communiter  dici  Paschalem. 

35.  Nonnulli  post  metricum  Sedulii  prologum  ap- 
ponunt  23  Dedicationem  ad  Theodosium  Augustum 
quindecim  versibus  hexametris,  Romulidum  ductor, 
etc,  quam  Trilhemius  quarto  loco  memorat  tam- 
quam  librum  distinclum  Sedulii.  Index  expurgato- 
rius  lihroruin    pcr  Joanncm   M.   Brasichellensem, 


451  COELILS 

cujus  niemini  in  notis  ad  alios  Chrislianos  poetas, 
pag.  v260  recenset  ediiionem  Scdulii  in  Bibliolheca 
Palrum  Margarini  De  la  Bigne  Parisiis  1589.  Nihil 
ibi  repreliensione  dignum  in  Sedulio  animadver- 
titur  :  sed  notatur,  Sedulium  scripsisse  sub  Thco- 
do6io  I,  carmenque  suum  Paschale  eidem  Augusio 
dedicasse  ;  quod  asseritur  manifeste  liquere  ex  car- 
mine  a  Margarinoexhibilo  inlndice  auctorum  chro- 
nologico  ad  fin.  tom.  I  in  v  saeculo.  Hoc  est  epi- 
gramma  ad  Theodosium,  Romididum  ductor,  etc. 
Heinsius  supra  a  nobis  laudatus  simili  niodo  cense- 
bat,  carmen  hoc  Sedulii  esse,  et  ad  Tlieodosium 
Majorem  directum. 

56.  Cellarius  affirmat,  Trilhemium  ictatem  Sednlii 
referre  ad  Theodosii  Majoris  lempora,  dum  Sedulio 
hanc  dedicationem  tribuit  :  nam  illa  verba ,  Trarias- 
que  minori  —  Arcadio,  Theodosium  I  indicant.  Ve- 
rum  Trithemius  disertis  verbis  ait,  clarui^se  Scdu- 
lium  anno  450,  sub  Theouosio,  quod  Ger.  Joannes 
Vossius  de  poet.  Lat.  recte  accipil  de  Tlieoilosio 
juniore  ;  neque  aliier  accipi  potest,  cum  certus  an- 
nus  430  de.-iguetur.  Dubium  ergo  e>se  potest,  ad 
quem  Theodosium  ejusmodi  dedicalio  pcrtineat.  Ex 
primis  versibus  liquel,  imperatorem  Orieutis   lau 

dari, 

Romulidum  ductor,  clari  lux  allera  solis , 
Eoum  qui  regna  teues , 

vel,  iit  crrigendum  videiur,  Eoi  qui  regna  lenes. 
Uterque  Theodosius  impeiaior  Orientis  luit  :  sed 
cum  Tbeodosius  Maguus  filium  habuerit  Arcadium, 
de  eo  potius  intelligendum  esl  carmen.  Dubitandi 
tamen  locus  cst,  quid  significenl  verba,  Spes  orbis, 
fratrisque  decus.  Quisnain  est  hic  Theadosii  Magni 
frater?  Labbeus  cum  Usserio  intelligit  Valentinia- 
num  II,  cujus  sororem  Gallam  connubii  participem 
habuit  Theodusius.  Non  tegre  feram,  siquis  id  acci- 
piat  de  Graliano,  qui  Theodosii  fraler  dici  potcst, 
quod  eum  in  communionem  impcrii  sociumsibi  asci- 
verit.  Opcriet  igitur  colligere  ex  lernporum  ralione, 
24  dedicationem  ad  Theodosium  scriptam  luisse 
anno  580,  aut  paulo  post.  Fabricius  in  Biblioth. 
med.  etinf.  verbo  Falconia  censct,  dedicalionem  in- 
scribendam  esse  non  Theodosio,  sed  Honorio  Arca- 
dii  fralri.  Hrec  conjeciura  plane  refellitur  ex  versu 
2  ;  non  enim  Honorius  imperium  Orienlis,  sed  Occi- 
denlis  tenuii.  Praeterea  carmen  commendatur  impc- 
ratori,  ut  illud  tradat  Arcadio  tainquam  filio  minoi  is 
adbuc  aetalis.  Norisius  Cenotaph.  Pisan.  dissert.  i, 
cap.  -2,  §  l.suspicatur,  legendura,  Tradasque  minori 
—  Arcadice:  hcec  ilia  suo  generi :  nam  Arcadia,  Theo- 
dosii  Junioris  soror,  supeistes  luit  usque  ad  annum 
444;  et  quamvis  nulli  nupserit,  fortasse  poeta  rcgios 
hymenaeos,  futuramque  prolem  augurabatur.  Parum 
tamen  Norisius  huic  conjecturac  tribuit,  quam  fabu- 
lis  propius  exislimat. 

57.  His  po^itis,  Sedulius,  qui  libros  suos  scripsil 
anno  circiter  430,  auctor  hujus  dedicationis  dici  ne- 
quit.  Accedunt  aliie  rationes,  quod  a  prosa  Sedulii, 
in  qua  prologus  metricus  in  orationem  solutam  con- 


SEDULILS.  »51 

A  versus  est,  hacc  dedicatio  omnino  abest  :  quod  Se- 
dulius  in  epislola  dedicatoria  ad  Macedonium  tacue- 
rit,  se  carmen  paschale  dicare  etiam  Theodosio  : 
quod  ca  dedicatio  in  nullo  codice  ms.  carminis  pa- 
scbalis  ex  eis,  quos  Cellarius,  et  Arntzenius  vide- 
runt,  exslat  :  desideratur  eliam  in  nostris  mss.  Vi- 
deo  tamen  ,  eam  ex  codice  pervetnslo  bibliothecae 
Taurinensis  citari  in  Catalogo  codicum  mss.  ejus 
bibliolhecse.  Posl  epislolam  Macedonii  nolai  auclor 
Catalogi  :  Sequitur  pr>rfatio  ad  Theodosium  Augustum, 
quam  Fabricius,  et  Cave  Sedulio  abjudicant.  Verum 
auctores  ejus  Caialogi,  ut  postea  uberius  exponam, 
minus  accurale  in  celebri  illo  codice  describendo 
versali  sunt :  a  quo  abesse  eliam  epigramma  Romu- 
lirium,  ccrto  nmiiio  accepi.  In  Bibliotheca  Angelica 

U  \idi  codicem  ms.  sseculi  circiter  x  ,  in  quo  post  Ful- 
genlium  myihologum  plures  versus  miscellanei  oc- 
currunl,  et  in  his  sexlo  loco  rubrica  :  Versus  in  ca- 
pilc  Sedulii  scribendi :  liimirum  fioim</tdum,clc.  Ilinc 
aulem  nejuaquam  arguere  possumus,  eos  vcrsus 
vere  Sedulii  esse. 

38.  Georgius  Fabricius,  qui  idem  epigrnmma  edi- 
dil  in  comment.  poet.  Chrisl  p.ig.  25,  veluti  dedica- 
tionem  carminis  pascbalis  ad  Theodosium  Augustum 
Junioiem,  pulabat,  pra'faliunculam  25  cssealierius 
poeias,  qui  carmen  ipsum  Sedulii  impeiatori,  ejusque 
lilio  commendatum  esse  volnerit.  Exscriploris  opus 
esse  aliquis  exi.-limabil  ex  verbis,  Scribenrium  fumulo 
quemjussisli.  Veiuni  cum  supra  demonsiratuni  luerit, 
Tlieodnsiura  Magnum  essc,  cui  carmcn  dedicatur,  ct 

C  Sedulinm  solum  circa  annum  450  libros  ;-u<>s  com- 

posuisse,  ruit  toia  bsec  conjeciura  de  alio  poeia,  qui 

hoc  c.armine  opus  pascliale  Sedulii  dkare  voluerit. 

59.  Nei|ue  vero  argumenlum  canninis  pnscbaiis 

ejus  generis  est,  quale  describit  dedicatioad  Theo- 

dosium  : 

Hic  tibi  mundi 
Principium,  formamque  poli,  hominemque  creatum 
Expediet  liino. 

Arntzeniiis  putat,  ea,  qua?  versu  61,  el  paucis  aliis 

sequeniibiis  libri  i  coniinenlur,  satis  esse,  ut  princi- 

pium  munili,  forma  poli,  ct  bomocreatus  ex  limo  in 

dedicatione  commemorentur,  licet  non  ex  |irol'esso 

de  isla  ibi  materia  agatur.  Sed  praeterquam  quod  ho- 

minis  ex  limo  crealio  illis  versibus  libri  i  singillaliin 

^  ne  nominatur  quidem,  verbum  Expediet  inniiil  argu- 

menlum,  de  quo  ex  professo  agatur  in  opere. 

40.  Validius  argumenttim  censet  esse  Arnlzenius, 

quod  petilur  ex  verbis  Dedicalionis  : 

Dignare  Maronnn 
Mulatum  in  melius  divino  agnoscere  sensu. 

Ha2c  enim  verba  indicant  centonem  Virgilianum. 
Sedulius  aiileiu  clsi  Virgdium  imitatus  est,  tamen 
non  ita  ejus  ubique  verba  exsciibu,  ul  eum  in  melius 
divino  sensu  mulasse  dicendus  sit.  Ihec  ratio  non- 
nullos  movit,  ut  cenlonem  Virgilianum  de  Incarnatio- 
ne,  qui  ex  pervelusto  codice  monasterii  Corbeiensis 
a  Martenio  cditus  est,  Sedulio  ascribant,  atque  hujus 
dedicationem  esse  dicant  memoratum   carraen  ad 


455 


PROLEGOMUNA. 


454 


Theodosium  Augustum.  De  islo  Virgiliano  centone  A  Quo  difficilius  est,  ui  idem   poema  imperatori  dica- 


sermo  iierum  redibit  :  nunc  saiis  sit  animadverlere, 
dedicaiionem,  si  ad  Theodosium  I  referaiur,  ut  re- 
ferendam  esse  probavimus,  non  posse  dici  opus  Se- 
dulii,  qui  longe  post  Tlieodosium  I  musis  sacris  ope- 
ram  dedit.  liaque  si  dedicatio  ad  carmen  de  Incarna- 
lione  perlinet,  oportet,  hujus  carminis  auctor  sit 
poeta  alius  Sedulio  aniiquior. 

26  41-  Superest  expendenda  opinio  Joan.  Alberti 
Fabricii,  qui  in  Biblioth.  vet.  et  in  aitera  med.  el 
inf.  revi  arbitraiur,  hos  versus  dedicatorios  esse  Pro- 
bac  Faltonix,  ab  ipsa  suo  centoni  Virgiliano  prse- 
fixos,  et  ad  Honorium  Augustum  direclos.  Hanceam- 
dem  opinionem  tuetur  Fonianinus  de  Antiq.  H>rt.  1. 
ii,  c.  i  et2,  qui  Probam  Horianam  fuis?e  conlendit, 


tum  voluerif.  Posset  tamen  aliquis  opinari(quod 
antea  innui)  carmen  hoc  esse  alicujus  fainuli  ex- 
scriploris,  quem  imperator  jusserit  Virgilio-centonem 
sive  Probce,  sive  allerius  poetaj  describere.  Id  enim 
magis  eongruit  verbis  Scribendum  famulo  quem  jus- 
sisti. 

43.  Secundo  loco  enumerai  Trithemius  libros  xiv 
in  Episiolas  Pauli  orationesolula,  atque  initium  re- 
fert ,  Anteqitam  Apostolica  verba  ,  quod  iuitium  ab 
edilis  nunc  abesl,  ut  observaiCellarius.  Hoc  est  Col- 
leclaneum  Sedulii  Scoii  Hiberniensis  in  omnes 
(nempe  xiv  )  Epistolas  Pauli,  quod  exstat  tom.  VI 
Biblioth.  Pairnm  Lugdunens.  pag.  494,  ubi  nolatur  : 
Videtur  hic  Seduiius  olius  apnccetienti  (praecesserant 


non  Romanam,  et  centonem  ejus   Honoiio  dicatum  B  earmen  paschale,  elegia,  hymni,  et  prosa  noslri  Sc- 


fui^se  post  annum  395,  a  Proba  \ero  conscriptum 
jussu  Arcadii  Junioris.  Sed,  ut  ex  versibus  ipsis  li- 
quet,  cento  jussu  ejus  imperatoris  conscriptus  fuit, 
cui  dicatus  apparet.  Causam,  cur  isiiusmodi  dedica- 
tio  ad  Honorium  speclare  non  debeat,  exposui  num. 
56.  Alioquin  argumenliim,  quod  in  versibus  nuncu- 
patoriis  indicatur,  consentaneum  est  cenioni  Probce 
Faltonise.  In  hanc  igitur  senlentiam  propendet  Arn- 
Izenius,  ut  versus  isios  aseribat  ProbacFaltoniae,  cu- 
jus  cenloni  prafixi  fueriul.  Equidem  video,  in  quo- 
dam  codice  bibliothecaj  Florentiiise  Laurenlianre, 
num.  86  referendo,  in  quo  eiiam  esi  Sedulius,  hos 
versus  praeponi  ccnloni  Probse.  Prodiit  etiam  Cento 
Probae  in-12,  Ronue  1588,  recen>enle  Julio  Roscio, 


dulii)  auctor  esse  liujus  Coliectanei.  Grunerus  aperie 
disiinxit  Sedulium  Hiberniensem  sa;ciili  viii  a  Se- 
dulio  pneta  sceculi  v.  Melius  Labbeus  auctorein  harum 
annotationum  dicit  Sedulium  Scolum  Hiherniensem, 
qui  ex  Hepidanno  floruit  sa?culo  ix.  Fallilur  vero 
Ceillierius,  dum  asserit,  ipsum  Hepidannum  Sedu- 
lio  Colleclaneum  iribuere.  Prodiernnl  Annotaliones 
Sedulii  in  omnes  D.  Pauli  Epistotas  Basilete  pcr 
Henr.  Pelrum  1527  et  1558.  ELedem  exstant  in  Bi- 
blioth.  Patrum  Paris.  1624,  vol.  I,  pag.  849.  Calnie- 
tus  in  Bibliolh.  sacr.  anle  Diction.  Bibl.  ila  de  hoc 
Sedulio  judicat  :  Sedulius  Scolus,  eei  Hibemus,  ex 
Oriyene,  S.  Hieronymo,  seupolius  Pelagio,  cujus  tamen 
errores  expun.xit,  S.  Ambrosio,  sive  Hilario  Diacono, 


ex  codicibus  Vatjcanis,  ei  uno  Hortano,  pra^Iixa  liac  C  et  S.  Augustino  opus  suum  composuit.  Labbeus  addit 


dedicalione.  Nondum  tamen  saiis  firmum  argumen- 
lum  hoc  esl  :  nam  v.  7  auclor  ail,  Scribendum  famu- 
lo  quem  jussisti :  quod  de  se  femina  non  dixisset. 
Reponet  aliquis,  legendum  famuice.  Non  repugnirem' 
si  alia  adessent,  qure  a  Proba  bos  versus  composiios 
fuisse  persuaderenl.  Immo  Fontaninus  De  antiq. 
Hort.  1.  ii,  c.  2,  ita  plane  legit  famuice,  suam,  ut 
opinor,  vel  Julii  Roscii  conjeeturam  secutns.  Aptid 
Roscium  titulus  est :  Ad  HonoriumTlieodosii  Augusti 
Magni  filium,  et  Arcadii  Augusti  fratrem.  Sed  stylus 
diversus  mihi  videtur  ab  stylo  prologi  Prob.T.  Ter  in 
hac  dedicalione,  Romulidum  duclor,  vis  consonantis 
Iribuiiur  aspirationi  :  quam  licentiam  in  versibus 
Probae  ne  semel  quidem  offendi.  Rosciusquidem  ali- 


Eusebium  ,  Rufinum  ,  Gennadium  CP.,  Joannem 
Chrysostomum,  ipsum  etiam  S.  Gregorium  Magnum, 
ut  Benedictns  Justinianus  S.  I.  in  I  Cor.  vi,  5 ,  recte 
observavit.  Barthius  1.  xxxvi  Advers.  c.  12  profert 
titulum  ex  codiie  ms.  :  lncipit  Sedulii  Scoli  Hiber- 
niensis  in  Epistolas  apostoli  Pauii  Collecluneus.  28 
Sic  sequiori  soeculo  Itymnarius,  cubiculus,  balneus 
apud  nonnullos  scriptores  reperitur.  Iu  editione  1 
Colleclanei  Basilea)  1527  in-fol.,  et  in  altera  1558 
in-8 ,  iniiio  cujusque  episiolai  prasmittilur  vocabu- 
lum  neutrum  Collecianeum.  Ejusdem  Sedulii  videlur 
esse  Collectaneum  in  Evangelium  S.  Mattbaii,  de 
quo  sermo  instiiuetur  num.  56  seq.  Auctorem 
Collectanei  Sedulium  juniorcm  vocat  Barlhius  in  not. 


ter  eos  tres  versus  legit,  ut  in  scholiis  dicam  :  sed  ^  ad  Claudian.  iv  consul.  Honor.,  vers.  261. 


in  poemaiio  hoc  reformaudo  licenler  eum  versaium 
fuisse  censeo. 

42.  In  Indice  expurgatorio  Brasichellensis  pag. 
265  recensetur  cenio  Virgilianus  Probce,  quu:  ibi  non 
F;ilconia,  ut  ab  aliis,  prseserlim  a  Fonlanino  de  An- 
tiq.  Hort.  1.  ii,  c.  1 ,  sml  Falionia  27  cx  veteribus 
inscriptionibiis  dicilur.  Plura  alia  de  eadem  addnn- 
tur  ;  sed  hoc  ad  rem  nosiram,  quod  Virgilio-cen- 
tonas  scripsisse  videatur  ad  mariium  ex  line  poe- 
malis  : 

Hune  socii  morem  sacrorum,  hunc  ipse  teneto, 
0  dulcis  conjux ,  et,  si  piciale  merentur, 
Hac  casti  maneant  in  relligione  nepotes. 


44.  Tertio  loco  ponilTrithemius  librum  i  de  Mira- 
culis  Christi,  A  solis  orlus  cardhte.  Hic  est  hymnus 
abecedarius,  cni  inler  opera  Sedulii  locum  damus 
posl  elegiam  Cantemus,  socii.  Laudalur  a  Beda  de 
Art.  metr.  sub  Sedulii  nomine,  et  ab  Alcuino  imcri- 
bilur,  de  Natiiilale,  et  Baptismo,el  Yirlute,  el  Tradi- 
tione,  et  Passione,  Resurreelione,  ct  Ascensione  Domini 
nostri  Jesu  Clirisii.  Olaus  Borrichius  de  Poet.  Lat. 
sictle  Sedulio:  Rcliquitel  Itymnos  duos  Ecclesiw  adlntc 
familiarcs  ,  altcrum  de  Xatalibus  Chrisli,  dc  ejusdem 
Epipliania  alterum.  Sed  revera  unus,  idemque  est  hy- 
mnus,quovitaChristi  continetur  :  ex  quo  seplempri- 
mas  slrophasadlaudes  in  Nalivitate  Domini,  qualuor 


455  COELIUS  SEDULIUS.  450 

alias  ad  vesperas  in  Epiphania  canimus,  praetermis-  A  paschali.  Post  epigramma  sequilur,  Incipiunt  earmi- 


sis  CLdcris.  Hic  Hymnus  cum  Elegia  Sedulii  prre- 
termissus  a  Parriiasio  est  in  sua  edilione,  for- 
tasse  quod  haec  carmina  in  suis  codieibus  non 
invenerit,  aut  Sedulii  esse  non  crediderit.  De  Ele- 
gia  dubilant  nonnulli :  at  de  boc  liymno  vix  ulla  est 
dubitandi  ratio ,  ut  ex  var.  lcct.  patebit.  Non- 
nulli  vocanthunc  hymnuni  acrostichum,  sed  minus 
proprie,  cum  ex  primis  litteris  versuum  nullum  no- 
men  conliciatur.  Yid.  var.  lecl.  ad  titulum  hymni. 

45.  Librum  i  ad  Tbeodosium  imperatorem  quarlo 
loco  iudicat  Triihemius  :  qui  nihil  est  aliud  ,  quam 
dedicatio  ad  Theodosium,  de  qua  supra  satis,  super- 
que.  Quod  auteni  Trithemius  quinlo  loco  librum  i  in 
majus  volumen  Prisciani ,  et  sexlo  loco  librum  i  in 


na  ipsius,  quod  intelligendum  esl  ipsius  Scdulii,  non 
Asterii  :nametsi  proxime  prrccessit  epigramma  Aslc- 
rii,  id  per  errorem  evenit.  Adde,  Asterium  ipsum 
loqui  ile  versibus  Scdnlii.  Turcio  a  Sedulio  inscri- 
ptum,  et  missum  fuisse  hoc  epigramma  30  voluit 
PanviniusinFast.  Cons.  Ncbrissensis  in  noiisadhanc 
elegiam  :  Sunl  qui  dicunt,  ail,  hoc  opusculum  non 
esse  editum  a  Sedulio,  sed  inter  illius  scripia  inventum, 
quod  satis  est  ut  Sedulii  putelur  esse.  Profeclo  Aldus 
posl  carmen  pascbale  proxime  anle  elcgiam  sic  ha- 
bet :  Hoc  opusculnm  non  a  Sedulio  auclori  editum 
est,  sed  a  Turtio  Ru(o  Asterio  quito  ((ortQquinlo)  V.  C. 
exconsule  ordinario,  atque  patritio,  qui  id  inler  scripta 
Sedulii  invenit.  Verbum  opusculum  non  carmini  pas- 


secundam  editionem  Donati  recenset,  qualia  sint  liccc  B  cbali,  quod  prcecessit,  sed  elcgire,  qure  illico  poni- 


opera,  vix  aliunde  expiscari  possumus.  Secunda 
editio  Donati  ea  est,  quse  de  octo  partibus  oratiouis 
agit.  Sedulius  quidem  in  epistola  ad  Macedonium  se 
olim  occupatum  profitetur  smcularibus  studiis,  et  lil- 
lerar'm  solertia  disciplinoe  lusibus  infructuosi  29  °pz- 
ris,  non  auclori  Deo  deserviisse  :  quo  profana  qu.evis 
opera  intelligere  possuinus.  ln  cod.  Vatic.  Oltnb.  i 
post  elegiam  Sedulii  Canlemus  ,  socii,  haec  nota 
apponilur,  incipit  ars  Sedulii,  qui  pritno  laicus,  etc, 
ut  num.  9  expositum  fuit.  Fortasse  ars  ea  Se- 
dulii  qure  hic  indicalur  ,  sed  non  exhibelur,  est 
aliquis  ex  libris  in  Priscianum  et  Donalum. 
Labbeus  in  Dissert.  hislor.  de  Script.  eccles. 
tom.  II,  pag.  529  ,  haec  ipsissima  verba  proferl  ex 


lur,  accommodari  potesl.  Verum  ex  var.  leclion.  ad 
fin.  carminis  pascbalis,  et  init.  elegise  liquido  patet, 
elegiam  verum  opus  esse  Sedulii.  llla  autem  noiatio 
Aldi  pererrorem  abipsoelegiae  applicatur,  cum  per- 
tineal  ad  cannen  pascbale,  aut  ad  collectionem  car- 
minum  Sedulii,  uli  demonsirabitur,  cum  de  Asterio 
agelur. 

47.  Ociavo  loco  Trilhemius  refert  Epislolas  plures 
ad  diversos  librum  i,et  Arnlzenius  ai(,  circumferri 
epistolarum  plurium  ad  diversos  librum  i.  Inilium 
hujus  libri  ex  Tritbemio  est  Sedulius  Scotigena  :  ex 
qno  inielligi  potest,  eum  periinere  ad  Sedulium  ju- 
niorem.  Aliud  nihil  de  hoc  opcre  reperire  licuit. 

48.  Nono  et  postremo  loco  a  Trilhemio  comme- 


veteri  codice  Pithoei  ,   qui  fortasse   distinctus  non  L  morantur  libri  n  de  Miraculis  Chrisli  prosaice.  For 

est  ab  hoc  noslro  Vat.  Ottob.  1.  Idem  Labbeus  pag. 

558,  ex  bibliotbeca  Thuana  recenset  ms.  Commen- 

tariolum  in  artem  Eutichii,  et  ex   m*s.  Goldasli,  de 

Regimine  principum,  el  exposilionem  in  artem  Priscia- 

ni :  quse  ipse  Sedulio  Scolo  ,  qui  anno  818  florebai, 

adjudicat.  Cum  Labbeo  facit  Oudinus  de  Script.  ec- 

cies.  sseculo  ix,  ad  ann.  820,  qui  hos  codices  mss. 

cnumerat,  in  bibliolhecaLugduno-Baiava  intermss. 

codd.  ab  ba^redibus  Isaaci  Vossii  emplos  cod.  Latin. 

21,  num.  5,  Sedulius  in  Priscianum;  in  bibliotbeca 

Norfolciana   Londini  cod.  43,  Expositio  Sedulii  epi- 

scopiin  primam  editionem  Donati.  Confer  num.  88. 

46.  Tritbemius  septimo  loco  memorat  Exhortato- 
rium  ad  fidelcs  librum  l.  Hocc  est  elegia,  quae  in  edi- 


lasse  in  numeris  apud  Trilhemium  error  incidit,  ut 
pro  v  edilum  fuerit  n.  Cerle  prosa  Sedulii  operis 
pascbalis,  sive  de  miraculis  Chrisii,  ut  ait  Triihe- 
niius,  non  iu  duos,  sed  in  quinque  libros  disiributa 
est  eo  fere  modo,  quo  carmen  paschale,  ut  num.  52 
animadverii.  Redargnendus  hoc  loco  est  Sigebenus 
de  Script.  eccles.,  qui  prius  prosam  scriplam  fuisse, 
tum  carmen  pascbale  enuntiat  :  Sedulius  episcopus, 
ait,  ad  Macedonium  presbylerum  scripsii  libros  de 
miraculis  veteris  et  novi  Teslamenli,  quos  postea  sub 
metrica  lege  redactos  prwlitulavil  Paschale  carmen. 
Rcparavit  enim  daclylico  carmine  otnnia  Domini  opera. 
Rem  contrario  modo  se  habuisse,  ex  epistola  ipsius 
Sedulii  ad  Macedonium  proscc  pr.-emissa  inlelliges 


tionibus  carmini  paschali  succedit,  el  inscribi  solet  "  Prcecepisli,  recerende  mi  Domine,  paschalis  carminis 


Collatio  veteris  et  novi  Testamcnti,  et  seorsum  excusa 
est  in  Manuali  Biblico  Francofurti  1010.  Ilocelegiacum 
carmen  Sedulio  abjudicant,  et  Asterio  ascribunt 
Barlhius,  Cuspinianus,  Leyserus,  et  nonnulhe  edi- 
Uones,  quae  indicantur  in  catalogo  bibliotbecx  Lug- 
duno-Balavae  pag.  30.  G.  Fabricius  in  comment.  p. 
25affirmat,  in  antiquis  codicibus  Asterio  ascribi,  et 
pag.  156  in  alio  codice  legi  sub  nomine  Claudiani 
Mamerti.  Arntzenius  pro  Sedulio  auctore  allegat  co- 
dicem  Cant.,  aliosque,  et  veteres  editiones.  In  codi- 
ce  suo  Arntzeniano  ad  finem  Carminis  paschalis  in- 
venit  Asterii  epigramma  male  transpositum  :  cum 
in  cod.  Almel.,et  aliis  mss.  praeponatur  carmini 


textum,quod  officio  pur&  devolionis  simpliciter  exsecu- 
tus  vobis  obtuli  perlegendum,  in  rhetoricum  me  trans- 
ferresermonem.  Sedulii  prosam  primus  edidit  Franc. 
Juielus  e  ms.  31  Pithceano  :  recusa  ea  est  in  ap- 
pendiceBibliolhecaePatrum  Margarini,Parisiis,anno 
1624,  cum  nolis  Jureti.  Prodiit  etiam  in  Bibliolheca 
Patrum  Coloniensi,  anno  1618,  tom.  V,  part.  I,  cum 
aliis  operibus  Sedulii,  et  rursus  in  Bibliotheca  Pa- 
trum  Lugdunensi,  sed  omitlitur  a  plerisque  ediiori- 
bus  carminum  Sedulii.  Opporlunum  tamen  duxi  eam 
carmini  paschali  annectere;  nam  ad  explicalionem, 
et  quibusdam  etiam  in  locis  ad  certam  emenda- 
tionem  carminis  utilissima  esse  potest.  Nolunt  viri 


457  PROLEGOMENA.  m 

critioi,  ublque  praeferri  Ieotionem  qu»  ex  Prosa  A  repetain  quse  multa  dixi  in  Prudentianis,  etincom- 

eruitur,  aut  ei  magis  accedere  videtur.  Quibus  au-      mentario  ad  Dittochrcum. 

tem  in  locis  prseferenda  sit,  cum  occasio  sese  dabit, 

tunc  melius  exponetur.  Operis  paschalis    meminit 

Beda  1.  v  Histor.  eccles.  Angl.,  cap.    10:  Scripsil 

Adhelmus  et  de  Virginitate  librum  eximium,  quem  in 

exemplum  Sedulii  geminato  opere  et  versibus  hexame- 

tris,  et  prosa  composuit.  Hoe  ipsum  de  Adlielmo  re- 

petit  Anonymus  Mellicensis,  c.  30,  et  Sigebertus,de 

Script.  eccles.,  cap.  66.  Refert  prseterea  Beda,  se  vi- 

tamS.  Culhberti,  exemploSedulii,  priusheroicome- 

tro,   et    posimodum   plano   sermone   descripsisse. 

Verba  ex  operc  paschali  Sedulii  profert  Paschasius 

Ratbertus,  de  Partu  Virginis,  inter  opera  dubia  S.Il- 

defonsi,  lom.  1  Patrum   Toletanorum,  pag.  514  et 

seq. 


40.  Praeter  opera  qua?  Trithemius  Sedulio  attri- 
buit,  Montfauconius,  in  Diar.  Ital.,  cap.  21,  et  Bi- 
blioth.  Bibliothecarum  mss.,  refert,  ex  biblioiheca 
Neapolilana  D.  Valletta,  Sedulii  poelce  christiani  de 
actibus  prophelarum  membranaceus.  Similem  titulum 
leges  ex  eodem  Montfauconio,  num.  80.  Dubitat 
Arntzenius,  an  ad  supposititiorum  classem  hoc  car- 
men  referendum  sit,  an  sub  islo  titulo  lateat  car- 
men  paschale.  In  libro  quidem  primo  carminis  pa- 
schalis  quaedam  acta  prophetarum  enarrantur  :  qu» 
fortasse  seorsum  exscripta  peculiarem  titulurn  sibi 
compararunt.  Quamquam  totum  ipsum  carmen  pa- 
schale  in  codice  Ottoboniensi,  de  quo  num.  76  agam, 
sic  inscriptum  reperio,  De  Actibus  prophetarum,  et 


52.  Arnlzenius,  ex  Fabricioeomnient.  cit.,  pag. 
23,  observat  Nebrissensem  epigramma  sub  Sedulii 
nomine  proferre,  in  quo  legitur 

Breviterque  triumphos 

Tangit,  Christe,  tuos. 

Addit,  id  reperiri  in  versibus  acrosticiiis  Liberii. 
Al  vero  Nebrissensis  nou  tribuit  Sedulio  hos  versus, 
sed  eos  excitat  ex  epigrammate,  quod  ipsius  (Sedu- 
lii)  nomine  scriptum  reperitur  :  ita  enim  loquitur,  ut 
indicet  nomen  Sedulii  in  primiset  poslremis  litteris 
epigrammatis  descriplum  Iegi.  Sedulii  verum  aliud 
epigramma,  Hcectua  perpetua?,  posthymnum  abece- 
B  darium  a  nobis  proferetur. 

53.  Doctissimus  vir  Franc.  Ant.  Zacharias,  in 
Biblioth.  select.  hist.  eccles.,  pro  supplemento  ad 
Ilislor.  eccles.  Natal.  Alexandri,  cap.  2,  §  1,  n.  5, 
Sedulium  nostrum  laudat  tamquam  auctorein  33 
hymni,  Lustris  sex  qui  jamperactis,  sive,  ut  ex  cor- 
rectione  Urbani  VIII  nunc  canimus,  Lustra  sex  qui 
jam  peregit.  Sed  forlasse  per  errorem  Sedulius  illi 
excidit  pro  Fortunato,  qui  auctor  est  hymni  Pange 
lingua  gloriosi — Prcelium  cerlaminis,  sive,  ut  in  bre- 
viariis  nunc  legilur ,  Lauream  certaminis.  Hujus 
hymni  pars  est  Lustra  sex  qui  jam  peregit.  Alii  au- 
ctorem  dicunt  esse  Claudianum  Mamercum ,  ut  ubc- 
rius  expostii  in  dissertatione  de  hymn.  eccles.  , 
num.  185,  in  nota.  Major  esse  posset  difficultas  de 


tolo  Christi  Salvatoris   cursu;  adeoque  etiam  alii  C  hymno  Vexillaregis  prodeunt,    quem  Angelus  R<x 

codices,  qui  eodem  titulo  in  catalogis  prsenotantur, 

carraen  idem  paschale,   ut  arbitror,  continent.  Ita 

ctiam  mulli,  decepti  varietatetitulorum,  praeter  car- 

men  paschale  Sedulio   ascribunt  32  ^e  Signis  et 

virlulibus  librum  i,  qui  est  liber  i  carminis  pascha- 

lis  :  item  De  Gestis  et  miraculis  Christi  libros  iv,  qui 

sunt  quatuor  libri  carminis  paschalis  de  novo  Tesla- 

mento. 

50.  In  catalogo  bibliothecoe  Uffenbachiance,  pag. 
221,  recensetur  volumen  chartaceum  in-4°  sseculo 
xv  exaralum,  in  quo  est  Sedulius  poeta  de  Prwroga- 
tione  diei  sexti,  et  canlicum  paschale.  Meminit  hujus 
codicis  Arntzenius,  meminit  et  Grunerus,  qui  in- 
srribit  :  De  Prmogativa  diei  sexti.  Arntzenius  pro 


ca,  in  lndice  Theolog.  et  Scriptur.,  inler  hymnos 
S.  Ambrosii  recenset :  sed  addit  :  Sunt,  qui  hunc 
hymnum  Theodulpho  ascribunt,  alii  Fortunalo,  atii 
vero  Sedulio.  Hunc  quoque  hymnum  Fortunati  esse 
exislimo  :  egi  de  eo  loc.  cit.  num.  180. 

55.  Martenius,  tom.  IX  Collection.,  col.  126  seqq., 
producit  carmen  de  Incarnatione  ex  eodem  veteri 
codice  Corbeiensi,  ex  quo  carmen  in  Genesim  de- 
scripsit  subnomine  Juvenci,  a  nobis  inier  supposili- 
tiaJuvenci  carmina  in  appendieibus  relatum.  Car- 
men  de  Incarnatione,  quod  lom.  VI  Biblioih.  Fabr. 
med.  et  inf.  aevi  recusum  fuit,  Martenius  Sedulio 
ascribit,  quia  libro  i  operis  paschalis  ( intelligo  car- 
minis  paschalis)  adjungilur  tamquam  pars  ejusdeni, 


ceito  definire  non  audet,  an  ex  hujusmodi  mss.  car-  D  nulla  interposita  distinclione,  nulla  divisione,  nullo 


minibus  Sedulii  deprompti  sint  versus  quos  sub  Se- 
dulii  noinine  adducit  Le  Moine,  Var.  Sacr.  lom.  III, 
pag.  659. 

Abluilur  Judceus  odor  baplismate  sacro, 
El  nova  progenies  reddita  surgitaquis. 

Sed  non  male  suspicatur  idem  Arntzenius,  ex  fes- 
tinanti  calamo  Sedulium  pro  alio  poeta  nominatuin  ; 
quippe  suntForlunati. 

51.  Dittoclioeum  Prudentii,  quod  minus  bene  alii 
Enchiridion,  alii  Diptijchon  vocant,  sub  Sedulii  no- 
mine  saepe  laudal  G.  Fabricius  in  Comment.  poet. 
christ.,  et  Sedulii  opus  esse  suspicatus  est  Sichar- 
dus.  Auctor  verusest  Prudentius :  qua  de  re  non 
Patrol.  XIX. 


lilulo  :  quod,  addit,  cum  singulari  studio  perlegisse- 
mus,  eumdem  in  priori  et  in  sequenli  lucubralione  sty- 
lum  animadvertimus.  Gallandii  verba,  ex  dissert.  de 
Sedulio  ad  lom.  IX  Bibl.  Patrum  liceat  mihi  usur- 
pare  :  Mallem  equidem,  ut  indefessi  editores  Benedi- 
ctini  graviori  argumentorum  pondereusi  fument,  qui- 
bus  Sedidium  hujus  carmiuis  auctorem  cvincerent. 
Mirari  subit  qua  raiione  eumdem  styluin  in  carmine 
de  Incarnatione  et  in  carmine  pascliali  Martenius 
animadverlerit  :  nr.m  carmen  de  Incarnaiione  est 
cento  Yirgilianis  versibus  contexlus,  utidem  Marte- 
nius  indicatis  locis  obscivat :  at  carmen  paschale 
stylo  proprio  Sedulii  fluii,  quamvis  aliquondo  he- 

15 


459  COELIUS  SEDULIUS.  460 

mistichia  Yirgilii,  vel  unum  aut  alterum  versum  Se-  a     56.  Labbeus,  in  Nova  Bibliotheea  mss.,  sive  spe- 
dulius  usurpet.  Quod  autem  carmen  delncarnatione      cim.  antiq.  lect.,  parl.  i,    pag.  25,   in  codiee  ms 
libro  l  canninis  paschalis  annexum  fuerit,  lamquam      optima?  notse  se  vidisse  ait  Sedtilii  Colleciancuin  in 


pars  ejusdem,  hoc  certe  ex  oscitatione  vel  ignoran- 
tia  librarii  contigit.  Nemo  enim  lam  cajcus  34  est> 
quin  videat  carmen  de  Incarnatione  ad  carmen  pa« 
scbale  nullo  modo  pertinereposse. 

55.  Nonnulli,  cum  Martenio,  ex  epigrammate  ad 
Tbeodosium,  quod  in  nonuullis  editionibus  carmini 
pascbali  proemittitur,  ut  anlea  explicalum  est,  ar- 
gumentum  desumunt,  ut  Sedulio  carmen  de  Incar- 
natione  adjudicent.  Verum  quidem  est,  carmini  de 
Incarnatione  melius  convenire  verba  epigrammatis, 

Dignare  Maroin-in 

Mutatum  in  melius  divino  agnoscere  sensu. 

At  vero  neque  hoc  epigramma  auctorem  habet  Sedu- 
lium.ut  jam  probatum  est,  nequecarminide  lncarna- 
tionecongruere  potest.  Argumentum  enim  hujuscar- 
minis  tanlumestlncarnatio  :  epigramma  autem  plura 
alia  attingit,  quae  in  poemate  essent  exposita,  crea- 
tionem  mundi  et  hominis,  vilam,  miracula,  mortem 
et  ascensionem  Jesu  Christi.  In  decrelo  Gelasiano, 
inler  alia,  sic  habetur  :  Ceniometrum  de  Christo  Yir- 
gitianis  compaginatum  versibus  apocryphum.  Blancbi- 
nus  Proleg.^ad  Anastas.,  tom.  iv,  ex  cod.  Valic.  Pa- 
Ialin.  495,  legit  Centoneni  ( forle,  Centoitem )  dc 
Christo  Yirgilianis  compaginatum  versibus  apocry- 
phum.  In  codice  vetuslo  Florentino  omissum  erat 
hoc  caput.  In  ms.  Jurensi  sic  refertur,  Centones  de 


Evangelium  S.  Matthsei,  ex  variis  Patribus  excerp- 
lum,  et  in  capita  seu  sectiones  555  divisum.  Idem, 
de  Scriplor.  eccles.,  affirmat  Collecianeum  hoc  Se- 
dulii  iu  Matth.ieum  exstare  in  biblioiheca  collegii 
Parisiensis  S.  I.  in  nitidissimis  membranis  elegan- 
tissima  manu,  et  quae  700  aut  800  annos  superet, 
descriptmn;  in  quo  citanlur  non  modo  S.  Eucherius, 
S.  Leo,  Arnobius  junior,  Faustus  Reiensis,  S.  Gre- 
gorius,  S.  Isidorus  ,  Arctilfus,  ac  Ven.  Beda,  sed 
et  ipse  poeia  Sedulius  :  sic  cnim  ad  illa  verba,  Et 
ne  nos  inducas  in  tenlationem,  aitauctor  Collectanei : 
Hinc  Sedulius  egregie  versibus  describit  dicens  : 

Non  quia  nos  Dominus  lucis,  vitseque  repertor 
In  laqueos  tentautis  agat,  etc. 

Censet  Labbeus,  eumdem  Sedulium  esse  auciorem 
Collectanei  in  epistolas  Pauli,  et  in  Evangelium 
Matthaei,  qui  floruerit  sscculo  ix,  sub  Carolo  Magno, 
ejusque  filio  Ludovico  Pio  :  ratio  enim  ista  expla- 
nandi  codices  sacros  sapit  omnino  genium  saeeuli 
ix,  ad  quod  leiiius  Sedulius  ab  Hepidanno  re- 
fertur. 

57.  Monet  tamen,  Aubertinum,  pag.  911  Prasti- 
giarum  suarnm  de  Sacramento  Eucharistiae,  credi- 
disse  auctoiem  Collectsnei  in  Paulum  fuisse  Sedu- 
lium  episcopum,  qui  sajculo  vm  concilio  Romano, 
anno  721,  interfuit.  Sed  cum  in  Colleclaneo  in  Mat- 


Chrislo  Yirgilianis  compaginaii,   apocryphi.   In    cod.  C  thseurn  vcrba  quandoque  desumantur  exVen.  Beda, 


Vatic.  5791,  quem  ego  conluli,  inveni,  Ccnioncmde 
Christo  Yirgiliunis  compaginalum  versibus,  apocry- 
phum.  Praevaluit  tainen  apud  mullos  tilulus  Ccnti- 
metrum,  ex  cento  et  metrum  :  quod  enim  ait  com- 
mentator  Anis  metrica?  Bed:c  in  ms.  Yatic.  ,  Centi- 
mctrum  dicilur  liber  centum  habens  melra,  foiias-e  in- 
telligendum  est  de  Servii  Centimetro.  Pleriqne  cum 
S.  Isidoro,  de  Vir.  illustr.,  id  accipiuntde  centone 
Virgiliano  Piobai  Fallonia;.  In  ii.dice  expnrgatorio 
Brasichellensis  conjicitur,  non  essecenlonem  Probae 
carmen  a  Gelasioinler  apocryidia  relalum.  Cur  no- 
bis  conjicere  non  liceat,  carmen  de  Incaruatione, 
quod  Marienius  edidit,  esse  Ceniomeirum  vcl  Centi- 
metrum  ad   scripluras   a.pociyphas  a  Gelasio  reje- 


quiobiit  aniio  755,  longe  probabilius  est,  auctorem 
bujiis  Colleclanei,  atque  adeo  aiterius  in  Pauluni 
(quandoquidem  idem  i.iriusque  auctoresse  censetur) 
fuisse  lertium  Sedtilium,  qui  saeculo  ix  36  claruit, 
sive  presbyler  fuerit ,  sive  episcopus  :  nihil  enim 
certum  dc  eohabemus.  Baylius,  in  Lexico,  Dupinium 
perstringit,  quod  asseruerit,  in  Collectaneo  in  epi- 
stolasPauli  laudari  Bedam  :  quod  non  de  hoc  Colle- 
ctaneo,seddealieroinMattha;iiiii  Labbeuslratliderat. 
Mabillonius,  tom.  I  Analecl.  veter.,  pag.  504,  avero 
longe  aberrare  aiteos,  qui  Sedulium  auctorem  Car- 
minis  paschalis  eumdem  csse  putanl  ac  Sedtilium 
Scotum,  seu  Ilibernum  presbyterum,itidem  poeiam, 
quem  sseculo  vin  floruisse  consiat.  Verum  conlro- 


ctuin  '!  Sane  Gelasius  argumeiituin  Centonis  asseril  j)  versia   potissinuim    est    de  operibus  Seduliornm 


csse  de  Christo  :  id  autem  apprime  convenit  Ccnioni 
i  dito  a  Martenio;  Cento  vero  Probse  latins  extendi- 
uir,  ut  vel  ex  lilulo  patet,  Ad  ^^testimonium  Yeleris 
el  Novi^Teslamcnli.  Quanniam  auiem  aucioritalein 
apud  cstholicos  sibi  vinuicet  Index  Brasichellensis, 
lege,  si  placet,  apud  Papebrochiuni,  in  responsi  nc 
ad  exiiibitioiieiiierroruiii  perSebastianum  a  S.  Paulo 
evulgatam,  lart.  n,  art.  5,  pag.  20.  Nam  hneretici 
inir.is,  sed  inanes  tragcedias  de  boc  opeieapud 
ipsos  rarissiino,  iieqne  apud  nostros  quideni  valde 
obvio,  excitant,  ut  <  oliigitur  ex  Obseivationibus  iu 
rem  lilterariani  Halye  Magdeburgica;  i70J,  lom.  III, 
etaliis  toin.  seqq. 


nain  duos  vel  pluies  Sedulios  pleriqne  distin- 
gnuni.  Is  autem  Sedulius ,  quem  sseculo  vm 
lloruisse  constat,  episcopus  fuit  :  poeiam  ilidem 
fuisse  aflirmat,  sed  non  probal  Mabillonius,  qui  ea, 
qux  Labbeus,  aliique  viri  criiici  de  Seduliis  rioiave- 
iant,  non  videtur  praj  oculis  habuisse  :  nam  pro 
iniditis  inter  |ioelica  primo  loco  ponit  epi.urammala 
duo  noiissima  acrosticha  de  Sedulio  multo  anle  ct 
sa;pe  vulgata.  Forlasse  Mabillonius  Sedulioepiscopo 
sseculi  vhi  tribuebat  optisde  Regimine  principmn, 
oratione  partim  ligala,  partim  solula  compositum,de 
(jiio  rursus  num.  61.  Multo  ni3gis  iucertum  cst,  Se- 
dulium  hunc  ipsum ,  qui  sa;culo  vm  claruii,  esse 


461  PROLLGOMENA.  m 

auolorem  operis  nescio  cujus  de  sancto  Missae  ca-Ama  negare,  quae  proedicationi  ct  adventui  S.  Ja- 


none,  quod  Dempsterus  illi  affingit. 

58.  Diversuni  a  Collectaneis  liactenus  relalis  opus 
est,  sed  eumdeni  Sedulium  auclorem  habere  videiur, 
qiMd  exslat  iri  eodice  Yaticano  242,  al.  1556,  in  qtio 
est  Psychomai  hia  Pnidentii,  et  narratio  satirica  de 
antistiie  Tolelauo  Grimoardo  (intelligo  Bernardum) 
el  Uibano  papa  u.  Inilio  vuluminis  suul  Explana- 
liones  Sedulii  Scvtliin  quatuor  Evaugelislas.  Incipil  : 
Liber  generw.ionis.  Mogses  (ibrum  generationis  coeli 
et  terrce  conscripsit.  Maitlucus  antem,  eic  Pagina 
9  versa  legilur  :  Temporibus  Yalentiniani  et  Tlieo- 
dosii  principum  florvit,  quod  de  Sedulio  poeta  di- 
tluni  ,  ineptus  aliquis  antiquarins  r,d  Sedulium 
inlerprelem    sacrce    Scripturae    transuilit.     Ibidem 


i  i  in  Ilispaniam  favere  quoquo  inodo  videniur. 
Nam  I.s:dorus,c.71hujus  libri,  aperteait  deS.Jaco- 
bo  Majori  :  Hispanice  cl  occidcnlal.um  38  locorum 
genlibus  Evangelium  prwdicavit ,  el  in  occasu  mandi 
lucem  prcedicationis  infudit.  Plura  addere  possem  ex 
aliis  mss.  codicibus  Yaticanis  in  eamdem  senlen- 
liam  :  sed  in  aliud  lempus  ea  reseivare  prarslat. 

61.  Goldaslus  ,  ut  ex  Labbeo,  num.  45,  liquet  , 
possidebat  ms.  opus  Sedulii  inscriptum  :  de  Regi- 
mine  principum.  Schoetlgenius,  qui  Bibliotliecre  Fa- 
bricianse  medii  et  infimi  a±vi  volumen  sextum  eiiidil, 
refert,  Sedulium  de  Rectoribus  christianis,  el  conve- 
nienlibusregulis,  quibusest  respublica  rite  gubernanda, 
Lipsiae    1669  editum  in-8"    memorari  a   Fabricio : 


ct    seqq.    explicantur   pnefationes    S.   Kieronymi  $  lortasse  in  paucis  schedis  mss.,  quas  ad  sextum  vo- 


ad  Damasum  et  Euseliium.  Pag.  58  :  huipit  ejus- 
dem  Sedulii  Scolti  explanatiuncula  de  brcviariorum 
et  capitulorum  ,  canonumque  differenlia.  Incipit  bre- 
viarium  seeundum  MaUheeum.  ISaiivitas  Christi.  Magi 
cnm  muneribus  veniunt,  37  et  reliqua.  Perquirendum 
est,  quid  inier  breviarium,  et  capitcluin,  et  canoncm 
disiei.  His  etenim  tribus  quasi  qulbusdam  clavibus 
cunctu  eva-  gelici  volumi;:is  arcana  rcserantur.  ISam 
sublulis  ireviariis,  capitulis  el  canonibus  ,  omnia  con- 
fusa  erant  el  ambigun ,  etc. 

59.  Neque  ingratum  erit  explicMionem  quae  sub- 
jungitur  descrihere  :  Brcvicirium  cst  rerum  in  con- 
textu  Evangelii  narralsrum  breviset  compen  iiow  ex- 
positio.  Capiiulum  esl  quaiibetin  Evangelih  seWentin, 


lumen  paratas  reliquit.  Addil  Schcetigeuius,  Frehe- 
rum  ad  Petrum  de  Andlo,  de  Imperio  Romano  ,  n  , 
16,  scribere,  se  anno  1GT:2  hunc  librum  anecdotum 
ad  prselum  parare  ,  ex  eodem  libelio  octo  disticha 
adducere  Nicolaum  Cusanum  ,  de  Concordantia  Ca- 
thol.  praefat.  I.  w.Non  invenio  quisnam  aliuslibrum 
viderit,  aut  de  eo  locutus  luerit:  negue  indignum 
opus  certe  cst,  quod  ad  hujus  temporis  novitates 
eonvellendas  recudalur.  Exstat  in  codice  Valicano 
Palatino  591,  chart.  in-4".  Praecedunl  Rcgulce eccle- 
siasticai  (hoc  est ,  canones  Apostoloium) ;  Ambrosii 
Cura  pastoralis;  Auguslinus ,  de  Pastoribvs  et  ovibus, 
tum  Sednliiis,  et  postremo  carmina  qusedam  de  vir- 
tutiljus  et  vitiis,  et  alia   Romne  olim  existentia  iu 


scu  narratio.  Canon  esl  titutm,  quo  cognosciiur  con-  Q  Basilica  S.  Pelri,  pagina  99  hujus  voluminis,  charac- 


cordia  Evangelistarum.  Deinde  pag.  41  :  Incipit  ejus- 
t'c\ii  Scdulii  Scotti  exposiliuncula  in  argumentum  se- 
cundwn  Matlhoeum.  Sic  pag.  49  ,  secundnm  Marcum; 
pag.  56  ,  secundum  Lucam.  Deest  expositiuncula  se- 
cunduin  Joannem.  Volumenesl  in  forma  in-12,  aut 
iu-16  ,  nou.tur  iniiio  :  Codex  isle  pertinet  monasterio 
beatce  Mariai  Magdaleiuc  in  Franchenthaell  (  quod 
verbum  non  satis  clare  legitur)  imer  Spiram  et  War- 
matiam  siluato canonicorum  rcgularium.  Dehocmoua- 
sicriojainsuppressoagiiPciinoitus,  Canonic.  Regul. 
Jlisl.  1.  ii,  c.59,  ex  Triihemio  in  Ilistoria  liirsaugica, 
qui  circa  aniium  il5j)  fundatum  fuisse  narrat. 

60.  N;n  omiltam   animadveriere,  ad  marginem 
|iugin.e  versie  54,  eodeiu  veteri  charact.Te,  qui  sa3- 


tererubro:  Incipit  operis  prcefatio  stibsequehtis.  Ini 
tium:  Omneministerium,  trifido  quod  praminet  orbe, 
— Arte  gubcmandum  :  sunt  urlis  plurima  dona. — Om- 
nicreans  Dominus  terras,  mare,  sidera,  ccelos.  —  Arte 
creat ,  etc.  Sunt  "25versus  hexamelri.  Postea:  Expli- 
cii  pricfaiio. 

Tecum  principium,  finis,  re\  Christeque,  tecum, 
Alpha  operis  famuli  sis,  De.us  aque  tui. 

Sci  iptum  erat  si  Deus.  Sequilur  :  Incipiunt  capi- 
lul'i  ejusdcm  libri.  Index  hic  conlinet  20  capituia. 
Posl  indicem  charactere  rubro  :  In  ipit  liber  Sedu- 
tii,  de  Rectoribus  christianis  ,  ct  convenicnlibus  regu- 
lis,  quibus  est  respublica  rite  gubemanda.  Initium  : 
Postqua.n   regale  sceptnon.  In  fine  capilis  :  Quam 


culi  x  circiicr  esse  videtur  ,  nominari  S.  Isidorum  ,  j)  incestima^ilem   habcbil  giorice  patmain,   si  quis  Dco 


dum  id  referlur  :  Matlhcvu  apostolus,  et  evangelista, 
qui  etiam  ex  tribu  sua  Levi  scmpsit  coqnomen  ,  etc. 
Ihcc  ipsa  verha  sunt  lsidori  ,  in  libro  de  Orlu  et 
Ohiiu  Patrum,  cap.  /6;  quod  ideo  noiatiim  volui,  ut 
Sedulius  hic  Scuius  addatur  Branlioii!  ,  Ildefonso  , 
Bed:i',  Fulherl ■>  Carnotensi,  Ascarico  episcopo  iii- 
spmo  saeculi  xi ,  alii.-que  in  Bihliothcca  veteri  Ili- 
spana  a  Nic.  Antoniocjusque  doctissimoediiore  Fran- 
cisco  IVrez  Bayer  adduclis,  qui  onines  lihruni  de 
Oilu  et  Obit  i  1'airuiu  Isiduro  adjudicant  contra  non- 
imllos  receutiori:>,  Baroniuni,  Natalem  Alexandi  iim, 
Cajeianum  Cennium  ,  id  uon  alia  fere  ralione  nc- 
gantes,  nisi  quia  semel  auiniiun  induxerunl  ea  om- 


amabilis  rector  39  sanetam  perernavetit  Ecelesia\    , 

quce  e<t  Dei  vivi  spirituate  tabernaculum?  Sed  hovc  , 
quce  breviier  stylo  prosali  diximus  ,  aliquot  versUun 
dulcedine  eencludamus.  Seqcrunttir  \ersus  elegiaci  , 
el  sic  post  caitera  capita  vario  nielrosententiacapitis 
concludilur.  Capite  8,  mentio  fit  cujusdam  viri  ,  cui 
lcvolaiu.u  fiicrai ,  Theodoricum  regcm  inter  Joan- 
i:c;n  papam,  (|iiein  in  custodia  occiderat,  et  Symma- 
chum  pairicium  ,  qiiem  ferro  trucidaverat,  ,ine  uin 
apparuisbe  ,  etah  illis  in  igneiu  ftafese  niis.um.  Ca- 
pile  i),  laudal  pieiaiem  Caroli  Magni  et  Ludoviei. 
Inleiligo  LiitlDvicuin  Pium,  Caroli  M;igni  iihum,  (jui 
reguaie   coepii    anno  Ki4 ,  adeoque    Sedulius  hujus 


163  COELIUS  SEOULIUS.  464 

operis  auctor  ante  saeculum  xi  non  floruit,  et  videtur  A  centior  sit  prirao  charactere,  Liber  sancti  Columbani 


esse  illo  ipse  quem  laudat  Hepidaunus,  et  foriasse 
Sedulius  Scotus  ,  cujus  manu  Psalterium  Graecum 
scriptum  recenset  MonlfauconiusPalaeograph.  Graec. 
m,  7,  pag.  236.  Dempsterus  Sedulium  ,  episcopum 
Graecum  ,  in  Hibernia  coli  afhrmat,  cui  fidem  non 
adhibent  Bollandiani,  ad  diem  15  Junii.  Capite  15  , 
memorat  sanctum  Germanum  Antisiodorensem  epi- 
scopum,  qui  cum  Bealo  Lupo  ,  episcopo  Trecensis 
civitatis,  in  Britanniam  ad  exstirpandam  Pelagianam 
haeresim  missus  fuerat.  Post  caput  19 ,  est  epilogus, 
qui  tamquam  caput  20  est  indicatus  :  sed  posterior 
manus  numerum  -20  delevit.  Prologus  totus  prosa 
oratione  conscriptus  est ,  et  ad  quemdam  regem  di- 
rigilur.  Finis  :  Explicit  Sedulius  de  liegimine  Prin- 
cipum. 

CAPUT  III. 
Codices  manuscripti  Sedulii  recensentur. 
02.  Quoniam  multa  sunt  opera  quorum  minime 
auctor  est  Sedulius  noster,  quamvis  Sedulii  nomine 
insignita  sint.  ut  ex  capite  praecedenti  liquido  con- 
stat,  eos  potissimum  codices  hoc  loco  enumerabimus 
qui  carmina  Sedulii  et  opus  ejus  paschale,  sive  Pro- 
sam  conlinent :  breviler  indicabimus  nonnullos,  qui 
opera  dubia  complectuntur  :  nam  de  aliis ,  quibus 
sacra  Scriptura  exponilur,  abunde  dictum  est  num. 
13,  56  seqq.  Praestantissimus  Sedulii  codex  exstat 
in  bibliotheca  regii  athenaei  Taurinensis.  40  Cata- 
logus  codicum  mss.  ejus  bibliothecae  editus  est, 
cujus  auctores  sunt  Josephus   Pasinus ,   Antonius 


de  Bobio,  quod  arguit,  librum  olim  pertinuisse  ad 
monasierium  Bobiense  ,  de  quo  vide  num.  9i.  Etsi 
vero  in  specimine  characterum ,  quod  in  Catalogo 
mss.  exhibetur,  litteroe  sunt  majusculae,  sive  Ro- 
mancc,  ut  nunc  vocamus,  lamen  ex  specimine  diver- 
sorum  locorum  ad  me  misso  constat ,  tria  reperiri 
lilterarum  genera,  qualia  multi  apud  veleres  Roma- 
nos  fuisse  contendunt.quasi  aliae  fuerint  majusculae 
inscripiionum  maxime  propriae,  aliae  vulgo  usitatae, 
ut  fere  sunt  nostrae,  alise  cursivae  et  minutiores, 
eademforma,  aul  parum  diversa.  Initio  ergo  car- 
minis  scriptus  apparet  codex  Jitleris  majusculis 
quadratis,  postea  idem  librarius  formam  mulavit, 
sed  41  nonnumquam  ad  litteras  majusculas  redit, 
B  praesertim  cum  versus  litleris  rubris  scribit,  quod 
interdum  accidit.  Finita  epistola  ad  Macedonium  , 
statim  incipit  carmen,  Cum  sua  gentiles.  Dedicatio 
ad  Theodosium,  liomulidum  ductor,  deest  omnino, 
adeoque  hac  in  re  decepti  sunt  auctores  Catalogi. 
Deest  etiam  prologus  metricus  Pascliales;  sed  in 
ultimo  codicis  folio,  quod  non  satis  liquet  an  volu- 
mini  superadditum  luerit,  descripti  sunt  illi  versus 
characleribus  partim  rubris,  partim  nigris,  manu 
antiquissima,  sed  diversa  ab  ea  quae  carmen  exara- 
vit.  Liiterae  magna  ex  parte  evanuerunt:  sed  quan- 
tum  colligi  potest,  mendose  scriptus  est  prologus 
metricus.  Desiderantur  etiam  in  eodem  veteri  exem- 
plari  hymnus  abeeedarius  A  solis  orius,  cpigramma 
Sedulii ,  versus  acrostichi  Liberii  et  Belisarii.  Non 


Uivautella  ,  et  Franciscus  Berta.  Tomo  II  Catalogi,  C  passim  quidem ,   sed  alicubi  tamen  margini  ascri- 


pag.  2ii,  describitur  «odex  menibranaceus  766, 
cujus  characteris  specimen  exhibetur,  constans  fo- 
liis  56,  formac  quadralx-,  qui  etiam  ad  saeculum  vi 
pertinere  dicitur.  Nec  dissenlilMansius,  qui  codicem 
ipsum  perlustravit ,  in  not.  ad  Biblioth.  Fabricii. 
Hoc  ordine  referuntur  opera  Sedulii.  Primo,  epi- 
stola  Sedulii  ad  Macedonem  (  lege  Macedonium ) 
scripta,  sed  mulila  :  incipii  enim  :  Ab  Scripturis 
celsioribus  vacans,  humilioribus  quoque  te  libenter 
imperlias.  Non  semper  aquila  supra  nubes  elata  per- 
rolilat,  etc.  In  fine  epislolae  :  Explicit  epistola  Sedulii 
nd  Macedoneo  Pbi  feliciter.  Post  epistolam  sequitur 
praefatio  ad  Theodosium,  llomulidum ,  elc,  quam 
Sedulii  non'esse  diximus.  Liber  l  incipit,  Cum  sua, 


buntur  capita  rerum  ,quae  nonnumquam  recentiori, 
ut  videtur,  charactere  indicanlur.  Asterii  fit  meniio 
in  ultimo  folio  voluminis,  ut  alio  loeo  dicam.  Anim- 
advertit  eruditus  desci  iptor  codicis,  sape  occurrere 
e  pro  i,  ut  explecit  pro  explicil,  ordenavit  pro  ordi- 
navit,  dlet  pro  alit.  In  specimine  characterum  ad 
me  misso  observo,  interdum  k  pro  c  poni,  ut  kunant, 
paskce  ,  et  o  pro  u,  ut  Sedolius  pro  Sedulius  :  quo 
jierlinet  in  fine  epistolae  ad  Macedoneo  :  nam,  ut 
opinor,  scriptum  itafuit  pro  M acedonium,  etforlasse 
evanuit  linea  supra  o.  Haec  autem,  et  alia  a  me 
animadversa  eo  me  ducunt,  ut  conjiciam,  codicem 
saeculo  viii  antiquiorem  non  esse.  Alii  majoiem  an- 
tiquitatem  illi  tribuant,  per  me  licet :  neque  deerunt 


c  ' .  Nihil  in  Catalogo  dicitur  de  prologo  melrico,  "  similia  apud  alios  exempla,  quibus  hanc  suam  opi 


Paschales,  elc.  Carmen  divisum  est  in  quinque 
libros,  ut  in  plerisque  oplimis  codicibus  notabimus. 
Post  librum  lertium  carminis,  qui  secundus  esl 
novi  Testamenti,  subscriptio  hxc  correctoris  Iegi- 
tur  :  Ego  Abundantius  islum  librum  conluli  feliciter. 
Carmini  paschali  succedit  elegia  Cantemus.  Hymni 
abecedarii  Asolis  ortus,  mentio  non  flt  in  Catalogo. 
Uberiorem  magisque  exactam  codicis  descriptionem 
cum  desiderassem ,  votis  meis  cumulatissime  re- 
spondit  Comes  Galeanus  Napione  de  Cocconato, 
egregiis  editis  operibus  clarus,  et  de  omni  littera- 
turae  genere  benemerentissimus.  In  prima  pagina 
codicis  legitur    characterc    «ntiquo,   sed   qui    re- 


nionem  tueantur.  Gallandius,  tom.  ix  Biblioth., 
in  dissert.  dc  Sedulio,  ex  collatione  codicis  ab 
auctorihus  Catalogi  instituia,  colligit,  minus  emen- 
daium  eum  esse,  neque  parum  ejus  auctoritati  offi- 
cere  praemissam  carmini  dedicationem  ad  Theodo- 
sium.  Yerum  quod  attinet  ad  dedicationem,  falso 
eam  ab  auctoribus  Catalogi  codici  ascribi  jam  no- 
tavi.  jEtatem  Abundanlii,  qui  codicem  contulit, 
nequaquam  reperire  potui  ;  neque  enim  arbitror 
esse  Abundantium  ,  ad  quem  exstat  epigramma 
Ennolii,  qui  saeculo  vi  ineunte  floruit. 

63.  In  Bibliotheca  Vaticana  praeter  codicem  Pala- 
tinuni,  qui  pauca  de  Sedulio  refert,  ut  dixi  num.  5, 


465 


PROLEGOMENA. 


466 


et  duos  alios,  qui  42  opera  allerius  Sedulii  exhi-  A  mansit  folium,  in  quo  characlere  minutiori  exarata 


bent,  ut  explicui  num.  58  et  61,  undecim  alios  co- 
dices  conluli ,  quos  nunc  describam.  Duo  sunt  bi- 
bliotliec»  veteris  Vaticanas,  qui  simpliciier  Vaticani 
dicunlur,  sex  bibliothecseReginceSuecor.  Chrislince 
ad  Vaticanam  translatce,  duo  Vaiicani  Ottobonia- 
ni,  unus  Vaiicanus  Urbinas. 

64.  Codex  Vaticanus  1665  membranaceus  in-fol. 
parvo  comprebendit  Aralorem,  et  Sedulium.  Ad- 
sunt  aliquse  glossae,  quae  fere  evanuerunt,  plura 
compendialitterarum,nonpaucamenda,correctiones 
quoedam  a  manu  veteri,  diphthongi  ce  et  oe,  listerae 
l ,  b ,  /",  p,  et  similes  longius  excrescunt,  praeserlim 
in  primis  et  ultimis  lineis  :  quod  innuit  codicem 
non  esse  valde  aniiquum.  Crediderim,  ad  ssecu- 


estannotatio  jam  indicata,  Hoc  opus  Sedulius,  etc, 
cui  succedit  epigramma  Aslerii ,  Sutne  ,  sacer.  Post 
hoc  epigramma  alia  est  annotatio  ad  prologi  metrici 
expositionem ,  quee  simili  modo  in  Ottoboniano  i, 
num.  75,  recensendo,  exprimilur  :  Sedulius,  epistola 
Macedonio  prcvmissa  prcsbytero,  sedecitn  dchinc  ver- 
suum  prologo  lecluros  invitans,  paupertatem  exilis 
ingenii  olerum  comparat  vilitati  :  ex  cujus  carmine  de 
singulis  utriusque  Testamenti  miracutis  hac  sunt  ca- 
pita  prccnotata.  Sequuntur  indicia  titulorum  xxv  sin- 
cjidh  sequentibus  capitibus  (  forte  deest  hic  aliquod 
verbum)  sive  coaplata.  Hieronymus,  in  catalogo  scri- 
ptorum,  etc.  Sic  pergit  codex,  ut  num.  6  dictumest, 
tituli  xxv  non  sunt  expresoi.  Annotalioni  sine  ullo 


lum  xi  circiter  pertinere  :  Monlfauconius  vero  ,  in  B  scripto  titulo  additi  sunt  versus  acroslichi  Liberii  et 


Biblioth.  mss.,  pag.  126, ad  saeculum  ix  rerert.Post 
Aratorem  incipit  illico  prologus  metricus  Sedulii  , 
ut  in  variis  lectionibus  uberius  exponetur,  et  post 
prologum  melricum  liber  i  carminis  pascbalis.  In  fi- 
ne  :  Explicit  liber  Sedulii ,  incipit  carmen  ipsius : 
Cantemus,  etc.  Post  elegiam  sine  titulo  epigramma 
Sedulii,  Hcec  tua,  et  subinde  pariler  sine  titulo 
hymnus,  A  solis  ortus,  quo  finito  incipit  epistola  ad 
Macedonium ,  sed  solum  procedit  usque  ad  verba 
De  quoiidiance  vero  misericordke.  Desunt  reliqua, 
avulso  uno  vel  pluribus  foliis.  Hic  mihi  est  in  variis 
lectionibus  Vaticanus  primus,  sive  Vat.  1. 

65.  AUer  codex  Vaticanus,  num.  7)178,  soeculi  xv, 
cbarlaceus  est :  continel  Sedulii  epistolam  ad  Mace- 


Belisarii.  Etsi  autem  haec  omnia  in  hunclocum  con- 
jecta  sunt,  non  dubium  est  tamen,  quin  ad  libri 
initium  potissimum  pertineant.  Exscriptores  enim 
saepe  in  fine  operis  addebant  quae  in  aliis  codicibus 
forte  repererant,  neque  suis  in  locis  opportune  in- 
serere  poiuerant.  Porro  hic  codex  in  var.  lect.  sic 
notabitur  Reg.  i,  nimirum  codex  Vaticanus  regince 
Suecorum  primus. 

67.  In  eadem  bibliotheca  reginae  codex  300, 
membranaceus  in-fol.,  exhibet  Aratorem,  et  Sedu- 
lium,  et  nonnullos  versus  post  Sedulium.  Sunt  glos- 
sse,  tituli  capitum  minio  nolati,  diphthongi  ce,  e, 
orthographia  dampnare,  adgredior,  istoricum,  clo- 
dum,  sollempnia,  inradiat,  ymnus.  Ordo  in  hoc  codice 


donium,  prologum  metricum,  Paschales,  et  carmen  ^  est  epistola   ad   Macedonium,  prologus  metricus, 


in  duos  libros  divisum.  In  fine  carminis  nota,  in  aliis 
etiam  codicibus  descripta ,  Hoc  opus  Sedulius  inter 
chartulas ,  etc. ,  de  qua  plura  infra.  Post  notam  sine 
ullo  titulo  elegia,  Cantemus.  Sequitur  carmen  Ra- 
phaelis  Zovenzonii  poetce ,  0  custos  homimim,  et 
hymnus,  Virginis  parlu.  Hymnum  bunc  cum  aliis 
carminibus  Zovenzonii  edidit  Aldus  post  Sedulium 
etalios  poetas  christianos.  Codex  ex  bono  exempla- 
ri  videturdescriptns,  sed  mendis  non  paucis  descri- 
bentis  incuria  inquinatus  est.  Hujus  codicis  nota  in 
var.  lect.  est  Vat.  2. 

6G.  Codex  Vaticanus  Reginoe  Suecorum,  num. 
555,  membranaceus  in-4°esl  ille  ipse,  quo  in  eden- 
do  Juvenco  usus  sum.  Specimen  characleris  exhi 


Paschales  carmen  44  m  quinque  libros  divisum  eo- 
dem  modo  atque  in  Reg.  1,  elegia,  hymnus,  A  solis 
ortus,  et  versus  acrostichi  Liberii  et  Belisarii,  sine 
ulla  inscriplione.  Montfauconius,Bibl.  mss.  pag.52, 
col.  2,  inter  mss.  reginoe  Suecite  refert  codicem 
1687,  Araii  (lege  Aratoris),  et  Sedulii  carmina,  qui 
forlasse  non  est  diversus  a  nostro.  Hic  codex  in  var. 
lect.  zsiReg.  2. 

68.  Tertius  codex  reginoe,  quo  utimur,  nura.  166, 
olim  1594,  in-8°  membranaceus,  post  epistolasquas- 
dam  Sidonii,  et  nonnulla  alia,  charactere  antiquiori 
fortasse  saeculi  x,  oflert  nobis  epistolam  ad  Macedo- 
nium  cum  glossis,  et  nota  in  fine  epistolae  :  Hoc 
opus  Sedulius,  etc.  Sequitur  initium  Psychomachiaj 


bui  in  Prolegomenis  ad  Juvencnm  ,  43  nura.  48  ,  "  Prudentii,  et  nonnulli  versus  ex  fine  libri  v  Sedulii 


png.  24.  Hic  est  milii  pulcherrimus  codex  inter  Se- 
dulianos.  Post  Juvencum  incipit  epistola  ad  Mace- 
doniunt,  «cquilur  prologus  metricus,  Paschales,  tum 
carmcn  in  quinque  librosdistributum,  sed  itautfinito 
primo  libro  veteris  Testamenli,  alter,  qui  sequitur, 
dicatur  primus  liber  novi  Testamenti,  et  ita  suo  or- 
dine  reliqui  ,  secundus ,  tertius ,  quarlus.  Post 
carmen  incipit  epistoh  Aratoris,  vel  polius  tilulus 
epistolae:nam  desunt  plura  in  hoccodice,  utex  nota 
margini  adjecta  colligitur,  qua  jnbeiniir  requirere 
in  hoc  volumine  elegiam  Sedulii  post  Aratorem  : 
sed  desideratur  lotus  Arator,  et  elegia  et  hymnus 
Sedulii,  qui,  ut  puto,  elegia1  succedebat.  Solum  re- 


Subinde  elegia,  Cantemus ,  et  inilium  hymni,  Asolis 
ortus.  lluic  codici ,  cum  allegabitur,  nomen  erit 
Reg.  7). 

60.  Ejusdem  biMiothecse  reginas  est  codex  mem- 
branaceus  in-4°  num.  1560,  quo  plura  opera  conti- 
nenlur,  scilicet  Cato  philosophus  (Dionysius),  Epi- 
stola  Sedulii  adMacedonium  sine  principio:  desunt 
postepistolamaliquotfolia,  et  incipit  poeraa  Sedulii, 
a  vers.  121  libri  i  :  Loth  Sodomcefet  desinit  in  vers. 
ultimo  libri  u  :  Ora  lupi.  Quoe  ad  Sedulium  spectant, 
charactere  antiquissimo  scripta  sunt,  et  ad  sseculum 
viii  revocari  possunt :  alia  recentioris  aeialis  sunt,  ut 
opus:  qnod  sequitur,  Ars  Phoccc,  et  aliud  deinde 


|  7  COELHJS  SEDULlUS.  468 

rinonymum  cum  litulo  primo  De  voce.  Margini  nota  A  gum.  —  Expliciunt  libri  Refftin  .    Incipit  libcr  To- 


ippicta  esl  manu,  ut  puto,  doclissimi  viri  Laurentii 
Zacagni,  olim  praefecfi  bibliothecs  Vaticanae  :  Fov- 
lazse  est  Servii  Marii  Honorati,  cujus  commentaria  in 
recundum  tantum  Donati  arlcm  edila  sunt.  Videtur 
quidem  esse  commcnlarius  in  Donalum,  sed  aucior 
certe  Servio  longe  recentior  e-t :  laudat  enim  Sedu- 
lium,  Fortunafum,  et  Bedam.  Incipil :  Locuturus 
Donatus  de  grammatica  dispositione,  bene  inchoat  a 
voce.  Cuni  de  syflabis  agit,  qtioerens  quae  corripi  vel 
produci  possunt,  Bedam  polissfinum  sequiiur,  vel 
potins  exscribi!  :  adeoque  lacite  supp'cri  potest  la- 
cuna,  cum  de  prima  in  gaxa  ait '.  Longa  in  IwcJu- 
venci:  Difficile  iri  lerris  ad....  Breiis  in  Iwc  ejusdem, 
K'  gaza  distab  t  rerum  possessio  fiilgeht.  Lege,   dif- 


bice.  —  Explicil  Hber  Tobiw.  46  tncipit  liber  Danie- 
lis  prophetce.  '—  Incipit  liber  Judith  femince.  Incipit 
liber  Hesler  regince.  —  Incipil  liber  Muchabaorum 
primus.  —  Expliciunl  libri  Machabceorum  et  Uluttriutn 
virorum. 

71.  Sequuntur  in  eodem  volumine  figurrc  Incar- 
nationis  filii  Dei :  quarum  singulse  exprimuntur  epi- 
grammatibus  sic  compositis,  et  eo  anificio  fnctis,  ut 
in  quolibet  eorum  aliqua  liltera  omnino  desit ,  ut 
in  primo  deest  a,  in  secundo  b,  etc.  Iu  idiomate 
flispano  habemiis  quinque  fabulas  ex  his  quicvnlgo 
Pfovelas  dicunlur,  iia  composilas  ,  ut  in  prima  nul- 
Ium  sit  a,  in  secunda  nullum  e,  in  terlia  nulluni  i, 
in  quarta  nullum  o,  va  quinfa  nulluin  u.  Id  ad  co- 
ficile  esl  terris  adfixos  ifoeit.  gazis.  Addit  auclor,  ui  B  piam  et  varieiateni  sermonis  comprobandam  tam- 


primarri  in  gazi  cofnrtidneiri  esse  45  proset,  liunc 
male  Latinum  versum,  Condite  gaza  poli,  saccos  va- 
cuate  gaznrum.  Dixi  ad  Juvencum,  I.  iii  ,  vers.  499, 
Bedam  fn  codicem  corruptum  Juvenci  incidisse,  in 
quo  legebatttr  :  Et  gaza  dhtabat  pro  Et  gaza  stabat. 
C;eterumcharacter,  quo  hiccommenlariusin  Donaium 
scripius  es',  videlur  sseculo  x  non  recentior.  Se- 
quuntur  in  eodem  volumine  Persii  nonnullse  s.tti- 
rrjc  ;  eo::mentnrii  in  Donalum  ;  commentarii  in  Be- 
d<m,  de  Metris  ;  Bemigius  in  Dionysium  C:ito;iem  ; 
Viti  Persii,  auctore  Remigio;  commeniarius  inPer- 
sicnm.  Hic  codex  in  var.  lect.  a  nobis  indicabitur 
hac  nola  Beg.  '. 

70.  Aiius  codex  reginre,  num,  29,  est  chartaceus 
in-fo!.,  scripHtt  iniiio  sreculi  xvi.  quem  patilo  accu-  C 
r::!ins  reccnsebo,  qtmniam  a!iqn<  d  lumen  inde  afful- 
gefe  potest  iis  quar-  Fabricins  in  Bibl.  mcd.  et  inf. 
revi  de  P.tro  Aurorario,  sive  Rgensi,  narrat.  Primo 
loco  hic  esl  ! ittilns  :  Pctri  Avrorarii,  doctoris  theolo- 
gorum  rximii  opus  eleganiissimuu  Veteris  et  Novi  Te- 
stamenti  orcann  myrteriu  carmine  dcclarans  ,  nvper 
repertum.  hte  ortus  esl  in  provincia  Saxnxia  vocta, 
et  dicitur  iste  liber  compositus  per  Petrum  de  Saxo- 
nia.  Praemitiimr  epignmma  clegiacum  in  laudem 
carminum  sacrorum,  sive  de  argumento  sacro,  Au- 
rea  Mwonii  concedant  carmina  ratis,  etc.  Tum  dcscri- 
buntur  vei sus  nonnulli  ex  prologo  Juvenci,  non  in- 
dicalo  auclore ,  Quod  si  tam  longam,  etc,  usque  ad 
fmem  prologi ,  quibus  eadem  exprimiinr  senientia. 


quam  argumenlum  afferii  potejt.  Similem  buic  ali- 
quatenus  cnriosam  diligentiaro  observat  Barlhius, 
Advers.  1.  xlvi,  c.  22,  iri  eclpga  Httgbaldi  monachi 
ad  CaroIumCalvum  imperalorem,  cujns  omuia  verha 
a  littera  c  incipiunt,  ut  Curmina  clarisonce  calvis  can- 
tate  canmnw.  Ut  ad  codicem  Valicanum  redeam, 
seqttitur  ibidem  epigramma  inscriplum,  Nominaan- 
tiquorum  Patrum,  alind,  Nomina  palrum  novi  Testa- 
menli.  Illico,  Incipit  prologus  super  Evangclislus  : 

Post  legcm  veterem  rest  ira,  Petre  :  refulget 
Lex  nova ;  fac  versus  ik  novital  e  riovQS. 

Natraiur  histcria  evangelica  ex  qu;4r»or Evangelistis. 
In  fine  : 

Hic  loquilurde  fi.ie  Jesns,  libroqne  Mathseus 
Dst  fioen ,  Peirus  finit  nt  ipse  sunm. 

Adjiciu:tur  duo  epigrnmmaia  de  S.  Anna,  dcque 
cjtis  tribns  filnbus ,  de  quibus  noimihil  tlis  eri.ur, 
nti  de  causis  cur  Dcipara  dcspon-  (i  Itierit,  dc  ex- 
tremoFiiii  Dci  judicio.  Ajiud  Ger.onem,  in  sermone 
de  Naiivitate  Deiparse,  legitnr  ei  approb.ittir  unnm 
ex  bis  epigranimalis  de  S.  Anna,  qucd  incipii,  Anna 
tribus  nupsit.  Rejiciiur  tamen  ea  narrniio  a  viris 
doctis. 

72.  In  laudnto  codice  Vaticano  sequiiur  Ad  divam 
Theotocon  salutatio  :  Salve,  sancla  parens ,  etc,  qui 
sunt  versus  Sedulii  I.  h,  vers.  0"  seqq.  Tum  oratio 
Salve  renina,  versu  eleginco  ,  poste:t  oralio  illuslris 
principis  beati  Casimiri  regis  Polonkc,  Omni  die  dic 


Deiml    fuMam  vcr.-us,  qui  videntur  hexnmetri,  ct  D  ^/r/r^etcquam  S.CasimiroaniiquiMremesse  dicii, 


pentametri,  scd  snnt  ameiri,  in  Christi  laudem.  Suc- 
cedit  pr^fatio  in  Pentiieuchon  prosa  oratione  ,  Fre- 
guens  sodalium  meorum,  elc  ,  ut  apud  Faliricium, 
sed  cuiii  nonnulla  varietate  leciionis.  Posiea,  Inci- 
pit  librr  hisloriarum  Biblice  Aurora  vocitatus.  Finito 
Pcniateuclio,  Kxplicnnt  qvinque  libri  Moijsi.  h.cipit 
liber  Joiue  regis.  Post  Moysem  Jusue  pnpulo  domina- 
tnr  Hebrceo.  Pofl  Jo^ue  :  Explicit  liber  Josuc  regis 
Israel.  Incipil  liber  Judicnm.  Pos'  Jos  e  de  Judicibus 
narratio  fiat.  Finil'»  Kbrri  Judicnm  ,  Incipit  liber 
liuth.  Ad  Hiilh  fesiinat  1'clri  s 'yhis,  ejus  ut  actus  — 
Depingat  lenui  carmine  sermo  brevis.  Sic  deinde, 
ErpHcit  Uber  Ruth.    Incipit   prologus  in  libros  Be- 


ex  Pezio,  in  disseri.  de  hymn.  eccles. ,  num.  Hl. 
Alhe  47  adjectse  sunt  Deipar.r  laudes  solnto  ser- 
mone  conscriptae,  quihus  succcdit  dc  Concordia  novi 
el  veteris  Testamenti  mrtricus  liler,  versibus  hexamc- 
tris  leoninis ,  additis  glossi^.  Pnctena  versns  ele- 
giaci,  Semper  erv.nt,  qnod  rrant,  (ttethde  gaudia  viice, 
clc  Epigramma  7<S  Prospcri  h  ihct,  Semper  erunt, 
quod  sunt,  (rterncc  gaudia  vitcr.  Deinde  Sertum  Ma- 
r'w  virginis  eleganti  curmine  vrnerabilis  Petri  dr  Riga, 
sacrw  theol«g'w  professoris.  Versus  sunt  elegiaci. 
Liber  settindti?  inscribimr  de  Evangelistis,  liber  ler- 
tius  de  Prophetis,  liber  quartus  de  Paradiso.  Acce- 
dunt  versus  elegiaci  ad  Xystum  pontificem,  hujus 


4G9  PBOLEGOMENA.  470 

qmedam  bullce  de  immaculala  conceptione  Doiparce,  A     7...  Aller  cOdex  Oltobonianus  56,  in-_°  membra- 

naceus,    eleganlissime   exaralus,   plurimis    litteris 


carmcn  elegiacum  Joannis  Florenlini  ad  Petrum  Ti- 
ven  in  laudem  B.  Virginis  Maria. ,  alia  carmina 
Hieronymi  Paiavini  (Vidae),  et  Philippi  Beroaldi, 
et  Paeanes  Francisci  Petrarcha.,  carmen  sub  Ausonii 
m.mine,  Omnipotens ,  quem  mente  colo,  alia  anony- 
ma,  et  Theobaldi  episcopi  sancti  Physiologus  duo- 
decim  animalium  naturas  descvibens  vario  carmine. 
Haec  Paulo  uberius  sic  comniemorala  sunt ,  ul  car- 
mina  Petri  Bigensis  ,  maximam  partem  non  edita, 
indicarentur :  de  <|iiO!'um  collectione  a  nonnullis  ten- 
laia  dixi  in  Profegom.  ad  Dracontium,  num.  W. 

75,  Igiiur  pag.  275  hujns  voluminis  exstat  Se- 
dulius  Iioc  titulo  :  Mirabilium  divinorum  libcr  pri- 
nius  Celii  Scdulii  presbyteri.  Incipit :  Cum  sua  genli- 
les,  efc  Desunt  epistola  ad  Macedonium,  ei  prolo-  I. 
gus  metricus  Paschales.  Car.nen  dividitur  in  qua- 
luor  libros.  In  fine  est  nota  de  Asterio  collectore 
carminum  Sedulii,  Canlcmus,  A  solis,  Hoec  tua,  qure 
boc  ordine  collocantur,  scilicet  paulo  aliier  atque 
in  editione  Aldi,  qui  cpigramma  Hcec  lua  pr.vn.it- 
tit  hymno,  A  solis  ortus.  Alioquin  censeo  Sedulii 
carmina  in  hoc  codice  ex  Aldi  edilione  des<  ripta 
esse,  cui  fere  ubique  consenliunl.  To.us  codex  de- 
scriptus  fuit  in  Caslro  Cracoviensi  a  Matihia  filio 
Adae  Sculteri,  mansionario  in  ecciesia  caihedrali 
Cracoviensi.  Nola  hujus  codicis  erit  Reg.  5,  hoc 
est,  codex  5  reginai. 

74.  In  codice    reginae  Alexandrino ,  num.   15G0 
aut  '2078,  membranaceo,  s.ieculi  ix,  de  quo  egi   in 


aureis  ac  versicoloiibus,  (igurisque  ornatus.  Pecu- 
liaris  est  hujus  codicis  titulus  :  Incipit  liber  Sedulii 
de  Actibus  prophetarum,  ct  loto  Chrhli  Sahatoris 
cursu,  de  quo  confer,  si  placet,  supra,  mim.  49. 
Deest  epistola  ad  Macedonium  :  post  prologum  me- 
tricum,  Paschales,  carmen  dividitur  in  quinque  li- 
bros;  sed  diverso  modo  ab  aliis  codicibus,  in  qui- 
bus  pariter  quinque  libri  numerantur,  ut  ex  variis 
lecliouibus  constabit.  Carmini  paschali  adduntur 
elegia,  Cantemus,  et  hymnus,  A  solis  ortus,  sine  ti- 
tulis,  et  versus  acrostichi  Liberii  et  Belisarii.  Suc- 
cedunt  sine  inscriptione  hi  versus  corrupti,  vel  etiam 
barbari  : 

Qualiter  affixus  ligno  jam  Christus  in  alto  , 

Sedulius  cecinit,  totum  complecteret  orbem, 
49Seu  cJemonstraret  pro  tolo  pendere  niuiKlo, 

Versibus  his,  mundo  Christo  miserante  salutem: 

Quatuor  inde  plagas  ,  etc. 
Sequuntur  sex  versus  Sedulii,  ex  I.  v,  vers.  190,  qui 
in  alioquoiuems.veteri,  et  a  Beda  commendanlur, 
ul  releram  niim.  170.  lllico,  Finis.  Antonius  Sinibal- 
dus  Florentinus,  Ferdinandi  regis  lestudo ,  scripsit 
sub  anno  Domini  1475,  die  15  Martii,  Neapoli.  Lx 
bono  exemplari  codex  descriplus  videtur,  sed  igno- 
rantia  et  incuria  librarii  pluribus  mendis  scatet.  In 
rubricis  seu  lilulis  qua.dam  occurrunt  in  eo  pecu- 
liaria,  quae  suis  loci!  indicabuntur.  Nomen  huic  co- 
dici  erit  Olt.  _.. 
77.Lrbinas  Sedulii  codex  in  bibliothecaVaticana 


Prolegomenis  adPrudenlium,  iium.  78.  post  quos- C  ,I,1US  laillum  est  num.  584,  olim  828,    memDrana 

__...___..  .        _    •  ■  -  •-•__    .1 -. !-____*«_      i;il_-i_  n-inlli 


dam  versus  Tlieoduljdii  Aurelianensis,  48  carmina 
Alcimi  Aviti,  Psychonachiam  Prudentii ,  Onhogra- 
phiam  Capri,  et  Agroelii,  pag.  79,  sunt t.rsus  Be- 
ler.arii  schotastici :  sic  inscribunlur  dua_  acroslichides 
Liberii  et  Belisarii  de  Sedulio,  quas  in  appendici- 
bus  subjungam  collatas  cum  hoc  codice,  quem 
Reg.  6  nuncupabo.  Sequuntur  in  boc  codice  versus 
7,  hoc  corrupto  titulo,  Avieni  V  C  Adamus  Cos  ale- 
gro.  Est  initium  Carminis  Rufi  Festi  Avieni  Ad  ami- 
cos  de  Agro,  qnod  exslat  in  Anthologia  Burmanni, 
et  aliis  in  locis. 

75.  In  bibliotheca  Vaticana  Ottoboniana  duo 
sunl  codices  Sedulii,  alter  sub  num.  55,  de  quo  dixi 
in  Prolegomen.  ad  Juvencum,  num.  49,  characteri 


ceus  in-4°,  nitidocharacteveexaraius,  lillerismultis 
aureis  et  titulis  elegantibus  descriptus,  sed  a  negli- 
gente  aliquo  lihrario  si-culi  xv  :  nam  frequenles  oc- 
currunt  errores.  Po-t  prologum  metricum  Pascha- 
les,  carmensequitur  in  quatuor  libros  divisum.  Nam 
ex  tertio  et  quarto  libro  fit  unus,  nt  in  multis  editio- 
nibus.  Postcarmen  est  elegia,  Cantemus,  qu_e  dici- 
lur,  Paractcrium,  elegincumquc  carmen  egregii  Sedulii 
episcopi,  quo  elogio  quinquies  aut  samius  Sedulius 
in  boc  codicedonatur.  Desiderantur  aIia,utepisloIa 
ad  Macedortium,  hymnus,  A  solis  ortus,  epigranima 
Sedulii,  Asterii,  etc.  Post  elegiam  librarius  solum 
notnvit,  Explevi  hoc  opus,  etc,  etc,  neque  am- 
plius  addidit  aut  de  suo  nomine  ,  aut  de  anno   quo 


...      -.     ..-J,-... „_.-- ,       _-,       . X.V , 

forma    aeri  incisa.   Proxime  accedit  hic   codex   ad  D  cxpletum  fc.it  opus.  Sequuntur  in  eodem  vokiniine 


aetatem  codicis  Reg.  i.  Juvenro  pramiittitur  Sedulius 
hoc  ordine  :  epistola  ad  Mace.donium ;  annotatio, 
Hoc  opus  Scdulius,  etc;  Asteiii  epigramma,  Sume, 
saccr;  annotalio  alia  de  prologo  metrico,  Scdulius 
epislola,  etc,  ul  ex  Rcg.  i  expositum  fuit,  num.  05; 
hymnus,  A  soli>,  ortns  cardint;  prologus  metricus  , 
Paschnles;  carmen  paschale  lin  quinque  libros,  eo- 
dem  modo  quo  in  Reg.  1  distribulum  ;  acrosiichis 
Belisariide  Sedulio,  Sedulius  Christi,  etc,  sine  ulla 
insciipiione,  et  oniissa  altera  acrestichide  Liberii ; 
clegia,  Cantemus,  sine  titulo  ;  poslremo  nota ,  lnci- 
pit  «rs,  ctc,  qua.  num.  9  relata  e _t.  Hunc  codicem 
voco  Ott.  1. 


Mariyrologium  Bedae,  versus  ejusdem  BedaB  de  Ra- 
lendis,  et  carmina  diversorum  de  anno,  mensibus, 
etc  Nota  hujus   codkis  in  variis  lectionibus  esl 

Vrb. 

78.  Collegii  Bomani  Bibliotheca  suppeditavit  no- 
bis  codicem,  quem  in  edende  Juvenco  contulimus, 
et  descripsiintis  in  Prolrgom.  num.  50.  Character, 
quo  Sedulius  exaratus  e>t  antiquior  videlur,  neque 
in  Seduiio  tot  menda  occurrunt  quot  in  Juvenco. 
Titulus  cst :  lncipit  liber  poeta;  BettuHi:  iliico  prolo- 
gus  metricus  s.ne  epistola  ad  Maeedonium.  Grebr» 
est  in  carminedisiinclio  tilulorum ,  sedlibroium 
nulla :  ipsi  etiam  tituli  versus  finem  non  sunt  notati , 


47{  COELIUS 

quamvis  locus  vacuus  relictus  fuerit.  50  Post  car- 
men  paschale  est  elegia  Cantemus,  sine  inscripiione  : 
post  elegiam,  Explicit.  Iste  liber  est  S.  Georgii  Ma- 
joris,  eic.  Desideratur  hymnus,  A  solis  ortus,  et  ca- 
tera  omnia  quce  in  aliis  codicibus  adesse  solent.  In 
notis  ad  Juvencum  Rom.  vocavi  hunc  codicem,  atque 
ita  quoque  nunc  appellabo. 

70.  In  Bibliothec.  Angelica  Roimr;  exstat  codex 
ms.  chartaceus,  quem  descripsi  in  Proleg.  ad  Pru- 
dentium,  num.  76.  Post  elegiam  de  Resurrectione 
sub  Laciamii  nomine  sequitur  prologus  melricus, 
Sedulii  Paschales,  sine  ullo  tilulo,  lum  carmen  pa- 
schale  in  quatuor  libros  divisum,  ut  in  aliis  recenti- 
bus  codieibus,  ac  denique  elegia  Cantemus,  sine  in- 
6cripiione,  ac  solum  post  ultimum  versum  carminis 
paschalis  legilur,  Explicit  liber  Sedulii.  Sunt  lamen 
in  carmine  paschali  capila  suis  tilulisdistincta.  No- 
men  monachi  Cisterciensis  exscriptoris  videtur  fuisse 
Antonius  Lemos :  obscure  etiam  indicatur,  codicem 
periinuisse  ad  monasterium  Claraevallis  Mediolani 
ordinis  Cisterciensis ;  liiterae  enim  multis  in  locis 
jam  fere  evanuerunt.Vidi,  et  excussi  hunccodicem, 
quem  nominabo  Angelicum,  sive  Ang.  De  aliocodice 
bibliothecae  Angelicae  antiquiori,  qui  solum  nobis 
exhibet  carmen  Romulidum  ductor,  etc,  verba  feci 
num.  57. 

80.  Alium  codicem  chartaceum  Sedulii  habeo  , 
quem  mihi  non  multis  anle  annis  comparavi,  sae- 
culo  xv  ineunte  scriptum.  Praecedit  in  hoc  volumine 
Ovidius,  de  Remedio  amoris,  cum  glossis;  Batracho- 
myomachiaHomeriLatinisversibusreddita,  quae  in- 
cipit,  Ranarum  ,murumque  simul  crudeliabella.  Sequi- 
turSedulius,  sed  deestinitium  usque  ad  vers.4.j  li- 
bri  l :  Labruscam.  Margini  adduntur  lituli  minio  no- 
tati :  carminis  paschalisdivisio  estinquaiuor  libros, 
ut  in  aliis  recentioribus  codicibus,  in  quibus  ex  ler- 
tio  et  quarto  librofit  unus  tanlum.Carmini  paschali 
succeditelegia,quae  dicitur  epigramma  dhtichon  ejus- 
dem  Sedulii.  Deinde  hymnus  ejusdem  poelae,  A  so- 
lis  ortus  cardine,  etin  fine  nota,  Sedulius  poetci,  num. 
10  relata.  Accedunt  miscellanea  alia  sacra,  et  pro- 
fana,  in  quibus  quaedam  Siaiii,  Calphurnii,  Proper- 
tii  et  Claudiani,  qui  Conopeus  Florentinus  civis  dici- 
tur.  Sedulii  carmina  exscriptoris  negligentia  parum 
correcta  sunt,  sed  plures  tamen  occurrunt  variae  lec- 
tiones  notatu  dignae,  51  neque  alibi  facile  reperien- 
dae,  Hunc  igitur  codicem  intelligo,cum  meum  codi- 
cem  nomino.  Antiquior  est  codex  membnnaceus  in- 
8°,  et,  ut  videiur,  saeculi  xm,  in  biblioiheca  excel- 
lentissimae  domus  Albaniae  Romae  asservatus,  quo 
etiam  mihi  uli  licuit.  Tilulus  simplexJSerfu/iws,  sub 
quo  describitur  prologus  metricus  Paschales,  et  lib. 
i,  cum  distinctione  et  argumeniis  rerum  indicatis.  In 
fine  libri  primi  rubrica  :  Explicil  liber  primus  veteris 
Teslamenti.  Incipit  Teslamenli  novi  liber  de  Expul- 
sione  hominis  de  paradiso.  Dividitur  carmen  in  qua- 
tuor  libros  :  quarius  incipit  versu  Jam  placidas,  etc, 
ad  finem  usque.  Tum  :  Explicit  liber  quarlus  felicitcr, 
amen.  Incipiunl  carmina  quaidam  ejusdem  :  scilicct 


SEDULIUS.  472 

A  elegia,  Cantemus,  qua  finita  :  Incipit  hymnus  Sedulii 
presbyteri,  nempe  A  solis  ortus.  Hunc  codicem  Alba- 
nium,  sive  Alb.  dicam. 

81.  Referam  nunc  codices  mss.,  quos  in  sua  Se- 
dulii  edilione  adhibuit  Arnlzenius.  Primum  laudat 
codicem  parentis  sui,  quem  is  ad  Plinii  Panegyr. 
xxv,  5,  et  xlix  ,  8  ,  appellat  antiquum ,  et  laudandce 
vetustatis  membranas.  Codex  hic  membranaceus  mi- 
nori  forma  continebat  Sedulii  carmen  pascliale,  epi- 
gramma  Asterii,  et  hymnum  1  Sedulii,  siveElegiam, 
Cantemus.  Reliqua  deerant.  A  Pelro  Burmanno  Se- 
cundo  accepit  Arntzenius  codicem  Almeloveenianum 
majoris  formae,  quo  usus  jam  anlea  fueratCellarius, 
ob  antiquilatem  et  scholia  quaedam  elegantissima 
maxime  commendandum  :  sed  in  eo  desiderabantur 

B  cunctaav.  107, 1. 1 :  Cum  sptranf e/ad  v.  13,  I.  iv  :  Ni 
genitor.  Addidit  idem  Burmannus  editionem  Georgii 
Fabricii  ,  cnjus  margini  Carolus  Andreas  Dukerus 
variantes  lectiones  ex  editione  Parrhasii,  et  schedis 
Pulmanni,  sive  Poelmanni,  ascripserat:  quae  Fabri- 
cii  editio  in  Catalogo  bibliothecae  Dukerianae  in-4°, 
num.  571  ,  memoratur.  Lectiones  variae  in  Poel- 
manni  schedis  Arntzenio  videntur  ex  ms.  deprom- 
ptae  :  nam  aliquando  id  indicat  ipse  Poelmannus,  ut 
ad  v.  270,  1.  v.  Daumius,  qui  et  ipse  christianos  poe- 
tas  edere  voluit,  in  codd.  in  Sedulio,  Aratore,  aliis- 
que  manum  Poelmanni  habuit,  ut  testatur  in  epist. 
ad  Heinsium  220,  tom.  v  Syllog.  Buimann.  Fabri- 
cius  quoque,  Comment.  in  poei.  christ.,  pag.  24, 
codices  a  Poelmanno  collatos  memorat,  quorum  52 

C  tamen  lectiones  diversae  sunt  ab  illis,  quae  in  schedis 
reperiuntur:  nam  in  schedis  carmen  Sedulii  divisum 
est  in  quinque  libros  :  in  iis,  de  quibus  Fabricius, 
qu;iiuor  tanturn  numeranlur.  Non  viderat  Arntzenius 
editionem  Poelmanni,  quam  num.  109  recensebo. 
Poelmannus  igilur,  poslquam  Sedulium  cum  variis 
etiam  lectionibus  edidit,  alia  exemplaria  cum  edita, 
tum  inedita,  contulit,  ex  quibus  lectiones  a  sua  edi- 
tione  variantes  annotavit,  de  quibus  saepe  judicium 
suum  pronuntiavit. 

82.  Misit  praeterea  Arntzenio  Burmannus  Excerpta 
quaedam  ex  quatuor  codicibus  bibliothecae  Lugduno- 
Batavae  a  Nicolao  Heinsio  deprompta,  atque  ab  alio 
ad  oram  editionis  Fabricianae  ex  Heinsii  schedis  de- 
scripta.  Primus  codex  erat  ex  arca  Vulcanii,  reliqui 

D  tres  ex  arca  Nansii  ;  sed  inter  se  litteris  A,  R,  C,  D, 

distinguebantur.  Epislola  tantum  ad  Macedonium,  et 

'Asterii  epigramma  his  Excerptis  comprehendeban- 

tur.   In  codice  C  ascriptum  erat  recentiori  manu  : 

Argumentum  in  tibrum  Sedulii  : 

Contemnit  paleas  Sedulius,  eligit  aptas 
Res  Evangelii  sedulitate  metri. 

Non  male,  ufpulo,  esset  eligit  altas.  Dono  etiam  Petri 
Burmanni  Secundi  habuit  Arnlzenius  editionem  Se- 
dulii  Cellarianam,  qua  usus  fuerat  Petri  Burmanni 
Secundi  patruus  :  cujus  margo  complectebatur  va- 
rias  lectiones  non  solum  ex  Aldo  et  editione  Edim- 
burgensi,  sed  etiam  ex  codice  ms.  bibliothecae  Lug- 


473 


PROLEGOMENA. 


474 


duno-Balavce,  qui  reperilur  ante  opera  Virgilii,  et,  A  nus  A  solis  ortus ,  monitum  Hoc  opus  Sedulius ,  ut 


ut  a  reliquis  quainor,  de  quibus  dictum  est,  distin- 
gualur,  liltera  E  designatur.  Accessit  epislola  in- 
ediia  P.  Burmanni  ad  Gisb.  Cuperum  ,  die  28  Julii 
1704  data,  in  qua  plures  et  elegamissimai  erant  Bur- 
manni  conjeclurse.  Quaedam  eiiam  ipse  Petrus  Bur- 
mannus  Secundus  eidem  suse  Cellarianue  editioni 
ascripseral. 

83.  Grunerus,  qui  paulo  ante  Sedulium  ediderat, 
nullos  codiees,  sive  exemplaria  mss.  ipse  viderat, 
sed  usus  lamen  fuit  ediiione  Tornresiana  anni  loGo, 
cum  noiis  mss.  Eriei  Benzelii ,  ex  ms.  Canluariensi, 
codiceNansii,  et  codice  Vulcanii  :  ex  his  autem  duo- 
bus  in  solo  piimo,  neque  integro  libro.  Ex  bis  ipsis 
duobus  codicibus,  a  Nic.  Heinsio  collaiis,  profecit 
etiam  Arntzenius,  qui  eos  opportune  laudat. 

5384-Cellarius  ad  suam  editionem  Sedulii,  quam 
hoc  soeculo  ineunte  procuravit ,  adhibuit  codicem 
ms.  Sedulii,  oppido  antiqiium,  ex  bibliotheca  Pau- 
lina  Lipsiensis  Academice,  librum  Sedulii  ex  biblio- 
tbeca  Chrisliani  Daumii,  quem  Gaspar  Bartliius  cum 
scriplo  codice  composuerat,  deinde  alium,  ab  Erico 
Benzelio  Cantabrigioe  cum  vetustis  membranis  colla- 
lum  ,  et  {iterum  alium,  quem  Nic.  Heinsius  per  tres 
priores  libros  ad  vetustum  codicem  exegerat.  Com- 
memorat  eliam  Cellarius  membranas  optimae  notoe, 
quas  Theodorus  Jansonius  ab  Almeloveen  misit : 
quibus  etiam  usus  est  Arntzenius.  Cappusotus,  qui 
edilionem  Sedulii,  num.  95  recensendam  ,  procura- 
vit,  plura  exemplaria  mss.  contulit,  sed  partim  mu- 
lila,  partim  mendis  aspersa. 

85.  Plures  alii  viri  erudili,qui  Sedtilii  quaedam 
loca  illustrarunt,  codices  mss.  laudant,  ut  Barthius, 
qui  saepe  duos  saltem  codices,  alierum  aliero  anti- 
quiorem  ,  ad  versus  corruptos  emendandos  proferl ; 
G.  Fabricius,  de  cujus  quatuor  mss.  codicibus  vide 
num.  35;  Wassius  in  sua  Sallustii  ediiione,  de  quo 
in  scholiis  ad  vers.  29, 110, 1.  n ;  Davisius,  qui  quos- 
dara  mss.  codices  commemorat,  ut  dicam  ad  I.  i , 
vers.  105. 

86.  Bandinius  in  Caialogo  Biblioth.  Laurent. 
Fioreni.  t.  m  ,  pag.  722  seq. ,  recenset  codicem 
membranaceum  sseculi  xv,  quo  Prudeniius,  Juven- 
cus,  aique  alii  poelse  christiani  coniinentur.  Num. 
8  cjus  voluminis  est  Cento  Fahoninc  Proboc,  muiilus 


alibi.  Posiea  :  Deo,  el  Dbmino  nostro  Jesu  Christo 
^^.Redemptorihumani  generis  sitinfinita  laus,  qui  me 
peccatorem  famulum  suum  evangelicam  doctrinam , 
quam  beatus  Sedulius  per  versus  ordinavit ,  scribendo 
finire  permisil :  qui  vmt  et  regnai  cum  Deo  Palre, elc. 
Subjungiiur  notitia  qucedam  de  atictore  poematis,  et 
de  occasione  qua  illud  composuit :  sic  incipit,  In  ca- 
pite  uniuscujusque  libri;  desinit  ,  manifestanlur  ea 
quce  in  libris  continentur.  Deinde  adest  praefjiio  me- 
trica  Pascliales ,  et  carmen  pascbale  ,  qnatuor  libris 
comprehensum,  ut  in  similibus  recentis  actatis  codi- 
cibus.  Post  carmen  paschale,  sine  titulo,  elegia 
Cantemus.  Hujus  codicis  memini  etiam  in  Prolegome- 
nis  ad  Prudentium  et  Juvencum  :  qui  nitidissimus 

B  dicilur  a  Bandinio,  cum  initialibus  librorum  aureis, 
et  ex  velustissimo  exemplari,  ut  videtur,  descripius. 
Juvat  hoc  loco  adverlere,  sa?eulo  xv,  cum  bonre  lit- 
terae  restitui  cceperunt,  magno  in  lionore  fuisse  poe- 
las  christianos  veleres  ,  qui  ex  antiquissimis  codici- 
bus  avideet  eleganter  describebantur.  Ambrosii  Ca- 
maldulensis  celebre  est  nomen  inter  eos,  qui  vete- 
rum  monumenta  conservare  et  illustrare  studue- 
runt :  is,  1.  u,  epist.  14,  tom.  III  Collect.  Marten.  , 
ad  Michaelem  monachum,  qni  codicum  anliquorum 
exscriptor  et  corrector  erat,  sic  scribebat :  Cardina- 
lis  noster  transcribi  sibi  Prudenlium  Seduliumque  cu~ 
pil ,  ornalissimis  atque  optimis  litteris  :  Juvencum 
udhuc  desiderat. 
87.  In  bibliolheca  Florentina  S.  Crucis,  Bandi- 

C  nius,  tom.  iv,  pag.  178,  plut.  24,  describit  codicem 
11,  quo  Sedulii.  Stalii  et  Claudiani  carmina  qu.iedam 
continentur.  Sedulii  nostri  carmina  boc  ordine  col- 
locantur  sine  certis  tilulis:  primo  prsefytio  melrica 
Paschales ,  sccundo  carmen  paschale,  tenio  elegia 
Cantemus ,  quarlo  epigramma  llwctua,  quinto  hym- 
nus  A  solis  orlus ,  sexlo  Liber  Sedulii ,  seu  potius 
cpistola'  fragmentum  fugioitibus  litleris  exaratum  ad 
Macedonium  presbyterum.  Sic  ait  Bandinius;  sed,  ut 
colligitur  ex  verbis  epislobe  ab  eo  adductis,  praiter 
inscriplionem  epistolae  ad  Macedonium  uiliil  aliud 
est  Sedulii :  nam  quae  subjiciuntur,  ad  recentiora 
tempora  perlinent,  ab  ignarissimo  aliquo  librario 
importune  addita.  Ila  quippe  legitur  :  Domino  sancto 
tneo  patri  Macedonio  prcsbyleru  Sedulius  salutem  in 


fine,  sed   initio  prsecedit  epigramma  ,  Romulei  "  Domino.  Januenses  consules  consulibus  Terdonensium, 


ductor,  clari  lux  altera  so/i.s,  quod  alii  tamquam  de- 
dicationem  Sedulii  ad  Theodosium  venditant ,  sed 
pro  Romulei  legunt  Romulidum.  In  hoc  vero  codice 
est  prologus  ad  Centonem  Probs.  Post  versum,  Fit 
sonus:  ingenticoncussa  est  pondere  tellus,  quamvis  in 
aliis  exemplaribus  alii  versus  addantur,  hicasciip- 
tum  esl :  Explkil  Centona  Proba  ex  carminibus  P. 
Yirgilii :  sic  enim  Probam  ex  carminis  nomine  Cen- 
tonam  vocabnnt.  Num.  9,  pagina  251  :  Sedulii  ca- 
tholici  poetce  de  singulis  utriusque  Testamenli  miracu- 
lis  ad  Macedonium  presbyterum  libri  iv,  heroico  car- 
mine.  Hunc  enim  tilulum  Bandinius  expromit.  Ordo 
operum  hic  notatur  :  epislola  ad  Maccdonium,  bym- 


55  nccnon  el  omni  populo  majori  el  minori  amici- 
tiam,  salutem  in  Chrislo.  Rogamus,  ct  rogando  dcprc- 
camur  ,  ul  quam  citius  potestis,  conveniatis  nobiscum. 
88.  Montfauconius,Jin  Bibliotheca  biblioihecarum 
mss.,  profert,  pag.  672,  inter  mss.  Lalinos  Isaaci 
Vossii,  Sedulius  Scolus  in  Pr>scianum  ;  inter  eosdem, 
pag.  681,  Sedulii  episcopi  in  primam  editionem  Do- 
nati :  de  quibus  ex  Oudino,  supra,  num.  45,  dixi. 
Ceillierius  laudat  codicem  ms.  Lugduno-Batavum, 
Explanalio  ephcopi  Sedulii  in  primam  editionem  Do- 
nali,  quem  non  puto  diversum  ab  eo  quem  Londini 
collocat  Oudinus  loc.  cit.  Sed,  ut  num.  cit.  45  anira- 
advorsum    est,  hoec  minime  sunt  opcra   anliquioris 


iH  COELiUS  SEDILIUS.  47C 

Sedulii ,  quod  de  commentaiio  in  Prisciaiium  cer-  A  et  Sedulium.   Haclenus  codices  mss.    recensiii  ex 
Lissimum  cuique  esse  debei  :  Priscianus  enim  non      Monlfauconio. 


est  lam  antiquus  quamfmulu  vulgo  pulant.  Floruit 
eitim  saeculo  vi,  ut  ex  Cassiodorio,  de  Oriliogr.,  li- 
quel.  Hoc  ipsum  confirmat  anonymus  Mellicensis, 
de  Script.  eccles.,  qui,  eap.  !8,  Priscianum  liunc 
peritissimum  grammaticum  iitter  scriptores  chrisiia- 
nos  collocat.  Explanatio  Sedulii  in  Donatuin  ab 
aliis  dicitur  in  primam  artem,  sive  editionem  Do- 
nati,  ab  aliis  in  secundam  editionem  Donati.  Forlasse 
Sedulios  i>ie  in  ulramque  editionem  scripsit.  Mont- 
faUConius,  ibid.,  pag.  417,  ex  bibliotheca  monaslerii 
Benedictinorum  Florenlise,  Seduliipoema  sacrum  ;  in 
codice  membranaceo,  pag.  1-S3,  ex  bibliotheca  Pata- 
vina  S.  Joannis  in  Viridario,  Sedulius  cum  glossis ; 


91.  In  Catalogo  mss.  Anglioe  et  Hiberniae,  num. 
250(3,  inler  codices  Thomae  Bodleii,  Sedulii  libri 
quinque  :  intelligo  carmen  pascbale  in  quinque  li- 
bros  distributum.  Labbeus,  in  Nova  bibliotheca 
mss.,  supptem.  4,  ex  bibliotheca  Caroli  de  Mont- 
chal,  cod.  84,  refert,  1°  Sedulii  carmina,  quorum 
pra?fatio  plurimum  differt  ab  edita;  2°  Versus  Libe- 
raii  Scholaslici  in  laudem  Sedulii ;  3°  Versus  Silvii 
de  Salvatoris  cognominibus ;  4°  Versus  B.  Columbani; 
5°  De  die  judicii  versus;  0°  Aratoris  in  Acla  Aposto- 
loium  libri  duo  cttmtduabus  ejusdem  epislolis  versibus 
elegiacis.  Non  explieat  Labbeus  quoduam  sit  inilium 
praefalionis,  quae  multum  differt  ab  edila.  Versus 


pag.   652,  ex  bibliotheca    regis   Anglia?,    Paschale  B  Silvii  de  Salvatoiis  cognominibus,  qui  lti  eo  codire 

opus  (inielligo  carmen) ;  pag.  G71,  ex  bibliotheca  S. 

Benedicti  apud  Cantabrigiam,  Sedulius ;  pagina  07.", 

ex  bibliotheca  ccclesioe  calhedralis  Eboracensis,  Se- 

dulius,  de  vctcri  et  novo  Testatnento ;  pag.  685,  ex 

mss.   Eduardi  Bernardi,   Sedalius ;   pag.  086,  Lon- 

dini,   in   oedibus  Jacobaeis,    Sedulii  opus  paschale. 

Montfauconius,  ul  pulo,  et  nuper  indicavi,  nomine 

opcris  ptischatis  non  inielligit  prosam  Sedulii,  sed 

ipsum  carmen  paschale  :  ita  mulii  Ioqunntur. 

8i>.  Pergit  pag.  1084,  ex  bibliolheca  Coisliniana 
San-Germanensi,  Sedulii  opus  paschale ;  pag.  1089, 
ibid.,  Sedulius,  de  Aciibus  prophetarum.  Hoc  est 
ipsissimum  carmen  pascbale,  ut  dixi  num.  -49,  abi 
idern  titulus  profertur  ex  bibliotheca  D.  Valletta. 
Ex  eadem  bibliotheca  San-Geimanensi,  pag.  1150,  ^ 
Sedulii  cpiscopi  56  carmen  paschale,  elc.  Bclisarii 
Scltolustici  elogium  Sedulii  et  Liberii.  Corrigam  Beli- 
sarii  Scholaslici  et  Liberii  elogium  Sedulii.  Ex  biblio- 
Iheca  Murbacensi,  pagina  1176,  Scdulii  carmen  p;i- 
schale,  el  alia  ejusdem.  Betezarii  Scholaslici  versus  : 
titulus,  Sedulius  aniistes,  in-fof  perg.  Hi  sunt  versus 
acroslichi  Belisarii,  cujus  nomen  non  uno  imjdo  in 
mss.  exprimitiir. 

90.  Apud  laudaiiim  Moiilfauconiuin,  pag.  1180, 
ex  bibliotheca  Mediani  monasterii  in  Vosago,  Sedulii 
carmina,  cod.  secuti  x;  pag.  1203,  ex  biblioiheca 
monasterii  Vindocinensis  SS.  Trinilalis,  Sedulius, 
bis  ;  pagiua  12-2:2,  ex  bibliotheca  S.  Albini  Andega- 
vensis,  Sedulii  eputota  ad  Macedonium,  sucrum  opus 
de  veteri  el  novo  Testamento,  hymni  duo  ;  pagiua  12  i5, 
ex  bibliotheca  S.  Pet:i  Carnutensis,  Incipit  ars  Sc- 
dulii  poetcv  chrisiiani.  Haec  e>l  annolatio  quaedam 
librarii,  a  nobis  etiain  ob>ervata  in  Oitobou.  1,  'de 
<|ua  confer  num.  !>  et  15.  Ex  bibliotbeca  monasierii 
de  Lyra,  pag.  1238,  Sedulii  paschale  carmen;  ex  rno- 
nasterio  S.  Pelri  p;  atellensis,  pag.  1200,  SedtUii, 
ii  videtur,  plura  e\empla;  pag.  1270,  ex  monaste- 
rio  S.  Ebrulphi  Uticensis  Sedulii  rhetoris  opera.  Se- 
dulius  vetus  poeta  noster  rhetor  a  Ralberto  et  aliis 
vocatur,  \x\  dixi  num.  21.  Ex  bibliotheca  S.  Victoris 
Parisiensis,  pag.  13/3,  Sedulius ;  ibid.,  cx  biblio- 
theca  Laudunensi.  Glossce  anii'iu(e  super  Virgilium 


exslant,  indicantur  eiiam  a  Montfauconio  iti  biblio- 
tbeca  mss.,  pag.  126,  cod.  535  bibliolh.  Valic,  qui 
prifnum  57versum  refert :  Spes,  ratio,viu,vita,  salus, 
sapientia,  jv.dex;  et  ullimum  :  Verbum,  homo,  rete, 
lapis,  domus,  omnia  Christui,  Iesus.  Ili  versus  tri- 
buuntur  S.  Damaso,  inter  cujus  carmina  in  pleris- 
(|iie  editionibus  primus  versus  mendose  scriptus  est, 
uii  etiam  apud  Meivndam. 

92.  Antonius  Sanderus  ,  in  Bibliotbeca  codicum 
mss.  Bclg-,  ex  bibliolheca  canonicorum  regularium 
S.  Auguslini  in  Valle  S.  Martini  Lovanii ,  refert  Se- 
dulii  Scoli  carmina  et  hytnni.  Fabricius,  in  Bibliolh. 
vet.  Lat.,  commemorat  Scdulium  ms.  Norimbergoe, 
apud  Gotfridum  Thomasium. 

'>5.  Catalogus  codicum  bibliothecae  regioe  Parisien- 
sis  imlicai,  codice  242,  Sedulii  opus  paschale,  curn 
glos-is  inter  lineas  saeeuli  xn,  aut  xm.  Cod.  7558, 
Sedulii  carmen  elegiacnm  de  incarnalionc  Christi, 
safic.  ix.  Cod.  8092,  Cwiii  Sedulii  carmcn  paschi.te  ti- 
hris  ,'uatuor.  Ejttsdem  carmen  dc  miraculis  novi  Testa- 
menli  qualuor  libris  :  subjecta  Liberati  Scholastici  el 
Silunis  canrina  acrosticlta  in  laudcm  Scdulli,  S;cc.  x. 
Fortasse  sunl  dn.o  exeniplaiia  eju-dem  operis.  Quod 
autem  passim  quatuor  libri  lanlum  numerantur, 
causa,  ut  opinor ,  est  ipsa'divisio  ojieris  in  librum  i 
veteris  Tesiamemi,  et  libios  iv  novi.  SiUmis  autcm 
ttHrhttU  proBelisario  positum  videtur.  Ibidcm,  codice 
8693  :  C02IH  Sedulii  carmen  paschalc  Hbris  qualnor. 
Ycteris  et  novi  Tcstamenti  cotlatio  versibus  elcgiacis, 
D  auctoreeodem.  Codice  809$  :  CocliiSedttlii  carmen  pa- 
schale :  passim  ittter  lineas  glossa?,  •  oec.  xi.C"d.  855  5  : 
Coelii  Sedalii  carmen  paschale.  CoHatiO  vcleris  ct  nori 
Testamettli,  eodem  auctore,  saec.  xm.  Cod.  8514  :  Cce- 
lii  Sedulii  pretbfteri  earmen  pasehate,  sicc.  xni.  Col- 
I  '.  '),  eic.  Ilymnus  totam  vilnn  Christi  coniinens, 
saec.  xv,  It  videlnr.  Cod.  8315:  Carmen  paschr.le, 
Collatio,  elc,  eodem  auclore.  Cod.  8316  :  Car  cn 
pxsthdte,  CoHalio,  etc  Cod.  85*7  :  Carmcn  paschate 
cttm  scholiis,  Collatio,  Ilymnus.  Cod.  8510  :  Sedulii 
hymnus  de  VitaChristi.  Haec  qnidem  ad  nosirimi  poe- 
lam  perlinenl  :  nain  Sedutii  commentariolus  in  arlcm 
Eutycis  gramrnalici  ,  in  cod.  7830,  alterius  Sedulii 
esse  creditur,  ut  dixi  num.  45. 


477  PROLEGOMENA.  478 

9i.  JWi  ratnrius,  lom.  nl  Antiquit.  hal.  mcd.  a;vi,  A  fine  id   notatum  erat  :  Val.rii  Martialis  poelce  lepi- 


pag.8I8,  exscribit  caialogum  biblio;hccccmona«teiii 
Bobiensis  soeeulo  x,  58  circiter  exaralam.  Auclor 
inter  veteris  bibliothecae  libros  recenset  :  Li- 
bros  Claudiani  poeta1  quatuor,  el  in  unn  ex  his  Sedulii 
quadam  pars,et  aliaopuscula.  Postea /iferos  Seduliiiv, 
forlasse  quaftior  exemplaria.  Unum  ex  his  fuisse 
ptilo  codicem  Taurinensem  descriplum  iiiiin.  Ul.  Iti- 
ler  libros  quos  Dungalus  pro?cipuus  Scotorum  oblulit 
bealisshno  Columbano,  h.  e. ,  n.onasterio  Bobiensi  '■: 
Sedulii  orthograph.  Inter  libros  Theodoripresbyteri : 
Sedulii,  Juvenci,et  Prosperi,  ac  Prudenlii,  etaliorum 
vcrsificatorum  liber  unus.  In  var.  lect.  ad  epbtolarn 
Sedulii  ad  Maoedonium  ante  carmen  paschale  indi- 
canlur  codices  mss.  Blandin.,  Seotti,  Roseweydi,  et 


dissimi,  electorum  epigrummatum  liber  primus  cum 
Hermanni  Buschii  familiarissima  exposilione ,  in  cla- 
rissima  Agrippinensi  acaaemta  impressus ,  feliciter 
explicit  anno  mdix.  Arntzenius  binc  conjicit  ,  Sedu- 
liurh  quOque  eodem  anno  1509  impressum  fuisse  : 
sed  ,  ut  videlur  ,  Inec  duo  opera  in  untim  volumen 
compact  a  fiiefanl  ,  alque  adeo  certus  annns  edilio- 
nis  Sodulii  colligi  nequit.  Margini  quasdam  erant  ab 
homine  prorsus  non  indoclo  ascripta ,  sed  liiteris 
ita  negligenter  exaratis,  ut  pauoa  ex  iis  excerpere 
Arntzenio  licuerit,  qui  banc  edilionem  vocat  Mona- 
stefiensertt. 

i>S.  Editio  iv  ,  anno  1 409,  Lipsi;e  ,  per  Jacobum 
Tiianner  ,  in-4°  ,  ex  Bibliolh.  med.  tt  inf.   scvi  Fa- 


Boll.mdi,  quibus   illa   epistnla   illustralur  ea  parfe,  B  I:ricii  cnm  noiis  Mansii. 


qua  agitur  de  Syneletice.  In  Chronico  Fnnianellensi 
inter  libros  quos  Wando  abbas  siceulo  vni  compara- 
\  it,  recensenlur  Libri  qualuor  Evangeliorum  exposilio- 
nem  continentesedilum  a  Sedulio,  iro  scholasticissimo, 
ad  Macedonium  presbtjterv.m. 

CAPUT  IV. 

Recenscntur  ediliones  Sedulii,  interpreles,  et  conjeclu- 

rurum  in  eum  auctores. 

95.  Edilioi,  sineanni  nota,  Pirisiis  in-4°,  ex  offi- 
oina  Aseensiana,  recensente  Nic.  Capnusolo.  Sic 
Fabricius  in  Bibl.  vet.  Lat.  Eain  vidi  in  Bibliolheca 
C  >rsima  b  c  lilulo  :  Celii  Sedulii  presbyleri,  Mira- 
bitiitm  diviriorum  libri  quinqus  cum  hymno  cl  carmine 


•  9.  Edilio  v,  anno  149» ,  Paiisiis  ,  in-iol"  ,  cum 
Juvenco  et  aliis ,  ui  fusius  dixi  in  Prolegom.  ad  Jti- 
vencum,  num.  55.  Vide  etiam  Maitlaire,  Annal.  typ. 
pag.  562. 

100.  Editio  vi,  anno  1501,  Mediolani ,  cura  Jani 
Parrhasii.  Hauc  edilione;:.  apud  Batavos  rarissiinam 
Amtzeiiius  fruslradiu  qutesivit.  Ronue  quidem  non 
obvia  est,  sed  exstai  apud  cl.  proesulem  Reggium  , 
rcconditioris  sacrai  doctrinae  in  paucis  ;t  quuin  et 
doctum  aistimatorem  :  cui  plurimum  hasc  nostra 
poeiarum  christianorum  sylb.ge  debet  ,  tum  qua 
preclecio  bibliotbecce  Vaticanae,  lurn  qua  selectis 
libris  ac  singulari  philologioe  perilia  inslruclo.  Ti- 
itiltis  esl  :  Se  'ulii  carmcn  paschale.  Aurelii  Prudentii 


clegiaco  ejusdem,   Jehan  Petit.  Vennndaniur  Parrhi-  C  g£   carmina.  Siibjiiiigitur  decreluin    Gelasii  de  Se- 


siis  in  via  ad  dl  um  Jacobttm  sub  Leoneargenieo,  et  in 
monte  divi  Hiic.rii  sub  peculo.  Pr;elatur  Nic.  Cappu- 
sotus  ad  Joannem  Guillardum  Parisien  eiii  magn;« 
exspectationis  adolescentnlum.  In  line  :  Quinioli'i- 
lend!'s  marlias  ex  offtcina  Ascensiana  apu ■.! Parrhisios. 
Post  carmen  pasciiale  est  epigramma  Sululii,  tum 
hymnus  et  elcgia.  CappasotuS  Sedulium  ioterpre;ari 
eonstituerat.  Mirari  autem  non  nequeo,  ail,  tam  rcli- 
giosum,  lamque  amuenum  scriptorem  non  fuisse  antehac 
in  gtjmnasiis  Parisiensibus  wdijatiorem.  Prolert  eliam 
Sedulii  elogium  ex  deoreto  Gelasiano  apud  Gratia- 
niim,  in  aliis  editionibus  repetitiiin. 

59  96.  Editio  iu  4°,  sine  anno  et  consule,    ait 
Arnizenin-,'1  :i  ea  usus  e>t,  et  id  solum  profert  ex  li- 


(ii.lio/.  Seqiiilur  dedicatio  ,  sive  prasfalio  Parrliasii  ad 
Michaelem  Riccium  Neapolitanuni  regi:;m  Insnhrise 
giibernatorem  :  qu«  in  hoc  exemplai  i  doest,  ac  vix 
i|u;edam  ex  fine  legi  possunt ,  nimirum  :  Accipe  in- 
tefea  l:.duiii  nostri  earmen  ,  el  alleriuu  dirertissimi 
'iu.denlit  ,  cnjus  irino.m  scripfa  omnia  exstarent  , 
au.l  saltem  siqua  reperiuntur,  incuria  temporum  depra- 
vtila  non  essenl.  Cerle  nec  ego  tanlum  laboris  in  emen- 
dando  subissem  ,  quique  divinorum  studio  tenentur  , 
nihit  in  eo  genere  ce^iderareut.  Sed  isla  qunliacumque 
trgi  malui  .quam  penittts  inierire ,  quw  tit  boni,  qturso, 
consulas,  el  Janum  tuum  ,  qui  te  colit  ,  ama.  Dene 
vale  ,  decus  nostri  soli.  Mediolani  ,  Idibus  Juniis 
mccccci.  Putabat  Parrhasius  ,  Prudentium  et  Sedu- 


tulo  :  Sedulii  poetw  clirisnmv.sshni,  faschatis  curminis  D  liI:m  anlea  edilos  non   luisse  :  sed  falso  id  putabat. 


libri  quatnor.  Ejusdem   htftmi  duo  non  poenitendi.  Ad 
lcclorem  dislichon  : 

Hsec  libi  Sodulii,  si  le  s.icra  loctio  dncit, 
Dulcia  divini  cariniua  valis  eme. 

Sequebatiir  Gelasii  tesiimonium.  Arntzenius  Veterem 
1  appellat. 

97.  Editio  m.  Idem  Arnlzenius  vidit  aliam  edkiv- 
nem  sine  anni  nota,  ad  cujirs  calcem  h««  lcgeban* 
lur  :  Hoc  opus  felici  ixitn  ah  industrio  viro  Ceorgio 
RichoU)'.  impensis  Laurentii  Bornman  ceneis  typis  ex- 
cusum  est  in  priFclara  tnbe  Ummttttietm  .  Ve.stpha- 
lice  melropoti  nobilissima.  Adjecia  erant  liuic  edi- 
tioni  qiuedam  cpig'ammala    Martialis  ,  in   quorum 


Posl  proefalionem  :  Sedulii  chrisliani  poetcc  cartnen 
paschale.  Sequitur  prologus  metricus  Sedulii  ,  et 
sine  ullo  titulo  aut  divisione  librorum  carmen  pa- 
schale.  1n  fine  :  Explicit  Sedulii  carmen  paschale. 
Addunlur  nonnulli  bymni  Prudentii  ,  ul  explicui 
Coniment.  ad  liymn.  2  Perisleph.  •vcrs.  1,  ubi  cx 
littoris  erudilissimi  viri  Jacobi  Morelli  hi<  rmi  ,  hanc 
editionein  exstire  in  bibliotheca  S.  Marci  Veiietife. 
Plmaalia  de  hac  editione  oodem  loco  o!»-erv:vi  , 
qti"  Hi»m;eeliam  in  Bibliotheca  Corsi::ia  asservatur. 
Animadversiones  Parrhasii  in  Stdiilium  ct  Pnub  n- 
lium  proFeram  nuni.  iS9seq.  Arnlzeuius  \arias  le- 
ctiones   ex   Parrbasio   proferi ,    quia  eas  ascriptas 


479 


COELIUS  SEDULIUS. 


480 


a  docta  nianu  invenerat  in  Georgii  Fabricii  editione  A     62  Editio  xm,  anno  1516,  Taurini,  apud  Joan- 

nem  Angelum  et  Bernardinum  de  Silva,  curante 
Joanne  Brema ,  quam  laudat  cl.  Zacharias  in  per- 
egregio  suo  opere  StoriaPolemica  delle  proibizioni 
d£  libri ,  ad  annum  496,  n.  10,  pag.  51. 

105.  Editioxiv,  amio  1524,  CompluiL  in-4°,  cum 
paraphrasi  Nebrissensis,  ut  referl  Nic.  Antonius  in 
Biblioih.  nova  Hisp.  verbo  Antonius  Lebrixa,  sive 
Nebrixa,  Laline  Nebrissensis ,  quem  edidisseait :  In 
Sedulii  poema  de  Chrisli  miraculis  paraphrasis.  Com- 
pluti ,  1524,  m-4°,  nisi  error  est  in  numeris  1524 
pro  1514,  ul  modo  dicebam.  Recusa  paucis  ante 
annis  est  Bibliotheca  velus,  et  nova  Nic.  Antonii 
Matrili  elegantissimis  lypis  :  et  Bibliolhecae  quidem 
veleri  notationes  suas  non  quidem  ita  multas  pro  rei 


Poetarum  chrislianorum 

101.  Editio  vn,  anno  1501 ,  publicala  anno  1502. 
Venetiis,  apud  Aldum  ,  cum  aliis  poetis  christianis. 
Eam  descripsi  in  Prolegom.  ad  Juvencum,  num.  60. 
In  secundo  volumine  poetarum  christianorum  ,  AI- 
dus  primum  locum  Sedulio  dedit  hoc  titulo  :  Ccelii 
Seduiii  presbyteri  Mirabilium  divinorum  liber  primus. 
Cum  sua  gentiles  ,  etc.  Desunt  epistola  ad  Macedo- 
nium  et  prologus  metrictis.  Capiia  passim  suis  titu- 
lis  distinguuntur.  Primns  liber  continenter  protra- 
hitur  usque  ad  versum  Ora  lupi,  qui  in  aliis  editio- 
nibus  est  finis  libri  secundi.  Post  carmen  paschale 
est  elegia  Cantemus  cum  inscriptione,  Boc  opuscu- 
lum,   etc,   de  qua  alibi  ,  tum  Sedulii  epigramma  , 


quod  incipit ,   Hac  lua  ,  poslremo  61  C.  Sedulii  B  ampliiudine,  sed  eruditas  tamen  et  selectas  adjecit 


presbyteri  hynmus  de  Christo  succincte  ab  incarnatione 
usque  ad  ascensionem.  Baylius  priores  alias  edilio- 
nes  ignoravit ,  qui  in  Lexico  hanc  primam  carmi- 
num  Sedulii  editionem  esse  docuit. 

102.  Editio  viu  ,  anno  1504  ,  Lipsi*,  in-4°.  Hujus 
varias  lectiones  annotavit  Grunerus. 

105.  Editio  ix,  anno  1509  ,  cujus  varias  lecliones 
margini  editionis  Sedulii  Tornaesianae  anni  1560 
ascriptas  collegit  Arntzenius.  Ignoraturlocus;  acso- 
lum  enuliia  manus  ad  prologum  vers.  4  nolaverat  : 
Nusquam  diphthongus  neque  accenlus  apparet  in]edi- 
tione  nostra  anni  1509,  de  cujus  scripiuroe  antiquitate 
dissernit  Salmasius,  ad  Sarravium  epist.  185.  Hanc 
editionem  Arntzenius  Veterem  2  nominat.  Fortas-e 


vir  clarus  Franciscus  Perez  Bayer.  In  Bibliolheca 
nova  solum  apparent  addiiiones  posihumrc  ejusdem 
Nic.  Antonii.  Ulinam  simul  prodiisset,  aut  nunc 
denique  in  lucem  cmitteretur  supplementum  Bi- 
bliothecte  novse ,  de  quo  sermo  fit  in  pratfatione  ad 
hanc  editionem  Matritensem.  Cum  enim  viri  docti , 
Thomas  Anlonius  Sanchez,  Joannes  Antonius  Pel- 
licer,  et  Raphael  Casalbon  ,  augendse  et  eoirigendre 
Bibliolhecae  novae  multam  operam  et  laborem  in- 
sumpserint,  ut  eam  tutius  legere  possimus,  oplan- 
dum  valde  est,  saltem  correctiones  in  publicam  lu- 
cem  venire. 

106.  Editio  xv,  anno  1528.  Huic  anno  edilionem 
Sedulii   Basileae  in-8°,  ex  recognitione   Theodori 


non  est  diversa  ab  ea  quae  in  Bibliolh.  med.  et  inf.  C  Poelmanni ,  assignal  Fabricius  in  Biblioth.   vet., 
oevi  Fabricii  hoc  anno  1509  peracta  dicitur  Lipsiae 
per  Jacobum  Thanner,  in-4°. 

Edilio  x  ,  1509 ,  Colonioc ,  ex  Biblioth.  med. 
Fabr. 

Editio  xi,  1512,  Lugduni,  cum  commentariis 
Nebrissensis ,  in-4°,  ex  Biblioth.  med.  Fabr.  For- 
lasse  legendum  Lucronii  pro  Lugduni.  Vide  n.  seq. 

104.  Ediiioxu,  anno  1515,  in-4°,  Caesaraugustae , 
cum  paraphrasi  Nebrissensis.  Hcec  describiiur  a  Ma- 
jansio  in  Spec.  suai  bibliolhecae  p.  27.  In  fronle 
conspicitur  Sedulius  explicans  volumen  cum  hoc  ti- 
tulo  :  Coelii  Sedulii  presbyteri  Paschale  opus  :  et  paulo 
inferius  legiiur  :  Sedulii  Paschale,  cum  commento 
Antonii  Nebrissen.;  et  ad  finem  operis  ila  :  Sedulii 
Paschale,  cum  reliquis  opusculis,  quce  exslant  car- 
mir.e  conscripta,  finiunlur.  Explicita  Ccesaraugustcc 
industria ,  el  expensis  Georgii  Coci,  vi  Nonas  Septem- 
bres  ,  anno  salutis  christianw  mdxv,  post  primam  im- 
pressionem  ,  quam  castigavit ,  punxit ,  dispunxit ,  in- 
terpunxitque  Anlonius  Nebrissen. ,  adjecilque  para- 
phrasin  in  locis  obscuriores  (sic).  Praecesserat  ergo 
alia  editio,  ac  foriasse  Compluti  1514,  qurc  per  cr- 
rorem  in  Bibliolh.  Nic.  Antonii  alligata  fuerit  an- 
no  1524,  aut  Lucronii ,  vel  Lugduni,  ex  didis  num. 
proeced.  Dempsterus  ait,  se  non  vidisse  Vitam  Se- 
dulii,  quam  a  Nebrissensi  confectam  narrant  Gesne- 
rus  et  Simlerus.  Sed  ,  ut  ego  puto,  Nebrissensis  so- 
luin  srripsit  brevem  prrefationeui  in  carmina. 


D 


cum  de  Sedulio  agit;  quam  repeliiam  innuit  1551, 
1557,  et  Calari  1575.  Loquitur  de  editione  Sedulii 
simul  cum  Juvenco,  Aratore,  et  duobus  hymnis 
Venantii  Fortunati  integritali  suas  per  G.  Cassan- 
drum  resiitutis.  At  ipse  Fabricius  duin  Juvenci  edi- 
tiones  ennmerat,  solum  refert  edilionem  ex  recogni- 
lione  Poelmanni  Basileae  sine  anni  nola,  prsemissa 
epistola  Hadamarii,  quoe  repetiia  fuerit  Calari.  Con- 
fer  num.  109.  Ceillierius  quoque  commemorat  edi- 
lionem  Basileensem  Sedulii  anni  1528,  sed,  ul  com 
jicere  licet,  ex  Fabricio. 

107.  Editio  xvi,  anno  1554,  Basilece  in-8°,  ut  ex 
Fabricio  nuperdixi.  Adhrcret  Ceillierius. 

108.  Edilio  xvn ,  anno  1557,  in-8"  :  Juvenci  Hi- 
spani  et  SednliiQQScotigence  presbytrrorum  et  poeta- 
rum  chrislianissimorum  historia;  evangelicw ,  versibus 
heroicis  ad  amussim  expressw  :  jam  tersiores ,  et  ex 
veterum  aliquot  Ubrorum  collatione  multo  castigatiores 
in  lucem  prolalce.  Colonia; ,  apud  Eucharium  (Cervi- 
cornum).  Recensuit  Reinhardus  Loricbins  Iladama- 
rius.  Hanc  editionem  explicui  ctiam  in  Prolegomen. 
ad  Juvencum  num.  69.  Post  Juvencum  est  Sedulius 
cum  epislola  ad  Macedonium  et  prologo  metrico. 
Carmen  ,  ut  in  Aldo,  in  quatuor  libros  divisum  est. 
Postea  :  Incipit  hymnus  ejusdem ,  elc.  Hiec  est  ele- 
gia  Cantemus.  Denique  carmen  Sedulii ,  sive  liymnus 
alphabeticus,  A  solis  ortus. 

100.  Kdilio  xvill,  eod.  an.  1557,  in-8°  :  Jnvenci 


481  PROLEGOMENA.  482 

Hispani  evangelica'  historke  libri  iv.  Coelii  Sedulii  Mi-  \     Ediiio  xxn,  anno  1545.  Basileae,  in-8°,  oum  Ju- 

venco  et  Aratore,  collata  cum  codice  Roltcndorphii 
et  aliis  codicibus  mss.,  ex  Fabricio  et  Reuschio  in 
catalogo  editionum  Juvenci.  Fortasse  diversa   est 


rabilium  divinorum,  sive  paschalis  carminis  libri  iv, 
una  cum  hymnis  aliquot.  Aratoris  in  Acta  Apostolica 
tibri  duo.  Venanlii  Honorii  Fortunali  hijmni  duo  per 
G.  Cassandrum  integritati  sua?  restituli.  Omnia  per 
Theodorum  Poelmannum  Cranenburgensem  recognita, 
Basileie  :  sine  certa  anni  nota,  praemissa  epistola 
Hadamarii  ex  editione  Coloniensi  ejusdem  anni  1537. 
In  Prolegomenis  ad  Juvencum  num.  70  et  75,  con- 
jiciebam,  hanc  ediiionem  differendam  esse  ad  an- 
num  1551,  neque  nunc  quidem  aliter  sentio,  quam- 
vis  Fabricius  editionem  Sedulii  et  Juvenci  cum  Ara- 
tore,  etc,  Basileensem  anno  1557  referat.  Accura- 
tior  enim  mihivideturFabricius,  cum  inter  editiones 
Juvenci  Basileensem  hanc  Poelmanni  sine  temporis 


editio  Basileensis  Sedulii  hoc  anno  cum  comment. 
Nebriss.,  quoe  indicatur  in  Bibl.  med.  Fabr.,  verbo 
Sedulius. 

115.  Eilitio  xxni,  anno  1548.  Basileae,  in-8°,  cum 
Juvenco  et  Aratore,  ex  Fabricio  inter  editioncs  Se- 
dulii.  Vereor,  ne  in  tot  ediiionibus  Basileensibus 
aliqua  subsit  fraus  bibliopolarum,  qui  saepe  primam 
frontem  librorum  recudunt,  ut  nova  editio  videatur. 
Fortasse  eliam  error  est  in  numeris  1548  pro  1545. 

114.  Edilio  xxiv,  anno  1551.  Basileae,  in-8°,  cura 
et  sludio  Poelmanni,  ut  dixi  ad  annum  1537,  ex  ca- 


nota  dicit  esse  :  errat  tamen,  quod  quatuor  hymnos  B  talogo  bibliotheeae  65  regiae  Parisiensis.  Dubitavi 


Fortunati  a  G.  Cassnndro  integriiati  suae  resiitutos 
asserit.  In elogio  Sedulii  recte  duos  lantum  commemo- 
rat.  Poelmannus  Sedulium  post  Juvencum  collocat: 
praemiltitef>istolamadMacedonium,lum  praefationem 
metricam.  Carmen  paschale  divisum  est  in  quatuor 
libros  ,  ita  nimirum  ut  terlius  coalescat  ex  lertio  et 
quarto  nostrae  edilionis.  Post  carmen  ,  Ccetii  Sedulii 
elegia,  Cantemus,  etc.  Post  elegiam  ,  Coelii  Sedulii 
hijmnus,  A  solis,  etc.  Post  hymnum  epigramma  de 
quatuor  Evangelistis,  Matthceus  instiluit,  etc,  quod 
in  noslra  editione  Juvenci,  ex  vetustissimo  exem- 
plari  positum  fuit  pro  prima  praefalione  Juvenci.  In 
codice  Poelmanni  nomen  auctoris  ascriptum non  erat. 
Post  epigramma  versus  acrostichi  de  Sedulio,  Sedu- 


in  Prolegomen.  ad  Juvencum,  numero  75,  et  dubito 
etiamnum,  sitne  haec  prima  ediiio  Poelmanni,  an  re- 
petila. 

115.  Editio  xxv,  anno  eodem  1551.  Barthius , 
libr.  xlix  Advers.,  cap:  5,  citat  ediiionem  Lugdu- 
nensem  hujus  anni,  quae  Aralorem,  Sedulium  et 
Juvencum  ad  lectionem  mss.  prorsus  renovatos  prae- 
seferi. 

116.  Editio  xxvi ,  anno  1553.  Lugduni ,  cum  Ju- 
venco,  in-12,  quam  conlulit,  et  Tomwsianam  1  ap- 
pellat  Arntzenius.  Continet  etiam  Aratorem.  Ejus 
mentionem  feci  in  Prolegom.  ad  Juvenc,  num.  76. 

117.  Editio  xxvn  ,  anno  1554.  Basileae,  ut  Ceil- 
lierius  lestatur. 


tius  Domini,   64  et  Sedulius   Christi,  praetermisso  G      \\s.  Editio  xxvm,  anno  1564,  cum  aliis  poelis 


auctorum  nomine.  In  fine  volnminis ,  post  varias  le- 
ctiones  in  Juvencum  additae  sunt  nunnullae  aliae  in 
Sedulium,  quae  margini  eliam  carminum  suis  in  locis 
appositae  apparent. 

110.  Editio  xix,  anno  1538.  Grunerus  contulit  edi- 
tionem  Sedulii  Coloniensem  hujus  anni  in-8°. 

111.  Editioxx,anno  eodem  1556,  Antuerpiae,  apud 
Viduam  Martini  Caesaris,|in-8%  ex  Bibl.  med.Fabr. 

112.  Ediiio  xxi,  an.  1541,  in-8°  :  Coelii  Sedutii 
presbyteri  cum  piissimi,  tum  doctissimi,  paschale  opus, 
seu  Mirabilium  divinorum  libri  quinque  cum  enarra- 
tionibus  lucutentissimis  jEtii  Antonii  Nebrissensis.  Ad- 
junximus  eliam  Juvenci  Hispani  presbyteri  evangeti- 
cam  historiam  ejusdem   argumenti,  additis  et  in  eam- 


christianis,  recensente  Georgio  Fabricio,  ut  latius 
in  Proleg.  ad  Prudent.,  Juvenc  et  Dracont.  exposui. 
Confirmat  Arntzenius  quod  loc  cit.  de  Fabricio 
dixi  :  Permisit  sibi,  ait,  uno  et  altero  loco,  quod  non 
debebat ,  judice  Daumio,  adHeinsium  epist.  225,  tom.  v 
Sytl.  Burm.  Idem  quoque  cgit  in  Sedulio,  irunsposilis 
plerumque  verbis,  si  metri  leges  aliquid  dainni  pale~ 
rentur,  qua  ipsius  transpositiones ,  licel  in  codicibus 
neutiquam  [undala:,  tamen  a  poslerioribus  avide  sunt 
inlerdum  rcceptw.  Sccpius  illud  in  transposita  vocc 
jugis  observavi,...  licet  in  quibusdam  Fabricius  cer- 
tissime  habuerit  prceeuntes,  quos  secutus  est. 

119.  Edilio  xxix,  anno  1566, [cum  Juvenco  et  Ara- 
tore,  in-12,  aul  16,  quam  Torncesianam  2  Arntzenius 


dem  commentariis.  Omnia  ad  veluslissima  exemplaria  "  vocal.  Ea  etiam  ego  usus  sum  ex  locupletissima  bi- 


collata  el  castigata.  Basilex,  anno  mdxli.  Hujus  edi- 
tionis  memini  quoque  in  Prolegom.  ad  Juvencum, 
num.  71.  Typographus  est  Westhemerus,  qui  praefa- 
lionem  quoque  adjecit.  Nebrissensis  enarrationes  in 
hac  lantum  edilione  vidi :  Arntzinius,  aliique  recen- 
tes  ediiores  Sedulii  omnino  his  caruerant.  Post  prae- 
falionem  Nebrissensis,  praelermissa  epistola  ad  Ma- 
cedonium,  incipit  prologus  metricus  Sedulii  Pa- 
schales  :  tum  carmenin  quinque  libios  disiribulum; 
deinde  :  Incipit  hymnus  cjusdem,  ctc  Ilaec  est  elegia 
Cantemus.  Postremo  :  Sedulii  presbyteri  hymnus  iam- 
bicus  dimeter,  etc.  Enarrationes  Nebrissensis  inter 
versus  collocantur. 


bliolheca  optimi  principis ,  eminentissimi  cardinalis 
Valentis  Gonzagae.  Confer  prolegom.  ad  Juvencum 
num.  78. 

120.  Editio  xxx,  anno  1568.  Lipsiae,  ut  Ccillienus 
referl,  qui  aflirmat  esse  in-8°,  cum  aliis  poetis  chri- 
stianis,procuratam  a  G.  Fabricio.  Id  nihil  aliud  csse 
censeo,  nisi  quod  Fabricius  in  Bibl.  Lat.  I.  iv,  c.  2, 
inter  editiones  Prudentii  commemorat  :  Georgii  Fa- 
bricii  in  Paunas  tres  Prudenlii,  Sedulii  et  Fortunati, 
de  Vila  et  Morte  Chrisli,  et  in  hymnos  tresalios  Pru- 
denlii,  et  in  Romanum  martyrem  expositio.  Lipsia: 
1568,  i«-8°.  Subjuncta  adagiorum  notatorum  cenluria. 
In  Biblioth.  med.  66  Fabricii  inter  editiones  Sedulii 


485  COEtlUS  SEDULIUS.  484 

recensetur  edilio  Basileensis  in-4°,  anno  156G,  in  A  Prudentium    num.    115.    Elegia    Sedulii   cum   hy 


poeiis  chrislianis  G.  Fabricii  :  sed  ha'c  diversa  non 
est  ab  ediiione  quam  anno  1564  adpdicavi. 

121.  Editio  xxxi,  anno  1575,  Calari  repeiiia  ex 
editione  Poelmanni ,  ut  uberius  dixi  in  Proleg.  ad 
Jiivencum,  num.  80. 

122.  Editio  xxxn,  15~5.  Parisiis ,  in  Bibliotlieca 
Patrum,  per  Margarinum  de  la  Bigne,  lom.,  viu  ubi 
exstant  carmen  paschale,  elegia  et  bymnus.  In  aliis 
Bibiiothecs  Patrum  prodiit  Sedulius  cum  aliqua 
varietale  :  nam  in  secunda  ediiione  1589,  Parisiis, 
ei  in  Appendice  ad  Bibliothecam  Margarini,  Parisiis, 
1624,  Sedulio  tribuuniur  carmen  paschale,  elegia  et 
hymnus  abecetlarius ,  et  nihilominus  rursus  excu- 
dilur  elegia  hOc  tilulo  :  Turci  Rufi  Aslerii,  viri  con- 


mno  edita  fuit  in  Hymnario  Yen.  Thomasii ,  hyin- 
nus  etiam  in  Officiis  per  ferias  Alcuiui .  ei  Lipsise 
1522,  in-8°,  per  Peirum  Mosellanum  post  librum 
Caihemerinwii  ex  Biblioth.  med.  et  inf.  sevi  Fabri- 
cii,  verbo  Scdulius. 

Ediiio  xxxvi ,  anno  1701,  Edimburgi ,  in-S°,  quaj 
aceurata  habelur,  el  referlur  in  Bibl.  med.  Fabr.  ex 
Georgio  MackenieDe  Scotiserudilis  vol.  I ,  pa».  546. 
Haec  ,  ut  opinor,  est ,  quam  Arntzenius  Scotam  ,  et 
Edimburgensem  appellat. 

126.  Editioxxxvn,annol70i,  Cellarii  cura  in-8°. 
Ctxlii  Scdulii  poctce  inler  Christianos  velcres  elegan- 
lissimi  Mirabilium  divinorum  libri ,  Paschale  earmen 
dicli ,  et  hymni  duo.  Clirislophorus  Cellarius  ex  mss. 


sularis,   veteris  el  novi   Testamenii  collatio  Sedulio  B  codd.  recensuit,    et  annotationib ns  illitstravit.    Ilahc 


hactenus  ascripla.  Noiatur  Asterium  fuisse  consulem 
cum  Flavio  Prcesidio.  Additur  ex  Cuspiniano  et  Altlo, 
carmen  hoc  editum  ab  Asierio,  inscriptum  Sedulio; 
ex  Panvinio,  Tttrcio  iuscriptum  et  miss;iin  ;  exstare 
mss.  codices ,  qui  Claudiani  Mamerti  esse  dicant. 
Ita  etiam  editur  elegia,  et  hoc  ipsuni  annoiatur  in 
Bibliotheca  Palrum  Coloniae  1(518,  sed  inter  opera 
Sedulii  in  bac  Biblioiheca  elegia  non  refertur,  Cn. 
Spinianus  pro  Cuspinianvs,  et  Panninius  pro  Pan- 
vinius,  inenda  sunl  in  his  Bibliothecis  repeiita.  Tola 
ipsa  narratio  falsa  est,  ut  liquet  ex  num.  46  et  162. 
Sedulio  in  bis  Bibliolhecis  adjuncii  suiit  versus 
acrostichi  Liberii  et  Belisarii  de  eo;  et  in  Bibliotlieca 
Colouiensi  anni  1618,carmini  pascbali  praeponilur 


Magdeburgiccc  :  sumptibus  Orphanohophei.  Accurata 
esl  bajc  cditio  ,  el  scholarum  usui  accomniodala. 

127.  Editio  xxxvin  ,  anno  1739,  Cellariana  in  Ger- 
mania  repetila,  ex  Arntzenio,  qui  viiiis  priori  tur- 
pius  commacwlalam  aii. 

128.  Edilio  xxxix,  an.  1747,  in-8°.  Ccelii  Sedidii 
Mirabilium  divinorum  libri  quinque  ,  sive  carmen  pa- 
schale.  Ilem  hymni  duo  ad  codicum  mss.  et  editionum 
velerum  fidem  recensuit ,  lectiones  varias,  observatio- 
nes,  et  indices  neccssarios  adjeat  Joannes  Fri J.ericds 
Grnner.  Lipsio3  apud  Joannem  Wendlerum.  Gruiierus 
in  variantibus  leclionibus  annotandis  diligefts  est,ct 
copiosus,  breves  interdum  ,  et  orndiias  notas  stih- 
jicit.   Arnizenius  acerbiori  @$  calanio  Giiuieium 


praefatio  ad  Tbeodosium  Augustum  ,   Romulidum  C  usum  objicit  in   enarnndis  Vonckii  conjecturis 


ducior,  quam  Sedulii  esse  negavimus.  Post  acio- 
stichidem  Belisaiii  est  opus  paschale  Scdulii,  sive 
prosa  ;  tum  Collectaneiim  in  Epistolas  Pauli  ,  quod 
alterius  esl  Sedulii.  Iu  aliis  pariler  Bihliothecis  Pa- 
trum  lypis  expressus  fnit  Sedulius ,  praeserlim  in 
Lngduiiensi  1677. 

125.  Edilio  xxxm,  anno  1588,  Lugduni,  in-12, 
vel  16,  de  qua  vide  num.82  Prolegom.  in  Juvencum. 
Hanc  editionem  liabuit  Jo.  Alb.  Faforictus  a  Nic. 
Heinsio  cum  mss.  collat;  m  :  camdem  Tornwsiaaam  5 
Arntzenius  nominat,  qui  animadverlit,  easdem  fere 
lectiones  servari  in  hac  editione  Tomaesinna  5,  et 
in  Bibliolbeca  Mixima  Patrum  Lugdiinensi. 
g7-  1-4-  Editio  xxvtv  ,   ann'>  1603,  in    Corpore 


qiurdam  etiam  errata  lypothctarum  in  c;!.nniiie 
exscribendo  animadvertit ,  quae  ceite  non  mulia 
stint. 

129.  Editio  xl,  anno  1761,  in-8°.  Ccelii  Sedulii 
Carminis  paschalis  libri  quinque,  ct  liymni  duo  cum 
notis  Casparis  Barlhii ,  Christophori  Cellarii ,  Coruclii 
Valerii  Vonckii,  Joannis  Friderici  Gruneri ,  aliorum- 
que  :  quibus  acCedunt  Tliomce  Wopkensii  Adversaria 
cmcndaliora  maxima  cx  partc  adhuc  incdita.  Curante 
Hcnrico  Joanne  Arntzenio,  I.  F.,  qui  annotationes,  et 
obscrvationum  specimen  adjecit.  Leovardicc  apud  II.  A. 
dc  Chalmol.  Mulliim  debel  Amtzenio  Scdulius ,  qui 
selectissima  qoseque  ex  aliis  collegit,  plurima 
etiam  e  sua  pcnu  adjecit  stipra  aelaiem  doctus  ,  scd 


Latinorum  poetarum,  Lugduni,   in-4°.  IIuc  revoco      ita  ut,  ctiamsi  ipse  idenlidem  id  nonjaclarel,    ta- 


alias  ediliones  Corporis  ,  ot  Chori  Latinorum  poc- 
tarum  recensitas  iu  Prolegom.  ad  Juvenc,  num.  83. 
Neque  dissimilia  sunt  alia  opera,  quibus  pltira  Se- 
dulii  conlinentiir  ,  ut  Flores  poetarum  ,  Margarita 
poetica  Alberti  Eyb.  Addo  Hieronymi  Freyeri  Fa- 
sciculum  pocinalum  Lntinorum }  in  quo  selecla  car- 
mina  stint  Ausonii ,  Prudentii  ,  Claudiani  ,  Sedulii  , 
Boetii,  ei  Columb  uii,  praeter  alios  veteres  et  recen- 
tes  poelas  ,  llala:  Saxonum  1715. 

125.  Editio  xxxv,  anuo  1610.  Collatio  veleris  el 
novi  Testamenti  Sedulii,  sive  elegia  Cantanus,  ctc, 
in  Manuali  biblico  Francofurti  1610,  pag.  15.  Fdi- 
lionem    hujus    Mannalis  descripsi    in  Proleg.    ad 


men  nimis  juvenem  eum  esse  lacile  agnosceres.  Spe- 
cimen  observationum  15  capilibus  comprehensum  , 
quod  addidit,  nibil  habet  coniMitine  cum  Sedulio, 
exceplo  tino,  et  altcro  capiic. 

1/iO.  Editio  xli,  anno  1775  ,  cura  et  studioGal- 
landii  in  Bibliotheca  Palrum  lom.flX,  pag.  553.  Sc- 
dutii  presbylerilibri  qninquc  pas<  hale  carmen  tnscripii, 
ct  hymni  dvo  ex  cditione  Christophori  Cellarii ,  nitnc 
denuo  recensita ,  et  cum  mss.  codice  bibliotheca?  rc- 
g'm  Taurinensis  collata,  necnon  carmine  De  Verbiin- 
carnatione  adav.cta.  Accesserunt  libri  quinque  Pascha- 
lis  operis  sludio  Francuci  Jureti  primitm  editi,  cl  no- 
tis  illitstrali ,   nnnc  vero  itcrum  recugnili,  et  cmcndali. 


485  PROLEGOMENA.  486 

Gailandius  Cellarii  selectas  notas  adhibuit,  suasque  A  explicandus.  Quod  el  ipsum  tanien  hic  lector  cequus 


nonnullas  adjecit. 

151.  Pauca  nunc  addam  de  commenlatoribus  Se- 
dulii,  eideahis,  qui  observaliones,  aul  conjecturas, 
in  ejus  carmina  conscripsernnt.  ln  codicibus  mss. 
passim  occurrunt  gloss.e ,  et  in  nonnullis  locupletio- 
res  :  ex  quibus  aliquando  vefa  lectio  eruitur,  inter- 
dum  senlentia  obscura  explanatur.  Hujusiuodi  glos- 
sis  antiquis,  cum  opportunnm  visum  fnit,  usi  fui- 
mns.  Postrestilulas  litleras  primus  ^EIius  Antonius 
Nebsissensis  de  Sedulio  illustrandocogitavit ,  editis 
brevibus  notis,  et  ad  usum  Scholse  accommodatis , 
quibus  tamen  theologi  etiam  juvari  possint  :  neque 
tam  mirandum  est ,  eum  aliquando  aberrasse  ,  quam 
lot  praeclnras  inlerpretaliones  primum  omnium  in 
lucem  nrolulisse. 

69  132,  Nebrissensi  adjungimus  duos  alios  iiispa- 
nos,quorum  alter,  Bartholomitus  Morianes, commen- 
tarios,  et  notas  scripsit  in  plures  poetas,  et  nominatim 
in  Prudentium,  Alcimum  Avilum,  MariumVictorium, 
Juvencum,  Sedulium,  Aratorem,  utnarravi  in  Prole- 
gom.  ad  Prudeniium,  num.  259,  in  nota.  Posiea  re- 
cusa  fuit  Matriti  Biblbtheca  Hispaua  Nic.  Antonii , 
et  ex  bujus  additionibus  posthumis  menlio  in  ea 
facta  est  Bartholonnei  Morlanes,  cnjus  commenia- 
rios  mss.  Caesanugustce  exslare  innuitnr.  Anliquior 
Morlane  fuit,  alque  ipsi  Nebrissensi  aequalis  alter  com- 
mentator  Sedulii  JoannesSoprarius,  cujus  laudantur 
a  Nic.  Anlonio  in  Bibliolh.  nova  Hisp.commentaria  in 
Sedulium  poelam  ex  epigrammate  L.  Marinei  Siculi 
1.  n  Carminum,  exquo  hac  pauca  dislicha  seligo  : 

Conferat  eximios  siquis  me  judice  vales, 
Sedulii  niagna  estgloria,  magnus  honor. 

Ilcec  lege ,  crede  uiihi ,  doclos ,  sauclosque ,  magister, 
Discipulos  facient  carmina  sancta  luos. 

Nani  si  qu;e  fuerint  occulti carmina  seusus, 
Omnia  Sobrari  verba  soluta  dabunt. 

Sobrarium,  non  Soprarium  vocat  Marineus  in  suis 
carminibus ,  quaa  post  epistolas  ediia  sunl  Valliso- 
leti,  anno  1-114. 

133.  Georgius  Fabricius  in  commenlar.  poeiar. 
Christ.  cum  reliquis  nonnulla  eliam  loca  Sedulii  ex- 
ponit.  Barthius  ssepissime,  pr;esertim  vero  in  Ad- 
versariis  versus  Sednlii  ex  mss.,  et  cx  suis  conje- 
cturis  emendat,  etexplicat.  lta  vero  ait  1.  liv  Ad- 
vers.  cap.  7  :  Fateor,  in  poetis  veleribus  me  Christia- 


inveniet.  Sane  Barlhius  magnarti  lucem  scriptoribus 
fere  omnibus  aniiquis  attuiit,  sed  interdum  subtili- 
bus  suis  conjecturis  id  extorquere  vult,  ut  velcrcs 
auciores  tam  peiplexe,  tamque  obscuie  loquaniur, 
quam  ipse  loquitur.  Plerumque  enim  facilius  scri- 
ptorum  opera,  qu;e  illustrare  conaiur,  quam  ipsos 
ejus  commentarios  intelligas. 

131.  Daumius  corpus  Cliristianorum  poetarum 
emendatius  cdere  constituerat,  iti  quibus  locum 
suum  habebai  Sedulius  :  qua  de  re  videri  posstmt 
epistola  87  et  Vi  lleinsii  in  Syll.  Burmann.  Egregia 
de  poslerioris  rjevi  poetis  Daumium  conferre  poluisse 
ait  Arnizenius ,  licet  vir  majoris  diligentiae,  ac  do- 
ctrinae,  qtiam  jmiicii  videatur  Withofio  diss.  de  vero 
B  distichor.  Caton.  auctore  pag.  561.  Suspicatur  idem 
Armzenius,  Joaunem  Albertum  Fabricium  quoque 
decusalifjuod  Sedulio  conciliavesiatuis.se,  cum  par- 
tem  poetarum  Christianorum  edcre  in  animo  babue- 
rit ,  ut  referl  Reimarus  in  ejus  Vita  ,  pag.  209. 

155.  Cornelius  Valerins  Vonck  lectionum  Latina- 
rum  libros  duos  edidit  Trajecti  Viltorum  1745,  in-8", 
et  lib.  i  ,  cap.  6  ,  conjecturis  Sedulium  emaculare 
studet,  riuas  Arnizenius  iiolis  suis  inseruit.  Gruneri 
de  Vonckio  judicium  libens  ;unplector,  verumqne 
esse  profitcor  :  Vonckius,  inquit,  nimis  ad  innovan- 
dum  proclivis,  et  de  corrigendis,  quam  intclligendh  ve- 
terum  scripiis  magis  sollicttus.  Thomae  Vopkensil  ani- 
madversiones  criticte  in  Sedulium  exstant  in  Mi.-c. 
observ.  Critic.in  auctores  veteresel  recenies tom.  IV. 
C  Postea  ad  Arnlzenium  transmisit  ob-ervalionum  sua- 
rnm  Adversaria  emendatiora,  u!  novae  Sedubi  ediiioni 
deservireni.  Wopkensius,  ut  fatelur  Arntzenius,ma- 
niim  potius  eniendatricem  sola  conjeciurarum  ope, 
qiiam  quidem  codicum  auctoritate  adjutus,  admovit. 
Gruneri  oequissimum  estjudiciuminWopkensiiemen- 
dationibusmuliaesseprocclaredictaet  summo  cum  ju- 
dicio:qu33dam  deserenda.  Pluresalios,  qui  Sedulii 
quaedam  locacorrexeiuut,  aut  illustrariini,  longum 
esset,  neque  vero  necessarium  enumerare. 

71  CAPUT  V. 

DeAsterio,quicurminaSeduliicollegit;deLiberio,etBe- 

lisario,  qui  SeduHum  versibusacrostichis  ornaverunt. 

130.  In  multis  mss.  codicibus  Sedulii   annotatur, 

Asterium  carmina  Sedulii  dispersa  collegisse,  ac  di- 


nis  amare  simpticitatem  ipsam  et  dictionis,  el  sensuumr  ■"  vulgasse  :  sed  cum  id  abaliis  aliter  exponatnr,  verba 

qttce  quo  esl  candidior,  eo  est  merilo  gralior  :  cum  tn- 

mor  illc  ,   ct  cloquentice  affcctaiw  pictura1  non  sinattt 

animum  pura  rerum  dulcedine ,    numeris  infusarum  , 

gavdere.  Volo,ut  redlwstimenti  loco  felices  illce  animcc 

Iioc  a  me  habeant,  ut  scripta  eorum  mea  ope  leganlur 

emendaliora.  Venial  in  parles,  vel  redeat  potius  Sedu- 

lius,  cujusquartum  librum,  etc.  Et  post  miilla  :  llccc 

Sedidio  noslro  etiam  hoc  loco   imputavimus.   Scripsi- 

mus  uliqnando  intcgras  ad  cuni  notas,  ut  et  priore  itla 

Claudiani  t.  HMone  indicavimu.s,  scd  etv  ,   vcreor,  ne  in 

alias  Hobis  correpant  ,  ct   sil  auctor,  nobis  7Q  lamen 

ehmus,  lti<  paum  ,  et  tcnuibus  commendandus  saltcm 

posleris  a  nobis ,  si  non  plerisque  difficilioribus  locis 


ipsa  codicum  ad  examen revocare  opoitet.  Aniiquis- 
simus  codex  nosicrValicanus  Reg.  1  sic  habet  :  tloc 
opus  Sedulius  in  cerlas  cltartultis  dispersum  rcliquit, 
quod  recollcctu.n,  adunalum,  atqtte  ad  omncm  eleijan- 
liam  divnlgalum  esl  a  Turcio  Ruffo  Asterio  viro  claro 
exconsrte ordinario,  atque  patricio.  In  codice  lcgitur 
in  certa,  sed  mcndum  clarum  esi  pM  in  ccrtas.  Heec 
nota  eisi  ab  epere  separata  est  in  hoc  codice,  ut 
dixi  num.  (i(i.  tamen  videmr  desumpiaex  alio  codice 
in  quo  prajcedebat  prologttffl  mctricum.  Po.-t .  m.tani 
illicoexscriirilurcpigramma  Aslei  ii:  Sitm  ,  aaeer  ntcvi- 
tis,  etc. ,  sed  non  exprimitur  quisnam sit  Wc  sacei  mei  i 
tis.Reg.  5  illicopost  epistolam  ad  Macedonium  sic  rc- 


487  COELIUS 

fert  :  Hoc  opus  Sedutius  inter  chartutas  dispersum 
reliquit.  Recolleclutn,adunatumatqueadomneme(egan- 
tiam  divulgatum  est  a  Turcio  Rufio  Asterio  Quinto  V. 
C.  exconsule  ordinario,  atque  palricio.  Sequebalur,  ut 
videtur,  carmen  paschale,  cujus  solum  extrema  pars 
in  lioc  codice  reperilur.  Oltobonianus  codex  i  eam- 
dem  notationem  affert  post  epistolam  ad  Macedo- 
nium  etanie  explicationemprologimetrici,  quamvis 
post  lianc  explicationem  non  statim  ponatur  prolo- 
gus  metricus,  sed  hymnus  A  solis  orlus,  ut  expo- 
sui  num.  75;  in  eo  vero  discrepat  a  Reg.  1,  quod  pro 
in  certas  chartulas  habel  inter  charlulas,  et  postea  de- 
vulgatum,  etTurtio  Ruffo  Asterio  Quinto  vicario  con- 
sule  ordinario,  elc.  "Verba  Quinto  vicario,  quce  in 
nonnullis  aliis  codicibus  etiam  inveniuntur,  ab  igna- 
risexscriptoribus  intrusa  sunt  pro  V.  C,  sive  viro 
clarissimo,  ut  multi  observarunt.  Neque  in  hoc  co- 
dice  indicatur  nomenejus,quero  Asterius  alloquitur, 
dum  ait,  72  Sume,  sacer  meritis.  In  codice  Yaticano 
2,  qui  salis  recens  est,  nota  eadera  collocatur  in  fine 
carminis  paschalis.  Differt  etiam  a  Reg.  1  in  his  :  in- 
ter  chartulas...el  adunatum,  atque  omni  elegantia  d. 
e.  aTurcio  Rufio  Asterio  Quinto  V.  C.  exconsule  or- 
dinario,  atque  patricio. 

157.  Sirmondus  in  nolis  ad  Ennodium  1.  i,  epist. 
24,  profert  ex  codice  Reraensi  epigramma  Asterii, 
Sume,  sacer  meritis,  etc,  quod  dicit  esse  directum 
ad  eumdem  Macedonium,  cui  Sedulius  Carmen  Pa- 
schale  dedicavit.Animadvertit,  postepistolam  Sedu- 
lii  ad  Macedonium  esse  hanc  annolationem,  Hoc 
opus,  elc,  ut  in  Reg.  1,  cum  hoc  tamen  discrimine, 
inter  chartulas  d.  r.  q.  r.  adornatumque,  a.  a.  o.e.  d. 
e.  a  Turcio  Rufio  Aslerio  V.  C.  consule  ordinario,elc. 
Sequitur  epigramma,  Sume,  sacer.  Labbeus  in  Bi- 
bliothecaNova  mss.  part.  i,  pag.  25,  se  vidisse  testa- 
tur  exemplar  Operis  Paschalis  (  intelligo  Carmen 
Paschale)  initio  mutilum,  in  cujus  (ine  erat  eadem 
nota,  H.  o.  S.  inter  chartulas  d.  r.  q.  r.  adunalum,  a. 
a.  o.  e.  divuigatum  est  a  Turlio  Rufio  Aslerio  excon- 
sule  ordinario  a.  p.  Tum  versus  Asterii,  Sume,  sacer 
merilis,  etc  Bandinius  in  codicebibliotheere  Lauren- 
tianue,  quem  recensui  num.  86,  invenit  eamdem  no- 
tationem,  Hoc  o.  S.  inter  charlulas  d.  r.,  quodr.  adu- 
nalum,  atque  a.  o.  e.  d.  e.  a  Tertio  Rufw  Austerio  V. 
C.  exconsule  ordinario  a.  p.  Usserius  cx  ms.  Thor- 
neyensi  eadem  fere  verba  initio  carminis  paschalis 
apposita  Tsic  affert ;  Hoc  o.  S.  inter  c.  d.  r.  q.  r. 
adunalumque,  a.  a.  o.  e.  d.  e.  a  Turcio  Rufino  Asterio 
Quinto  consuie  ordinario,  atque  patricio. 

158.  Bartbius  in  vetustissimis  membranis  reperit 
epigramma  Asterii,  operi  paschali  prsemissum  hac 
inscriplione  :  Opus  Paschale,  quod  recoKectum,  adu- 
nalum,  a.  a.  o.e.  d.  e.  a  Turcio  Russio  Asterio  Quinlo 
exconsule  o.  a.  p.  Paschulis  Carminis  liber  primus. 
Sequitur  deinde  epistolae  Sedulii  ad  Macedonium 
fragmentura.  Codex  Almeloveenii  sic  referl :  Hoc  o. 
S.  inter  chartulas  d.  r.  q.  udunalum  a.  a.  o.  e.  d.  e.  a 
Turcio  Rufo  Aslerio  Quinto,  viro  clarissimo,  consule 
o.  a.  p.  Codex  vero'  Arntzenianus,  Hoc  o.  S.  inter 


SEDULIUS.  488 

A  charlulas  d.  r.  q.  adornatum,  atque  ad  omnem  elcgan- 
tiam ' compositum  divulgalum  esl  a  Turcio  Rufo  Aste- 
rio  V.  C.  73  exconsule  o.  a.  p.  Wiltliemius  etiam  in 
codice  S.  Albini  invenit  ex  consule  ordinario,  et  pa- 
tricio,  ccetera,  ut  in  codice  Remensi  apud  Sirmon- 
dum,  quod  confirmat  Labbeus  de  Script.  Eccles., 
ubi  advertit,  in  ms.  S.  Albini  annotalionem,  et  epi- 
gramma  Asterii  subjici  Carmini  Paschali,  in  ms. 
vero  Remensi  inserta  esse  inter  epistolam  adMacc- 
donium,  et  prsefationem  metricam  Sedulii.  In  per- 
veteri  codice  Taurinensi  alia  manus  lilteris  parlim 
rubris,  quce  magnam  partem  evanuerunt,  partim 
nigris,  ex  alio  codice,  ut  videlur,  notam  de  Asterio 
exaravit,  ex  qua  V.  C.  comes  Galeanus  Napione  hcec 
poluit  tantum  describerc  Robeo  incipelratum  opus, 

B  id  est  esc  vester amen lib Primus....  qua- 

tuor....  Sedulius  inter  carlolas  suas  reliquid,  et  colliti 
adunatique  sunt  a  Tuscio  Rufo  Asterio  V.  C,  et  ex- 
consol.  Ord.  patricio  suprascriplorum  editore  librorum. 
Pro  Robeo  videri  legendum  Robio  dicam  in  schol. 
ad  prolog.  metric  Alia  fortasse  in  hunc  modum  ex- 
plicanda  sunt  :  Incipit  Sacrum  Opus,  id  est,  veleris 
Testamenti  liber  primus.  Quatuor  alios  (  novi  Testa- 
menli  )  Sedulius,  elc.Cl.  Franc  Antonius  Zacharias 
Deprohibit.  librorum  ad  ann.  496,  n.  10,  simplici- 
ter  negat,  in  codice  Taurinensi  monitura  de  Aslerio 
correctore  Sedulii  exstare  ;  sed  vel  euni  fugil  nota- 
tio,  qucead  rae  missaest,  vel  solum  illeintelligit,  no- 
lalionem  ejusmodia  prima  manu  exaratam  non  essc 
139.  His  ita  expositis,  quaerendum  est,  curin  re- 

G  cenlibus  Sedulii  editionibus  epigramma  Asterii  sic 
inscriplum  appareal  :  Turcii  Rufii  Asterii,  qui  Sedu- 
lii  carmina  posl  fata  ejus  codegit,  et  edidit,  cpigram- 
ma  ad  eumdem  Macedonium,  cui  Sedulius  opus  suum 
dedicaverat.  In  nullo  ms.  codice  expressum  est  no- 
men  ejus,  cui  epigramma  inscribitur  :  quod  enim 
Sirmondus  ait,epigramma  directum  esse  ad  eumdeni 
Macedonium,  cui  dedicatum  erat  Carmen  Paschale, 
id  non  ex  codice,  ut  videlur,  posuit,  sed  ita  ex  eo 
collegit,  quod  postepistolam  Sedulii  ad  Macedonium 
memoratara  annotationem  in  suo  ms.  invenerit.  Ti- 
lulum  enira  epigrammatis  nullum  ex  codice  promit. 
At  codices  mss.  non  omnes  eodem  inloco  annota- 
tionem  ponunt,  cum  alii  cam  in  principio  carminis, 
alii  in  fine,  alii  alibi  collocent,  ut  vidimus.    Eiiamsi 

Dautemcerta  sedesinscriptionis  illius,  sive  nolce  es- 
sel  post  74  epistolam  ad  Macedonium,  lamen  non 
cerlum  argumentum  hoc  esset,  Asterium  eo  epi- 
grammateeditionem  Sedulii  Macedonio  dedicassc 
Immo,  ut  observat  Labbeus  de  Script.  Eccles., 
quamvis  in  aliquo  ms.  mentio  fieret  Macedonii  in  ea 
annolatione,nontamen  certo  colligi  posset,  eumdem 
esse  Macedonium,  quem  Sedulius  et  Asterius  allo- 
cuti  sunt.  Adde,  potuisse  eliam  accidere  (ut  usu  so- 
let  evenire),  librarium  aliquem,  qui  epigramma  A- 
sierii  post  epistolam  ad  Macedonium  legisset,  in- 
scriptionem,  quse  nunc  exstat,  finxisse,  quod  pula- 
verit  epigramma  Asteriieidem  fuisse  dicatum,  cui 
epislola  Sedulii  inscripta  erat. 


489  PROLEGOMENA.  490 

140.  Retineamus  tamen  nolam  epigrammaii  Aste-  A      142.  Aslerii  multioccurrunt  inter  eihnicos,  inter 

Cluislianos,   inler  sauctos,  inter  episcopos,    inter 


rii  praemissam.  In  ea  exseribenda  codices  mss.  in- 
lcr  se  discrepant.  Verius  puto,  quod  Reg.  1  effert : 
Hocopus  Sedulius  in  cerlas  churtulas  dispersum  reli- 
quit,  pro  quo  cseteri,  inter  charlulas.  Conscripserat 
ergo  Sedulius  Carmen  Paschale  non  uno  volumine 
conclusum,  sed  in  certas  charlulas  dispersnm.  Quod 
enim  alibi  legitur  inter  charlulas  dispersum,  innueret, 
carmen  inter  plures  alias  charlulas  Sedulii  disper- 
sum  delituisse,  quod  minus  verum  puto.  Pergit  no- 
ster  codex  Reg.  1,  quod  recolleclum,  adunatum,  atque 
ad  omnem  elegantiam  divulgatum  est.  Alii  pro  aduna- 
tuin  liabenl  adornatum  ;  sed  meliusvidetur  adunatum  : 
cumenimcarmenin  cert;is  charlulasesset  dispersum, 
AsieriusiUud  recollegit,adunaiit,  etc.  Quamvis  autem 


quosvisalios  viros  insignes.  Sed  a  nobis  solum  qua> 
rendus  est  Asterius,  qui  post  Sedulium  vixerit,  qui 
consul  fuerit,  qui  nomen  habuerit  Turcius  Rufius 
Asterius.  Duo  saeculo  v  Asterii  consules  fueruni,  al- 
ler  anno  449  cum  Protogene,  aller  anno  494  cum 
Praesidio.  Priorem  Asterium  fuisse,  qui  carmina 
Sedulii  collegit,  lenent  Sirmondus  in  not.  ad  Enno- 
dium  1. 1,  epist.  24,  Cellarius  pag.  10  edilionis  susp, 
Arntzenius  cap.  10  Specim.  observat.,  qui  mullis 
hanc  opinionem  confirmat.  Ratio  Sirmondi  videtur 
haec  fuisse,  quod  Asterius,  qui  Sedulii  carmina  in 
unum  corpus  collecla  edidil,  ad  eumdem  Macedo- 
nium,  cui  Sedulius  carmen  dicaverai,  76  ea  mise- 


legere  velis  adornavit,  lamen  hocverbum,  uti  ct  se-  B  rit,  aut  direxerit.  Ad  aetalem  aulem  Sedulii,  qui 

quentia  adomnemeleganiiamiule\li%end&  sunl  de  or- 

natu   et  eleganiia  codicis   aut  voluminis,  non  quod 

Asterius  in  Sedulii  verbis  mutandis,   aliquid  sibi  li- 

cere  existimaverit.  Ipse  enim  in  epigrammale  de  se 

solum  ait  :  Cujus  ope  et  cura  edita  sunt  populis.  Col- 

lecium  igitur  Carmen  Paschale  ex  muliis  chartulis, 

et  in  unum  corpus    redactum,   atque  eleganlerde- 

scriplum,  ab  Aslerio  editum  fuit  populis,  sive  divul- 

gatum.  Cura  eiiam  Asterii  videiur  fuisse,  ut  carmen 

correclum  ederetur. 

141.  In  nominibus  ejus  exprimendis  exemplaria 
vetera  non  satis  conveniunt.  Yideniurhsec  esse  pra> 
ferenda,  Turcius  Rufius  Asterius  :  proTwrc/iis  alii  ha- 
bem  Turtius,  aut  Tertius :  pro  Rufius  alii  Ruffus,  aut 


floruit  anno  circiter  450,  magis  accedit  Asterius  con- 
sul  cum  Protogene  anno  449,  quam  Asterius  consul 
cum  Praesidio  anno  494. 

145.  Arntzenius  lioc  ipsum  argumentum  promo- 
vet,  quia  Asterius  videlur  conjunctus  amicitiic  vin- 
culo  fuisse  Sedulio,  et  Macedonio  :  liuic  cerie  ami- 
cus  erat,  ut  probant  verba  epigraminatis  Asteriique 
tui,  etc.  Fieri  autem  non  poiest,  aut  vix  quideni  po- 
test,  Macedonium,  quem  patrem,  ei  magislrum  mul- 
lorum  appellat  Sedulius,  ad  annuni  494  pervenisse, 
q«o  alter  Asterius  consul  fuit.  Prseterea  lenendum 
est,  eumdem  esse  Asterium,  qui  Yirgilii  codicem 
emendavit,  et  ,de  hac  sua  emendatione  epigramma 
confecit,  et  Asterium,  qui  simili  epigrainmaie   edi- 


Rufus,  aut  Russius.  lu  mss.  codicibus  75  Sedulii,  C  tionem  suam  Sedulii  adornavit  :  praesertim  quia  in 


uii  in  ipso  epigrammate  constanter  legitur  Asterius, 
excepto  codice  bibliothccae  Mediceae,  in  quo  litulus 
exhibet  Austerio  :  in  aliis  documeniis  aliquando 
Austerius,  aliquando  Astorius,  aliquaudo  Alerius,  ali- 
quandoAus/wriMS,  aliquando  Asturius,  aliquandoAsry- 
rtus,  aliquando  Hasierius,  nisi  diversa  hoec  cogno- 
mina  statuamus,  quod  nonnulli  volunt.  Turcioium 
nomen  clarum  olim  fuit,  utex  veteribus  inscriplio- 
nibus,  aliisquemonumenlis  patet  :  pro  quo  nonnum- 
quam  scribitur  Turgius  eo  errore,  quo  saope  C  in  G 
mutatur;  apud  alios  invenias  Turcicus,  eiCurtius  Rufus 
Apronianus ,  quia  scilicet  inscriptiones  aliquae  male 
descriplie  sunt.  Panuinius  1.  m  Fast.  ad  ann.  494  no- 
minat  Turcium  Secundum  Asterium  :  sedper  errorem 


epigrammate  ad  emendalum  codicem  Virgilii  ait  : 

Asteriumque  suum  vivax  transmitlit  iu  sevum  : 
qui  versus   prodit  auctorem   epigrammalis   Sedulio 
proemissi : 

Asteriique  tui  semper  meminisse  jubelo. 
Quod  autem  Asterius,  qui  recensuit  codicem  Virgi- 
lii  Medicei,  fuerit  prior  Aslerius,  consul  aimo  449, 
probat  Amtzenius  auctoritaie  Heinsii  in  epist.  ad 
Papebroch.  495  tom.  II  Syllog.  Rurm.,  et  ad  Reinc- 
sium  tom.  V.p.  191  et  197, et  ReinesiiadHeinsium 
tom.  eod.  ep.  178.  Denique  in  plerisque  codicibus 
mss.  Asterius  Sedulii  editor  dicilur  exconsul.  Aste- 
rius  vero  secundus  consul  fuit  anno  494,  quo  anno 


Secundi  nomen  intrusit.  De  gente  Turcia  Aproniana  D  prodiit  decrelum  Gelasii  de  libris  recipiendis  et  non 


Asteria  disseritNorisiusCenotaph.  Pisan.dissert.4,  et 
Muraloriusdissert.  1  ad  Puulin.  carm.  CognomenjRw/i 
in  multis  familiis  romanis  reperilur :  dc  quo  ita  Quin- 
lilianus.l.  i,  c.  4,  al.7  :  Scrulabitur  origines  nominum, 
ut  quce  ex  habilu  curporis  Cicerones,  Rufos ,  Longosque 
fecerunt.  Hinc  contra  orlhographiam  videlur  scribere 
Ruffus.  Ex  nominibus,  praMiominibus,  et  cognomi- 
nibus  plura  gentilitia  nomina  propagaia  sunl,  ut  De- 
cimii,  Sextii,  Tullii,  Quinctii.  Hinc  potius  praeferen- 
dum  est  Rufii  nomen  cum  mullis  codicibus,  quam 
Ruficwu  aliis.  In  inscriptione  Virgiliani  codicis  Me- 
dicei,  mox  num.  145  proferenda,clara  sunt  haic  tria 
nomiua  Turcius  Rufius  Apronianus. 
Patrol.  XIX. 


recipiendis,  ubi  Sedulius,  ejusque  opus  insigni  elo- 
gio  commendatur. 

144.  H;ec  fere  sunt  argumenla  non  contemnenda 
pro  opinione  Sirmondi.  Contraria  tamen  mibi  magis 
placet,  quain  tenuit  eliam  Fabricius  in  Ribliotb. 
Lal.,Fontaninus  de  Antiquit.,  Horl.  I.  n,  c.  5,  Nori- 
sius  de  Cenotapli.  Pis.  dissert.  4,  Pagius  ad  Raron. 
anno  494,  et  alii.  In  nolis  ad  Raron.  anno  449  edi- 
tionis  Lucensis  consul  hujus  anni  Asterius  ex  Re- 
lando,  et  Marcellino  ita  sine  alio  nomine  dicilur  Aste- 
rius :  ex  Fastis  vero  Idacii,  et  Vicloris,  et  epistola 
S.  Leonis  papae  ad  Flavianum  in  vetuslis  codicibus 
Ecclesia3  Veronensis  Asturius,  ex  ms.  Vaticano  Pro- 

16 


491 


COELIUS  SEDULIUS. 


492 


speri  Asiyrius,  ex  nonnullis  receniibus  fastorum  A  CIVS  ET  < ONSVL  ORDIN  LLGI_ET  DlSTINCXl 
conciniiatoribus  77  F/.  Aslurius,  ex  aliis  Turcicus  CODICEM  FUATRIS  MACIiARIl  VC  *  NON  MEI 
Secundus  Astcrius.  ln  Fastis  Graecis  Heraclii  vocatur 


Asiyrius;  a  Sidonio  epist.  6  I.  vm,  Asterius.  In  Cod. 
Justin.  lib.  v,  lit.  17,  de  repud.,  leg.  8,  subscripiio 
hsec  est :  Dat.  v  Id.Jan.  Protogene  et  Asterio  conss. 
Alii  babent  Asiori,  vel  Astorio,  uli  apud  Ferret. 
Mus.  lapid.  3,  14. 

Asterio  meritam  dicat  hanc  Oetavius  arani, 

pro  Asterio  aliqui  legunt  Aslorio.  De  pntnomine 
Flavii  niliil  aliud  prolertur  ex  anliquis  monumen- 
tis,  nisi  dipiychuir.  Leodiense  iu  eburneo  Evan- 
geliorum  operculo  :  FL.  ASTYRIVS  V.  C.  ET 
INL.  COM.  ET  MAC.  VTRIVSQ.  MIL.  CONS.  OUD. 


FIDVCIA  SET  EIVS  CVl  Sl  ET  A_D_  OMNIA  SVM 
DEVOTVS  ARRITRIO  XI  K\L    MAI  ROMAE. 
P  VERGILI  MARONIS 

D':stincxi  emcndans .  gratum  milii  munus  amici  susci- 

piens.  operi  sedulus  incubui. 
BUCOLICON-  LIBER  EXPLICIT 

Tempore  quo  penaces  circo  subiuncximus  .  atq;  scenam 

euripo  exiulimus  subilam. 
Vt  ludos .  currusq  simv.l  variumq .  ferarum  ccrtanen. 

iunctim  Homa  tenerel  ouans. 
Temum  quippe  sojos  merui .  terna  agmina  vulgi .  per 

caueas  plausus  concinuere  meos. 
In   quaestum   (amae .   census  iactura  cucurrit.  Nam 


Hoc  diplychum  illusiravit  Willhemius  :  ac  de  co  B  laudis  fructum  iulia  damna  serunt 
agunl  Norisius,  Sirmondus,  qui  scribit  Aslurius,  el  P;t- 
gius,  qui  babet  Aslyrius  cum  Wilthemio,  et  Norisio. 
115.  Discrepant  autem  inter  se  hi  anctores  :  nam  in 
eodem  diptycho  Leodiensi  Norisius,  et  Pagius  agno- 
scunt  Asierium  collegam  Protogenis  consulem  anno 
449,  ac  propterea  Flavii  praenomen  illi  apponunl. 
Willhemius  hunc  ipsum  Asterium  consulem  an.  449 
intelligit,  sed  eumdem  fuisse  cxistimaiFl.  Turcium 
Rufium  Asterium,  qui  qualuor  hsec  nomina  babuoril. 
Sirmondus  agi  putat  de  Asterio  consule  cum  Praesi- 
dio  an  494.  Addit  Asturium  collegam  Prx-sidii  vi- 
deri  diversum  ab  Asluiio,  cui  Ennodius  misit  epi- 
stolam  24  libri  i.  Difficile  est  iianc  quaestionem  defi- 
nire  nisi  per  conjecturas.  Hoc  initii  valde  probibile 


Sic  tol  consumplas  seruant  speclacula  gazas.  fcsto- 

rumq  ;  trium.  permanet  vna  dies.* 
Asteriumq.  suum.  viuax  transmitlit  in  aeuum.  qui  par- 

cas  trabeis.  lain  bene  donat  opes. 
INCIPIT        GEORGICON        LIB-  1      FELICITER 
Quisq.  legis.  relegas  fclix.  parcasq ;  benigne.  siqua  mi- 

nus  vacuus  praeteriit  animus. 
Ad  v.  In  quceslum  notitur  veluli  varia  scripuira  In 
pretium,  supra  benigne  indiealur  correclio  benignus. 
Hi  versus  a  Mabillonio  De  rediplom.,  a  Norisio,  ct 
ab  aliis  inagna  ex  parle  corrupli  exhibenlur.  Stclla 
appicta  initium  novte  lineoe  indicat. 

147.  Egregie  de  hoccodiee,  ejusque  antiquitate, 
ac  pneslantia  Norisius  loc.  cil.  disserit  :  qui  obser- 


est    Flaviuin  Asterinm  laudamm  iu  diptyclio  diver-  q  val ,   scriptum  videii  ex    sentenlia  Holstenii  circa 


sum  e>se  a  Turcio  Rufio  Aproniano  Aslerio,  qui  Vir- 
gilii  codicem  correxit  :  cum  eniin  is  haec  (|uaiuor  sua 
nomina  distincte  posuerit,  non  omi^issei  nomen  Fia- 
vii  ,  quod  solum  ciun  nomine  Asterii  in  diptycho  le- 
gitur,  si  ila  ipse  vocatus  fuisset.  Addi  etiam  potest , 
quod  Flavius  poiius  vidt  lur  esse  nomen  genlis  Fla- 
viae,  adeoque  duo  diversae  gentis  Asteiii  sunt  Fl. 
Asierius  ,  el  Turcius  Rufms  Apronianus  Aslerius. 
Norisius  satis  prudenler  eonjicil,  Alerium,  sive 
potius  Asturium  consulem  anno  449  esse  Aslurium 
illum  ,  cujus  meminii  Idacius  ad  annuin  443  :  Astu 
rio  mayistro  ulriusque  mililice  gener  ipsius  successor 
ipsi  mitiilur  (in  llispanias)  Merobaudis.  Aslerius,  sive 
Asiyrius  laudalu-.  in  diplyeho  Leodieusi,  cum  con- 
sul  fuit,  jam  fuerat  magi=ler  ulriusque  niilili;e,  ae 
proplerea  dicitur  exmagisier  utriusque  militiae. 

78  Li6.  Aslerius,  qui  Virgilii  codicem  dislinxit, 
el  eriiend  ivii ,  [tlures  alios  tiiulos  sibi  ipse  asciibit , 
non  vero  lilulum  niagistri  ulriusque  miliiite.  Neque 
siiuile  vero  e-\i ,  in  diplycho  Leodiemi  omiiteudos 
fuisse  litiilos  Tuicii  Rufii  Aproniani  Aslerii,  prajser- 
tim  liiuluin  exprcefecli  urbi ,  ct  patricii ,  qui  nobilis- 
simi  er.uit,  ~\  vere  is  Asterius  in  eo  diplycho  descri- 
berelur.  En  suhscriplionem ,  quae  oxslat  in  vetustis- 
simo  Virgilii  codice  Mediceo  : 

TVRCIVS  RVFIVS  APRONIANYS  ASTKRIVS  VC 
ETJNL-  EX  COMITE  DOMESJ-  PROTECT-  EX 
COM  PRIV  LARGIT  *  EXPRAEF.  VRBl  PATRI- 


Valcntis,  aut  Theodosii  tcmpora,  postea  a  Macario 
V.  C.  dono  datum  Asieiio  amieo,  qui  hac  de  causa 
Macarium  prinium  fratrem ,  luin  amicum  appellal. 
Fuii  is  codex  aiiquaudo  cirdinalis  Rodulphi  Caipen- 
sis;  deinde  cardinilis  de  Monle,  qui  postea  fuit  Ju- 
lius  III,  ul  ex  litleri s  Cosmi  I ,  magni  Eirui  iae  ducis, 
ad  eum  auno  1567  datis  colligiiur  apud  Biscionium 
Catal.  Codic.  Orient.  biblioth.  Mediceo-Laurentianae 
pr;efat.  79  Pag-  ^9»  el  Bandinium  tom.  II  Catal. 
ejusd.  bibl.  pag.  282  seq.  Multi  asserunt,  eumdem 
codicem  ad  Achillem  Statium ,  cujus  epigranima 
initio  legilur,  el  ad  bibliolhecam  \aticanam  perti- 
nuisse?  qui  tameii  errore  decepii  videntur.  Etepi- 
gramma  quidem  Achillis  Statii  arguii ,  codicem  non 
ejus,  sed  cardinalis  Rodulphi  Pii  lunc  fuisse.  Epi- 
D  stola  autem  Cosmj  I  anno  1567  non  potuii  esse  data 
ad  cardinaleni  de  Monle,  qui  deinde  fuit  Julius  III, 
ut  affirmat  Biscionius ,  cuin  Julius  III  longe  ante 
obierii;  immo  ipsi  superstes  luerit  cardinalis  Ro- 
dulphus ,  qui  iii  ea  episiola  jam  vila  fuiicius  dicilur. 
Nequc  ea  epistcla  (ad  alium  cardinalem  de  Monle 
forle  scripla)  argiunentuin  omnino  cflicax  estconiia 
Manutiiim,  qui  eo  codice  usus  fuerat,  el  illo  ipso 
tempore  in  Orlhograph.  verbo  aHhereus  referebat, 
a  Rodulpho  codicem  bibliothecae  valicanse  testa- 
mciilo  legatuni  fuisse  :  Kt  opinur,  addit ,  ab  aliquo 
fuil<)  surreptum.  Excusus  Florentix'  lypis  esl  to- 
lus  similliinis  characierum  formis  expressis,  iis- 
dem  oninino    distinciionibus,    et    correciionibus, 


493 


PROLEGOMENA. 


494 


quas  Asterius  adjecerai,  recens;-nie  Petro  Francisco  ^  libus.  Ad  marginein  ex  velu3li-simo  codice  :  JSotitia 


Fogginio,  qui  in  prafaiione  policetur  opus  separa- 
tuiii,  in  c|uo  ag«ere  cogilabal  de  codbe,  de  Aste- 
rio,  eic.  Speciinen  cbaracieris  a  Fogginio  cxhibitum 
non  j  aroin  differl  ab  eo  quod  Mabillonius  lab.  G  de 
Re  Diplounitica  pi  olulil. 

148.  jConsiitulu  jani  disiinclione  inior  Fi.  Asterium 
consulem  laudatum  in  diplycbo  Lcodien.-i,  et  Tnr- 
cium  Rufium  Aproniauum  Asleriuni  coiis^lein  pur- 
reciorem  eodieis  Yirgiiiani ,  iactle  esi  ostendere, 
ediiorem  Sedulii  non  Fl.  Aslerium  fuisse,  sed  Tur- 
cium  Rufium  Aproniauum  A>lerium  cuni  ex  siniiii 
siylo  epigrammalis  pramissi  c  dici  Virgiliano,  et 
carmini  Sedulii,  tiim  ex  tribos  nominibus  ediioris 
Sedulii,  Tuicio  RuQo  A-lerio  :  nam  nomcn   Apro- 


sacrarum  ScripUcaium ,  seu  librorum  canonicorum, 
cum  dcscripiione ,  vel  annotatione  Gclasii  papoz.  Et 
post  libros  veieris  novique  Testao.cuii  receiiMtos  : 
Getasii  papa'  dccreluin  cum  lx.\  cpiscopis  liabitum  de 
apocryi  liis  Scripluris,  Pearsonius  in  Yindiciis  Igna- 
li niis  opinatur,  hoc  decretuin  conditum  fuisse  post 
synodum  v  anno  555  celebrataro.  lluc  fortasse  per- 
tinet ,  ijuid  D.imianus  Grana  in  prafaiione  ad  Cen- 
lonem  Probae  Rouyc  1588  decretum  Pclaaii  appellal : 
red  similius  vero  est ,  Graime  excidisse  Pelagii  no- 
men  pro  Gelasio.  Baluzius  codicem  ms.  Colleciionis 
Dionysii  Exigui  vidit,  in  quo  hoc  decielum  Damaso 
Iribuebalur,  et  cardinalis  Baronius  anno  G9,  n.4, 
refert ,  Cresconianam  Colleclionem  continere  conci- 


nianus  proprium  est  lamiliai  Turcia  Rulia.  Pralere.i  B  lium  Romanum  sub  Damaso,  in  quo   de  libns  apo- 


honorum  liluli ,  quihus  edilor  Sedulii,  tt  emend.itor 
c-idicis  Virgiliani  decor  uiltir,  magis  ii.lerse  consen- 
liunt,  cum  uterq  e  iuiiit  parieius,  neuier  dicatur 
magister  utiiusque  miliiia;. 

149.  Nondura  lamen  soluia  quaMio  est :  sed  iu- 
vcsiig.iiidum  supeest,  Fhiuviusne  A^tei  iiis,  an  Tur- 
cius  Rulius  Aslerius  fuerit  consul  anm)  4i9.  tyorisjus 
et  Pagius  siue  u!Ia  dnbiiaiiono  respoudent,  Flavium 
Asterium  coiisuieui  fnisseaiiuo  449,  TurciuinRuiium 
Asterium  annu  494.  Sed  vcllera  ,  vetei  i  id  monu- 
inento  aliquo  coiifirmarenl.  Nam  fasti  veleres  nu- 
dmu  uomeu  Asturii  utroi|ue  anno  proferuul  :  quod 
auiem  A^lerius,  qui  cunsul  fuit  anno  449,  Astyrius 
et  Asturius  alicubi   dicaiur,  non   tanii  ponderis  est 


cryphis  agitur  :  sed  melius  dixbset,  de  sacris  Scri- 
pluris.  Nam  Coiicilium  Romanum  sub  Dama-o,  quod 
descriplum  habeo  ex  codice  Yat.,  canonem  exhibet 
librorum  veieris  ei  novi  Testa njenli ',  sed  de  libris 
apocryphis.  omnino  silet  ;  ac  censeo,  canoiieni  Da- 
masi  in  decretum  de  libris  apocrypliis  immissum 
luisse.  Baluzius  le^latur,  in  antiqoissimo  Urgellensi 
codice  Hprmisdse  idem  decreinm  gl  ascribi.  Pelrus 
Franciscus  Cbiffletius  edidit  ex  codice  Jurensi  de- 
crelum  ipsum  sic  inscriplum  :  Jncipil  decrclale  in 
urb:.  Ro.  a  ab  Uormisda  papa  edilum.  In  codice  Ya- 
licano  1341 ,  sxculi  fortasse  x  ,  est  Colkctio  ano- 
nura  Hispanica,  qualem  Billerinii  describunl  in  dis- 
sert.  de  Collectionihus  canonum.  lndex  decreialium 


hac  ratio,  ut  mce>sario  leneamus  Fl.    Asterium. ,  G  Rumanorum    pontiQcum    solum     exbihrt    sinceras 


vel  Astyrium,  vel  Asturiuin  consulem  fuisse  anno 
449,  Turcium  vero  Rufium  Asierium  auuo  494.  Ut 
aulem  dicamus,  Turcium  Rufiuin  Asterium,  qui  Se- 
dulii  carmina  vulgavit,  consulaium  gessisse  anuo 
449,  tirgenl  raiiones  ex  Sirmondo,  et  Arnizenio 
num.  14-2  scq.  prolaia.  Earum  vira  sem-it  eii;mi  No- 
ri-ius,  qui  proplerea  probabile  es-e  dicii  ,  Sedulium 
circa  annutu  494,  g0  vel  pmcis  an!e  aunis  el  scri- 
bendi,  etvivendi  fiuem  fecisse.  Quod  enim  Sirmon- 
dus  ait,  in  inie.ris  Gennadii  exemplaribus  mss. 
legi ,  Sedulium  Theodorio  juniore  vit;»  defun,clijun,  id 
Norisius  cen^et  non  esse  a  Gennadii  manu,  sed  ah 
aliena  addiium,  ul  uonnull.i  alia  capila  Geunadio 


epistolas,  et  post  episjtolas  S.  Gregorii  Magni  ad 
S.  Leandrum  liispalensem  antistiiem  nptatur  ;  De- 
erela  Romana'  sedis  dc  recipicndis  ,  et  non  recipiendis. 
Nihil  aliud  addilur,  neque  hac  decreta  in  cqrpore 
inseria  sunt  :  sed  indicalur  cerle  decretum  de  reci- 
piendis,  el  non  recipiendis  libris,  quod  in  his  Col- 
lecii.mibus  antiquis  Hispanicis  ultimum  erat  iuter 
decrelales  episiolas  Bomanorum  pontificum  ,  ut.  aji- 
paret  non  solom  in  indice  hujus  collectionis  ,  sed  in 
indice  eliam  aliarum  Coilectionum  uberiorum,  in 
quibtis  vetus  index  letenlusest.  Conlenmenda  pro- 
pterea  est  quorumdam  hajreticorum  opinio,  qui  de- 
creiuin  de  Iibris  apocryphis  conficium  pmaut,  et 
raercibus  Isidori  Mercatoris  annumerant.  Immo  ca- 


adjecta  csse  dicit.  Yerum  aliitem  Sedulii  tamdiu  dif 

ferri   non  p  sse  ,  ex  mullis  codicibtis  m.s.  denton- D  non  sacrarum   Scriplururum ,   qui  eos  potissimum 

&lravimus  num.  25  seq.  vexal,  sub  Damaso  confectus  fuit,  ut  dixi ,  ex  quo 

150.  Aliud  arsumentam  ex  decreto  Gelasii  de  li-      Qelasius,  sive  alius  ponlifex  prim:>m  paitem  Decreti 


bris  recipiendis,  vel  non  recipiemlis  petilum  ila  ex- 
plicant  Usserius  ,  Pearsonius,  Norisius,  et  Pagius , 
utnegent,  cjusmodi  decreium  prodiisse  Aslerio,  d 
Pnesidio  consulibus ,  sivc  anno  494,  ui  praiert  (i- 
iulus  in  colleclione  Conciliorum.  Vaihe,  ac  disiie- 
pantes  inter  se  sunt  doctoi  um  virornm  opiniones  de 
ejuscemodi  decieio  In  coliecti  -ne  Conciliorum  Lab- 
bei  tmn.  IV,  col.  1200,  Imc  est  insciiplio  :  Cvnci- 
lium  Rojn/XHUm  priinum,  quo  a  i.\x  cpiscopis  libri  sa- 
cri ,  ct  a  thenlici  ab  apocnjphis  sun'  ditcreli  ,  sub  Gc- 
lasio  anno  Domini  494,  Aslerio  aique  Prce&ufio  cqnsu- 


de  Iibris  apocryphis ,  sive  de  libris  recipiendis  et 
nou  recipieudis  concinnavii.  Qiia  in  controversia  di- 
Iigenti,ssime  versaitir  cl.  Zacharjas  in  opere  suo 
opiiino  de  Probibiiinne  librorum  ad  :m.  579  et  49G. 
151.  Pagii  alior;:in|ue  senlentia  est,  decretum 
Geliisium  babuisse  atictorem  :  sed  iia  ut  Honnisdas 
lalius  promulgati  cur;iverit.  Luilprandus  in  Vilis 
Ponlilicum  oap.  51,  de  Gelasio  ejtistjue  deereto,  sic 
ait  :  Iiem  Orosit  historiatn  laudat,  ct  opus  Seduiii  et 
Juvenci,  Nieolaus  I  poniifex,  Lupus  Abbas  Ferra- 
rieusis,  liaiiullu.^  monachu^  S.  Ricbarii  in  Chronico 


4y5 


CGELIUS  SEDULIUS. 


496 


Centulensi  sseculo  xi  apud  Duchesnium,  Gratianus  A  setatem  Caroli  Calvi  ncn  superare.  Character  De- 


Burchardus  Worniatiensis,  multi  codices  mss.,  et 
omnes  impressiGelasium  decreti  auctorem  laudant. 
In  Chronico  Fontanellensi  lom.  III  Spicil.  Daclier. 
p.  240,  inler  codices  ccenobio  Flaviniacensi  sub 
Ludovico  Pio  ab  Angesiso  abbaie  donatos,  recen- 
sentur  Decreta  Gelusii  papce  de  libris  recipiendis  et 
non  recipiendis.  Pearsonius  codicem  antiquissimum 
a  Lantfranco  ex  Beccensi  rnonasterio  in  Angliam 
delatum  82  'eg|l>  'n  q.u0  n'c  erat  titulus  :  Decreta 
Gelasii  papw  de  recipiendis,  et  non  recipiendis  libris, 
quce  scripta  sunl  ab  eo  cnm  lxx  erudilissimis  episco- 
pis.  Huic  omnino  consonat  codex  Justelli  in  colle- 
ctione  Labbeana  Conciliorum  ad  marg.  Decreti. 
Similem   inscriptionem  inveni  ego  in  codice  Vati- 


creti  Gelasiani  recentior  videlur  cliaraciere  missalis 
litteris  majusculis  exarali ,  et  a  Blanchiuo  dicitur 
perlinere  ad  sseculum  ix  circiter.  Mihi  lotus  liber 
videlur  scriplus  sseculo  x  aut  xi,  cum  divites  non- 
nulli  abbales  codices  prasertim  sacros  maguis  im- 
pensis,  et  luxu  ad  imitaiionem  antiquioium  exarari 
jubebant.  Denique  Jacobus  Petitus  in  not.  ad  Pce- 
nitential.  Theodori  Canluariensis  observat ,  idem 
decrelum  Gelasio  assignari  a  Theodoro,  et  in  aliis 
mss.  codicibus,  quos  enumerat. 

152.  Statuamus  igilur,  a  Gelasio  editum  fuisse 
decretum  de  libris  recipiendis  et  non  recipiendis; 
ac  difficultalem,  quse  ex  verbis  ejus  de  Sedulio  ori- 
lur,  alio  modo ,  si  fieri  possil ,  explicemus.  In  col- 


cano  3791,  in  fol.  parvo  membran.  sseculi  xcirciler.  B  lectione  Labbeana  Conciliorum  sic  decretum  habet 


Inilium  codicis  est  :  Item  incipiunl  capilula  decrela- 
lium  Aposlolicorum  sanctce  Romanie  scdis  Ecclesia.'. 
Post  Felicis  epistolam  ad  Zenonem  Hispalensem 
episcopum  legitur  :  In  Chrisii  nomine  incipiunt  de- 
crela  de  recipiendis  el  non  recipiendis  libris,  quce  scri- 
pla  sunl  a  Gelasio  papa  cum  lxx  erudilissimis  viris 
episcopis  in  sede  apostolica  urbis  Romce.  In  alio  cod. 
Yat.  Beg.  (3018,  saeculi  circiter  x,  decretum  idem 
ita  inscriptum  reperi  :  Incipit  confirmalionc  domini 
Gelasii  papce  de  libris  veteris  ac  nobi  Teslamenli:  In 
principio  videlicet  quinque  libri  Moysi,  elc.  Alia  simi- 
iia  menda  occurrunt.  Alius  est  codexVat.Beg.I99, 
in  quo  post  librum  auctum  Isidori  de  obitu  Pairum 
est  quoddam  opus  anonymum  de  numeris.  Auctor 


de  Scdulio  :  Item  vcnerabilis  viri  Sedulii  Paschale 
Opus,  quod  heroicis  descripsit  versibus,  insujni  laude 
pra>[erimus.  Sic  eliam  Gratianus  distinct.  15,  scd 
proferimus  pro  prceferimus  :  pro  diversa  scriptura 
notalur  preferimus.  Codex  Florentinus  apud  Blan- 
chinum  ,  et  Jurensis  apud  Chiffletium  prceferimus  : 
Vaticanus  num.  1541  hoc  ipsum,  quamvis  in  com- 
pendio  litlerarum,  quod  facile  ab  incautis  trahi  pos- 
sit  ad  proferimus.  Codex  Vat.  Beg.  6018  clare  pre- 
ferimus.  Auctor  operis  de  Numeris  in  Cod.  Vat. 
Beg.  199  paucis  immulatis  :  Item  venerandi  viri  Se- 
dulii  episcopi  Paschale  Opus,  quem  (lege  quod)  llieo- 
ricis  versibus  descripsit,  insigni  laude  prceferimus. 
Codex  Vatic.  Palat.  apud  Blancbihum  in  lexlu  refe- 


occasione  binarii  numeri    agil  de   duobus  modis,  C  rimus,  secundis  curis  prccferimus  :  idem  codex  in 


quibus  lota  scriplura  inlelligenda  est  ,  et  inserit 
lotum  decretum  Gelasii  libere  a  se  descripium. 
Pnrmitlit  autem  :  Ordo  iluque  dhinorum  librorum, 
quos  Ecclesia  calholica  scribere,  legere,  recipere  debel 
secundum  Iraditionem  sanctorum  virorum,  et  orlhodo- 
xorum  Patrum,  hoc  est,  Gelasii  papce  cum  lxx  episco- 
pis  erudilissimis  viris  in  scde  apostolica  urbis  Romcc, 
el  secundum  tradilionem  S.  Athanasii  episcopi  Alexan- 
drice  civilalis.  Laudatur  quoque  Decrelale  Gelasii  de 
libris  recipiendis,  etc,  initio  codicis  Vat.  Beg.  551. 
Joseph  Blanchinus  in  Proleg.  ad  t.  IV  Anast.  opusc. 
5,  ex  antiquissimo  codice  Florentino  liiulum  pro- 
fert  :  Incipit  decrelum  de  recipiendis  et  abjiciendis 
libris,  quod  scriptum  est  a  Gclasio  papa  cum  lxx  cru- 


textu  Sedulii,  sec.  cur.  Sydulii,  in  lextu  erroicis, 
sec.  cur.  eruditis,  quod  amplexus  est  Blanchinus 
pro  heroicis.  Pagius  poslrema  verba  sic  refert  in- 
signe  laude  proeferimus  :  alque  ila  revera  legitur  in 
codice  Vatic.  1341,  sed,  ut  opinor,  eodem  sensu, 
non  ut  dicatur  opus  insigne,  sed  laude  insigne,  vel 
insigni.  Alia  discrepantia  est  in  hoc  codice  Vaticano 
1341,  descripserit  g4  pro  descripsil,  ut  cceteri  omnes 
exhibent:  quod  omittendum  a  nobis  non  fuit;  nam 
inde  fortasse  diversa  quaedam  decreli  inlerprelalio 
erui  poterit,  ut  nunc  dicam. 

153.  Animadversum  jam  fuit  num.  34,  Sedulium* 
poema  suum  voluisse  vocari  Carmen  Paschale,  pro- 
sam  vero,sive  inlerprelationem  postea  editam  Opus 


djtissimisviris  episcopisin  sede  apostolica^urbe  Roma.  D  Paschale.  Juretus,  qui  primus  omnium  prosam  Sfr 

dulii  vulgavit,  expendens  verba  Gelasii,  qui  Opus 
Paschale ,  et  versus  heroicos,  quibus  descriptum 
fuit,  nominat,  concludit,  videri  Gelasium  ulrumque 
opus  comprehendere  voluisse.  Sane  proposilio  Ge- 
lasii  aliquantulum  obscura  est,  atque  adeo  locus 
conjiciendi  esse  polest,  an  oporteat  legere  Opus 
Paschale,  et  quod  heroicis  descripsil  versibus.  Cum 
autem  in  epistola  ad  Macedonium  pramiissa  Operi 
Pascbali,  sive  prosye,  Sedulius  dicat,  se  idem  opus 
antea  versu  digessisse,  dubitare  merilo  aliquis  po- 
terit,  num  relenta  scriptura  codicis  Vatic.  1341, 
quod  heroicis  descripserit  versibus,  mensGelasii  fuerit 
laudarc  Opus  Paschale,  quod  ex  piicfalionc  inlel- 


Ex  codice  vero  Vaticano  Palalino  n.  493,  fol.  101,  a 
Justo  Fontauino  olim  ,  et  postea  ab  ipso  Blancbino 
diligentius  collato  :  Incipit  decrelalem  (  sic  mendose 
pro  decretalc)  sancti  Gelasii  papce  urbis  Romce.  Va- 
rias  leciiones  ex  his  duobus  codicibus,  et  ex  codii  e 
Jurensi  Chiffletii,  qui  sa^pe  Furensis  errore  lypo- 
graphico,  ut  puto,  in  eis  Proleg.  vocalur,  diligenter 
83  annotavit  Blancbinus.  Vidi  ego  etiam  codicem 
Vat.  Palat.  num.  493,  quo  anle  Decretum  Gelasii 
continetur  Missale  Gallicanum  vetus  a  Ven.  Thoma- 
sio  dicium ,  cujus  antiquitatem  iMabillonius ,  et 
Tbomasius  vehementer  exaggerant.  Sed  Lesleus  in 
pralat.  ad  Missale  Gothicum  num.    290   conjicitl 


497 


PROLEGOMENA 


498 


lexerat  versibus  fuisse  descriptum,  quamvis  Carmen  A  Ermoldi  Nigelli  pro  Ludovico  imperatore  apud  Mu- 


ipsum  non  viderii. 

154.  Hoc  paclo  facile  solvi  posset  difficullas,  ex 
tempore,  quo  decretum  Gelasii  prodiit,  a  multis 
objecta.  Dicitur  enim  decreium  ediium,  Asterio  et 
Proesidio  consulibus  :  et  Turcius  Rtifius  Asterius 
Scdulii  carmen  non  collegit,  et  edidit,  nisi  post 
consulatum  :  nam  etsi  iu  nonnullis  codicibus  dicitur 
consule  ordinario ,  in  plerisque  tamen  expressum 
esl  exconsule  ordinario.  Nemo  dubitat,  quin  Opus 
Paschale,  sive  prosa  Sedulii  sine  ope  et  cura  Aste- 
rii  prodieril.  Potuit  ergo  Gelasius  Opus  Paschale 
commendare,  quamvis  in  vulgus  ediium  nondum 
fuisset  Carmen  Paschale.  Nihilominus  probabilius 
censeo,  Gelasium  vel  utrumque   opus,  vel  potissi- 


ratorium  tom.  II,  part.  n,  col.  3,  Hoc  sacer  aspiciens, 
elc,  et  Parrhasius,  cujus  verba  num.  190  exhibebo, 
simile  quiddam  in  Prudentio  animadvertit,  quam- 
vis  alii  in  Prudentii  versu  sacer  adjectivo  modo  su- 
mant,  ut  dixi  ad  bymn.  Perist.  vers.  2.  Veruni 
eliamsi  retinealur  versus,  ut  in  plerisque  mss.  ex- 
stat,  tameu  probabilis  est  conjeclura,  AsteriumGe- 
lasio  carmina  Sedulii  obtulisse. 

157.  Fontnninus  de  Antiq.  Hort.  1.  u,  cap.  3, 
censet,  Sedulium  86  suum  carmen  vulgasse  circa 
annam  454,  quod  postea  Asterius  ex  schedis  aucto- 
ris  recoguiiiim,  et  emcndatum  edidit,  quemadmo- 
dum  fecerat  adbuc  consul  de  scriptis  Virgilii.  Cel- 
arius  jam  observarat  verba  ipsius  Sedulii  in  episiola 


mum  Carmen  Paschale  insigui  illa  sua  laude  prose-  B  ad  Macedonium  praamissa  prosae  :  Paschalis  Carmi 


culum  fuisse  :  siquidem  Juvencum  cum  Sedulio 
conjungens  ,  illico  addidit :  Item  Jucenci  nihilominus 
laboriosum  opus  non  spemimus,  sed  miramur  :  quo 
iunuit,  Juvenci  carmen  ncc  minus  laboriosum,  nec 
minus  laude  dignum  esse. 

155.  Pagius  ergo  cum  aliis  hinc  colligit  decre- 
tum  Gelasii  post  consulatum  Asterii  editum  fuisse. 
Tesiatur,  se  vidisse  codicem  nis.  antiquissimo  cha- 
raclere  exaratum  in  bibliolheca  Regia  85  Pari- 
siensi ,  aliumque  in  bibliolheca  Parisiensi  S.  Victoris, 
a  quibus  aberat  nola  illa  temporis,  Asterio  ei  Pratsi- 
dio  consulibus,  quam  Raronius  ct  Conciliorum  col- 
lectores  decreto  Gelasii  ascripserunt.  Duo  Codices 
Valicani  el  codex  Florentinus  supra  commemoraii 


7iis  te.rtum,  quod  officio  purce  devolionis  simpliciter 
executus  vobis  obtuli  perlegendum.  Quid  ergo  colle- 
ctore  scbedarum  opus  fuil  ?  reponil  Cellarius.  Gru- 
nerus  respondet,  verbis  codicum  mss.,  dispersum 
relhjuit,  non  nimis  esse  tribuendum  :  nam  Sedulius 
integrum  carmen  Macedonio  oblulit  perlegendtrm, 
sed  non  edidit  in  publicum.  Haec  ergo  cura  fuit  As- 
leiii,  nt  Carmen  Paschale  vulgaretur.  Arntzenius 
adverlit,  Sedulii  carmen  non  solum  collectum,  sed 
adornalum  ab  Asterio  fuisse,  ut  inscriptio  cpigram- 
matis  prrefert.  Cum  enim  Sedulius  carmen  Macedo- 
nio  obtulisset,  elhic  voluisset,  in  solutum  sermonem 
transferri,  Sedulio  enala  est  suspicio,  carmen  ipsum 
Macedonio  non  placuisse,  adeoque  neglexit  carmen, 


pariter  ignorant  ejusmodi  notam  temporanam  :  ne-  ^  cujusproinde  membra  in  varias  partes  dispersa  ja 


que  video,  eam  ab  aliquo  ex  designato  veieri  ms 
produci.  Quamobrem  Pagius  arguit,  primam  syno- 
dum  Romanam  sub  Gelasio  celebratam  fuisse  anno 
495,  lertio  idus  Martii,  in  qua  Misenus  reconciliatus 
est  cum  Ecclesia,  synodum  secundam  vel  autumno 
ejusdem  anni,  vel  potius  anno  sequenti,  in  qua  de 
libris  apocryphisactum.  Priori  inlerluerunt  episcopi 
lv,  posteriori  lxxii,  vel,  nt  plerique  alii  babent, 
lxx.  In  Collectionibus  Conciliorum  hae  synodi  con- 
trarium  ordinem  servant. 

156.  Ex  bis  idonea  eruitur  ratio,  cur  Gelasius  tam 
prccclaro  elogio  Seduliuni  mactaverit  :  nam  forlasse 
rem  gratam  facere  voluit  recenti    editoii  Sedulii, 


cuerunt.  Asiei  ius  igitur  abjectas,  neglectasque  char- 
tas  collegit,  atque  vulgavit. 

158.  lta  raliocinatur  Arntzenius,  quia  Sedulius 
Macedonium  alloquens  in  epislola  prosae  praemissa, 
de  Carmine  Paschali  ait  :  Quod  utrum  placuerit,  ideo 
geminari  volueris,  an  quod  offenderit,  ut  polius  arbi- 
iror,  stylo  censueris  liberiore  describi,  sub  dubio  videor 
fluctuarejudicio.  Hocc  tamen  salis  non  esse  videnlur, 
nt  revera  carmeu  a  Sedulio  ediium  non  fuisse  cre- 
damus  :  nam  potius  Sedulhis  innuit,  carmen  a  se  in 
publicum  emissum,  cum  illud  Macedonio  obtulit  : 
et  quia  priores  libri  titulum  habebanl  Carminis  Pa- 


ackal  s,   idcirco  prosam  inscnpsit  Opus  Pascliale. 
viro  ratr  cio  el  consulari  Asleno.  Subit  etiam  ani-  r  .  .  CnA..v,n 

\uu  pnuuci^    ^  0.j„,..  „J:.:„   DCur  ergo  non  teneamus,  editum   fuisse  a  Sedulio 

Carmen  Pascbale,  sed  in  certas  chartulas  disper- 


mum  stispicari,  an  Asterius  novam  Sedulii  editio 
nem  Gelasio  dicaverit  :  nam  Asterius  Romae,  ut  vi- 
delur,  epigrammasuum  scripsit,  et  quemnam  alium 
sacerdotcm  ab  eo  appellari  conjiciemus,  nisi  sum- 
mum  poniificem  Gelasium?  In  primo  versu  plerique 
habent, 

Sume,  sacer  merilis,  veracis  dicta  poeue  : 
Sirmondus  e  suo  codice  protulit  veraeia,  et  Cella- 
rius  e  cod.  Cant.  paler  pro  sacer.  ln  Cod.  Vaticano 
Reg.  1  pro   Sume  legitur  Summe.  Non   absurdum 
cssct  totum  vcrsum  sic  reformare, 

Summe  sacer  meritis,  veri  accipe  dicta  poetaj. 
Vel  Summe  pater,  etc.  Veriustamen  puto  sacer  sub- 
siantivo  modo  pro  sacerdos.  Sicincarmine  elegiaco 


sum?  Inscripiio  epigrammalis  Aslerii  non  aliud 
evincil  :  Uoc  opus  Sedulius  in  certas  carlhulas  di- 
spersum  reliquit,  etc,  ut  num.  156  ostendimus.  Ex 
quo  colligi  potest,  necessarium  non  esse  decretum 
Gelasii  de  libris  apocryphis  post  annum  494,  sive 
post  consulatum  Aslerii  differre.  Etsi  enim  Asterius 
in  epigrammate  profitetur,  sua  ope,  etcuradicta 
Sedulii  fuisse  populis  edita,  tamen  id  intelligendum 
g7  est  de  editione  elegantiori  omnium  partiura  car- 
minis,  quac  antea  in  certascharlulasdispersaB  crant. 
Ac  forlasse  quod  ila  primum  carmen  Sedulii  disper- 
sum  fuerat,  cansa  est.  cur  tanta  sit  discrepanlia  in 
libris  disiinguendis,  ct  numerandis,  ut  constat  ex 


COELIUS  SEDUUU>. 


499 

nura.   31    seq.   Consule   not.    i"2  ad  dedicaiionem  A 

prosae. 

159.  Certum  quidem  esl,  olim  plures  docios,  ac 
nobiles  viros  operibus  veterum  scriptorum,  qutc  jam 
vulgi  manibus  lercbnniur,  novum  lumen  atlulisse, 
exemplaribus  denuo  ediiis,  recensitis,  et  emendatis. 
Asterius  ipse,  de  quo  Inquimur,  distinxit,  et  corre- 
xit  codicem  Virgilii,  ut  vidimus.  Ex  num.  62  con- 
stat,  Abmulanliiim  quemdam  contulisse  codicem  ve- 
iusiissimum  Sedulii,  rjni  in  bihliothecn  Taurinensi 
asservatur.  Concilii  Chalcedonensis  cxemplaria 
conUilil,  et  emendavii  Rusticus  diaconus  saeculo  vr, 
cujus  verbi  ex  mss.  refert  Labbeus  lom.  IV  Concil. 
col.  309,  posl  primam  aclioncm  :  Rusticus  per  gra- 
tiam  Dei  diaconus  sanclm  Ecctesiw  Homancc  conluli, 


500 


Ut  quidam  arlificcs  uostro  faciunt  sceeulo, 
Oui  |iretiura  operibus  majus  inveniunt,  novo 
Si  marmori  ascrh  serunt  Praxitelem  suo, 
Detrito  Myronein  argeuto. 

160.  Exeinplum  liujus  fraudis  saiis  clarum,  ut 
puto,  nuper  inveni.  Incodice  Vaticano  Alexamlrino 
num.  1598  exstat  calalogus  librorum  bibliolherse, 
sive  Arciiivii  basilicae  Vaticanae,  anno  circiter  1620 
scriptus.  In  co  caialogo,  pag.  16,  sic  enuntiatur: 
Persii  Flacci  satyrce  ante  1200  annos  scriptce,  et  Bar- 
cellonw  emendatce  a  Flavio  Julio  Trebatio  nominis 
Sabini  anno  Chrisli  416.  Auctor  calalogi  id  probat, 
quia  fol.  65  codicis  ha*c  inscriplio  legiiur  :  Fls  lul* 
Tres  nns  Sabiniut  prolcclor  domeslicus  temptavi  emen- 
darc  sine  antigraplw  meo,  et  annotavi  Barcellomv  Coss 


DD.  NN.  Arcadio,  el  Honorio  Qs.  Sequuntur  in  eo- 
annotavi,  distinxi.  Deo  gralias.  Mabillouiiis  Auual.  R  dem  codice  versm  prisciani  de  EST(  et  N0N>   Serm0 

xn,  ad  ann.  721,   pag.  154,  !:um.  56,      sup?r  verbi$>  fm  hominis>  sta  SUVfr  pedes>  eic.  Prce- 


memoral  Commentarium  Ambrosii  in  Lucam  scri- 
plum  jussu  Leutcharii,  sive  Leodegarii  abbatis  anno 
75-2,  quem  postea  Ratbertus  manu  propri  i  emenda- 
vit.  In  mss.  codicibus  Terentii  saapc  occuiril  sub- 
scripiio  h.ec  Calliopius  recensui  :  bunc  Calliopium 
fuisse  Alcuinuin  Caroli  Magni  ittkgistfilm  mullis 
probat  B  irtbius  Advers.  1.  vi,  cap.  20.  Ex  scbedis 
niss.V.  C.  Giovenazzii  in  comment.  ad  Prudent. 
I.  ii  contra  Symm.  vers.  909,  prrttuli  subscripiioncs 
Nieomachi  Dexlri,  qui  codicem  Titi  Livii  emendavit 
=;d  exemplum  C!enienli:ini  parentis  sui,  alterius  Ri- 
corrtaehi,  qui  apud  Henn.nn  codicem  eiiam  Tiii  Livii 
emendavii,  ac  Victoriani  V.  C.,qui  dominis  Symma- 


cepla  anis  rlicloriccv  a  Juao  Severiano  collecla.  Hacc 
divcrso,  et  receuiiori  cbar.iciere  sinl  scripla,  opor- 
tel  :  non  enim  altingere  possnnt  anliquilateni  illarn, 
quaa  satyris  Pcrsii  triljuiiur.  Profecto  bic  codex,  si 
vera  esset  subscriptio,  antiquitate  excedeiet  cele- 
berrimum  codicem  Virgilii  Mediceum  ab  Asterio 
anno  494  emeudaium  :  nam  emendaiio  Trebalii  per- 
linet  non  ad  annum  416,  ut  aitauclor  caialngi,  sed 
ad  aunum  402,  quo  consules  fuerunt  Arcadius  v  et 
Honorius  v,  hoc  enim  viilt,  ni  interpretor,  noia  in 
SSfineQ3.  Hunc  consulaium  Arcadii,  et  Honorii 
in  nunnullis  codicibus  Persii,  et  Ni  nii  designari 
animadvcrlit  Petrus  Relandus  de  Fast.  Consular. , 


chis  exemplum  pariter  Titi  Livii  einendavii.  CelMiin  C  njmirum  ad  linem   codicis  ms.  Persii  :  Flavii  Jul. 


Constanlinum,   virum   clarissimum,   commentarios 
Caesaris  correxisse  ex  mss.  Puleanis  patel.   In  bi- 
bliotheca  Vaticani  exsial  Terenlius  ins.,  qnemacvo 
Caroli   Magni    Hrodgarius    scripsjt,    ei    Calliopius 
Scholasticus  recensuit.  Paulus  Conslantinopolitanus 
exemplar  ms.  Lucini  eadem   ratione  correxit.  De 
hoc  veteri  more  videri  possunt  WalcJiius  diatr.  de 
Art.  crit.  vet.  Roman.  num.  26,  Philibertus  de  la 
Marne  ep.  ad  lleinsium  595  tom.  V  Syll.  Burmann., 
el  Fontaninus  in  Vindic.  gg  diplomai.   anliq.  1.  i, 
cap.  5,  qui  pulat,  Calliopium,  correctorem  Terentii, 
ex  dignitate  ecclesiastica  apiiellatum   fuisse   Scbo- 
lasticum  :  nimium   lamen  exaggerat,  cum  ait,  sae- 
culo  v  morem  fuisse,  utillustrium  virorum  Iuciibra- 
lioaes  per  librarios  noii  ederentur,  nisi  a  viris  in  ^ 
dignilaie  constilutis  anie  recognita;,  el  emendala?. 
Advertenduin  etiam  est,  saepe  accidere,  ui  ejusmodi 
subscripiioues  correciorum  non  siut  aulographae  : 
nam  exscriptores  codicum,  cum  mss.  aliquod  exem- 
plar  describebant,  omnia  qurje  in   eo  reperiebant, 
aique  adeo  ipsas  primorum   correcloium  subscri- 
piiones   fideliter  exarabaut.  Praiierea  vereb.r.    ne 
inlerdum   fraus    eliam    librariorum   irrepserit,    qui 
subscriplionem  alicujus  viri  insignis,  ac  veieris  ejT- 
finxerint,  ut  ila  ex  antiquitate  et  correciione  pre- 
tium  codicis  augeretur.  Quo  specianl  Pbxuri  verba 
1.  v  fab.  1 


iV.  N.  Sabini  Vi.  proteclor  domeslicus  lemptavi  cmcn- 
dare  siue  anligrapho,  ct  annolavi  Barcellonce  coss, 
DD.  N N.  Arcad.  el  Honorio  quinquies'.  Et  ad  finem 
Nonii   Marcelli  :  Jun.   Trifon.  S<bin.   Prolector  do- 
minic.  Legi  Q.  cum  DD.  N ' N ' .  Arcad.  et  Honor.  quin- 
quies  coss.  prout  potui  s'uie  magistro  emendans  anno 
tavi    anno  atulis   xxx    el  militia;  qnarlo   in    civitale 
Tolosa.  Idem  corrector  codicis  Peisii,   ac  Nonii  vi- 
dclur  indicari.    E<|uidem  pro  cerlo  haheb,  suh.-cri- 
ptionem  codicis   basilicie   Valicanoe   suppositiliam 
esse.  Aucior  fortassenon  scripsit  ul,  vel  Vi,  ui  cla- 
rius  habet  Bclandus,  sed  v.  c.  pro  vir  clarissimus. 
Omissis    auiem  aliis  suppositionis    notis,   verbum 
Barcellona'  longe   posl  natum  est  :  nam  scriplores 
ejus  lemporis,  ut  Ausonius,  Prudentius,  elalii  dice- 
banl  Barciuo,  vcl  Barcinon,  Barcinonis.  Neque  anli- 
grapkum  pro  exemplo,  vel  exomplari  apud  scripto- 
res  ejus  sa?culi  f.icile  invenies,  nequc  noiam  Qs  pro 
V,  vel  Qnin'um  in  antiqnis  moniimenlis  reperire  li- 
cet.  Minus  vero  probari  debet  quinquies,  ut  Relan- 
dus  scribii.  PossCm  hoc  Ioco  agere  de  codice  S.  Ili- 
larii  ejusdem  basilic.n  Valicana;  :  sed  pleniorem  de 
eo  tr.ictalionem  rapiti  7  reservo. 

161.  Ut  redeatn  ad  AMerium,  concludendum  est, 
iia  a  Sedulio  Carmen  Paschale  fuisse  edituui,  ut  ab 
Asierio  collectore  scbcd.irum,  et  paitium  curniinis, 
qui  simul  cleganter,  or.nate,  et  emendate  loiuin  cor- 
pus  describi  curavit,  ac  fortasse  adjunxit  elegiam  el 


50! 


PROLEGOMENA. 


502 


liymiium,  Sedulii    nomen  mullo   magis   inclaruerii.  A  orbilriaius,  quatn   impieialcm.   Et  adliuc   aliqui  non 


Jtaque  sive  jam  Asterius  uovam  editioneui  carn  i- 
nis  Seduliani  perfecerat,  sive  in  id  opns  lunc  in- 
cumbebai,  simile  vero  cst,  Gelasium  Pontilicem  inde 
permotum  fuisse,  ut  Sedulium  in  paucis  nominaret, 
ei  effusa  laude  extollerei.  Monet  me  liic  locus,  ut 
lepidam  fabellam  disculbun ,  in  quam  beterodoxi 
occasione  (piavis  data,  vcl  arrepla  libenter  excur- 
liini.  Narrant,  locum  Gelaf-ii  per  librarios  corruptu:n 
alicjiiaiido  fuisse,  qui  snbstituerunt  :  Opus  Paschale, 
quod  hwrelicis  descripsit  versibus  pro  heroicis  :  quod 
menduni  P.mlum  11  ad  capitale  poetarum  odium  per- 
duxii,  90  ac  pluribus  aliis  leguni  professnribus 
imposuii  :  quin  nonnulli  eorum  addunt,  ex  decrelo 
Gelasii  ita  corrupto  ab  Ecclesia  catholica  poelas  ex- 


mali  quidem  prwsules  depravata?  illius  lectione  (lego 
lcctionis)  hullucinatione,  et  allerius  liujus  de  rasiianda 
barba  errore  ducli,  neminem  sacerdolio  dignum  pu- 
lanl,  qui  vel  barbam  nulrial,  vet  versus  faciat  :  tanti 
est  pravam  scmel  opinionem  imbibissc.  Ha:c  ila  exag- 
gerata  risus  excitandi  causa  conflngi  ab  aliquo 
scurra  potuerunl;  credi  a  nemine  ccrle  debent. 
Quo  magis  mirari  subit,  Funcium  cap.  5  de  Veget. 
Lai.  ling.  senect.  cum  solum  Baylium  auetorcm  alle- 
gei,  iamen  eaindeni  crambem,  tamquam  certam 
hisioriam,  recoquere,  ac  diversa  narrantesscripio- 
res  ita  componere,  ut  utrique  pontifici,  Paulo  II 
et  Hadriano  VI  ,  tam  absurdum  errorem  im- 
pniet. 


sulare  jussos,  cum  mulii  ciederent,  omnes  poetas  B      162.  Breviter  expedienda  nunc  est  alia  quocslio 


esse  ha?reticos.  Yerum  quis  non  videat,  nemini  sanae 
mentis  venire  in  menieni  poiuisse,  ut  ex  decrelo 
Gelasii,  quo  insigui  laude  carmen  Sedulii  ornalur, 
colligeret,vpoetas  omnes  esse  luereticos?  In  nullis 
variis  lectionibus  reperio,  \erba  Gelasii  mendose 
iia  fuisse  exarata  :  Opus  Paschale,  quod  luerelicis 
descripsit  versibus,  insigni  laude  prwferimus.  Fac  la- 
men,  alicubi  boc  mendum  inepsisse.  An  serio  pulas, 
fuisse  aliquem,  quisimulcrederet,  OpusPaschale  et 
luereticis  versibusdescriptum  fuisse,  etin^igni  laude 
esse  prseferendum?  Quae  quidem  raiio  tam  aperla  est, 
ut  Baylius  ipse.cui  certecordi  noneiatcausam  Roma- 
norum  ponlificum  agere,  lamen  fabellam  hanc  sus- 
picatus  fuerit  ab  Ilalis  litierarum  bumaniorum  cul- 


de  Asterio,  de  qua  nonnibil  supra  num.  46  et  122 
actum  est,  sitne  auctor  elegis,  Cantemus  socii,  etc. 
Norisius,  quia  in  cod.  Vaticano  1165  post  Carmen 
Paschale  ascribitur  nota ,  qua  significalur,  carnicn 
ab  Asterio  cdilum  fuisse.et  slatim  subjicitur  elegia, 
arguit,  incerium  esse,  ulrum  auctorem  habuerit 
illa  elegia,  necvero  Labbeum  adeo  confidenter  de- 
bnisse  eam  Turcio  Rufio  Asterio  abrogare.  Loquitur, 
ul  opinor,  de  codice  recenli  Vaticauo  3178,  quem 
n.  65  recensui.  Yerum  quamvis  aliqui  sinl  codices, 
ut  jam  nolavi,  qui  post  Carmen  Pascbale  notain 
illam  afferant,  lauien  nullo  modo  colligi  potesl  As- 
terium  auclorem  esse  elegise.  Notatio  cnim  Aste- 
rium    indicat   carminis  collectorem,    et   editorem, 


loribus  confictam  fuisse,  ut  eos  deriderent,  qui  pa-  C  non  auctorem.  In  cod.  Vatic.  Reg.  5,  qui  etiam   re- 


rum  poelis  ejus  temporis  favere  viderentur.  Non  me 
fugit,  Paulum  II  a  Platina,  aliis(|tie  viris  litteralis, 
quos  ille  justis  de  causis  iusectatus  fueral,  ita   male 
habitum,  ut  fingerent,   eum  omnes  litteratos,  atque 
elegantioris   doctrina)   studiosos   pro  hxrelicis  ba- 
buis-e.  Verum  hanc  calumniam  egregie   refularunt 
cum  Raynaldus  in  Annal.  Eccles.,  tum  eniineniissi- 
muscardinalis  Quiiinusin  Pauli  II  Vita.  Helerodoxi 
objeciam  fabellam  salis  probari  putanl  Pierii  Vale- 
riani  oratione  pro  Barbis  saccrdotum.  Sed  in   primis 
quaram,  quid  fuerit  causcc,   cur  h;ierelici  Paulum  II 
ubique  nominenl,  ciim   Valerianus   fabulam  de  Ha- 
driano  VI  narrel?  Compertum  tsl,  Hadrianum   VI 
severioris  disciplinse  amantissiinuin  poetis,  qui  timc 
temporis  Roma?  ineptam  quamdam  eliinicismi  imU  ® 
taiionem  affectabant,   el  liberius   vivebani,   parum 
favisse.   Hinc  poetarum   adversum   eiim  praeserthn 
jam  mortuum  dicteria  :  hinc  Pierius  Valerianus  in 
oraiione  pro  sacerdotum  barbis  Romae  edila   1551, 
posl  Gelasii  verba  de  Sedulio  :  Vulgata   lamen  liac- 
lenus  excmplaria  pro  ueroicis  versibus  h.ereticis  ver- 
sibus  habuere.  Quod  bonis  quibusdam  lcgum  professo- 
ribus  suspicionemoggesut,  pocmataonnia  csse  hcvre- 
lica,  poetasiue   inter  pios,  eliamsi  sacra  tractenl,  ne- 
quaquam   anmimerari.    hl  quod  Uadriano  IV  pont. 
maximo  usque  adeo  persua>.um  Q\  vidimus,  u!  Itac  tte 
causa  nullum   hominum    gcnns  majori  prosequcrclur 
odio,  quam  poetas  :  id  uominis  nihil  aliud  prw  sc  fcrrc 


censest,el  ad  Aldi  edilionem  videtur  accommodatus, 
sic  eadem  nota  profertur  :  Turtius  Ruffus  Asterius 
Quinlus  sequcntia  carmina  inter  scripta  Cellii  Scdu- 
liiinvenit.  Sequuntur  autem  elegia,  bymnus  el  epi- 
gramma  Sedulii.  Non  difficulter  credam,  elegiam 
etiam  ab  Asterio  fuisse  collectam,  ac  simul  cuni 
Carmine  Paschali  eleganliori  ornatu  vulgatam,  quod 
tradunt  Labbeus,  el  Goldaslus  in  not.  ad  carmina 
S.  Columbani.  Ex  nota  lamen,  Iloc  opus  Sedulius 
eic.,siveCarmini  P.i.-cbali  ea  praeponatur,  sive  post- 
ponatur,  id  evidenierdemonstrari  non  polest.Quod 
92  enim  in  nota  innuitur  opus,  vel  unice,  vel  pr?e- 
ci|iue  intelligi  debet  de  Cannine  Pascbali  :  quoper- 
tinet  secundus  versus  epigrammatis  Asterii, 

Quae  sine  figmenti  condita  sunt  vilio. 
Id  enim    alludil   ad   primum  versum    Sedulii   post 
prologum  metricum  : 

Cum  sua  gcnlilesstudeant  figmenta  poelae. 
Nibil  ergo  est  causae,    cur  Sedulio  elegiara  abjudke- 
mus,  quam  ilii  adjudicant  multi  vetnstissimi  codi- 
ccs,  ul  liquel  ex  cap.  3,  et  ex  variis  leclion.  ad  li- 
luliiiii  eleg'ue,  Beda  non  semel  de  Arle  metr.,  Au- 
cior  commenl.  in  Bedam  de  Arl.  me'.r.  ms.  in  bi- 
bliotbeca  Vaiicana,  auctor  anonymus  saeculi  x,  Os- 
beriuis,  Joannes  Tinniulhensis  iu  Viia  S.  Diinsi.uii, 
Guilklmus  Malmesburiensis  de  Vit.    Ponlilic.  1.  i, 
aliique. 
163.  Nimis  jnm    mulia  de    Asterio  :  de  duobus 


£03  COELILS  SEDULIUS.  504 

autem  aliis  poetis  antiquis,  qui  Sedulium  versibus  A  asservatur  in  nedibus  privalis  D.  de  Balneo.  Alio  mo- 
acrosticbis  laudarunt,  brevius,    quam  opus  esset, 


disserendum  est.  Nihil  enim  occurrit,  quo  pedem 
figere  possimus.    Eos    satis    antiquos   esse  ,     ex 
veteribus  codieibus  Sedulii,  in  quibus  versus  acro- 
stichi  legunlur,  liquido  demonstratur.  Dempsterus 
in  Histor.  Eccles.  Scolor.  Liberium,   et  Belisarium 
anno  440  vixisseaffirmat,  sed  nullovel  levi  indicato 
iiindamento.   Non    tamen   ineptum  erit  conjicere, 
eos  poelas,  qui  simili  carmine  veluti  certalim  Sedu- 
lium  commendarunt,  eodem  simul  tempore  vixisse, 
et  oequales  fuisse  sive  ipsius  Sedulii,  sive   ediloris 
Asterii.  In  indice  librorum  expnrgandorum  Joannis 
Mariae  Brasicliellensis  pag.  256  praescribitur,   de- 
lendum  esse  lilulum  Divi  in   Libcrio,  et   Belisario. 
Nonnulli  tamen  adhuc  vocant  D.  Liberium,  D.  Beli-  ]j 
sarium  :  quippe  intelligunt,  D.  significare  praeno- 
men  Decimum.  Labbeus  in  quodam  ms.,  et  Usserius 
in  alio  pro  Liberio  reperil  Liberatum,  Bartbius  vero 
Libertum.  Mabillonius   in   Analect.  t.  I,  Belisarium 
appellal  e  suo  ms.  Bellesarinm  schotasticum,  s\\e  Be- 
lisarium  :  alii  Belwsarium,  siveBellccsarium,  alii  Be- 
lezarium  :  immo  Silonem   in  quodam  codice   regio 
Parisiensi  vocari  animadverli    num.  93,    siquidem 
in  Catalogo  ejus  bibliothecoe  versus   Liberati  simul 
in  eo  codice  recensenlur,  et  in  codice  8094  :  Belle- 
sarii  versus  acrostichi  in   laudem  93   Sedulii.  Non- 
nulli   codices  omitlunt  nomina  horum   poetarum, 
alii  utrumque  epigramma  Belisario  ascribunt,  ut  du- 
bitari  possit  an  unicus  sit  utriusque  auctor  Decimus 


do  scribiiur  nomen  Belisarii  in  lapide,  qui  egredien- 
tibus  porta  Pinciana  jacet  a  manu  sinistra  :  Dale 
obulum  Belisario.  Verum  haec  inscriptio  posteriorum 
temporum  videlur  esse,  cum  res  ipsa,  scilicel  quod 
Belisario  eruti  oculi  fuerinl,  et  bis  verbis  eleemosy- 
nam  petere  consueverit,  inter  fabulas  a  mnltis  rc- 
feratur,  uta  Pagio  ad  Baronii  annales  ann.  561,  num. 
4,  Joannes  Tzelzes,  poeta  graecus ,  in  suis  iambis 
hoec  ipsa  verba  referl :  Poculum  ligneum  delinens 
clamabat  plebi  in  sladio  :  Belisario  94  obulum  date 
imperaiori.  Hujusce  fabellae  famain  vigere  adliuc 
Constaniinopoli,  multi  narranl. 

CAPUT.  VI. 
Elogia  Sedulii,  ac  doctorum  liomiuum  de  eo  judicia. 

164.  Plura  veterum  de  Sedulio  testimonia  allata 
jam  a  nobis  sunt,  videlicet  ex  cod.cibus  mss.  Sedulii 
num.  5.  seqq.  et  num.  76  ex  decrelo  Gclasii  num. 
452,  ex  quodam  Eldefonso,  sive  Ildefonso,  qui  sic- 
culo  ix  floruit,  num.  28  ,  Isidori  num.  31  ,  Sigeberti 
num.  48,  Trithemii  n.  12,  Alcuini  n.  27,  Luitprandi 
n.  151 ,  Anonymi  Mellicensis  n.  51.  Sedulii  Junioris 
n.  56,  Xysti  Senensis  n.  24 ,  Eysengreinii  n.  25. 
Judicium  vivis  de  Sedulio,  aliisque  poetis  Chrislianis 
proluli  in  Prolegom.  ad  Juvencum  n.  112.  Epi- 
gramma  Asterii  et  versus  acroslichos  Belisarii  et  Li- 
berii  in  appendicibus  exhibemus. 

165.  Cassiodorius  1.  xxvn  de  Instit.  divin.  lilter. 
Opus  quidem,  ut  arbilror  necessarium,  sed  conside- 
rala   difficullale  perarduum   in  duobus  libris  compre- 


Liberius  Belisarius.  Non  procul  ab  Asterii  tempori-  C  umj„„ u„  j-.  ■  ,  (  ,    , 

v  /  nendere  velle  dtnnarum,  el  humanarum  fontcs  copio 


bus  vixit  celeberrimus  ille  dux  Belisarius,  qui  posl 
Silverium  pontificem  in  exsilium  rnissum,  in  se  re- 
versus,  Ecclesiam  Bomoe  erigi  curavit,  in  qua  ex- 
stat  inscriptio  : 

Hanc  vir  palricius  Vilisarius  urbis  amicus 

Ob  culpce  veniam  condidit  Ecclesiam. 
Hanc  idcirco  pedem  sacram  qni  ponis  in  sedem, 

Ut  misaretur  eum,  saepe  precare  Deum. 
Janua  haec  est  templi  Domino  defensa  potenti. 

In  scbedis  mss.  Josephi  Blancbini  de  inscriptioni- 
bus  B:>manisapud  v.  c.  praesulem  Beggium  notatum 
invenio,  hanc  inscriplionem  a  Grulero  pag.  1562,  n. 
10,  reponi  adCruciferorum  ;edem  iu  Campo  Mariio, 
et  non  exstare.  Verum  Baronius,  qui  eam  refert  ad 
ann.  538,  n.  10,  adverlit,  eam  conspici  in  pariete  D 
Ecclesiae  Cruciferorum  inter  Pincium  montem  , 
et  Quirinalem  ;  quae  nuncupatur  S.  Mari?e  in  Trivio, 
in  cujus  exieriori  latere  e  regione  aedium  De  Comi- 
tibus  etiamnum  cerniiur.  Ex  inscriptionis  stylo  ,  at- 
que  orHiographia  colligi  potest,  eam  circiter  soecu- 
lum  ix  exaratam,  et  collocalam  fuisse.  Quod  si  baec 
inscriptio  vere  a  Belisario,  aut  ab  aliquoejusaequali 
conscripta  est,  argumentum  ex  ea  peti  potest,  ad 
antiquitatem  versuum  Leoninorum  confirmandam. 
Baronius,  aliique  y.  4  habent  misereatur  :  sed  in  la- 
pide  legilur  miseretur.  Cajelanus  Marinius  in  locu- 
pletissima  sua  collectione  inscriptionum  veterum 
Christianarum,  quam  jam  diu  viri  erudiii  expetunt, 
sic  etiam  legit  ex  simili  inscriptione  a  se  visa  ,  quse 


sissimos  litterarum.  Ubi  Sedulii  versus  illi  dicendi 
sunt,  Grandia  posco  quidem,  etc.  Sunt  versus  549, 
550,1.  i,qui  in  nonnullisediiionibusCassiodoriicor- 
rupti  leguntur.  Idem  Cassiodorius  in  exposit.  psalm. 
cxui,  vers.  12:  Quibus  etiam  Sedulii  (ut  ita  dixe- 
rim)  poelw  veritatis  versus  illi  repetendi  sunt  :  Lignee, 
ligna  rogas ,  elc.  Ex  1.  i  Sedulii  vers.  268.  Prseterea 
in  Expos.  psalm.  xxxvi,  in  conclusione,  proferl 
vers.  5251.  i,  Ambo  errorepares,  et  in  Expos.  psalm. 
xxxvi,  in  conclusione,  vers.  549  1.  i,  Grandia  po- 
sco  quidem. 

166.  VenantiusFortunatus  1.  viucarm.  9: 

Quod  tonal  Ambrosius,  Hieronymus  atquecoruscat, 

Sive  Auguslinus  fonte  fluente  rigat : 
Sedulius  dulcis,  quod  Orosius  edit  acutus, 

Regula  Caesari  linea  natasibi  est. 

Idem  rursus  in  vita  S.  Martini  I.  l  vers.  15  : 

Primus  enim  docili  distinguensordine  carmen, 
95  Majeslatisopusmelri  canilarte  Juvencus. 
Hinc  quoque  conspicui  radiavil  lingua  Seduli. 

167.  Isidorusin  versibus,  quos  in  ejus  bibliotheca 
olim  affixos  fuisse  multi  confirmant  : 

Perlege  facundi  sludiosum  carmen  Aviti, 
Ecce  Juvencus  ailest,  Seduliusque  tibi. 

Ambopareslingua,  florenles  versibus  arnbo 
Fonte  evangelico  pocula  larga  feruni, 

Desine  genlilibus  ergo  inseruisse  poetis, 
Dum  bona  tanta  pntes,  quid  tibi  Calliroem  ? 

De  his  versibus  nonnibil  a  me  dictum  fuit  in  Prole- 
gom.  ad  Juvencum  num.  92.  Sed,  ut  aliquid  etiam 
nunc  addam,  vixjam  ulltim  milii  dubium.  quin  Isi- 


505  PROLEGOMENA.  m 

dori  sint,  ex  veteribus  mss.,  cum  in  codice  Yat.  Reg.  A  laudanlur,  ut  exposui   nuni.   76.    Eosdem  quatuor 


215  sceculi  ix  exeuntis  inter  alios  versus  ad  syllaba 
rum  qiiantitatem  explorandam  allegatos  sub  Isidori 
nomine  produci  viderim  :  Te  quoque  nostra  tuis  pro- 
mit  bibliolheca  libris,  qnod  elogium  Hieronymi  est  in 
versibus  Bibliotheca:  Isidori,  sed  correctius  in  hoc 
Yat.  codice,  uti  etiam  in  cod.  Vat.  Reg.  425,  subin- 
certo  auctore,  el  in  alio  Rcg.  571,  sub  Augustini  no- 
mine.  Idem  Isidorus  1.  Orig.xx,  c.  4,  affert  versum 
ullimum  prologi  metrici  :  Arretina  vasa  ex  Arrelio 
municipiu  Italiaj,  dkunlur ,  ubi  fiunt  :  enim  (  forle 
etiam)  rubra,  de  quibus  Sedulius, 

Rubra  quod  appositum  lesta  ministrat  olus. 

168.  In  prseclara  editione  Palrum  Toletanorum, 


versus,  Qualiter  afjixus,  elc. ,  ex  antiquo  ms.  codice 
Tliorneyensi  sine  ulla  discrepantia  lec.lionis  Usse- 
rius  protulit.  Yersus  autem  Sedulii  de  Cruee  a  vers. 
181,  Pax  crucisipse  fuit,  proferuntur  eiiam  a  Dun- 
galo,  et  ab  Jona  Aurelianensi  ad  cultum  sacrarum 
imaginum  probandum  ,  ut  ad  eum  locum  dicam. 
Rursus  Beda  io  libros  Regum  quaest.  28,  cnm  ex 
Joanne  Constnntinopolitano  episcopo  relulisscl,  grac- 
cos  exascensu  Eline  finxisse  currum,  equos,  el  ra- 
dios  solis,  addidit  :  Quod  enim  groece  ilios  dicitur 
sol,  sicul  etiam  Sedutius,  cum  de  Eli(e  ascensu  cane- 
ret,  oslendit  dicens,  etc.  Referl  versum  18 i  et  tres 
sequentes  97  libri  1.  Ex  endem  Beda  in  breviario 
Romano  in  Dedicatione  S.  Mariae  ad  Nives  recita- 


studio,  et  expensis  eminenlissimi  cardinalis  Loren-  r  mi,e  .  i/„,.  ,„„•„  ,,    ,  .... 

1  .  B  mus  :  Yere  e,um  teata  parens,  qiue  sicut  quulam  ait : 


zana  procuraia,  inler  sermones  dubios  S.  Udefonsi 
reponilur  scrmo  5,  de  assumpiionc  B.  Marine,  qui 
inler  opera  Odilonis  Abbaiis  exsiat.  Ibi  pag.  365  : 
Circa  sepulluram  vero  Dominicam,  multo  magis  quam 
mulieres  illas  sanclas,  quidam  dicunt  fuisse  sollicilam 
(  Deiparam  ),  quorum  opinionem,  nisi  fallor,  astruere 
videlur  bontts  ille  Sedulius,  poela  evangelicus,  orator 
facundus,  scriptor  catlioiicus.  Confer  Seduliuml.  5, 
vers.  522 et  36I.Ildefonso  etiam  a  nonnullis  ascribi- 
tur  opusculum  De  pariu  Virginis,  quod  dociissimus 
edilor  recte  monet  Paschasio  Ratberlo  esse  tribuen- 
dum.  In  boc  opere  p.  514  tom.  I  Patrum  Toleiano- 
rum  haec  habemus  de  Sedulio  :  Quod  si  talibus  et  hu- 
juscemodi paterel  puerpera  tormenlis,  proculdubio  QQ 


Euixa  (  est  )  pucrpera  regem,  etc.  Versus  sunl  Sedulii 
1.  n,  vers.  65  seq.  Quo  loco  opportunum  est  adver- 
lere  sa?pe  in  olfieiis  liturgicis  verba  Sedulii  adhiberi ; 
nam  prailer  hymnos,  qui  ex  Sedulio  in  breviario 
Mozarabico  et  Romano  sunl,  ut  in  var.  lection.  ad 
hymnum  Scdulii  dicam,  in  Circumcisione  Domini  ad 
responsoria  2  nocturni  verba  ex  eodem  bymno  Se- 
dulii  repetuntnr,  Domus  pudici  pecloris,  elc,  et  in 
introitu  Missae  votivie   Deiparae  , 

Salve,  sancta  parens,  enixa  puerpuera  regem, 
Qui  ccelum  terramque  regit , 


ex  1.  11,  v.    65,  et  in  missalium   rubrica  Iaudatur 

Sedulius.  Notavit   etiam  Nebrissensis  in  lectionibus 
vuqo  non  esset,  quia  virqinatis  mteqntas  nolaia  esset.  p  .    _  .  ,     „    ,   .. 

_.      _   ,  ,.       ;  „  r.    f    •     1  »   .•      nocturnis  Fesii  omnium  sanctoruin  lta  de  Seduho 

rlinc  Seduhus  rlietor   uomana'  tcclesue  in    pascnali 


suo  opei\'  ail  :  Infaus  namque,  etc.  Unde  adhuc  idem  : 
Vere  divime  generationis,  eic,  ISiliil  ergo  apertius  di- 
cere  queunt ,  nihil  nutnifestius  ii  sancti  doctores  de 
parlu  Yirginis,  elc.  Verba  deprompta  sunt  ex  1.  11 
Opcris  Pascbalis,  sive  prosce. 

169.  Ab  Aratore  Sedulium  laudalum  quidam  scri- 
ptores  referunl  :  quod  opinatur  Ccllarius  esse  ex 
Aldi  rclalione  in  viia  Araloris  :  Contulisse  autem  se 
ad  scribendos  Actus  apostolorum  idcirco  versibus  Ara- 
tor  dicitur,  quod  fecisse  idem  in  Evangelio  Juvencum, 
ac  Sedulium  vidissel.  Id  vero  in  eo  Aratore  ticet  videre, 
qui  Yenetiis  et  in  D.  Georgi  cognomento  Majoris,  el 
Deipane  semper  Yirginis  in  horlis  bibliolheca  alliijatus 
est.  In  bibliotheca  Vaticana  est  codex  Palatinus 
num.  1717,  in  fol.  magno,  sneculi  xi  circiier,  in  <  u- 
jus  initio  sic  noialum  invenio  :  Arator  subdiaconus 
fuit  sancta?  Dei  Romanai  Ecclesice,  qui  considerans, 
Juvencum  el  Sedulium  metrice  scripsisse  snos  libros, 
decrcvit,  se  versifice  scripturum  Aclus  Aposlolorum. 

170.  Beda  comment.  in  Lucam  cap.  4!),  ad  verba, 
Crucifixerunt  cum  ,  elc.  :  Qualiler  sane  Dominus  in 
crucc  sit  positus,  quidve  eadem  sacralissimi  corporis 
positio  regnlis  in  se  tgpi  conlineat,  Sedulius  in  I'a- 
schali  Cannine  pulchre  vcrsibus  dixit  ,  neve  quis  igno- 
rct,  etc.  Producit  versum  188,  et  alios  septem  se- 
qucntes  libri  v,  qni  in  codice  nostro  Otioboniano  2, 
a  versu  Quatuor  inde  plagas  seorsum  reccnscntur,  et 
quatuor  aliisprccmissis  versibus  Qualiler  (i/ftxus,  eic. 


legi :  Egreqius  vcrsificator  Dei  sapientiam  omnia  nosse, 
alque  posse  considerat  direns  :  Qui  stellas  numeras, 
elc.  Snnt  versus  66  et  seq.  1.  1.  In  breviario  Ro- 
mano  nunc  id  non  lcgitur,  sed  legebatur  antea,  ut 
liquetex  breviario  Romano  deCamera  nuncupato  Ve- 
neliis  1550  apud  Juntas  in  fol.,  ubi  in  Vigilia  om- 
nium  sanctorum  ex  scrmone  Rabani  refertur  :  Et 
egregius  ille  versificalorSedulius  Dei  sapientiam  omnia 
posse,  atque  nosse,  eic.  Dcnique  saepissime  Beda  in 
libro  de  Arte  nietrica  regulas  suas  exemplo,  et  au- 
cloritate  Sednlii  confirmai.cjus  nomine  modo  taciio, 
modo  cxpresso,  utin  not.,  ct  var.  lectionibus  mo- 
nebo.  Bedamcommentaiioilluslravilnescioquisai:- 
tiquus  scriptor  in  rns.  codice  Yalicano,  quem  voco 
^  Beg.4,  utdixi  num.  60.  Is  igilur  simili  modo,  ac 
Beda,   Scdulii  versus    in  exemplum  producil. 

171.  Ex  eodem  Beda  num.  58  observavi,  Aldhcl- 
mum  imitalione  Sedulii  librum  de  Virginitale  prosa, 
et  metro  composuisse  :  Aldhelinus  lamen  prius  ora- 
lionem  solutam,  lum  carmen  contexuii,  conira  Se- 
dulius.  In  cainiine  Aldhelmi  apud  Canisium  antiq. 
lection.  lom.  V,  ]  art.  2,  pag.  837,  suppresso  Sedu- 
lii  nomine  versus  ejns  referlur  : 

Sic,  nratante  Deo,  mntantur  corda  ferarum, 
Qnamvis  siultorum  lorpescant  cordn  virorum. 
Ut  quondam  v;ites  cola  onm  commate  iirompsit  : 
Kdidicerc  cruces  pradam  servare  leones. 

9S  llic  vatcs  est  Scdulius,  ut  in  codice  ms.  Aldhcl- 


07  COELIUS  SfcDULIUS.  £08 

ni!  Vatieano  P.ila'ino  nuin.  2078,  ad  marginem  no-  A      173.  Saliem  imitareniur  isiinsmodi  verslficatores 


tiur,  in  quo  eliam  correctus  legiinr  SednHi  versus 
Et  didiceie,  etc,  sic  enim  ait  Sedulius  1. 1,  vers.  219. 
In  prosi  Aldhelinus  :  Vt  pocta  de  propheta  : 

Et  didieere  truces  prsedam  servare.  leones. 
Canisius  ad  marginera  hemislicbii,  Co!a  cum  comma- 
te  prompsit,  indicavit  capui  28  Prosav,  ubi  Aldliel- 
nius  ail  :  Quod  prosper  per  cola,  et  commuta  mellitis 
versuuir.  epigrammaiibus  inculcavit.  Q  irrrcnduin  ergo 
est,  q'iid  significet  phrasis  Aidlielmi,  Cola  cam  com- 
matc  prompsit,  vel  Cola,  el  comnu.ta  inculcavit.  Lx 
ipso  Aldheluio  colligo,  his  verbis  signilic.iri,  versus 
snavi  quodam  ariificio  esse  coroposkos;  nam  in 
principio  carminis  ait : 

Non  rogo  ruricolas  versus,  et  commata  musas, 

Et  paulo  post  : 

Coiaque  cum  pedibus  pergant  et  commala  ternis, 

Dactylus  excepto  decurrat  line~metroruui  , 

S|  on  ;a?i  quinlam  conlemnai  syllaba  parlem, 

Uliiina  sic  Irochei  ooncludat  liuera  versdm, 

Extremus  jugiter  qui  gaudel  calce  leneri. 

Sic  teruis  pedibus  propereut  epigrammala  metri. 

Primus  versus  in  vulgatis  exbibet  commoda  procom- 
mata ,  vel  comala  :  utroque  enim  modo  scribiiur. 
Veram  autem  significalionem  apud  lexicographos 
frusua  quaeres.  Sergius  grammalicus,  qui  in  codice 
Vaiicano  Palalino  1578  vocatur  Serregius,  nisi  libra- 
rius  voluerit  scribere  Servius  Regius,  in  commenia- 
rio  in  1  eiiiiionem  Donaii,  quae  esl  de  liitera,  etc, 
sic  concludit  :  Cola  autem,  el  comata  ejusdem  oratio- 


Janniliiim,  qui  opus  melro,  et  prosa  a  se  composi- 
tum  perquam  modesle  (credo,  ut  aliorum  jaclantiam 
in  litulis  suis  exaggerandis  reiunderet)  sic  inscri- 
psit  :  Bibliolheca  Conventus  SS.  Joannis  el  Pauli  Or- 
dinis  Pratdicalorum  Venetiis  nuper  aperta,  a  Fr.  Ja- 
cobo  Muria  Jatmitio,  nullius  scienlia'  profcssore,  mi- 
nimeque  iri  poesi  versato. 

171  In  controversia  inier  Hincmarum  et  Goihe- 
scalcum,  in  trina  deilas  dici  possil,  Se.inlius  quoque 
in  partes  venit.  Gothescalcus  in  sehedula  sua  ad 
Hincmarum  :  Ut  ett  illud  Sedulii  fidelis  poetce  tui  : 
hte  fidem  ternam,  etc  Hincmarus  in  opere  De  non 
trina  deitate  verba  Seduiii  explical,  quem  non  se- 
mel  venerandum  appellal. 
B  175.  Tbeodulphus  Aurelianensis  libr.  iv,  carm.  i, 
vers.  11  : 

Cura  decens  Patrum  nec  erat  postrema  priorum, 
Quorum  sunt  subter  nomina   scripta,  vide. 

Sedulius  rulilus,  Taulinus,  Arator,  Avilus, 
Ei  Forlunatus,  tuque,  Juvence,  tonans. 

100  A"  fUtiUu  sit  e, ■iibcion  Sedulii,  an  nomen 
proprium  alterius  Ci.ristiani  poeiaj,  disscrui  in  Pro- 
legom.  ad  Juvencum  num.  100.  Mihi  magis  videtur 
esse  cpilheton.  Sie  Petrarcha  eclog.  10  : 
Unus  erat  rutilus  divini  ruris  Arator. 
176.  Eodem  in  loco  n.  101  protuli  testimonium 
Nolkeri  Balbuli  cap.  7  de  Inlerpreiib.  sacr.  script. 
ex  Thesauro  Anecd.  Pezii  tom.  ix  -.Juvencum  el  Se- 
duhun  oratorem,  hymnosque  Ambrosianos,  scio,  quia 


ms  siagulo?  parles  essenoscuntur.  Verummcmincrimus,  £  jam  memorice  commendasli.  Admonui,  corruptum  lo- 

in  prosa  ora'ione  cola,  el  comata  idem  esse,  et  unum 

significare :  in  versu  vero  aliud,  et  diversum:  namubi 

duo  l  beri  sunt  pedes,  Colon  dicitur,  ut  apud  Hora- 

tium,  Terruit   urbes  :  Cotna,  quando  post  duos  pcdes, 

v,i  po4  tres  sequitur  syllaba,  quo3  parlem   lerminal 

orationis,utin  primoversu  .Encidoiiim,  Arma,  virum- 

quc  cano.  Item  Artna ,  virumaue  cano,  Trojce  qui  pri- 

mus  ab  oris.  Codex  Val.  sic  refert ;  sed  in  edilionc 

Pni-chii  ini<r  veleres  grammaticos  reeie  vulgaium 

est,  Item,  99  Arma,  cirumquc  cano  Trojcc  :  sic  enim 

post  tres  pedes  sequilur  syllaba.  Ul  ad  Aldhelinum 

redeam,  laudat  hic  etiam  Sedulium  cap.  2  et  10  pro- 

s;e,  ut  dicam  ad  vers.  15  et  179  Iibri  i. 

172.  Aldhelmoadjungam  imiiaiorem  alium,  quam- 


vis  m 


cum  esse  apud  Pczium.ac  legendnm  Juvcncum  et 
Sedulium,  Aratorcm  ,  etc.  Tom.  V  Bibliotb.  nied. 
Fabricii  recusus  est  liber  Noikeri  Balbuli,  ibique.le- 
gilur  :  Juvencum  et  Sedulinm  Oratorem.  Ac  revera 
rhetor  in  nonnullis  codicihus  antiquis  voralnr  Sedu- 
lius.  Mhilominiis  primam  nieam  coujeciuram  non 
abjicio.  Seribebal  Balbulus  ad  Saiomoiicni  duistan- 
lienseni  episcopum  lertium,  cujus  versus  exslaut 
apud  Canisium  aniiq.  leclion.  lom.  I,  el  ex  prologo 
satis  inlelligitur,  Sedulium  ab  eo  perlectum  fuisse. 
Videvar.  lect.  ad  lib.  i  vers.  298. 

177.  lnter  Alcuini  opera  exsiat  liber  de  Cacrem. 
baptism.  eujus  auclor  creditur  esse  Foriunaius 
Ainalaiius  :  sed   quisquis  sit,  ila  ai t :  Credimus  tres 


luuserudituni,  Sedulii  ex  Gregorio  Tuionensi  D  personas  Patris,  et  Filii,  el  Spiritus  sancti,  et  rece 


1.  v  Hist.  Franc  cap.  25,  qui  de  Chilperico  Franco 

runi  rege  ail  :  Scripsit  alios  libros  idem  rex  versibus, 

quasi  Sedulium  seculus  :  sed  vetsiculi  illi  nulli  penitus 

metrica?  conveniunt  rattoni.  Et  rursus  libro  vi  cap.  46: 

Confecitque  duos  libros  quasi  Sedulium  meditatus,  quo- 

mm  versiculi  debiles  nullis  pedibus  subsistere  possunt, 

in  quibus  dum  non  intelligebat,  pro  longis  syllabis  bre- 

ves  posuit,  el  pro  brevibus  tongas  sta'vebat.RuU\xrlh\$ 

nullam  variam   lectionem  afierl  pro  mediialus  :  sed 

alii    habenl  imHatus.  Cbilperici  imprudenlia   onioi 

tempore  communis  fuii,  ut  merito  queratur  Iloralius 

libr.  ii,  epist.  1,  vers.  115. 

Quod  medicorum  est, 
Promittunt  medici,  tractaut  fabrilia  labri. 
Scribimus  indocti,  doclique  poemata  passim. 


pimus  (forte  recipimus)  versus  Scdnlii,  Non  quia  qui 
summus,  1. 1  vers.  319.  In  Ilomiliaiio  Alcuini  cx  di- 
versis  ScriplofibuS  colleclo  et  cdiio  Cbldhlae  1569, 
auctor  auonymus  sermonis  in  halali  S.  Lnce,  sic 
habet :  De  quo  Evang.Hista  pulchre  Sedulius  presby- 
ler  :  Jura  sacerdotis  Lucas  tenet  ore  virenii,  quod 
inendosuhl  est  pro  Ote  Juvenci,  ut  a.d  I.  i  vers.  357 
dicai».  Correciions  tamcn  ibidem  s;nl  vcisus  Pau- 
lini  de  eodem  Luca  Nala.I.  S.  Felicis  ix  vers.  121 
seqq.  Uis  medicus,  clc  Arlus  ccrisblil&al,  el  nunc  in 
menlibus  o?gris  —  Composuit  geminos  viuc  mcdicami- 
na  librus  :  pro  quo  Muratorius  :  Terrena  curubal  ope, 
et  nunc  mentibus  a^gris  —  Composuit  gemitio  vitce  me- 
dicamina  libro. 


S09  PROLEGOMENA.  510 

178.  Placidus  Lnclantiiis  ,  sivc  Luintius  scholia-  A  Christianoi  ;mi  poetarum  exscripsi,   quornm  hi  duo 


sles  Slatii  ad  Tiieh.  I.  vm  vcrs.  287  producit  vers. 
200seqq.  Sedulii,  ut  lunc  etiam  de  Seholinste  Lu- 
cani  dicam.Bnthius  1.  xi  Adwrs.  cap.  -2.  col.  511, 
observal,  ab  Sclioliaste  lloratii  ad  epod.  17  al.  15, 
Horrida  tempestas,  Sedulium  laudari. 

101  ^"9-  Asser  Menevensis  in  limine  VitdsiEl- 
fredi  regis  scii;.sit :  Getam  jamdudum  paganipro  Deo 
v:n,rabanlur,  cujus  Sednlius  poeta  mentionem  facit 
in  Paschali  metrico  carmine,  dicens  :  Cum  sua  genti- 
les,  ele.  Eadem  fere  vcrba  repclit  Matttiaeus  West- 
monasteriensis  in  Flor.  liislor.  ad  anu.  75S,  pag. 
142,  i.bi  Geice  loiam  genealogiam  rep;;esenlat,  et 
Simeon  Dunelmensis  de  Gest.  reg.  Angl.  ad  ann. 
8i8,  uhi  poeiam  insignem  vocat  Sedulium.  Confer 
var.  lect.  ad  vers.  19  1.  i,  liidiculove  Getcc. 

180.  Usserius  de  Britann.  Eccles.  priinord.  c.  1G, 
cx  Joanne  Tinmuihensi  in  Viia  S.  Uunslahi,  h:ec 
verba  exscribii  :  Concinens  illud  carmen  sapienlis,  ac 
senatoris  Sedulii :  Cantemus  Domino,  sociaj,  cantanus 
honorem.  Versus  est  primus  elegle  Sedulii  enm  ali- 
quo  disciimine  a  Joanne  Timnuihensi  ad  rem  suam 
accommodatus.  Floruit  TinrhutlreiiSis  slccuIo  jttv.  lia 
ciiam  refert  Osbenuis  in  Viia  S.  Dunstani  c.  8,  apud 
Bollaudianos  19  Maii,  qui  saeeulo  xi  Scripsit.  Alius 
anliqnior  auctor  B.  presbijter,coa?vus,  el  lestis  ocula- 
tu.s  apud  eosdem  Bollandianos  cap.  (i  p;iulo  aliter  : 
Yidit.  .  .  virgineas  turmas  in  choro  gijranti  {  forle 
gyrautes)  hymnum  liunc  poetw  Sedtxtii  cur.itando  can- 
lantes,  Canteinns  socii  Domino,  etc.  Guilielmus  Mal- 
ineshiiriensisd  ;  Vii.  1'onl.  Augl.  !.  i,  p.  203:  lliudque 
Seduliunum  modulato  canore  concinere,  et  rep:t,  re  : 
Cantemus  Domino  socice,  etc.  Sic  eliam  referl  Gtii- 
li.-lmus  Thorne  Chron.  c.  2,  non  riOmiriato  Sedulio. 
Gcrvasius  monachus  Dorobornensis  linagin.it.  de 
Discord.  inter  monach.  pag.  1526  :  Versus  Sedulii 
psallens,  et  dicens  :  Cdnlemus  Domino,  sociw,  cante- 
mus  honores.  Alii  exhihent  honorem.  Celeberrima 
fnit  ea  visio  S.  Dunstani  apud  rerum  Anglicarum 
scriplores. 

181.  iEJilwaldus  in  carmine  nd  Wmlriihum  : 

Quemadmodum  mellitluis 
Herolicorum  versibus 
Illustris  quondam  poeta 
Romae  urbis  ipdigena 
Siyli  calamb  siridulo 
Caraxante  persedulo 
Sacris  iuseril  srliediiKs 
Ductiloquus  Sedulius. 

102  Sic  Usserius  loc.  cit.  Secundo  versu  loriasse 
lrgeuduin  Heroicorum. 

182.  Ex  Radulpbo  Dunsinpulensi  idem  Usserius 
lioc  dislichuin  profert ; 

Surgit  Sedulius,  veterisque,  novique  tenorem 
TeUusconcinna  sedulitale  cauit. 

185.  HoiioriusAugusloduneiisiscap.  7  1.  ni  eadem 
fere  de  Sedulio  verba  repetii,  qua?  cx  Isidoro  supra 
deproni|isimus. 

i8'i.  In  Prolegom.  ad  Juvencuiu  num.  104  plures 
versus  Francisci  Petrarchae   eclog.   10   in  laudem 


Prudeniium,  ei  Sedulium  sic  celebnml : 

Huic   comes  hinc  Prudens,binc  Sedulus  alter  aranli, 
Certabanl  rigido  glebas  convellere  rastru. 

Pra-cesserai  elogium  Araloris. 

185.  Gerson  serm.  5,  de  Concepiione  Deiparse, 
sive  quis  alius  sil  auctor  :  Titnc  surrej.il  septima 
virgo,  scilicel  vera  poesis,  ad  hoc  habere  se  dicens 
poeirias  innumeras.  Nam  Sedulius  l.  l  in  Carmine 
Paschdi  poelice  de  Maria  sic  ait :  Envelut,  etc.  Vide 
1.  u  vers.  28;  liahS  auclor  hujtis  sermonis  ex  primo, 
et  seeundo  libro  feeisse  unum  videiur,  ut  alii  etiam 
fecerunl. 

18G.  Birthius  lih.  x  Advers.  cap.  9  :  Inter  Chri- 
sllanos  poetas  Yirgilianam  phrasin  nemo  magis  comi- 
^  terservnvil,  qnoad  ejus  perrerum  atienitdlem,  stieculioue 
alterationem  fieri  potuit,  quam  Sedutius,  opiimi  hujLiiii 
inter  eorum  plcrosque,  licet  nwvos  eliam  habeat  non 
lc:m  quidem  suos,  quam  saicidi :  quod  fuit  etiamvete- 
rum  juiicium,  vl  patet  ex  epigrammate  quopiam  ve- 
tu-,io.  Hic  vero  non  phrasin  tuntum,  sed  ipsus  poetce 
(Virgilii)  copiosas  figitras,  ornaivsque  loquendi  ex- 
primit. 

187.  Olaus  Borrichius  de  Poet.  Latin.  sic  de  Se- 
dulio  judical  :  Dictio  ejus  facilis ,  ingeniosa,  nnme- 
rosa,  persplcua ,  sic  salis  munda ,  si  excipias  prosodica 
quwditm  delicta,  et  in  primis  Christiana;  pietatis  com- 
lhcndotrix. 

188.  Walcliiusllistor.  cril.  ling.Lal.  cap.  10,  n.  7: 
X  c  indignum  esl,  in  Christianis  scholis  non  ignoruri 

C  C.hrisliauas  antiquilates,  quo  nomine  pensa,  et  tempora 
Ua  dis<ribui  pobsunt.  ne  Aitrelius  Prudenlius  ab  iltis 
excludatur ,  et  iibri  in  primis  xaQnusjitvSv,  et  -icl 
n-z-A-jw.  ji  t  Eccie  ice  veteris  fata  explicant,  in  illas 
103  recipianlui .  Privala  lectione  evolvalur  Sedulius 
anliquioTum  imitutor,  qui  el  verbu  Pubtii  Maronis,  el 
cohti  xendi  suuiitatem  a  sdtculari  ad  sacrum  argumen- 
titm  lam  scve,  tam  pie  accommodavit :  indignum  sane 
est,  christitnios  poetas  adeo  negligi,  ut  ne  ttomen  t/ui- 
dem  juventuli  scliolasticw  sil  cognitttm.  Peiiculum, 
qnod  noiiiiiiUi  inde  hoiiae  lalinilatis,  et  poelices  stu- 
dio  metiiunt,  salis  depelliuir ,  si  opportunae  notiu 
subjiciaiitur,  quibus  nsus  oplimorum  scriptorum  in- 
diceiur,  ut  jam  noniinaiim  de    poeiices   siudio  iia 

^  juv.mdo  monuit  Cellaiius  in  praBfat.,  qui  ita  pergit : 
Deniqueet  illud  temoneri,  leclor  benevole,  Vilim,  ne  de 
Sedulii  carminibus  ex  epistota  ejus  ad  Macedonium  , 
qm  prcefixa  est,  el  primo  aspeclui  vbjicitur,  jndices. 
Solemne  illius  avi  plerisque  est  scriptoribus,  ut  sua- 
viores  in  lujatti,  quam  in  prosa  oraitone  sinl,  quod  in 
Sinonio,  in  Puulis.o  Solano,  Alcimo  Avito,  Prospero 
Aqnitanico  manifestum  est.  Causam  si  qiueris,  ape- 
riam.  Solute  cx  ingenio  scribebont:  carmina  uun  nisi 
ex  lectione,  ac  imitaiione  vetenM  composuerunt.  fioii 
itJitur  mirari,  cur  hoiridttia  epistola  sil  Sedrtii  ,  Pas- 
chale  carmen  ita  ptanum,  molle,  suave,  it  ad  anliqvo- 
-„»i  voetarum  laudem,  et  etcgantiam  perveniat.  Giu- 
nerlis  in  sua  pixfat.  bfoservat  erudiiiouem  Seduln 
cx  episiola  ad  Macedonium   conspici  :   tenel  aulem 


5M  COELIUS  SEDULIUS.  512 

cum  Moshemio  Institul.  Ilist.  Christ.  antiq.,  erudi-  A  piusculc  dicil.  Suave  trisyllabum  posuit,  ut  Iloratius 


lionem  v  saeculi  tenuem  fuisse. 

189.  Parrhasius  in  editione  sua  Sedulii,  et  non- 
nullorum,  carminum  Prudentii  quxdam  de  utroque 
annotavit ;  quae  quoniam  plerisque  poetis  clirisiianis 
communia  sunt,  hoc  loco  non  imporlunum  est  adji- 
cere  :  <  Sedulius,  ut  liinc  incipiam,  verbis  ulitur,  nec 
figuris  poeiicis  omnino  sublimibus,  nec  item  sordi- 
dis,  iia  mediam  quamdam  elocuiionem  servantibus, 
ut  proprium  retineant  locum :  exslat  tamen  in  eo 
quorumque  divinorum  studitim.  Nam  facluram  dicii, 
fuctorem,  deilutem,  legis  testamenta,  coelos,  quamvis 
et  hoc  Lucrelius  non  abslinuit :  el  ficuhieum,  quod- 
que  insolentius  esl  duodecim  millia  (egiones  ex  illo 
Hieronymi,  Extribu  Manasse  duodecim  millia  signati : 


suetus,  et  Papiniusswrtsi/.  lllud  vero  nimis  audacter, 
quod  hs  iu  aceusativoplurali  quarlae  inflexionis  con- 
traxit  105  noc  versu,  Non  ratio,  primosquc  necans 
vagitus,  et  audeus.  Quod  autem  in  omnibus  exempla- 
ribus,  et  in  nostris  eliam  leges,  Scribiturin  titulis 
super :  Hic  esl  rex  Judccorum,  equidem  castigandum 
censuerim,  Scribitur  in  titulis:  Hic  cst  rcx  Judwo- 
rum,  ut  reeiprocus  versus  sit,  et  spondaicus  imita- 
tiorie  Maronis,  et  aliorum,  ne  unam,  el  alteram  syl- 
labam  novo  exemplo  corripiai  in  Judmo.t 

190.  <  Prudentius  (sic  pergit  Parrhasius)  tamelsi 
magis  elaboratus  in  verbis  esl,  et  minus  licentiosus, 
eadem  tamen  venia  carminis  utitur  in  idoto,paraclito, 
in  quo  sectaiorem  reperit  Apollinarem.  Quid  quod 


magis  Laline  Prudenlius,  qui   milliamulta  nolarum,  B  dativum   relativi   nominis   cui  bisyllabum   protulit, 


non  notas  ait.  Inserit  etperegrinas  aliquot  dicliones, 
sed  a  christianis  auctoribus  jam  receptas,  Palriarcham, 
synagogam,  phariswos,  et  pro  fortunatis  insulis  104 
paradisum,  gehennam,  quod  incendium  significat,  de- 
nique  manzeres,  id  est,  adulterio,  stuproque  conce- 
ptos.  In  quibusdam  sequitur  analogiam,  cum  ail : 
Urbem  libertaiis  opem,  id  est,  fecundam,  quod  ejus 
contraritim  sit  inops,  id  est,  egenus.  In  aliis,  ne- 
glecla  proportione,  consuetudini  sese  adjungit,  su- 
niilque  e  media  plebe  prasumptorem,  tradilorem  : 
qua  ralionc  Mariam  cum  accentu  penultimae  enun- 
liavil,  cum  Claudianus  scmper,  et  ipse  nonnum- 
qnam  corripiat.  Mem  populationem  pro  incondiia 
mulliludine  usurpat,  Fiebat  populalio  prccscns,  elsi 


uliimamque  in  eo  consonantem  vertit  in  vocalcm 
ler  in  codem  carmine?  Ccesaruugustam  vocitamus  ur- 
bem,  —  Res  cui  tanta  est.  Proeterea  :  Sanguinem 
Justi,  cui  Pastor  hceret.  Iiem  paulo  post :  Morsque 
Vincenli,  cui  sanguis  hinc  est  :  quod  ut  ignoscen- 
dum,  ita  ferendum  non  est :  sicut  nec  illud  Malorum 
tetrius  omnium  est.  Anapaestum  quoque,  et  proceleus- 
maiicum  pro  spondaeo  plerumque  substiiuit  lempo- 
rum  ratione  ;  quibus  pares  sunt,  et  conveniunt.  In 
Nola,  cujus  priorem  Virgilius  produxit,  si  verum 
Gellius  iradil,  hic  corripit,  Jamque  Nolanus  adest, 
licet  nonnulli  lanicolanus  confuso  locorum  ordine 
scribant.  Tentavit  et  ipse  quoque  fastiditis  graliam 
reddere.  Nam  volupe  est  pro  libet  ab  Ennio,  Plaulo- 


quibusdam  legi  placeat,  Flebat  populus  quoque  prce-^  que  mutuaiur  ,  ul  ninguidos  a  Lucretio  ,  qui,  quod 


sens.  Subslituit  et  derivativum  pro  suo  primiiivo, 
Memphitis  in  oris  pro  Memphitidi,  unde  defleclitur. 
Tibullus,  Pubes  miratur  O&irim  —  Barbara  Memplii- 
te.n  plangere  docta  bovem.  Itidem  tempus  pro  lem- 
pore,  quod  per  se  quisque  facile  deprehendet.  Ob- 
soleta  qmedam  in  usum  revocat,  ut  peniculum  pro 
spongia  Terentii,  Plautique  aucioriiate,  prcesepe  in 
casu  Laiino  ex  aniiqua  declinalione,  deterta  capillis, 
quod  apud  Ennium  lcgerat ,  Terta  nitetgalea.  Pauca 
qiucdam  novavit,  ut  pompare,  quod  ampullosius  ad 
invidiam  veterum  poetarum  confixit,  simplat ;  Quod 
simplex,  triplicet,  quodque  est  triplicabile,  simplet : 
ita  namque  scribendum,  non  simplex.  A  praescriplis 
numeris  aliquando  discedit.  Nam  videbis  apud  cum 


alii  nivem,  ninguem  vocat  :  dicit  et  pultet  pro  pulset, 
et  allar  ex  analogia;  Altar  tepescit  ore,  saxum  pec- 
tore.  Nec  alienigena  qusedam  respuit,  Messian,  Na- 
zarenum,  Levitas,  churaxat,  quod  est  zupvfev,  id  esl, 
calamorum,  sudiumque  fastigatis,  alnue  subiilibus 
spiculis  corpus  infigit,  quod  pcenae  genusadhuc  His- 
pani  relinent ;  cryplam,  colymbum,  id  esl,  labrnm, 
quo  defluens  unda  exnpilur,  et  pro  lumulo  linnbam. 
Nec  in  consoctaneis  scriptoribus  leclitandis  operam 
lusisse  videri  voluit  :  unde  plerasque  dictiones  acce- 
pil,  eccle&iam,  evangelistam,  factorem,  passioncm,  ani- 
mabus,  a  quo  veleres  lemperaverunt,  psalmos,  mar- 
tyras,  quos  et  Latine  tesles  inlerpretatur,  ut  ungelos, 
et  nuntios,  el  alia,  quoe  tute  observabis.  Sunt  et  ip- 


h  aspiraiionis  notam  vim  litierae  frequenier  obti-  **  sius  suaqu.-edam  propria,  cohwrant,  id  est,  addicunt, 


nere,  loannem  pritna  brevi,  cum  per  w  noieiur.  Sed 
defenditur  exemplo  Maronis,  qui  eamdem  litteram 
in  o  mutavit,  atque  corripuit  in  Orione.  Regulus  di- 
gnilatis  noinen  apud  eumdem  anapaestus,  aut  tribra- 
chus  est,  cum  rex,  a  quo  deflecthur,  omnes  obliquos 
producat.  Sed  ex  iis  inielligendum  est,  quae  primi- 
tivi  numerum  mulani,  et  quein  accipiunt  produ- 
ctum,  conlraliunt,  ut  dicax,  lucerna,  slabilis,  etcom- 
pluscula.  Anapajstum  quoque  fecit  in  Durio,  cum 
ejus  media  longa  sit  Gracca  diphtbongo.  Ovidins  : 
Ufque  necatorum  Darwi  fraude  secundi,  nisi,  quod 
vero  propius  exislimo  ,  bisyllabum  protulit:  nam 
multus  in  hujusmodi  concisionibus  invenitur,  ut  qui 
aiscipulum  pro  discipulorum,  vestigis  pro  vesligiis  sa> 


ab  aere,  interjecia  106  aspiratione  hiatus  causa, 
arlisis  pro  morbo  ariiculari  :  Nodosa  lorquet  quos 
podugra,  ct  artisis,  anulla  ab  anu  diminulivum,  pro- 
sperante  pro  favenle,  prosperare ,  adesse,  sacrum, 
quem  alii  sacerdolem,  Vidimus,  o  Christi  Valleriune 
sacer  :  in  quo  nomine  liquidam  duplicavit,  ut  alibi 
in  Valleriis,  el  relligione.  Necnon  sacrare  pro  sacrili- 
care  dicit,  el  sacrantem,  saci  ificantem.  Eslo  quoqne 
apud  eum  quorumdam  sentenlia  verbum,  aut  aflir- 
mandi  parlicula  non  est,  sed  horlandi  adverbium  , 
nequenumeris,  neque  personisinserviens  :  Esto,  pre- 
cor,  fortes,  et  vincite  viribus  annos.  Nos  vero  legcn- 
dum  putamus,  Este.  Occurrent  et  aliqua  subobscura, 
fornix,  id  est,  lupanar,  solum  pro  pedis  calce,  ter- 


513 


PROLEGOMENA. 


514 


rigeticB,  scilicet  homincs ,  quos  Deus  ex  luto  finxisse  A  secundce.  Aliquando  intacto  verbo  codicis  ex  colla- 


dicittir,  virginal  in  mulierum  genilalibus  pellicula 
pudoris  custos.  Idem  verbum  invenies  opud  Soli- 
num.  Lancimnt,  dilaceranl.  Inde  Grsecum  lancina- 
tores,  id  est,  laniones.  Cauiis  in  recto  singulari 
dixit,  ut  P.  Victor  o?f/is,  camurum  pro  curvo,  hyalum 
pro  vitro,  sudum  cceli  serenilalem.  Yergilitim  secu- 
lus,  ait,  et  adiluum,  cui  templi  cura  credila  sit, 
mera  calce  dixit,  id  est,  nudo  pede,  quoniam  pura 
omnia  veteres  mera  dicebanl.  Supersunt  etalia  sex- 
cenia,  quae  non  est  btijus  lemporis,  aut  instiluli  re- 
censere.  Nam  tanta  in  eo  rerum  ,  verborumque  co- 
gnilio  esi,  quantam  in  quovis  alio  apud  nos  esse 
contenderim.  1 
191.  Hacienus  Parrbasius  de  Sedulio,   ac  Pru- 


tione  aliorum  codicum  varia  lectio  inscribebalur : 
Nonnumquam  suas  corrcctor  conjecluras  adjiciebat. 
Erantautem  nolae  propriae  ad  ejusmodi  correctiones 
facile  indicandas,  ablsidoro  1.  i  Etym.,  cap.20expo- 
silce. 

193.  Codices  ita  emendati  cum  in  aliorum  manus 
describendi  venirent,  saepe  accidebai,  ut  alius  aliam 
scripluram  arriperet  :  et  cum  alii  novi  errores  sui 
cuique  cxsci  iptori  exciderent,  ea  nala  est  copia  va- 
riarum  lectionura,  quam  in  operibus  velerum  publi- 
candis  editores  crilici  noslrse  rctatis  solenl  conge- 
rere.  Magna  quoque  mihi  seges  cum  in  aliis  poetis 
cbrislianis  obvenit,  108  tum  niaxime  in  Sedulio  : 
forlasse,quod  celeberrimus  bic  poeta  non  solum  As- 


denlio  :  quGe  tametsi  non    omni  ex  parte  probari  B  terium  editorem  et  correclorem  suorum  carminum  , 


debenl,  ut  ex  Prolegomenis  ad  Prudeniium,  ac  nolis 
ad  liunc,  aliosque  poeias  cbristianos  passim  liquet, 
tamcn  opera  pretium  visum  fuit  transcribere,  ut  in 
sacris  poetis  legendis  aequum  judicium  ferri  possil. 

CAPUT   VII. 

De  codicum  mss.  correctoribus,  et  corruptoribus. 
Excursus  in  codicem  S.  Hilarii,  qui  in  archivio 
Basilicm  Vaticatm  asservatur. 

492.  Multos  oliin  viros  doctos,  pracsertim  soeculo  v 
exstilisse,  qui  codices  veterum  scriptorum  emcnda- 
rent,  et  distinguerent,  107  utcorrectioresin  lucem 
publicam  venirenl,  num.  159  demonstralum  esl. 
Ipsi  eliam  exscriptores  codicum  aliquando  conlerre, 


sed  etiam  Abundantium  collatorem  nactus  fuerit. 

194.  Correcioribus  codicum  adjungere  possumus 
corruptores  :  nam  saepe  eveniebat,  ut  cum  corrigere 
vellent,  corrumperent.  Etsi  enim  dubilari  non  po- 
test,  quin  multi  mala  fide,  ut  errorem  suum  confir- 
marcnt,autauclorilatemconirariamdiIuerent,exem- 
plaria  mss.  adulteraverint,  tamen  ssepius,  ut  ego 
puto,  id  contigit  aul  ex  ignorantia,  aut  ex  praejudi- 
cata  opinione.  Walchius  cap.  7  Hisl.  Crit.  ling. 
Lalin.  Codices,  inquit ,  solent  corrumpi  ab  IPSIS 
SUIS  AUCTORIBUS,  cum  aberrante  manu  facile 
aliud  scribcre  possunt,  ac  senliunt  :  a  SCRIBIS ,  qui 
perpcram  audiuiit,  orthographiam,  et  antiquiores  littc- 
ras  non  semper  assequuntur ;  qui  scribunt,  quce  cogi- 


quod  scripserant,  et  ad  vetera  exemplaria  emendare  G  tant,  non  qux  audiunt  :  a  DICTANTE,  qui  modo 


cogebantur.  Incodice  Valicauo  Reginre  Snecise  2034, 
chartac.  in  fol.  exslat  Cbronicon  Eusebii  Cresariensis 
ab  Hieronymo,  et  Prospero  conlinuatum.  Praemil- 
litur  Adjuralio  Prosperi.  Adjuro  le ,  quicumque  hos 
descripseris  libros  per  Dominum  nostrum  Jesum  Chri- 
stum,  el  ghriosum  ejus  advenlum,  in  quo  veniet  judi- 
carc  vivos  et  mortuos,  ut  conferas  quod  scripseris,  el 
emendes  ad  excmplaria  ea,  de  quibus  scripseris,  dili- 
genter  :  el  hoc  adjuralionis  genus  similiter  transcribas, 
et  transferas  in  eum  codicem ,  quem  transcripseris. 
Hanc  adjurationem  Prosperi,  sive  alterius  potius, 
imilaiusest  Matthccus  P;ilmerius  in  fine  praefationis 
ad  suum  Cbronicon,  quod  nondum  iniegrum  edilum 
est,  ut  in  hoc  eodem  codice  reperitur  :  Rogo  igitur 


scripluram  non  intelligil,  modo  sine  accuratiori  animi 
attenlione  monumentum  legit,  modo  male  pronunliai, 
modo  glossemata  orx  libri  apposita,  ipsi  aucloris  ser- 
moni  intcrponit  :  a  LIBRARIIS,  et  CRITICIS  , 
cum  elcgantem ,  et  nilidam  scripturam ,  emendalx 
lcctioni  prxferunt ;  cum  officio  corrigcndi  libros  aut 
plane  desunt,  aul  illo  ila  funguntur,  ut  plura  cor- 
rumpant,quam  sancnt :  a  VETUSTATE,  qua  in  libiis 
in  membrana,  autcharta  descriptis,  vel  pluriumvocum, 
vel  aliquot  litterarum  lacunas  efficit,  Cum  librariis,  et 
crilicis  res  nunc  mibi  est.  Incidebat  horum  aliquis  in 
locum,  quem  non  intelligebat,  aut  senlenliae,  quani 
ipse  veram  censebal,  contrarium  ;  et  cum  verba  in- 
lacta  relinquere  deberet,  putans,  ea  non  esse  aucto- 


illum,  qui  aliquando  hunc  librum  transcribet,  ut  dili-  D  ris,   sed  mendose  a  librario  posila,  delebat,  atque 


genler,  eodem  servato  ordine,  transcribat,  etquod  tran- 
scripserit,  ad  exemplaria  conferat,  et  emendet.  Vide 
ctiam  Ducangium  in  pnefalionead  Glossarium num.  G, 
el  Banhium  1.  vi  Advers.,  c.  21,  qui  ex  Aponio 
priefat.  Commentar.  in  Cantic.  Canticor.  similia 
verba  proferl.  Sed  non  una,  eademque  ubique  fuit 
ralio  emendandi  :  nam  siepe  verba  omnino  erade- 
bautur,  ut  quid  fuis^el  scriptum,  nullo  modo,  vel 
difficuller  intelligi  posset  :  idque  fiebat ,  ubi  verba 
au(  aperie  essent  mcndosa,  aut  lalia  esse  corrector 
exisiimabat.  Interdum  verbum  corrigendum  solum 
'iueola  supcrposiin  notabatur  ,  ut  ita  lcctor  intellige- 
rct,  falsam  csse  scripturam  primse  inanus,  veraiu 


alia  subrogabat.  In  Juvenco  animadverii,mulioS)  ver- 
sus  ita  fuisse  adulteratos,  ut  Vulgatae  nostraa,  quam 
ipse  proe  oculis  habere  non  potuit,  conlormarentur. 
In  aliis  aliorum  Patrum  operibus  paritcr  hanc  sibi 
licentiam  sumebant  nonnulli,  ut  verba  sacrae  Scri- 
plura?,  quai  ex  Itala  versione  proferunt,  ad  Vulgataj 
noslrae  exemplar  reformarent  :  qua  de  re  Latini 
Lalinii  querelas  nihil  attinet  refricare. 

195.  In  Sedulio  innumera  occurrunt,  quae  falsala 
esse  manilesteevincitur,  utex  variis  Iectionibus  pa- 
tcl,  et  aliquando  quidem  109  ve'  nac  so'a  ralio"e  , 
quod  versus,  ut  a  poeta  compositus  erat,  minus  reclc 
videretur  procedcre,  ut  I.  iv,  v.  8. 


515  COELIUS  SEPULIUS.  516 

Clariflca,  dixit,  nomen  tuum,  magaaque  cceio.  A  tiori  airamenlo,  el  diversoab  eo,  quo  scriplus  est  codex, 

Cum  autem  verlia  inter  se  aliquatenns  similia  tunt, 


qu  mvis  cliversa  res  significetur,  lum  frequentissima 
est  permutaiio  vocum,  ut  1.  i,  v.  5,  mella  pro  mala 
a  libi -iriis  male  positum  oslendam,  et  I.  eod.  v.  247, 
homo  pronus  adoret,  pro  homo  pletms  adoret.  Seqre- 
banlur  enim  librarii,  quod  magis  ipsis  clarum  appa- 
rebat,  non  quod  verius  eral.  Quod  minus  miruni 
videbitur,  si  animadvertamiis  ,  in  monasieriis  juve- 
nes  plerumque,  in  scieutiis  non  plene  versaios,  mu- 
neri  scrihendi  destinalos  fuisse,  qui  ctiam  impor- 
tune  festinabanl,  ut  quantoeius  ad  umbilicr.m  libri 
pervenirent.  In  cod.  V.it.  Reg.  254,  in  quo  Ibri 
Senteniiarum,  et  Soliloqii:»  Isidori,  aliaque  ex  Pa- 
tribus  excerpia  contiiienlur ,  librarius  puerilitcr 
scripsit :  Explicit,  expliceat  :  ludere  scriptor  eal.  Ma- 
gna  eliam  cst  codicum  inter  se  discrepanlia  in  ver- 
bis  adoplo,  adoro,  adorna,  udapto  commulandis,  ut 
noto  ad  I.  m,  v.  294,  el  ad  eleg.  v.  51.  Qoce  lamen 
srepe  a  coll.itoiibus ,  aul  lectcribus  pro  diversa 
uniuscujusque  in  rebus  theologicis  opinione  aliter 
rescripta  sunt,  q;iam  auctor  volueril. 

196.  Quae  milii  nunc  sese  occ;>sio  ofLrt,  ut  quod 
supri  n.  160  pollicitus  sum.  uberiorem  sermonem 
instiluam  de  velu-to,  et  celeberrimo  codice  S.  Hila- 
rii  in  Tabulario  Basilic*  Vaticanoeasservato,  quem 
ipse  inspexi,  et  in  quo  apparet  nunc  verbnm  adora 
tur,  cum  antea  videatur  fuis  e  adoptatur.  ftcs  ila 
mihi  narrata  fuerat,  quasi  certis  ime  constaret,  sub 
iiiiliiun  hujus  stfculi  codicem  fuisse  corrupiuii).  Le- 


et  chirographum  supradictum,  superposita  est  HlteraR, 
quam    lilteram    recentiorem  sequuniur   duce  syllatce 
primas  manus,  id  csl  ,  atur,  quarum  litlera  priina  A 
exparte  esl  illila  eodem  recenliori  alranienlo,  et  refor- 
maia  :  quod  evidentkshne  apparel .  Ex  bis  nibil  aliud 
colligere  licet,  nisi  lilteram  R  recentioreni  csseeliM- 
ractere  primo  codicis,  et  cliirographi,  sive.  subscri- 
ptlonis  cujusdam  studiosi,  qui  codicem  se  contuli-sc 
ait  anno  decimo  quarto  Trasaniundi  ngis,  siveanno 
salutis  510.  Neque  censoies,  a  P.  D.  Guillelmo  La- 
parre  Procuralore  Generali  Maurinorum  rogati,  ut 
judicium  suuni  iiruferi  ent,  ullam  vel  levissiniam  suspi- 
cionein  de  recenlissima   con  uptione  codicis  indica- 
runt.  Unde  er::o  riiinor  ille,  et  faliella  de  codice  Va- 
B  licariae    busilica,-    recentissime    adulteralo  originem 
habere  notuit?  Non  aliunde  ccrie,  hisi  ex  Diario  lil- 
teratorum  Ilalia;  Venetiis  17 1G,  tom.  xxiu,  art.  13, 
ubi  enuntiaiur  lihcr  Coii-t»niii,  Vindicice  veten.m  co- 
dicum  confirmal03.  Ila  cnim  ibi    lego  de   censoribus 
deputalis  :  Ritrovarono,  che  recentemente,  e  m  i.to 
di  fkesco  era  stato  adultcralo.  e  con  nuovo,  e  moder- 
ms-imo  inchiostro  riloccato.  Benc  aulem  hahet,  quod 
niillns   testis   allegalur  ,   oisi   ipsuin   documentiim, 
quod  retulinius,  et  ex  quo  caluninia  planc  convinci- 
lur.  locicdibile  autem  est,  quam   ineple  auetor  ejus 
arficnri    \\\    mendacia    confingai.   Ut  cnim  alia 
oinitiain,  pfimas  Vindicias  coilieum  rnss.  a  Constan- 
tro  auno  1706  edilas  commemoral  :  tum  rcfcrl,  co- 
dicem  Valicamc  basilicaea  palie  Tellicr,  ut  Geimo- 


geram  etiam  in  Vita  ven.  Cardinalis  Thomasii  a  v.  C  nio  morem  genefet,  ob.-ervaium  fuis-e  hebdomada 


c.  Antonio  Francisco  Vezzo-io  conscripia  ,  et  l.<st 
tutionibus  iheologicis  ven.  Tbomasii  nraemissa,  plu- 
res  fuisse  censores  die  15  decembris  anno  1707  de- 
putalos  ad  inspicieuduin  codicem,  et  imer  hos  veu. 
Tbomasiuin.  Hi  omnes,  addit  Vezzosius  n.  57,  codi- 
cem  conluenlur  diliijentissime,  aijnoscuut,  fatenlurve, 
non  modo  recenlem,  sed  RECENTl SSIMUM  es..e  vo- 
cis  ADOPTATUR  corruptorem.  Rem  describuut,  elc. 
Hccc  uberius  exarata (ejy.nl iir  in  ip,o  nel  codice,  atque 
enucleale  dcscrtpla  in  Vindiciis  veterum  codicum  con- 
firmatis  \\0  l'uW\¥  Parhiorv.m  cditis  anno  1715. 
Cum  primuin  codicem  vidi,  ac  locum  inspexi,  mira- 
tns  valde  sum,  qui  censores  deiuitati  judie.are  poiue- 
rinl,  corruptorem    non  soluin  receniem,  sed  reccn 


niajori  anni  1707  :  quod  cum  aliis  suboluissel,  depu- 
lati  sunt  censores,  qui  de  codice  judicium  suuin  pio- 
ferreni,  ac  (loeumentuin  aullienticiuii  ad  Maurinos 
Parisienses  missuin  fuit. 

198.  Siibjungit  :  11  P.  Coustant  per  abbondare  in 
carila,  e  moderazione  con  /'  avver-aiio,  si  conlentb  di 
far  videre  co&t  scritlo  a  mano  il  documento  arulo  da 
Roma  senza  stamparlo  nclle  sue  pri.  e  Viudicie.  At 
qua  ratione  in  priit  is  Vindiciis  ,  cditis  anno  170G, 
proinulgiire  poiuil  documentum  conlecliim  anno 
17t7?  Germonrus  anno  1716  epistolamad  auctores 
Diarii  Veneii  Parisiis  e«lid;t,  qua)  inserta  quoque 
fuii  in  Memoriis  jTrevultiensibus,  et  Italice  Cliam 
prodiit,  qu:i  caluiuniain  non  tam  sibi ,  quam  Tellie- 


tissimum  esse  ;  nam  contra  mil.i  videbaiur  correctio  D  ''",  vrfu  In    primis  gnivi,   qui  Luclovici  rcgis  XIV 


recentior  quidem  cliaractere  primo  codicis,  sed  ve- 
luti  nihiloininus,  et  n.uliis  anle  nos  s;iculis  faet;i, 
neque  dissunilis  aliis,  qurje  in  eodem  codice  obser- 
vantur.  Lego  igilur  judicium  ceusorum  in  eodem  co- 
dice  exaratum,  vtl  potius  addiium  :  ac  tui.c  magis 
miratus  sum  ,  cum  nil.il  de  recentissimo  corruplore 
invenerim,  nibil,  quod  opinioni  me?e  dc  correctione 
anliqua  adversarelur. 

197.  Hsec  sunt  ve.ba  censorum,  qua3  eliam  pro- 
lulit  Constantius  in  Vindiciis  veterum  codicum  con- 
firmalis  :  Originati  churactere  prinue  manits  adluic 
legitur  ado,  el  in  spatfo  interjccio  duarum  lilterarum 
erasarumhco  carum  aliu  manu,  el  nigriori,  el  recen- 


consciriiii  in  in.  deralus  fuerat,  maglsqae  M.is  scri- 
plis,  et  probaiis  n.oribiis  inclaruerat,  intent:ilam 
strenue  r<  tundil.  Affirn  ai  ,  Tellierium  codiccm 
S.  I ! i  1  :;rii  inspexi:-se,  pra?semibus  eminenlissimo 
Gpzzadinlb  tunc  pfsefecto  Arcbivii  iiasilicae  Vati- 
Ciina:  et  Zaccagnio  praefecto  bibliothecae  Vati- 
can  p.  Observat,TeHierium  priinnm  omniuni  animad- 
verlisse,  etlitterisad  ipsum  Germonium  datis  19 
Aprilis  1707  holain  fecisse  correetionem  verbi  ado- 
ratur  ex  adoptatur. 

199.  Addit ,  non  possc  rationem  excogitari,  cur 
Tcllie.ius  codieem  cornimpeiet  ,  nisi  ul  ex  eo  com- 
nT.diiin  aliqubd  Germonius  asscquerelur  :    nullum 


517  PROLEGOMENA-  518 

autem  commodum  Germonium  assequi  posse  ex  lo-  ^.  solum  certo  colligi  potest,  Felicem  aliier  Patrum    et 

nomii  aiim  Hifarii   verba  allegasse,   quam   in  inss. 


co,  quem  Tellierius  depravatum  demonsirat,  et  Ger- 
moniusipse  priinusomnium  lypis  vulgavit  ita  corrup- 
t ii  111  reperiri.  Deuiqueex  ipsodocumento,  quod  Con- 
Slantius  produxerat,  aperte  evincit,  calumniam  esse 
asserere,  ccnsores,  pronuniiasse,corruploiemcodicis 
recentissimum  esse.  Sed  a  muitjs,  ut  dixi,  adhuc  ea 
falmla  nanratur,  et  in  exemnlari  Vindiciarum  con- 
firmalarum  Constantii,  quod  in  bibliotlieca  Casana- 
tensi  asservatnr,  manu  non  ita  recenti  ascriplum 
margini  part.  m,  cap.  5,  ad  verba,  virum  doctissi- 
niumreperio :  Idest,P.  LeTeltier  Jcsuitum,  H2  llul 
putatur  falsasse  hunc  locum.  Ct  aulem  pateat,  rjnam  id 
sit  lalsiim,  rem  ab  oi  igine  repelam,  et  quacdam  a  mc 
observata   adjungam.    Felix    Urgel  lanus    lueresim 


exemplanbus  exstarent,  non  autem  ipsos  codices 
corrupisse.  Sed  cum  ab  Alcuinodc  loco  S.  Hilarii 
urgerelur,  simillimum  vero  est,  eum  lentasse  in  ali- 
quo  codice,  in  (|iio  legeretur  adoratur,  substituere 
adoplatur.  Nonnumquam  eliam  (ait  de  lucreticis  Isi- 
dorus  1.  ui,  Sentenl.  cap.  12)  blasphemias  suas  la- 
tcnti  dolo  in  tibris  nostrorum  hiserunt,  doctrinamque 
veramadulterundo  corrumpunl :  scilicel  vel  adjiciendo, 
quwimpia  sunt,  vel  auferendo,  qua>  pia  sunl.  Id  ergo 
e>i,quod  HincmarO  narranti  de  Felice  credere  rc- 
iiuii  Constanlius,  quamvis  tot  sint  adjecta,  quoe  iiar- 
rationem  confinncnt. 
203.  Hincniarus  in  opere  de  non  irina  deilaie 
suam,  Christum  essefiiiiiin  Dei  adoptivum,  cuin  a liis  B  ad^ersus  G  -thescalcum  nionacliuni  sic  leslatur  :  Fe- 


tesiimoniis  Pairuin,  lum  lioeS.  Hilarii  1.  u  de  Tii- 
nit.  c.  27  probabal  :  Aliud  intctligitur,  aliud  vidctur, 
aliud  oculis,  aliud  animo  conspicitur.  Parit  Virgo, 
partus  a  Deo  est  :  infans  vagit,  laudantes  angeli  au- 
diunlur  :  paivti  sordcnt ,  Dcus  adoratur.  Itapolcstatis 
dignitas  non  amitlilur,  dum  carnis  humililas  ado 
ptalur. 

200.  Patres  concilii  Francofordiensis  adversus 
Elipandum,  et  Felicem  objecerunt,  eos  tesiim  niis 
Palruin  corruptis  dolose  abuli  :  Scdtempus  est,  ul  ad 
discutiendos  sensus  tibelli  v.stri  vcniamus  ,  in  quo 
sanclorum  tPatrum  per  loca  lcstimonia  invenimus  po- 
sita,  sed  malce  perfdiw  veneno  corrupla,  et  inter  (lorcs 
puicherrimos  fidei\  catholicce  anguinos  erroris  vcstri 
dentes  inscrtos.Tacuistis  nomina  librcrum,  et  numc-  C  ctitih  invenit,  quia  corrupto  muheribks  juniore  bibtio- 


lix  Orgelitanw  quondam  civitalis  episcopus  infelix,  in 
libro  beuii  Htlarii,  ubi  idem  sanclus  dixerat,  carnis 
ncjiiLiTAs  adoratur,  lcmpore  Caroii  Magni  irhpera- 
torisquoscumque  hinc  codices  arrip're  putmt,  in  om- 
nibus  adulterat  il,  carnis  hlmilitas  adoptatlr,  ut  auia 
pet  veritatem  non  potcrat,  de  mcndacio  suam  astipula- 
relur  svntcntiam. 

204.  Rursus  Hincmarus  rem  eamdem  narral,  ac 
gravis-imos  testes  exhibet  iii  praefai.  tractai.  de 
prrcdesrinal. :  Sicut  ipsorum,  qui  intcrfuerunt  concilio 
(Aquisgranensi)  rclalione  didicimus  ,  quomodo  divte 
memoriw  Domnus  Carolus  Fvlicem,  infeliccm  Oigeli- 
tanai  civiiatis  episcopum,  synodali  decreto  Itcereticum 
comprobavil,    atque   damnaiuin    Comperit,  etiam  revi- 


rum  capitulorum,  ul  difficilius  error  vester  investigare- 
tur  :  et  cx  hoc  solo  perspicuum  est,  errasse  vos  volun- 
tarie.  Et  postea  :  Et  invenimus,  sicul  el  ante  preefali 
sumus ,  cerlissime  vos  itlorum  sanctissimu  scrivtu  fice- 
relicw  pravilatis  vcneno  infccisse,  et  isterseruisse 
verba,  quce  nusquam  in  eorum  legimus  libris. 

201.  Egregius  calbolici  dogmatis  defensor  contra 
Feliceni  vigebat  lunc  Alcuinus,  qui  Htnm  I.  vi  sic 
inseclalur  :  Insuper  et  quwdam  calliditalis  tuw  nequi- 
tiu  subtrahis.  quw  tuam  kwrcsim  damnare  vidcntur. 
Quwdam  vcro  consueta  tibi  versutia  immutare  non  ti- 
mes,  ut  in  libris  beali  Ililarii  fecissc  vidcris :  ubi  illc 
prwcipuus  doctor,  ci  catholicus  uit,  Polestatis  dignitas 
non  amittilur.  luomnino  pcrversissime  dicis,  adoptatur, 
ubi  beatus  Hilarius  ait  adoratlr.  Non  crgo  assenliri  P  Dei   adoptivum  esse,  sicul  dixerat,  sed  proprium,  el 


lliecario  Aquensis  palatii  librum  beali  UUarii  rasit, 
et  ubi  scriptum  erat,  quia  in  Dei  filio  carnis  hdhi- 
litas  adoratur,  immisit,  car.ms  hlmilitas  adopta- 
tur. 

205.  Ilaque  Ilincmarus  affirmat  ,  confirmatque, 
neiniiie  tunc,  neque  postea  refiaganie,  locum  lii- 
larii  depravatum  luisse  :  idque  de  Felice  hxretico 
narrat,  cujus  fraudes,  et  peijuria  aJitunle  perspe- 
cta  sunt.  tiim  enim  Felix  hacresim,  ^uam  dissemina- 
ret,  in  concilio  Ratisponensi  auno  792  convictus, 
errorem  abjuravit,  Wfa  atque  iterum  eodem  anno 
in  concilio  Romano  sub  Hadriano  ponlifiic  :  Fccii 
illuin  orthodoxum  in  vinculis  libellum,  anathemali- 
tns,   et  confinnans   inter  cwtera,  nequaauam  filium 


possumus  Constanlio,  qui  affirmat  ,  Alcuinum  salis 
signiiieare,  se  nullum  vidisse  codicem,  in  quo  lege- 
retur  adopiatur.  Immo  Alcuinus  non  debuis^el  ita 
aperte,  et  palam  Felicem  redarguere,  riisi  ex  codi- 
cibus  certus  cssei,  Hilariuin  sctipsisse  adnratur, 
cuni  facillime  posset  a  Felice  revinci.  Sic  Alcuinus, 
cuiii  Elipando  vcrba  qusedam  ex  officio  Gotbico  ob- 
jicienti  respondet,  qala  eodtees  ipsos  non  viderat , 
solum  coujicit,  autea  verba  in  codieibus  nonexstare, 
113  aul  todices  ejusmodi  liturgicos  esse  corru- 
ptos,  ut  [iosiea  dicam. 

202.  Ex  his  anlein,  quae  Palres   comilii   Franco- 
fordieasis,  cl  Alcuiuus    adversus    Felicem   refcrunt, 


verum  ubminum  nostrum  JesumChristum  Filium  Dci 

confileor.  Unde  et  ipsum  orthodoxum  suum  libcltum 
supcr  sacrosancta  Dei  musteria  in  nostro  patriarchio 
ponens  juravit  sic  tenerc,  et  conftteri.  El  iterttm  in  con- 
fcssione  supcr  corpusbeati  Pelri  apostoli  ipsum  poncus 
orthodoxum  suum  tibellum,  similiter  et  illic  juravit, 
etc,  ut  narraiur  in  concilio  Romano  sub  Lcone 
papa  III,  act.  2,  quod  anno  Cbristi  799  celebralum 
fuit. 

206.  Ex  hoc  ipso  coneilio  conslat,  Feliccm,  cuni 
domum  rediisset,  iierum  hseresim  propugnasse,  lot 
confessionibus  suis  juraiis  contemplis.  Coacta  sy- 
n 'idoFiancofoidiensianno79i  ruisus  damnatus  cst: 


519  COELIUS  SEDULIUS.  520 

et  cum  Alcuinus  epistolam  ad  ipsumdedissei,  ut  ad  A  nem  in  codice  Germanensi  accidisse  vel  lapsu  libra- 


bonam  frugem  se  reciperet ,  integro  libello  respou- 
dit  ei  pejora  etiam,  quam  aniea,  docuit.  Hinc  occa- 
sionem  sumpsit  Alcuinus  septem  libros  adversus  feli- 
cem  scribendi.  Missus  etiam  fuit  Leidradus,  vel  Lai- 
dradus,  aut  Laidr;icus,  archiepiscopus  Lugdunensis, 
Urgellam,  ad  sedem  ipsam  Felicis,  ut  bunc  ab  er- 
rore  revocaret.  Felix  commeatum  a  Leidrado  obii- 
nuit  adeundi  Carolum  Magnum,  adeoque  iu  Aquis- 
grancnsi  palaiio  congregaia  synodo  Alcuinus  cum 
Felice  decertavit,  eumque  ad  ejurandam  hocresim 
adegit,  cum  paulo  ante  Romae  eliam  eodem  anno 
799  haeresis  Feliciana  in  concilio  a  Leone  papa  III 
fuisset  proscripta. 
207.   Exsiat  Felicis  in  concilio  Aquisgranensi  ab 


rii,  qui  primo  scripsit  adoratur,  el  illico  se  correxit, 
aat  erasionem  provenisse  viiio  membranarum  non 
salis  oequabililer  polilarum,  tamen  in  nola  ad  loc. 
S.  Hilarii  1.  n,  cap.  27,  iia  sensum  suum  aperueral : 
Penes  nos  est  liber  Corbeiensis  anle  annos  800  scriptus 
postremas  hasce  syllubus  ptatur  loco  abraso  exhibens. 
Etsi  mala  forsilan  fide,  non  tumen  male  ascriptum  cst 
adoptatur.  Loquitur  e  sua  sententia. 

209.  Iiaque  codex  Germanensis,  qui,  Constantio 
ipso  fatente,  tempore  Caroli  Magni  in  bibliotheca 
Aquisgranensiexslabat,  Hincmari  narrationi,  fidem 
conciliat.  Sed  est  et  alius  codex  \\Q  longe  ante 
Caroli  Magni  tempora  scriplus  ,  Yeionensis  ni- 
mirum,  in  quoprima  lectioclare  esl  adoralur,  quam 


episcopatu  jam  depositi  catliolica  fidei   confessio,  B  aliquisinarfo/j/fmtrmutare  voluit.  AudiamusMaffeium 


qua  ait,  se  ad  Ecclesiam  ex  tolo  corde  reverli  non 
qualibet  simulalione,  sed  velamine  falsitalis,  sicut  du- 
dum,  quod  Deus  scit,  sed,  ut  dixi,  vera  cordis  credu- 
litate,  et  oris  professione.  Atqui  ideni  Felix  Lugdu- 
num  exul  missus  diligenter,  et  fruudulenter  instaura- 
vit,  quantum  in  se  fuit,  omnem  pravitatem  dogmalis 
stti,  ut  narrat  Agobardus  inilio  libri  adversus  Feli- 
cem  posl  hujus  obiluni  scripti.  Constantiiis  conlra 
Germonium  urgel ,  quod  Albinus  post  concilium 
Aquisgranense  niillam  bujus  criminis  nienlionem 
injecerit.  Respondet  Germonius,  Albinum  noluisse 
corniptorum  co^licum  memoriam  refricare  115  ne 
moleslumid  essetcum  aliis,  lum  Felici,  qui  palino- 
diam  cecinerat,  et  mores  ad  exlernam  virtuiis  spe- 


praefat.  ad  Hilar.  :  Primum  igilur  pro  comperto  ha- 
bealur,  in  hoc  libro  adoratur  scriplum  esse,  nullo 
abrasionis  vesligio,  nulla  superinduclionis  suspicione, 
at  cum  post  eam  dictionem  a  capite  resumalur  versus, 
in  vacuo,  quod  remanet,  spalio,  sive  eadetn,  sive  paulo 
posteriori  manu  adoptatur  adjeclum  fuisse.  Priori 
verbo  nullu  quidem  irrogata  est  contumelia,  sed  lineo  - 
lis  superpositis,  atque  R  in  superiori  margine  ascriplo, 
indicatur  de  more,  adjectam  dictionem  anleriori  sub- 
sliluendam  esse,  in  aliis  tamen  codicibus  certius  adhuc 
testimonium  requirendum  ...  In  verbo  adoptatur  ea- 
dem  litlerarum  ftgura,  idem  prorsus  alramenli  color  ; 
al  levi  cullello  fuisse  olim  apparet,  qui  litlerus,  et  su- 
perposilas  lineolas  ubducere  lenlurit,  uc  delere.  Quw 


ciem  fingens,  multos  in  sui  admiratiouern  traxeral.  C  qujdem  omnia  in  has  conjecluras  me  pertrahunt  :  li- 

quido  primum,  nullaque  hwsitalione  exaravit  Ubrarius 
adoratur  :  at  sive  ub  ipso,  alia  poslmodum  exemplu- 
riu  inspiciente,  sive  ab  alio  quopiam  adoptatur  ad- 
dilum  est,  et  simul,  ul  adoratur  expuugeretur,  moni- 
tum.  Aller  exinde  accessil,  qui  secunda  leclio  non  pro- 
babatur ;  propterea  verbum  adoptatur  conalus  esl 
auferre,  abrusionis  nubeculis  id  sutis  teslanlibus.  Ila 
Maffeius  prudenter. 

210.  Pro  lectione  adoptalur  duos  veteres  codices 
profert  Constantius,  Colbertinum  ct  Carnulensem, 
quos  ait  annos  prce  se  ferre  circitcr  mille,  et  antiquio- 
rcs  esse  Caroli  Magni  teniporibus.  Contra  Gerino- 
nius  vcbementer  dubitat  de  lanta  liorum  codicum 
antiquitate,  ut  certo  definiri  possit,  eos  anle  liaere- 


Sed  ut  ego  puto,  Albinus,  quamvis  nomini  Felicis 
pepercerit,  rem  tamen  ipsam  non  obscure  significa- 
vit  1.  ii  adversus  Elipandum,  ubi  de  oratiouibus  of- 
licii  goihici  loquens,  sic  habet  :  Et  videlur  a  quibus- 
dam  corruptoribus  pro  assumpti  hominis  adoptiti  esse 
positum...  Et  forle  ibi  in  antiquioribus  exemplaribus 
assumpti  hominis  positum  fuit,  sed  corruptum  po- 
stea...  ldeo  magis  ceslimandum  est,  juniores  quoslibet 
hujus  nova?  infidelilutis  calenis  colligalos,  ad  perditio- 
nem  sui  ipsorum  dicla  sanclorum  corrumpere  doc.to- 
rum,  el  suorum  pessima  pertinacia  maculare  nomen 
parenlum...  Et  hocexeoveri  esse  similevidelur,quia 
probalissimorum  in  Chrisli  Ecclesia  doclorum,  et  om- 
nibus  acceptabilium  culholicus  sentenlius  vel  perverso 


interpretari  sensu,  vel  perfida  vos  immutare  temeritale  D  sm  Felicianam  esse  descriplos,  etiamsi  annos  circi- 


agnovimus,  veluti  in  aliquibus  probavimus  locis,  ditm 
ad  nos  per  Felicem  olim  veslrum,  nunc  autemnostrum 
commilitonem,  pluriores  veslri  erroris  perveneru.nl  lit- 
terulce. 

208.  Omnia  ergo  eo  nos  ducuni,  ut  Hincmari  nar- 
rationem  veram  esse  credamus.  Profecto  in  codice 
Hilarii  Germanensi,  qui  antea  fuit  Corbeiensis,  et 
olim  fuerat  Aquisgranensis  ,  Constantius  vesiigia 
corruptionis  Felicianse  reperit,  nimirum  adoptalur 
in  loco  abraso;  quin  etiam  suspicaiur,  hunc  esse 
codicem,  quem  a  bibliolhecario  juniore  muneribus 
corrupto  depravaturn  Hincmarus  conquerilur.  Et 
quamvis  iu  Yindiciis  Constantius  affirmet,  mutatio- 


ler  mille  pra?  se  ferant.  Neque  sane  ejusmodi  sunl 
rationes  a  Constantioallala3,quaj  in  lam  fallaci  ju- 
dicandi  raiione  probari  debeant. 

211.  Quod  si  ediliones  aniiquas  consideremus, 
hse  potissimum  scripturam  adoralur  pra.'ferunt,  ut 
edilio  Badii  Ascensii  Parisiis  ann.  1510,  dua;  editio- 
nes  Basileenses.qu*  deinde  conseculae  sunt,  altera 
1523,  Erasmo  recensente,  altera  1555,  eteditio  Lu- 
dovici  Miraei,  quam  omnibus,  quce  ante,  et  post  pro- 
diere,  castigatiorem  censebat  Constanlius.  Haec  rara 
esl,  H7  quam  cum  jam  desperaret  Consianlius 
detegere,  in  magno  Carmelitarum  conventu  invenil. 
Exslal  eliam  in  Collegio  Romano  sic  inscripta  :  D. 


S2I 


PROLEGOMENA. 


822 


Hilarii   Pirtavorum  cpiscopi    lucubrationes  olim   per  A  c*m  Cud.  Mircei  cditio,  qva  Roma;  ad  cjus  recogni- 


Des.  ErasmumRot.  haud  mcdiocribus  sudoribusemen- 
dalce,  nutic  dcnuo  vigilantissima  cura  ad  fidem  miriB 
anliquilatis  exemplarium  recognitce.  Parisiis,  cx  officina 
Curolce  Guillard  sub  Sole  Aureo.  Proefatur  Ludovicus 
Miraeus.  Nihilominus  Constantius  plures  alias  pro 
voce  adoptatur  profert,  videlicet  Marlini  Lipsii  1544, 
Gritieil570,Gillotiil572,Parisiensesl605, 1051, 1652. 
Nolaverat  vero  Constantius,  iu  pra-fatione,  Gillotium 
textum  Hilarii  illibatum  reliquisse,  ediiionem  recu- 
sam  anno  1570  mendosiorem  priori  esse  ;  editioni 
Parisiensi  1005  deinde  repetilaepnemiiltitudinemen- 
dornm  facile  anieferendas  videri  Basileenses.  Equi- 
demineditioni  Parisiensi  1 572  et  1605  mendum  inhoc 
ipso  loco  invenio  :  Ila  polestalis  dignitas  non  admiltitur 
(corrige  amiltitur),  dum  camis  humilitas  adoptutnr . 

212.  His  permotus  Constanlius,  el  duobus  illis 
codicibus  Corbeiensi  et  Carnutensi,  quosanie  Feli- 
cem  exaralos  existimabat,  iii  cditione  sua  S.  Hllarii 
prx-tulit  lectionem  adoptatur.  Elsi  autem  ideni  Con- 
stantius  indicaverat,  codicemS.  Hilarii  nullum  anti- 
quiorem  exslarecodice  basilica:  Vaticanse, ct  hujusco- 
dicis  varias  leciionesRoma  adse  missas  suis  locis  in- 
serebat,  tamen  adhunc  locum  pro  scriptura  adopfafMr 
codicem  basilicae  Vaiicame  ne  nominavit  quidem. 

215.  Germonius,  qui  non  probaverat,  a  Constan- 
tio  praelalam  fuisse  scripluram  adoptatnr,  certus 
fieri  voluit,  qua^nam  leciio  exstaret  in  codice  basi- 
licoc  Yaticana?,  atque  ita  primus  ipse  edoctus  a  Tel- 
lierio  ,  corruplionem  ejus  codicis  evulgavit ,  iri  quo 


tionem  usi  fuerant  (ratres  nostri,  nobisdeesset,  adeor,ue 
nec,  quid  in  eo  legerctur,  constaret.Neque  vero  ad  lectio- 
nem  confirmandam,  quam  aliunde  satis  cerlam  scmper 
ccnsuimus,  codicis  hujus  aucloritate  nos  egere  lunc  ar- 
bitrabamur.  Nostro  silenlio  motus  disceptalor ,  et,  ut 
suspicari  est ,  codicem  illum  t>ibi  favere  ratus,  virum 
doctissimum,  ut  eum  diligenter  inspiceret,  sollicitavit. 

215.  Itaque  cum  edilio,  qu*  codici  basilicaj  Va- 
ticanac  collata  fuerat,  exhibeat  adoratur,  et  Bandi- 
nius,  Maurinique  variam  leclionem  ad  Iiune  locum 
non  ascripserint,  consequenter  lenendum  est,  viros 
diligenies,  quales  Conslantius  nobis  describit,  in  co 
codice  reperisse  scriptum  udoratur.  Et  quamvis 
adverterint  litteram  r  in  loco  ampliori  eraso  a  se- 

B  cunda  nianu  exaratam  luisse  ,lamen  id  necessarium 
non  dtixerunt  monere,  quod  veram  correciionern 
alicujus  erroris  putaverint  esse,  ut  mulla  suntin  eo 
codice  sic  correcta.  Sane  Conslaniius,  qui  in  piimo 
ctiam  libro  Hilarii  editionem  Mirai  allegat,  aliqua- 
temis  negligens  videri  potest,  quod  eam  ad  hunc 
locum  secundi  libri  consulere  non  curaverii.  Quid 
autem  si  consuluisset?  Legisset  in  ea  contrarium 
sibi  verbum  adoratur,  et  cum  inter  varias  lecliones 
Roma  missas  H9  nullam  discrepanliam  ad  hunc 
locum  notasset ,  concludere  debuisset ,  in  codice 
basilicse  Vaticanas  legi  adoratur. 

216.  Sed  multo  anle  idem  verbum  adoralur  in  eo 
codice  exstiiisse  ,  manifestum  est  ex  collatione, 
quam  diligeniissimus  virLuinus  Lalinius  exseculus 


nunc  legitur  adoratur,  sed  anlea,  ut  videtur,  Iege-  (]  est.  Exslant  ejus  varias  lectiones,  et  animadversio- 


balur  adoptatur.  Ex  quo  plane  colligitur,  nullum 
esse  locum  suspicandi  fraudem  ullam  aut  in  Germo- 
nio  ,  aut  in  Tellierio.  Nemo  de  lectione  hujuscodicis 
verbum  ullum  in  hac  controversia  feeerat ,  cum 
Germonius  parl.  u,  c.  9  de  Cod.  corrupt.  scripsit : 
Quia  tamcn  religio  est  mihi  quidquam  pra?lermillere, 
quod  adveritatemelucidandamconferre  possit,  non  dis- 
simulabo  rem,  qua  videtur  latuisse  Conslantio,  nempe 
in  eo  codiceprimitus  scriplum  fuisse  118  adoptatur  : 
ita  enim  accepi  ab  eruditissimo  viro  ,  qui  librum  illum 
rogulu  meo  diligenter  inspexit. 

214.  Age  vero,  apertius  hoc  ipsum  demonstre- 
mus.  Constantius  ad  suam  llilarii  ediiionem  de  co- 
dice  basilicao   Vaticanae  in  praef.   n.  2  sic  habet : 


nes  in  S.  Ililarium,  cditionis  Parisiensis  sub  Sole 
aureo  1544,  qua3  est  editio  Ludovici  Miraei,  in  Bi- 
blioiheca  ejus  sacra  et  profana,  pag.  58seqq.  Initio 
ha3C  est  annotatio  :  Die  xxn  Januurii  1561,  collegi  ex 
codice  basilicw  S.  Petri  mirce  velustatis,  litteris  pcne 
mujusculis  scripto  ,  varias  lectioncs ,  quce  notanlur 
nota  P.  De  Trinilate  liber  primus,  etc.  Annotat  accu- 
ralissime  Laiinius  varias  lectiones  ad  12  libros  de 
Trinitate  ,  ad  librum  contra  Constanliuni ,  ad  duos 
libros  ad  Constaniium,  ad  lihrum  contra  Arianos 
vel  Auxentium ,  ad  epislolam  Auxenlii,  ad  librum 
de  Synodis  :  et  in  hoc  libro  ad  verba  ,  Yere  Spiritus 
sancli,  hisque  nominibus  non  simpliciter,  subjicit  illico 
hoc  monilum  :  Hactenus  habel  cxemplar  basilicce  S. 


Nnllus  desiderari  posse  videtur  antiquior,  quam  quiin  ])  Petri,  in  quo  aliquot  quintcrniones  desunt. 


archivo  Yolicuiw  Ecclesiaz  asservatur. . . .  Sed  in  an- 
tiquo  codicc  non  negandum  cst  menda  esse  anliqua.  .  . 
Eam  ob  rcm  codicis  hujus  antiquitali  nihil  inconsultc 
tribuimus,  ea  tantum  ei  concessa  veneratione ,  ul  lec- 
tiones  puope  omnes,  rn  quibus  a  cwteris  discrepat ,  di- 
ligenter  annolaremus.  Has  a  Joanue  Baptista  Bandi- 
nio ,  Vaticanoe  basilicaj  canouico ,  cum  novam  Hilarii 
editionem  pararet,collectas  nobis  descripscrunt  fratres 
nostri,  qui  Romce  versantur,  et  nonnulla  opera  per  se  ac- 
curate recognoscentes,  laudali  Canonici  diligentiam  pro- 
baverunt.  In  secundis  Vindiciis  idem  Conslanlius  sic 
refert  part.  m,  c.  5,  de  eodem  codiceloquens :  Sed 
de  loco  nunc  controverso  nos  silerc  bona  fides  compulit, 
Patrol.  XIX. 


217.  Ut  autem  perspicuum  sit  quanta  cura  et 
diligenlia  Latinius  in  codice  expendendo,  el  Hilario 
illustrando,  versatus  fuerii,  paucas  ejus cum  vaiias 
lectiones  ,  tum  conjccturas  annotaho.  Lib.  i,  num. 
sive  cap.  1  de  Trinit.  in  edilionc  Mirrei  :  Quod  alte- 
rum  sine  altero  ,  in  codice  basilica:  Vaticance  quod 
aiiud  sine  altero.  Sic  legit  Constantius  ,  sed  nullam 
discrcpantiam  scriplurse  observat.  Ibid.  in  edit. 
Mir.  :  pabulis  Iwta  vagantibus;  in  cod.  basil.  Vatic. : 
pabula  Uvte  vagantibus.  Constantius  pabulis  Iwta  cva- 
gantibus,  ct  solum  notat  ex  mss.  Colheriino  et  Ger- 
manensi  vacanlibus  pro  evaganlibus.  Ibid.  Mir.  ,  ex 
pascuis,  cod.  bas.  Vat.,  ex  paslu.    Conslantius  ex 

17 


523 


COEI.IUS  SEDULIUS. 


m 


puscuis,  ac  nullam  variam  lectionem  ascribii.  Ibid.  j^effertur:  ita  etiam  Constantius,  subjecta  hftc  nola  : 


Mir.  dbsolutissimus  vilcc  humunm  usus  exislimabitur, 
cod.  bas.  Vat.  absolulus  vito?  humaiuv  usus  exsisteret. 
Constantius  omnino  cum  Miraeo ,  sed  discrepantem 
scripiuram  non  indicat. 

218.  Hsec  quidem  ex  numero  ilibri  1 ,  qui  solum 
32  lineolas  compleciitur ,  deprompsi.  Sic  porro 
pergit  Latinius,  et  cap.  n  ejusdem  libri  1,  pro  inepte 
ac  belluincc  vitw,  in  editione  120  M,r;1 '  n'hil  ex 
codice  bas.  Val.  ascribit ,  sed  conjeciuram  suam 
apponit  incvtis  pro  inepte.  Constantius  edidit  ineptce 
ac  belluina.  Eod.  cap.  liir.  ob  quam  profeclo,  cod. 
bas.  V;it.  ad  quam:  sed  monet  Lalinius,  ad  esse  de- 
mendum  :  sic  conlra  in  codice  deest  munus,  et  Lati- 
nius  ceaset  esse  addendum.    Quid  plura?  Viginli 


Scvibunt  constanter  veteves  libri  ecfertur  vel  iiecfer- 
tdr.  Alqui  Lalinius  ex  cod.  basil.  Vat.  observat, 
yovum  de  cozlo  Magis  stelUv  lumen  exoritur.  Miraeus 
et  Constaniius,  Gloria  deinde  in  coelis  Deo  ,  et  pax  ; 
Latinius  excod.  basil.  Valic,  Gloria  in  excelsis  Deo, 
deinde  pax.  Mirceus  et  Conslanlius  ,  El  post  illam 
inanis  scientia'  siuv  operationem  arcaitam  ,  Latinius 
ex  cod.  basil.  Valic,  Et  posl  illa  inanis  scienlia?  suw 
arcana  operalione.  Mirseus  desupcr  veniens,  Lal.  ex 
cod.  basil.  Vaiic  superveniens :  sic  etiam  edidit 
Consianlius,  qui  subjicit  notam,  in  vulgatis  cssc 
desupev  vcniens. 

221.  ILec  quidem  omnia  eo  capite  xxvn  libri  t  a 
Latinio  animadversa  snnt,  neque  a  verbo  superve- 


sex  saltem  correctiones   aut  varias  leciiones  Laii-  g  niens  longe  distant  verba  humilitas  adoratur  in  editio- 


nius  expresserat  usque  ad  cap.  10,  quo  primum  Con- 
slaniius  nominat  codicem  basilic»  Vaticamc  ad 
verba  ex  corporum  voluntale ,  ubi  notal,  Basilicw 
Vaticame  vetuslissimus  codex  cum  plerisque  aUis  mss. 
voluptate:  quae  varietas  notata  etiam  fuit  in  sua 
editione  a  Latinio. 

219.  Hic  tantus  vir,  lamque  acri  ingenio  pra:di- 
tus,  ad  caput  27  libri  n  de  Trinitate  i  um  pervenisset, 
et  cum  in  sua  edilione  legeret  carnis  humililas  ade- 
ratur,  et  ad  maiginem  humanitas  pro  humiiitas,  nihil 
notavit,  retinens  ex  codice  id,  quod  in  textuin 
recepium  erat ,  carnis  humilitas  adoratvr ,  neque 
ullam  suam  conjecturam  ,  nt  aliis  in  locis,  interpo- 
soit.  Et  animadverlere  quidem  poluit,  verbum  ado- 


ne  Mireti ,  quae  tamquam  eodici  consentanea  Lali- 
nius  sine  diversiiate  lectionis  prneteriil.  Non  omit- 
tendum  tamen,  in  ediiione  Miraji  paulo  ante  legi  et 
ipsum  Angelus  nunlians,  proquoConstanlius  habel  el 
angelus  nuntians  cum  nota :  sic  mss. ,  in  vulgalis  bic 
adjicitur  idipsum.  Latinius  vero  non  agnovit  in  cod. 
basil.  Vatic  leclionem  diversam  a  lectione  Minvi  , 
et  ipsum  angelus.  Elsi  autem  Bibliolheca  Lalinii  salis 
per  se  fidem  facere  debet,  emn  ad  verbum  adoiatnr 
riullam  variantem  kciionem  ex  codicc  basilic.-v  S. 
Peiri  apposuisse,  t.unen  exemplar  ipsum  ediiioiis 
Miraai,  ciijus  margini  scri|ituram  codicis  proefali  ad- 
jecerat,  per  amicum  fidum  explorari  curavi  :  a  (|iio 
edoctus  sum,  lioc  in  loco  nihil  annotasse  Latinium 


ratur  posleriori  manu  ita  fuisse  exavatum  sive  ex  „  ad  verbum  adoraUir.  Exslat  id  exemplar  in  biblio- 
■    .    '.-    -j. „:..«    «„    nj..t/.i.i.  ■    J  ,i.««„  r.nih.u  rnr.n..:„,.„.,m  viia.i,;/..^;..»,^..»  «,i::«- 


adoplatur,  sive  ex  adornalur,  sive  ex  adaptaiur 
nam  in  littera  o  aliquod  etiam  vesiigium  apparet 
pftsterioris  manus  el  receniioris  atramenli.  Scd 
quocumque  landem  modo  scriptum  fuerit  illud  ver- 
bum  a  prima  manu,  errorem  .v,  biiraius  est  esse  La- 
tinius  bene  correcium  a  secunda  mmu  per  adoraiur. 
Coirector  enimnullo  iiKido  voluit  simulare,  verbum 
adoraiur  fuisse  scriptum  a  prima  manu:  nam  etsi 
littera  r  interposita  antiquitatem  pra?  sc  ferl,  ut  ex 
forma  colligilur,  lamen  longissime  distnl  a  forma 
ejusdem  litterae  r  a  prima  manu  in  eodcm  verbo 
adoratur,  et  in  aliis  descri,.i.c 

220.  Putet  fortasse  aliqiis,  Lalinium  in  hoc  ca- 
pite  xxvu  1.  n  vecensendo  dormitas-e,   aui  minus 


tlieca  Capituli  Canoi;icorum  Viterbiensinm  cum  aliis 
libris,  qui  ejusdem  Laiinii  fuerant,  cl  quorum  mar- 
gini  miillas  observationes  sive  cx  niss.  eodicum  fide, 
sivc  ex  conjectura  ascripseral :  quos  ego  eliam,  Vi- 
lerbii  dnm  essem  ,  peilusiravi.  Qmc  cum  ita  a  mc 
investigata  ac  j.erscripia  fuissent ,  casu  incidi  in 
edilionem  Hilarii  Parisiensem  aptid  Scbastiaiiiun  Ni- 
vellium  1572  in  bibliolbeca  collegii  123  Romani  , 
sed  extra  ordinem  et  locum  suinn  collocaiam  :  quam 
a  siimmo  crilico  M.  Antonio  Murelo  cum  celebri  c<»- 
dice  Basilic;e  Valicana:  accuraiissime  collaiam 
fuisse,  adjectis  margini  varianiibus  lectionibus,  dc- 
prehendi.Codex  vocatur  S.Petri,  etes.se liuncipsuin, 
de  quo  est  conlroversia,  ex  loco,  nbi  incipii  ,  qno 


diligenlem  ,   quam  in   aliis ,  luisse.  Non  ita  certe.  -.  desinit,  et  ex  variis  leciionibus  evidentissimum  est. 


Mirare  potius  consiantem  ubique  bominis  diligen 
liam.  Mir;eus  lioc  incapitelegii  Emmauuelem,  id  est 
Nobiscum  Deitm :  nam  in  Bihliotbeca  sacra  Latinii 
niendose  legilnv  Deus,  ut  ex  (ontexlu  el  ex  ipsa 
edilione  Miraji  patet.  Consiantius  vero  Emmanuel, 
id  est,  Sobiscum  Deum  ,  quod  etiam  exprcssit  Maf- 
feius.  At  Latinius  ex  cod.  basil.  Vatic.  notat  Emma- 
nuehel,  121  '^  e*1'  ftobis&im  Deus.  Mirxus  ihidem 
Proclanuit  tpirilus  per  prophetatn,  angelus  testis  esi. 
Sic  etiam  Conslantius  sme  ulla  discrepantia  lectio- 
nis.  Lalinius  vcro  ex  cod.  basil.  Valic,  Proclumat 
Spirilus  sanclus  per  pvopltetam,  Angelus  teslalus  est. 
Miraeus  ibidem,  Sovum  Muyis  de  ca>Ao  steiUc  lumen 


Kisi  autem  initio  primae  pagina;  pars  folii  de  indur- 
tria  recisa  est,  inqua,ut  ego  puio,  scriptiimerat,  Ex 
libris  Mureli  :  Bibl.  Secret.  Coll.  Hoin.,  ut  iu  catcris 
lihris  Mureli,  qui  in  secretiori  hihliolheca  collegii 
Romani  asservanlur,  cernere  licet,  tamen  cbiiracier 
varianlium  lectioiium  omuino  Mureti  est,  ul  con- 
fcrenli  manum  Mureii  in  aliis  lihris  simili  modo  a 
Murcio  collatis,  aliisque  ejus  autographis  in  eadem 
bibliotheca  exsistentibus,  liquido  paiebit.  ln  hac  er- 
go  editione  excusum  legitur  adoptatur,  quem  ad  lo- 
Ciim  Muretus  noial,  s.  e.  factum  ett  aporatur:  quod 
ita  inlelligo,  sicevat,  faclum  est  adoratur,  vel  scvip- 
luva  erasa  factum  est ,  elc  Certe  Muretus  aflirmat , 


525  PROLEGOMENA.  326 

jam  tunc   factnni    conspici   adoratur.  Similes  alias  A  Ubrumin  Constantium  imperatorem  fol.  276:  Ejusdem 


correcliones  antiqua  manu  factas  idem  Mureius  ob- 
servat.  Optandum  sane  fuissei,  ul  varias  has  Mureii 
leciiones  cum  nolis,  quas  iniermiscet,  proe  oculis 
habuisset  Constantius.  Nam  quas  Roma  a  sociis  suis 
missas  accepit,  oppiclo  rarac  sunt,  neque  satis  ad 
exemplar  conformairc  :  ul  cum  I.  ix,  c.  65,  nolat  :  In 
sotis  Murl.,  elBas.Vat.  consummabu.ntur,  cum  Mu- 
reius  ad  verba  cap.  lix  Qjusdimi  libri,  futurce  volun- 
taiis  agitandos,  contra  animadverlal,  in  veteti  codi- 
ce  S.  Peiri  deesse  (juatcrnionem  usqi.e  ad  vcrba  mea 
sunt  cap.  75.  PraHerea  Murelus,  cuin  scriplura  co- 
dicis  initio  recentior  sii,  pro;>e  finein  libri  i  ;!e  Tri- 
nitate,  ad  verba  Nativilatis  significatio  est,  etc,  banc 
nolain  appingit:  Hic  incipit  antiqua  scriptura.  Inlibro 


aulem  de  SynodU  adversus  Arianos,  ad  verba  ,  cer-  B  dici  cupitis,  etc. 


ad  Constantium  imperalorcm  tibros  duos  fol.  288  ;  Ad- 
vcrsus  Auxcntium  Mediolanensem  librum  fol.  294 ;  Li- 
brum  de  Synodis  conlra  Arianos  fol.  500.  In  hoc  vo- 
linnine  habentur  xvin  folia  diveno  characlere  non  ita 
antiquo  scripta,  el  post  folium  192  desunt  folia  octo. 
In  ftnc  libri  desunt  fotia  24,  in  quibus  erat  liber  de 
Synodis.  Folio  53  inserla  124  sutU  ll(BC  earmina  in 
laudem  SS.  Mauri  et  Benedcti :  Qui  benedici  cupilis, 
huc  festive  currile,  Benedicti  patris  opem  quwrile,  etc. 
Descnbilur  inteijer  liymnus,  cujus  finis  est :  Quo  se- 
qui  nos  donet  Christus.  Casu  incidi  in  auclorem  hujus 
liymni.  Joannes  Mezlerus  de  Vir.  illustr.  monasterii 
S.  Galli  Eekerardum  seniorem  ,  qui  obiit  anno  966, 
cum  laudat,  sic  relerl :  Scripsit  sequentias :  Qui  bene- 


tumque  fitii  vcre  filii,  etc,  sic  nolai  :  llucusque  codex 
■S.  P.  Hmc  (rcliqua)  sunt  conferenda  cum  Yalic.  codi- 
cibus,  ut  revera  contulit,  ac  discrepaniiam  Iectionum 
simili  nuulo  ex  Vat.  cod.  margini  adjecii. 

222.  Alia  deinde  qu.cstiosuboriaesi  de  antiquitale 
codicis,  qui  in  archivio  basilicaeVaticanae  asservatur. 
Ac  primum  adverto,  nonanlc  sarculum  xvad  tabula- 
laiiii.n  basiliCLe  S.  Peiri  J23  codicem  S.  Hilarii  vi- 
deri  delalum  :  siquidem  Ambfbsius  Camaldulensis, , 
qui  diligentissime  ubivis  codices  veteres,  praeserlim 
sanctorum  Patrum,  invesligabal,  Ronuc  primuro  bi- 
bliothccam  Poiitificis,  deinde  bibliothecam  S.  Pelri 
perlustravit,  el  de  hac  sic  refert  in  Marteniana  col- 
leciione  Script.  tom.  n,  col.  543,  episl.  16  :  Biblio- 


224.  Mabillonius  de  Re  diplom.  profert  etiam  in- 
scriplionem  anni,  quo  collalus  estcodex  llilarii,  ab 
incerto  quodam  libris  Hilarii  de  Trinilale  (nielius  li- 
bro  in  Conslantium  dixissei)  subjunctam.  Advertit 
eum,  qui  caialogum  ecclesia;  Vaiicana:  ordinavii,  le- 
gisse  Contuli,  etc  Putzalis,  et  explicuisse  de  oppido 
Putrazzio.  Ipse  vero,  quamvis  codicem  non  videril  , 
ex  forma  characlerum  ad  se  transmissa  contendit  , 
legendum  upud  Kasulis  pro  Putzalis,  et  intelligit  Ca- 
sulam  urbem  provinciae  Rizacenae. 

223.  Cumaniem  omnes  conseniiantin  anno  quar- 
lodeciino  regis,  quem  plerique  Trasanmndum,  alii 
Transamundum,  in  codice  vocari  affirmant,  quocoHa- 
tus  est  codex,  nullum  videlur  supercsse  dubium  de 


thecam  S.  Pelrividere  volui,  sperans  aliquid  inveniu-  C  ejus  aelate  circa  annum  500  ;  onslituenda.  Sed  pos- 

rum  novi.  Audieram  aiiin  compluru  esse  volumina  : 

sed  nihil  omnino  memoria  dicjnum  invcni.  Vix  pauca  ex 

rebus  notissimis  offendi,  vilut,  etc   Mabillonius  de  Re 

diplom.,  p.  356,  in  seeunda  aHate  scriplurae  romanse 

ait,  laudalum  codicera  sct  iptum  esse  sub  finem  quarti 

sajculi,  aut  ineunle  quinto  :  sed  voluil  dioere ,  ut  ex 

conlextu  ipso  colligilur,  sub  fincm  quinti  svculi,  aut 

incunle  sexto  :  aique  iia  correxii  in  Supplem.  de  lle 

diplom.,  p.  78,  79.  ln  finc  libri  in  Constanlium  legi- 

tur  inscriptio  cujusdam  sludiosi,  qui  codicem  con- 

tulit  anno  14  Trasamiindi  regis,  qui  annus,  ut  obser- 

val  Mabillonius  ex  Holstenio,  convenit  anno  510. 

22".  ln  codice  Alexandrii.o  V;iticina3  biblioihecaj, 
numero  1598,  chartac  in  8r',  iuitio  exstat  calalogm: 


sumu.-ne  certi  esse  de  verilate  hujus  inscriplionis  ? 
Saepe  hujusmodi  subscriptiones  aul  ab  ignaris  libra- 
riis  additas  fuisse,  aut  dolo  malo  invectas,  ut  pre- 
lium  codicibus  qiuvreretur,  dixi  supra  num.  159,  et 
num.  160  compiobavi  aperiissimo  exemplo  alterius 
codicis  ejusdem  basilicie  Vaticana? ,  qui  correctus 
dicilur  initio  saeculi  v.  Mabillonius  ipse  hujus  rci  ex- 
perientissimus  ex  simili  supposilitia  inscriptione 
decepius  aliquando  fuit  ,  et  insirumenlum  anno 
564  exaratum  in  tabulam  primoe  «lalis  scripiura^ 
romanae  reiulit,  puians  esse  testamentum  C.  Julil 
Caesaris ;  quam  fraudem  ipsemet  casu  postea  de- 
texit. 
226.  Ilaud  ignoro  equidem,  standum  esse  prove- 


biblioihecaj  basilicae  Valicancc,  conscripius,  ut  vide-  **  ritate  subsciiplionis  ,  nisi  adsint  fuudamenta  dubi- 


tur,  sa^ciilo  xvu  ineunte.  Sic  in  hoccalalogo  descri- 
bilurcodex  S.  Ililaiii ,  qui  in  arcliivio  basilica:  Vaii- 
canrc  custoditur,  pag.  4  versa  :  S.  Hilarii  liber  anli- 
quissimo  charactere  anle  mille  et  centum  annos  scrip- 
tus  :  folio  enim  288  annotatum  est  :  Conluli  in  nomine 
Domini  nostri  Jesu  Chrisli  Pulrasutis  constitutus  anno 
quurto  decimo  Transamundi  regis.  Ad  marginem  <a- 
talogi  hujus  legitur  noia  codem  characicre,  Circa 
annum  Domini  500,  et  ad  vocein  Putrasulis  alia  nola 
eodein  charactere,  Locus  in  Africa  in  provincia  A'h- 
midice  inler  Tunelum,  et  arccm  Culetce  ,  hodie  vulgo 
putkaccio  diclus.  Pergil  deinde  descriptio  codicis  : 
ContinM  aulem  libros  xu  de  Trinilate  contra  Arianos ; 


laiuli.  At  in  re  noslra  dubitandi  adsunt  nec  levia 
quidem  fundamenta.  Characler  codicis  in  speciminc 
exhibitus  a  Mabillonio  nullum  pra»  se  fert  certum 
indicium  tanke  vetustatis,  ut  ad  sseculum  vi  revocari 
pussit  :  atque  ita  existimat  non  solum  Germonius  . 
sed  etiam  Maffeius  in  pr.iefat.  ad  editionem  S.  Ilila- 
rii.  Nequcaliler  mihivisum  esil25C0(licem 'Psum 
inspicienti.  Specimcn,  quod  praebuil  Mabillonius,  at- 
que  ex  Mabillonio  duo  Maurini  auctores  Tractalus 
Riplomalici  gallice  tom.  III ,  majorem  vetuslatem 
prse  se  ferre  videtur,  quam  exemplar  ipsum  basilicas 
Valicaiuc  Ilunc  euim  codicem  inlelligunt  duo  illi 
Maurini,  cuni   pag.  263  codicem  ms.    Vaticanum   ap- 


527  COELIUS 

pellant.  Sane  Hilarii  lextus  non  est  in  duas  columnas 
divisus,  ut  sunt  oinnes  codices,  quos  certo  scimus  ad 
eam  antiquitatem  pervenire,  et  sunt  etiam  duo  illi 
codices  Veronenses  Hilarii,  quorum  specimen  Maf- 
feius  in  praefat.  ad  opera  S.  HiLarii  exhibet.  Omnium 
characlerum  forma  sequiorem  aetatem  redolet :  ver- 
baapto  intervallo  inter  se  separata  sunt,  quod  cer- 
tissimum  argumentum  putatur  ut  codices  non  valde 
antiqui  existimentur.  Si  codicem  attenteexpendas  ad 
regulas ,  quas  Trombellius  de  Arie  cognoscendi 
aetatem  codicum  nobis  tradidit,  sine  ulla  haesitatione 
colliges,  codicem  saeculo  vm  aut  ix  esse  scriplum. 

227.  In  subscriptione  ipsa  multa  falsilatis  argu- 
menta  profert  Germonius  :  nam  cum  in  fine  aliorum 
etiam  librorum  llilarii  legatur  charactere  saiis  claro 
Contuli,  vel  Conluli  in  nomine  Domini  nostri  Jesu 
Christi,  verba,  quae  in  flne  libri  contra  Constanlium 
addunlur,  apud  Kasulis  constitutus  anno  quurtodecimo 
Trasamundi  regis,  videntur  esse  diversa3  formae  el 
posterioris  aetatis,  ut  apparet  in  Specimine  tabulac 
Mabillonianae.  Hoc  ipsum  arguit,  quod  ea  alio  modo 
ab  aliis  leguntur  et  explicantur,  cum  priora  verba 
subscriptionis  illico  ab  omnibus  intelligantur.  Quin 
etiam  Maffeius  neque  Putzalis,  ut  legit  Holslenius, 
neque  apud  Kasulis,  ut  legit  Mabillonius,  probat,  et 
pro  Trasamundi  vel  Transamundi  aliud  nomen  scri- 
ptum  esse  existimat.  Prajlerea  in  bac  subscriptione 
nonnullae  liiterac  exlra  lineam  tamlonge  excurrunt, 
ut  nihil  simile  in  codicibus  saeculi  vi  aut  vn  repe- 
riri  sciam.  Nihil  ergo  cerii  superest,  ex  quo  aelas 
codicis  saeculo  vi  definiri  possit,  quamvis  negari  ne- 
queat  venerandae  antiquitatis  eum  esse,  ac  magno 
in  pretio  habendum. 

228.  Erunt  fortasse,  qui  quaerant,  utra  landem 
leclio  genuina  sil  Hilarii,  humilitas  adoptatur,  an 
adoratur.  Maffeius  ex  suo  codice  colligit,  libenter 
quidem  adoratur  lectum  olim  fuisse  :  de  ea  tamen 
lcctioue  antiquitus  quoque,  et  multo  ante  126  Felicem 
Orgelilanum  dubilatum  es&e.  Tam  facilis  est  permu- 
laiio  barum  vocum  in  codicibus ,  ut  sive  Hilarius 
scripserit  adoratur,  sive  adoplatur,  valde  probabile 
sit  ulramque  lectionem  eliam  anle  Felicem  in  codi- 
cibus  exstitisse.  Id  satis  probat  codex  Veronensis, 
qui  unus  sine  controversia  lempora  Felicis  antece- 
dit.  Conjicere  ergo  possumus,  Felicem  revera  in  ali- 
quo  rodice  reperisse  adoptatur,  quod  verbum  arri- 
puit,  quia  suae  haeresi  favere  existimabal.  Contra 
Alcuinus  in  Hilario  legebat  adoratur,  quod  sensum 
quoque  postulare  censebat.  Al  Felix,  vel  quod  illi 
praesio  non  esset  codex,  in  quo  legerat  adoptatur , 
vel  quod  vellet.ex  aliiscodicibus,  in  quibus  legeba- 
lur  adoratur,  id  verbum  abesse,  et  aliud  adoptatur 
subrogari,  codices  Aquisgranenses  conumpi  curavit, 
ut  Hincmarus  tesiatur. 

229.  Post  haeresim  Felicianam  ejusdem  verbimu- 
tatio  in  codicibus  accidii,  vel  quia  nonnulli  codiccs 
descripti  ex  corruptis  a  Felice  pr.cferebant  adop- 
latur  :  et  catholici  nomiulli  verbum  spurium  id  cen- 
i«ntcs  in  adoratur   converlebant,   vel  quia  eadem 


SEDULIUS.  525 

A  semper  fuit  ratio  dubitandi,  an  ex  sententia  Hilarii 
adoratur,  an  adoptalur,  praostet  legere.  Etiamsi  vero 
aliquis  velit  fingere,  verbum  adoptatur  aliqua  cx 
parie  trahi  posse  ad  probandam  haeresim  Felicis, 
tamcn  omnes  consentiunt  Hilarii  mentem  longis- 
sime  ab  ea  baeresi  distare,  ut  ex  innumeris  locisejus 
operum  paiet  :  quae  vera  est  ratio  interpretandi 
verba  obscuriora  quae  in  Patribus  nonnumquam  oc- 
currunt.  Propterea  Agobardus,  qui.Felice  vita  j.im 
functo,  haeresim  Felicianam  impugnavit,  codicem 
Hilarii  nactus,  in  quo  legebatur  adoplatur,  ex  prae- 
cedentibus  et  consequentibus  id  verbum  declaravit 
pro  assumitur.  Crimen  vero  falsati  codicis  non  obje- 
cit,  sive  id  iguoraverit,  sive  amicos  Felicis,  quos 
adhuc  superesse  queritur,  offendere  noluerit.  Certe 

B  neque  illa  crimina  attigit,  quae  in  concilio  Francofor- 
diensi  adversus  Felicem  probaia  fuerant. 

250.  Theologi  scolastici  auiiqui  cum  S.  Thoma 
non  aliam  videntur  lectionem  agnovisse,  nisi  adop- 
tatur ,  ac  S.  Hilarium  improprie  locutum  fuisse 
respondent.  S.  Thomas  part.  m,  q.  23,  arl.  4,  sic 
argunientum  proponit :  Yidetnr  quod  Christus,  se- 
cundvm  quod  homo,  sit  filius  Dei  adoptivus.  Dicit  enim 
Hilarius  de  Chrislo  127  loquens  :  Polestalis  dignitas 
non  amitlitur,  dum  carnis  humanilas  adoptalur.  Re- 
spondet :  Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  sicut  filia- 
tio  non  propris  convenil  nalurce,  ita  nec  adoptio.  Et 
ideo  cum  dicitur,  quod  carnis  humanitas  adoptalur, 
impropria  sst  loculio,  et  accipilur  ibi  adoplatio  pro 
uuione  humanai  nalurx  ad  personam  Filii.   Ac  nolan- 

C  dum  S.  Thomam  legisse  humanitas ,  ubi  plerique 
legunl  humililas. 

251.  Gabriel  Vasquez,  theologus  acuiissimus,cum 
animadvertisset,  in  nonnullis  codicibus  legi  adoratur, 
hanc  leclionem  longe  praeferendam  esse  censuit 
lom.  I,  in  in  part.,  q.  25,  disp.  89,  cap.  xv  :  Quam- 
vis  in  aliquibus  codicibus  recenler  excusis  sil  verbum 
illud  adoptatlr,  in  aliis  lamen  legilur  adoratur  :  in 
quo  facile  potuil  incuria  scriptorum  error  aliquis  irre- 
pere.  Hanc  vero  esse  lectionem  germanam,  ex  oplimo 
sensu,  quem  reddit  verbum  adoratur,  mihi  habeo  per- 
suasum:cum  lamen  verbum  adoptatdr  vix  aliquem  bo- 
num  sensum  exprimere  valeat.  JudiciuinVazquiiprobant 
Cardinalisde  Lugo  de  Incarnat.  disp.  31,  sect.  l,et  alii. 

232.  Contrarius  quodammodo  his  est  eruditissi- 
u  mus  Pelavius,  qui  1.  vn  de  Iucarnat. ,  cap.  4,  putat, 
minus  cohaerere  cum  anleccdenlibusrtdora/wr,  quam 
adoptatur,  minusque  aplam  orationem  videri,  si  ver- 
bum  adoratur,  quod  praecedenti  periodo  positum  fue- 
rai,  repeiatur.  Quod  autem  docet,  sine  idonea  vete- 
rum  codicum  auctorilate  non  esse  reponendum 
adoralur  pro  adoptatur  ,  nec  temere  assenliendum 
Hincmaro  de  germana  lectione  Hilarii,  id  certe  fa- 
cile  admitii  polest :  sed  in  hoc  cardo  quaestionis  ver- 
tilur,  ulri  lectioni  magis  faveant  codices  ante  Felicem 
scripti,  cl  an  fides  negari  possit  Hincmaro  idem  fac- 
tum  semel  alque  iteiura  narranti,  accedente  Alcuini 
testimonio,  fraudisque  vesligiis  in  codice  Aquisgra- 
nensi  perseverantibus. 


5  zO  PROLEGOMENA.  530 

-23.").  Maffeius  m  Prxfat.  ad  opera  S.  Hilarii  verbum  A  muni  cxxvn  sic  habet :  Cuique  a  Patre  Ecclesice  hcere- 


adoptatnr  praeferendum  censet,  quia  elegantice  ora- 
lorice  id  magis  congruit,  ne  idem  verbum  repetatur, 
ut  aiebat  etiam  Peiavius  ;  et  quia  Hilarius  ex  oppo- 
sitis  mirificum  aliquid  aucupalur.  Sed  minime  con- 
stat,  an  Ililario  hoc  loco  cura  ulla  fuerit  de  oppo- 
sitis,  neque  dilficile  est  plura  verba  apud  eum  sic 
repetita  reperire.  128  Mihi  quiuem  aliud  agenti 
libro  l,  cap.  55,  occurril :  Natwitatis  significatio  est, 
sola  nativitatis  professio  est  :  ubi  vero  creationis  est 
nomen,  ibi  causa  ejusdem  creationis  anterior  est.  In 
edilione  quidem  Parisiensi  anni  1572  legitur  professio 
sit  :  sed  codex  S.  Petri,  qui  ab  hoc  loco  scripturam 
profert  antiquam,  exbibet  professio  esl,  ut  observat 
Murelus,  atque  ita  Constantius  et  Maffeius  legunt 
sine  ulla  scripiurce  varietale. 

254.  Quid  autemego  seniiam,  si  aperiendum  sit, 
judicium  Francisci  Suarez,  quo  nemo  solertius  ra- 
tiones  hinc  inde  expendere  solet,  libenter  anipleclar 
in  iii  part.,  q.  25,  disp.  48,  sect.  4  :  Ad  Hilariutn 
respondet  D.  Tliomas.  et  communiter  Scltolastici,  jm- 
proprie  vocasse  adoptionem  carnis  gratiam  unionis... 
Alii  conjeclant  mendosam  esse  litteram  Ililarii,  et  ubi 
legilur  adoptatur  lcijendum  esse  adoratur...  Sic  enim 
cptime  quadrat  ratio  :  ostendit  enim,  majestatem  Chri- 
sii  non  esse  imminutam  inter  vagitus,  etc,  quando- 
quidem  in  ipsis  adoralur.  Et  lnvc  lectio  habetur  in 
editione  Parisiensi  anni  1544  (Mircei  sub  Sole  Aureo). 
Jttxta  quam  lectionem  illa  parlicula,  dum  carnis  bu- 
niilitas  adoratur,   non  est  causaliter  sumenda....  ^on 


ditas  per  adoptionem  corporis,  quod  ex  virgine  prwsum- 
pturns  esset,  desponsata  sit.  Ita  enim  ex  mss.  restituit 
Constantius,  cum  in  excusis  legeretur  per  adeptionem 
corporis.  Lectionem  Constantii  per  adoptionem  confir- 
mat  non  solum  Maffeius  ex  codice  Yeronensi,  sed 
etiam  Muretus  ex  codiceVaticano,  quocumeditionem 
Parisieusem  anni  1572  ad  eo  collatam  esse  diximus. 
CAPUT  VIII. 
Quid  in  nova  hac  Sedulii  editione  prceslitum  sit. 

257.  Cum  multa  sint  in  poelis  sacris,  quos  adluic 
rccensui,  Prudentio,  Dracontio,  Juvenco,  communia 
cum  Sedulio,  ea  interdum  indicare  lantum,  plerum- 
que  omnino  prceiermiilere  opportunum  visum  fuit. 
Opus  igitur,   laborque  prcecipuus  hujus  editionis  esl 

B  veram  scripturam  e  mss.  eruere  et  constiluere  :  si 
quid  variis  leciionibus  addere  oportebit,  id  eisdera 
scholiis  concludetur.  Cum  enim  carmini  prosam  Se- 
dulii  subjicere  decreverim,  inconcinnum  esset  variis 
leciionibus  noias  commentariumve  subjungere,  prse- 
seriim  cum  prosa  ipsa  efficiat  ne  multis  notationibus 
opus  sit. 

258.  Consenianenm  est  prosam  loco  interpreta- 
tionis  simul  cum  carmine  edere  :  ex  qua  non  solum 
mens  poeiae  clarius  perspicitur,  sed  et  vera  lectio 
scepissime  confirmatur.  Ulinam  alia  haberemus  vele- 
ra  exempla,  ad  quce  prosam  ipsam  multis  in  locis 
castigare  possemus  !  Vere  enim  pronunliavit  Gallan- 
dius  in  Disserl.  de  Sedulio  ad  lom.  ix  Bibliolh.  Pa- 
trum  :  Vbi  primum  ad  ejus  (  prosce  )  leclionem  accessi- 


potest  erqo  illa  parlicula  reddere  causam,  sed  signum,  ^  mus,  tum  illud  Ciceronis  succunit :  130  ^e  Latin 


ut  seusussit,  dum  adoralur,  id  esl.  siquidem  adoratur. 
Et  sotum  videri  potest  durum  in  hac  leclione,  quia  illa 
particula  in  communi  usu,  et  Latina  proprielate  non 
videlur  illam  significationem  habere  :  est  tamen  nihilo- 
minus  probabilis  lectio,  et  responsio.  Sed  non  est  alia 
contemnenda,  quam  habenl  recentiores  codices,  eamquc 
esse  antiquam  el  communem  conslat  ex  D.  Tlioma  et 
Schotasticis.  Et  potestreddere  salis  germanum  sensum. 
Docel  cnim  eo  loco  Hilarius  ,    Verhi  majeslatem  non 

fuisse  imininutam  ob  assumptionem   noslrce  uatura? 

Vnde  concludil,  ex  humilitate  camis  Yerbo  eonjun- 
dtv,  non  fuisse  Yerbi  majestatem ,  et  potentiam  amis- 
sam. 

255.  Addit  Sivirius,  nt  docirince  S.  Thomce  magis 
coliccreal,gralicim  unionissolere  inierdum  per  trans- 
laiionem  et  melaphoram  adoptionem  vocari  :  In 
qua  metaphora,  subjungil ,  in  eo  sensu  sumpta  nullus 
esl  error,  scd  nobis  cavenda  est,  tum  quia,  ut  ostendi- 
mits,  vere  et  proprie  ilta  non  est  adoplio,  lum  etiam 
qttia  metaphora  illa  rarissime  est  nsitata,  et  potest  esse 
occasio  erroris.  129  Quce  quidem  vera  sunt,  si  de 
significalione  jurisperilorum,  aul  veluli  tbeologica 
verbi  adoptare  sermo  sit  :  alioquin  apud  veteres 
Latinos  adopto  inierdum  simpliciter  significahat  as- 
sumo,  interdum  asaumo  in  plium  ;  quod  discrimen  ex 
argumento  et  re  ipsa  colligebatur. 

236.  Sanctus  quidem  Hilarius,  ctsi  ssepissime  ver- 
bum  assumo  bac  in  re  usurpare  solct,  lamen  ad  psal- 


I) 


( libris  )  quo  me  vertam,  nescio  :  ila  mendose  et  scribun- 
tur,  elveneunt.  Ulud  eti.im  incommodum  accidit,  quod 
neque  Gallandius  exemplar  prosae  a  Jureto  anno 
1585  editum  vidit :  neque  mibi  illud  nancisci  licuit. 
Gallandiusconlulit  Biblioiliecam  Patium  Parisiensem 
anni  1024,  ac  Lugdunensem  :  liis  anliquiores  alias 
ego  prce  manibus  habui,  ut  mox  dicam.  Suspicio  mihi 
nata  esr,  prosam,  quandoquidom  eam  Sedulio  abju- 
dicare  contra  Bedrc,  aliorumr|iie  ejusdem  fere  lem- 
poris  auctorilatem  non  licct,  ah  aliquo  interpolaiam 
esse,  et  in  quibusdam  locis  ad  mendosam  carminis 
scripturam  accommodatam.  Sane  cum  prosa  liberius 
interdum  evageiur,  veram  carminis  lectionem  e  solis 
mss.  exemplaribus  colligere  sicpissime  necesse  est. 
Ut  autem  in  promplu  sit  explicatio  notarum,  quibus 
editiones  veieres  et  codices  mss.  in  scholiis  indican- 
tur,  indicem  earum  subtexo. 

Alb.  Codex  biblioihecce  Albania?.  Vide  num.  80. 

—  Ald.  Edilio  Aldi,  de  qua,  num.  101.  —  Atm.  Al- 
meloveenii  codex.  Viden.  81.  — Ang.  Codex  biblio- 
Ihecce  Angelicce,  num.  79.  —  Arntz.  Codex  Arntze- 
nii,num.  81.  —  Bartli.  Codices  Bartbii,  num.  85, 
155.  —  Burm.  Pelri  Secundi  Burmanni  codices,  et 
conjeclurce,  n.  82.  —  Cant.  Codex  Cantuariensis, 
num.  83.  seq.  —  Capp.  Editio  Cappusoti,  num.  95. 

—  Cetl.  Edilio  Cellarii,  num  126.  —  Cod.  a.  b.  c.  d. 
e.  Quinqiie  Codices,  ex  qiiibus  Arnlzenius  varias 
Jeciionos  halniit,  num.  82.  —  Col.  Editio  Coloniensis, 


531  COELII  SEDULII  552 

num.  110.  —  Edimb.  Editio   Edimburgensis,  n.  82,  A  sovranaturali,  coin  enli  dice,  ci  scmira  venirne  cerla  la 


1-25.  _  Fabr.  Georgii  Fabricii  edilio,  num.  418. 
—  Gatl.  Gallandii  editio,  num.  130.  —  Grun.  Gruneri 
editio,  num.  128.  —  Had.  Hadamarii  editio,  niim. 
In8.—  Lips.  cod.  Codex  Lipsiensis,  num.  84.—  Lips. 
ed.  Edilio  Lipsiensis,  niim.  102.  —  Mab.  Mabillonii 
eodex,  num.  163. —  Meus.  Codex  meus  descriptus, 
num.  80.  —  131  Mon.  Monasteriensis  editio,  num. 
97.  —  Nans.  Nansii  codex,  num.  ;82. —  Nebr.  Ne- 
brissensis  editio,  num.  103,  111.  —  Ott.  1.  Codex 
Vaticanus  Ottobonianus  1.  Vide  num.  75.  —  Ot:. 
2.  Ottobonianus  2.  Vide  num.  70.  —  Palat.  Codex 
Valicanns  Palatinus,  num.  5  ei  63.  —  Parrh.  Par- 
rhasii  editio,  num.  100.  —  Poelm.  ed.  1'oelmanni 
editio,  nuni.  100,  10!).  —  Poelm.  schedce,  Poelmaiini 


conseguenzi  della  cognizione  sovranaturale  ;  altrimenti 
dovr.  mo  conoscere  nella  sola  natura  la  forza  propor- 
zionala  per  conoscere  cib  che  snpera  la  cognizione  det- 
la  natura.  Qut  partasi  di  cognizione  certa,  non  di  con- 
ghielturale. 

•2il.  Quodnam,  rogo,  de  lota  hac  re  judicium  il- 
lorum  erit,  qui  Laline  nesciunt,  el  verba  mea  cum 
verbis  Italicis  Diarii  conferre  non  possunt  ?Quodnam 
etiam  eorum,  qui  Latine  quidem  sciunt,  sed  theolo- 
giam  aut  omnino  ignorant,  aut  leviter  tantum,  quod 
plerique  nunc  faciunt,  attigernni  ?  Agam  igilur  cuni 
auctore  ipso  Diarii,  non  solum  theologo,  verum 
eliain  clarissimo  theologire  professore.  Asserui  sen- 
tenliam  probabiliorem  esso,  qnse  tenet  eognitionem 


nota;  nus.,  num.  81.  —  lleg.  1,  2,  3,  4,  5,  6.  Sex  co-  B  mysleriorum  lidei,  qua  praediius  fuit  Adamus,  fuisse 


dices  Vaticani  Keginse  Suecorurn.  Vide  i.um.  lG  ad 
74.  —  Rom.  CodexbibliothecaeCollegii  Romani,  num. 
78.  —  Scota.  Editio  esl  eadem  atque  Edimburgensis, 
de  qna  supra.  —  Taur.  Codex  bibliothe oe  Tauri- 
nensis,  mtm.  (»2.  —  Tom.  1,  2,  3.  Editiones  tres 
Toroaesiana?,  n.  116,  119, 123.  —  Vat.l.  S.Duocndi- 
ces  bibliothcca-  anliquac  Vaticana?,  n.  64,  65.  —  Vet. 
i,  2.  Du;e  veieres  edniones,  quibus  usus  est  Arutze- 
jiius,  num.  96,  105.  —  Urb.  Codex  Vaticanus  Urbi- 
n  is,  num.  77.  —  Wonck.  Conjeclurae  Corn.  Val.  Von- 
ckii,  num.  155.  —  Wopk.  Aiiimadversioues  Thonice 
Wojjkeiisil,  num.  135. 

239.  Post  variasleclioneshinc  inde  expensas,  bre- 
vesquealiqiando  noias  criticas,  et  philologicas,  non- 


veram  fidem  supernaluralem.  Quid  ergo  est,  quod  jure 
opponere  possis  ?  An  nescis,  id  in  quaestione  positum 
esse,  et  quosdam  graves  doctores  negnre,  ejusmodi 
cogniiionem  esse  veram  fidem  supernaturalem  ?  Atqui 
nihil  magis  ohvium  estapud  theologos,  qui  de  opere 
ses  dieium  scribnnt,  nominatim  apud  Suarium  l.  m, 
cap.  18,  ubi  mulia  disseritde  renun  supernaiuralium 
cognilione,  q  iam  honio  ante  peecaiim  oblinuit. 

t'ti.  Ac  primuin  negat  eam  cognitioneni  fuisse 
visionem  bcalificam  :  liiin  pro  certo  pcnit  fuisse  co- 
gnilionein  supernaiurulem  :  ac  deinile  quiT it  an  Itierit 
vera  fides  suptrnaluralis,  tit  plerique  d iteattt  cum  S. 
Tlioina,  au  aliguid  fide  supernuiuruli  p<'r[cclius,  et 
medium  inier   vis:onem  bealificam  el  fidem  supernatU' 


numquam  accidit,   ut  conlroveisias  quasdam  theolo-  C  ralctn,  ul  tenent  Uugo  de  S.Viclore,  Alensis,  S.  Ibnia- 


gicas  exponere  necessariiim  sii,  qu  d  sine  ainbiiione 
et  faslu  prce-taresoleo,  tanium  ut  dogmata  catholica 
poetaruin  eliam  Clirislianorum  vetenim  atu  loritaie 
conlirmem,  aui  peculiares  quasdam  eoriun  opiniones 
iu  bono  lumine  collocem.  Eisi  autem  nilul  niihi  prttis 
esl,  quam  ui  celeberrima  quaeque  probalissiinorum 
doclorum  placita  sequar,  lameii  senlentias  meas,  a 
quibus  graves  aliqui  iheologi  diss  ntiunt,  pro  ceriis 
venditare  non  audeo,  sed  eas  lanltiin  probabiliores, 
aut  eommmiiores  voco,  scilicel  slivam  stivam,  ligo- 
nem  ligonem.  Quod  eos  velim  animadverlere,  qui 
meas  notaiiones  inexamen  aiiquando  vocani,  praeser- 
lim  cum  rem  apud  vulgus  agnni,  cujus  Sane  nihil  in- 
terest  de  istiusmodi  sublilioribus  tbeologiie  qtixstio- 


ventura,  133  Gabriel,  elc.  Senleiiliam  S.  Thomaj 
sequitur,  (juam  ego  eiiam  probabiliorcm  dixi.  Keiio- 
nis  :  GotieeaM  A<lamo  cogiiilione  inyslerioi  uin  super- 
naluraliuni,  videlui  inde  cerlo  couscqui  cognilionem 
supernaiuralem.  Sed  nonne  vidcs,  hac  arguemli  ra- 
lioue  mutari  meditim,  ut  scholse  loquuntur  ?  Qtneslio 
enim  esl  de  vera  fide,  lion  de  cognitione  supernat:ruli, 
(|tiae  poiius  Adauio  concessa  supponitur.  Cogniiio  au- 
tem  supernaturalis  poiest  esse  vei  visio  beatilica, 
vel  lides,  vel  ex  probabili  quoiumdani  opinione  co- 
guitio  medi  i  inter  visiouem  Dei,  et  ficlein. 

243.  Plura  addere  nihil  juvat  :  sed  vereor  ne,  si 
ralionem,  (|iiam  laudaius  hic  theologus  objicit,  ta- 
cilus  prseleream,   siicnlio  eam   meo  videar  appro- 


nibus  audire.  Exempiuin,   si  pl;uet,  proferainus  ex  D  basse.  AHrimenli,  ait,  dovremo   conoscere  nella  iola 


Diario  ecclesiasiko  Koinano  132  hujus  anni  1793, 
niim.  19,  in  quo  enunliulur  Dra<  onlius  a  me  edilus 
Romaj  anno  17!U. 

240.  Auctor  articuli  de  Draconiio  diligenter  lotam 
ediiionem,  carjuinumque  argumenium  de^crihil,  ac 
meum  eliani  laborein  exquisitis  laudil>us  commendat. 
Unum  lamen  fuit,  quod  animadversioue  diguum  pu- 
tarel.  En  ejus  verba  :  Al  verso  484  del  libro  i  dc  Deo, 
dice  il  ch.  A.  de  cognitione,  qua  praedilus  fuit  Ada- 
mus,  mysieriurum  supernaluralium  uon  lev.s  est 
tmu;slio  :  (juum  veram  lidcm  supernaluralein  fuisse 
[irobabilius  est  :  Ci  permella,  clv  noi  vure  diciamo  la 
nustra.  Concessa  ad  Adamo  la  coynizione  dei  misteri 


natura  la  jorza  proporzionata  per  conoscere  cio  che 
supera  la  cognizione  della  ualura.  Si  nihil  aliuJ  ve 
lit,  nisi  staiuere,  seclusa  revelatione  divina,  my- 
sleria  supernaluralia  cognosci  non  possc,  uliro  as 
senlior  :  al  si  exislimet  (quod  verba  inuuuni)  nul- 
lain  posse  cssc  cognitionem  cerlam  naturalem  iny- 
sleriorum  supcnialuialiuin  eliam  post  revelalionem, 
id  falsum  csse  constat  iu  haeretico,  qui  muliis 
mysleriis  super.iaturalihus  cogiiiti-me  certa  natu- 
rali  assentilur. 

244.  Multi  qu'dem  sunt,  qui  naluraj  liumaiiae  l.>p- 
suj  debilitaiem  nut  impoieniiam  nimis  exaggcrant, 
ut  olim  erant,  qui  vires  cum  Pelagio  nimis  extolle- 


533  CARMINIS  PASCHAL1S  DEDICATIO.  S34 

rent.  Sed  prrcterquam  quod  res  nunc  esset  de  natura  A  concilii  de  justifioaiione   non   essc   completam,    ut 

iniegra   Adami   ante  peccatum  originale,   etfam  dc  audiluni  ex    aliquo   ineir.ini.   Nam  eiiamsi  fingere 

natura    lapsa   lenenda  illa  doctrina  est ,  quam    SS.  velis,   dees-.e    aliquid  in  decreto   et   canouibus  de 

Paires  nobis  tradiderunt,  et  concilium  tridentinuin  just ificatione,    faleri   lamen  debes,   nihil  inesse  ca- 

decretis  eanonibusque  suis  sanxit.   Aperte  conci-  tholicse   fnlei    eontrai  ium.  Hoc  ipsum  certe  de   S. 

liuni  sess.  6,  c.  1,  in  decreto  de  Justif.  declaral ,  in  Augusiino  confidentissime  profiieor,  doctrinam  ejus 

houinibus  post    Adae  peccatum  Hberum   arbitrium  de  justificatione   doctrinae  concilii  Tridcnlini    ap- 

minime  exstinctnm  esse,  viribus   licet  ullenualum ,  et  prinic  congruere.  Si  quod  tamen   in   ejus    operibus 

inetinatum;  et  can.  5  :  Si  qtiis  liberum  kominis  ar-  fortasse  invenialur  verbum  aliquanlulumobscurum, 

bilrium,  post  Adcc  peccalum,  amissum  et   exstinctum  malo  illud   cum  vero    ipsius  discipulo  S.  Thoma  in- 

esse  dixerit ,  aut  refn  esse  de  solo  lilulo,   immo  titu-  terpretari,  quam  a  Lulheranis,  aul  Calvinistis,  inter- 

lumsine  re,  figmentum  dcnique  a  Satana  inveclum   in  pretalioneni  muluaii.  Qui  autem  in  hujusmodi  con- 

Ecclesiam,  anathema    sit.  Quod  si  liberum  hominis  iroversiis  de  unanimi  Ecclesioe  catbolicis    consensu 

arbitrium   post   Adae   peccatum    minime    amissum  parum   solliciti,    in  glorioso  aliquo   nomine,  quod 

exstinctumque  est,  quo  jure  naturse  humanse  lapsae  sibi  ipsi  arrogant,  sese  magnifice  jaclant,  deque  eo 
bona  quaevis  naturalia  negabimus  ?  Neque  vero  de-  B  sibi,  magis  securi,  quam  tuti,  blandiunlur,  memine- 

cetcontra  catholicam  sententiam  venerabili  Augus-  rint  salyricum  illud  poetse  : 
lini  nomine   134  abuli  ,    aut    causari    doctrinam  Nunc  satis  est  dixisse  :  Ego  mira  poeniala  paugo. 


CCELII   SEDULII 

IN  QUINQUE  LIBRIS  DISTRIBUTUM 

CARMEN  PASCHALE 

cui   subjacet  et  continenter  respondet 

OPUS  PASCHALE, 


PROSAICO  SERMONE  SCRIPTUM. 


33*fct<;atto  (taxmini$  |la&UiiU0 

AD  MACEDJNIUM. 
Domino  sancto  ac  beatissimo  patri  Macedonio  presbytero  Sedulius  Ccelius  in  Christo  salutem. 


135  Priusquam   me,   venerabiiis   pater,  operis  sevcriiatis  objurges,  utpotc  qui,  nulla  veteris  soien- 

nosiri  decurso  volumine  censeas,  et  ritu  ■  fusan  ii;c  pra?rogativa  2  suffultus,  lam  inimensum  pas< -halis 

Titolns  in  codice  f»eg.  I  est  :  lncipit  Prologus  Se-  C  Ald.,  Domino  sancto,  ac  venerabili  patri,  etc.  Fahr., 

didii   presbijteri  ad   Maccdonium.  Domino   sancto,  ac  Domino   sunclo,  ac  patri  bcatissimo  Macedonio    Ao- 

bentissimo  patri  Macedonio  presbytero  Sedulius  Cwtius  '  ati   Cozlius   Sedutius,  etc.  Foriassc   abbas   bic  dici- 

in  Christo   salntem.  Ottob.  1  :  Dommo  meo  ac  bea-  lur  Macedonius,  qnia  nomen  patris  inonacliis  iiihni 

lissimo  palri  Macedonio  presbgtero  Scdatius  inQhristO  solet.  Veruni  cominune  olim  eial  episCQpis  et  prev- 

salutem.  Vai.  {  cnm  Otlob.  1 ,  ;-ed  addit  meo  sancto,  byteris-  Trillieiiuus  lamen  hunc  ip-inn  Macedoniuin 

ac.  Val.  2  cuoi   Vai.   I,  sed    omiuil  meo,  et  addil,  abbatcm  niincupat  Proleg.  n.  29.  Vox  aiilem  Domini 

sancto   ac    venerabili    patri    Macedonio    Sedutius    in  ei  i  piscopis,  et  sanclis  viris,  el  aliis    passim,   pr;c- 

Cliristo  salutem  plurimam  dicit.  Reg.  5  solum  habet,  sertim  in  cpislolis  Iribuebatur. 
Domiiio  meo  patri  Macedonio  presbyiero.  P.eg.  2  :  In-  1.  Reg.  1,  Otl.  i,  a  prima  manu.   rile.   Sic  multi 

cipit   epistola  Sedulii    poetce  e.rinui  ad    Mucedonium  editi.  Pleiique   nostri    t  uiii    nis.    Barlbii  ,   siliems 

presbyierum.  Ajia,  ul   Vat.  1.  Codex   Barihii    plane  Po.lnianni,  Alinelovcenii,  codd.  A.,  B.,  apud  Aini/.e- 

laeii  cuin  Vat.  \,   nisi   quod  scribU    picsbyl.    Codex  nium,  \eicri  edilione  I,  cl  Moiiasl.,  riiu.  Valt.  1  el 

Nansii    15.    Venerabiti  Macedonio    presbo    Seduliu.i  in  2;  Oltoboii.  1 ,  a   sec.  m.;  Rcg.  I,  a  pr.  m.;  Reg.  2 

Christo   saluiem.    A  codice  Almeloveenii  abest  eliam  et  3,  forsan.  cum  nonniillis  edilis.  C;eteii,  forsr.an. 

vox  sancto,  (\ux  tamen  a  veleribus  Cln  istianis   lie-  Fabr.,  rtle  forsitan,  seyereqvA- 

(Uienter  el  eleganler  adhihcbaiur.  In  quodam  ms.  2.    Vel.   1,   prorogutiva  :   ivlinc  pnvnvjativu,  qu:e 

apinl    Usseriiim  el  Labbeum  de  Scripi.  eccles.   haec  pro  speciali  quodam  privilegb)   Mimiiur,    el  dieiiur 

epi^lola  dii  ilur    Apologelicus  prologus  Sedulii  rlicto-  ita  e\   niorc   Romanonuii.  Pi;erouativa  enim  tribtis 

rw.  Omissa  e^t  in  nounullis  edilioinbus  :    pler;eque  er>t,  quae  prius  ferre  suffra^ium  rogabalur. 
eam  exliibent.   Poelm.,    ut    Vat.  I,    sed  siue  mco. 


COELH  SEDULll 


536 


pelagus  majestatis,  et  viris  quoqueperiiissimis  13(>  A  rei 17  cespiiis  revolvi  vestigia,  lotoque  nisu  melio- 


formidandum,  parva  s  liro  lintre  cucurrerim  4 ;  hu- 
jus  apud  te  facti  causas  expurgem  8,  ut,  cum  me 
non  audacem  fuisse  probaveris,  sed  devotum,  in 
pectoris  tui  porlum  blanda  tranquillitate  recipias  : 
quem,  gubernanle  Deo  6,  laelaberis  nulla  perlulisse 
naufragia.  Cum  ssecularibus  igilur  "'  sludiis  occupa- 
tus,  yim  impatienlis  "  ingenii,  quod  9  divinitalis  in 
me  providentia  10  generavit,  non  utililali  animce, 
sed  inani  vitse  dependerem,  et  litlerariae  u  so- 
lerlia  disciplinoc,  lusibus  infructuosi  operis,  non 
auclori,  serviret  ls;  landem  misericors  Deus,  re- 
rum  condilur  13,  clementius  fabricam  sui  juris  I!tas- 
pexit,  et  stultos  in  me  niundanae  sapieniise  diutius 
lnberi  sensus  indoluit ,  ac  fatuum  prudentias  137 


ris  arbitrii,  culium  iliuslrati  pectoris  Deo  dicavi 18, 
non  prresumptione  virium  sarcinam  lanise  molis 
arripiens,  sed  onus  Christi  ,  quod  leve  nimis  est, 
humili  pronus  devotione  complectens ,  culpa  me 
scilicet  arbitratus  silenlii ls  non  carere,  si  studiosae 
mentis  officium,  quod  vanitati  delulissem,  veritali 
denegarem  :  cum  et  divina  reverenier s0  asseri ,  et 
humana  possint  "  honeste  tractari.  Angebar  rursus 
alia  "  animi  procella  lurbati  s3,  et  a?gros  anhelitus 
illa  mihi  ratio  *4  saepe  commovebat ,  qua  me  ,s 
noveram  vel  tua,  pater  bealissime,  velaliorum,  quos 
gratia  similiter  ecelestis  illusirat s6,  quiddam  profe- 
cisse  doclrina.  Quamquam  ipsi  cuncta  monstrantes S7, 
aliquem  credatis  igniculum   in  me    posse  lucere  : 


mortalis  ingenium  coelestis  sale  condivit.  Mox-  B  sed  lorpor  cordis  obtusi  s8  tamquam  138  silicis 
que  1S  ut  cordis  oculos  interior  caligo  deseruit  16,  per  venas  ",  scintillam  lenuem  vix  emittit.  Et  id  Sft 
per  senles  dumosi  ruris  errantia  in  herbam  flo-      ipsum  parvi  fomitis  nutrimentum,  quod  in  me  poiuit 

SCHOLIA. 


5.  Vet.  I,  MonasU  Poelmann.,  parva.  Beg.  2,  a 
pr.  m.,  parvo  ;  plerique  nostri,  cum  aliis  aliorntn, 
parva 


Utrumlibet  stare  potest. 

4.  Vat.  1,  mendose,  currerim.  Melaphora  poetica 
hccc  est,  sed  ab  oratoribus  etiam  aliquando  usur- 
pata. 

5.  Wopkensius  et  Grunerus  recle  Cellarium  ex- 
plodunt,  qui  puiabat,  sensum  postulare  liceat  expur- 
gem.  Siquidem  expurgem  hoc  loco  valel  age,  expur- 
gem.  Vel  eliam  ponitur  pro  expurgabo.  Grunerus 
quoque  Wopkensium  reprehendit,  qui  conjecerat 
exponam,  vel  expromam,  quia  insolentior  phrasis  ei 
videbalur  expurgare  facti  causas.  Certe  hujusmodt  lo- 
quendi  formac  istorum  temporum  scriploribus  satis 
sunt  frequentes.  Exponam  glossa  est  in  Vatic.  1.  \n 
Reg.  1  glossa.  ulinam  excusem  :  fulurum  optativi  pro  C 
futuro  indicativi. 

6.  Reg.  1,  guhemante  Domino;  alii,  gubernante 
Deo. 

7.  Vel.  1  et  Mon.,  scecularibus  ergo;  alii,  scecu- 
laribus  igilur.  Studia  swcularia  sunt  profana,  si- 
gnificatione  frequenti  apud  scriptores  ecclesiasticos. 

8.  Codex  B.,  paiientis;  melius  ca:teri,  impatientis, 
cujus  glossa  in  Reg.  1,  ardeniis. 

9.  Plerique  mss.  el  edili,  guod;  Cellarius  edidit 
guam,  affirinans,  ita  exstare  in  Almel :  sed  Arnlze- 
uius  eiiam  in  Alrnel.  deprebendil  quod,  idque  verius 
esse  in  Addendis  agnovit. 

10.  Cod.  A.,  providentia  in  me;  alii,  in  me  pro- 
videnlia. 

11.  Ott.  1,  Reg.  1,  3,  Almelov.,  lilteraricc.  Yalt. 
1,  2,  Reg.  2,  cnm  cod.  Lips.,  littcratoriw ;  cod.  A., 
litleralortce  etiam,  sed  omittit  disciplinw ;  cod.  R., 
lilteralis.  Terlullianus  dixit  titteratorius ;  Coel.,  Au- 
reli;mus,  et  Diomedes,  lilleralis,  sed  m;'gis  Latinum  p 
esl  lilterarius,  quod  ex  consensu  bonoruni  codicum 
restituere  pnestat,  (|uamvis  nleriqneediti  exbibeant 
litteratorice.  Arntzenio  ctiam  magis  placenat  litlcra- 
rim.  Apud  scriptores  medii  et  infiini  aevi,  littera- 
toria  ars  erat  gramniatica. 

12.  Plerique  mss.  noslri,  auclori  serviret;  alii, 
auctpri  deserviret.  Ald.,  Vat.  2,  aucloriDeo  deserviret. 
Cod.  B.,  et  sched:e  Poelm.,  auctori  serviret,  quod 
edidit  Cellarius;  Deo,  glossa  est  in  Reg.  2. 

15.  Cod.  A.t  misericors  Deus  conditor  rerum ;  alii, 
misericors  Dcm  rcrum  conditor.  Arntzenius,  seculus 
schedas  Poelm.,  omittit  Deus,  qnam  vocem  e  glossa 
enatam  putat.  Deest  etiam  in  Reg.  1.  At  nihil  est 
cur  lectionem  ubique  communem  deseramus.  Ea 
exstal  in   quatuor  nostris  mss. 

14.  Oilobon.  1,  Reg.  1,  3,  fabricam  sui  juris  ; 
accedunt  alii  mss.  et  editi.  Yatt.  1,  2,  Reg.  2,  cum 


Aldo,  sui  fabricam  juris. 

15.  Nonnulli  vulgati  mox  ut :  caeleri  moxque  ut. 
Eleganter  cordis  oculos  ,  ut  Cicero,  Quiniilianus , 
etalii,  mentis  oculos.  Mox  dumosi  ruris,  ut  Virgilius 
dumosa  arva,  dumosa  rupes. 

16.  Ott.  1,  deserit  :  retine  cum  reliquis  omnibus 
deseruit. 

17.  Vatt.  1,  2,  Ald.,  schedse  Poelm.,  floridi  :  alii 


cum  Reg.  1,  2,  3,  Ott.  1,  florei. 

18.  Codex  B.  cum  omnibus  noslris  mss.,  dicavi. 
Poelm.,  Arntzenius,  el  alii,  dedicavi. 

19.  Scheda.'  Poclm.,  sancti  arbitratus  silenlii,'quo& 
non  intelligo,  nisi  legeudum  sit  tanti  pro  sancti.  Sed 
ne  tanti  quidem  necessarium  est. 

20.  Vat.  1,  divina  opera  reverenter. 

21.  Ald.,  possunt  :  schedae  Poelm.  possenl :  pleri- 
que  possinl. 

22.  Alniel.,  Vet.  1,  Mon.,  et  alii  vulgati,  rursus 
alia  pro  aliarursus. 

25.  Cod.  B.  non  male  procella  turbalus.  Ex  Vir- 
gilio,  I.  ix,  vers. 814,  desumptiimestepitheton  a?gros 
anhelitus ;  sed  Virgilius  in  singulari  ait ,  ceger  an- 
helitus. 

24.  Otiobon.  1,  Ald.,  Almel.,  cod.  B.  :  Illamilii 
s&pe  ratio  ;  alii,  illa  mihi  ratio  sape.  Vet.  1  ct  Mo- 
naster.  omnino  omitlunt  scr.pe. 

25.  Reg.  3,  quia  me.  Reg.  1 ,  Ott.  i  ,  quia ,  scd 
laclura  quii :  alii  noslri  vel  quia,  vel  qua,  vel  for- 
lasse  quod  \\\  compcndio  litterarum.  A  ms.  Bartbii 
abcst  me,  quod  eleganlius  esse  ait  Bartliius  libr.  xu 
Advers.,  cap.  19,  prsesertim  cnm  Sedulius  concise 
loi|iii  affeclel.  Ald.,sclied;cPoelm. ,quia  noveram  me; 
Vat.  2,  Reg.  2,  qua,  vel  quia  noveram  me  :  plerique, 
qua  me  noveram. 

26.  Val.  1,  2,  illuminat.  Ottobon.  l,Reg.  1,2,5, 
illustrat.  Poelmann.,  Col.  ilhtstrarat  :  alii  editi  illu- 
strat.  Baribius  in  suoms.  invenil Ulumuiat,  quod  glos- 
semali  ascribenduin  ccnsent  Grunerus  et  Arntzeuius. 

27.  Ms.  Barlh.  quamquamvos  ipsimilii  cunclamon- 
strantes  ,  quod  majori  empbasi  dictum  exislimat 
Barthius.  In  Reg.  1  glossa  est  vos supra  ipsi,  elmihi 
supra  monstranles. 

28.  Nonnulli  scribunt  obtunsi  :  plerique  obtusi : 
de  qua  scribendi  varielate  dixi  eliam  in  not.  ad  Ju- 
vencum.  Communior  scriptura  est  obtusi. 

29.  Reg.  1,  tamquam  silicis  vena,  sed  prius  aliud 
fuit.  Vet.  1,  Mon.  silicis  vena.  Communis  scripiura 
tamquam  silicis  per  venas.  Vatic.  1,  tamquam  silicis 
per  venain.  Val.  2,  tamquam  per  venas  silicis  :  sic 
etiam  Aldus.  Yirgilius  1.  vi,  vers.  7  :  Abstrusa  in 
venis  silicis. 

30.  Almel.  et  ad  ipsum  :  alii  et  id  ipsum.  Imilatur 


537  CARMINIS  PASCHALIS  DEDICATIO.  558 

doni  coeleslis  oleo  permanere  *l,  nefas  esse  pensa-  A.  contemnam.  Cur  autem  melrica  voluerim  hoec"  ra- 


bam  ",  muti  33  tenacitate  silentii  cum  nullo  partiri, 
ne  unius  talenli  creditam  quantitatem  dum  nitor  y* 
cauiius  cuslodire,  culpa  defossae  pecuniae  non  care- 
rem.  Invidiae  siquidem  niaculam  de  sese  non  abluii, 
qui  aheri  conferre  denegat ,  quod  iuim  dederii,  non 
amittit 35.  Inter  diversas  lamen  anxiae  3B  trepidalio- 
nis  ambages,  ad  jaciendum  hujus  operis  fundamen- 
tum  ob  hoc  maxime  M  provocatus  aecessi  ,  ut 
alios  exhortationibus  veritatis  ad  frugem  bonae 
messis  3H  inviians  si  quando  infirmiiatis  humanae 
39  vitiis  forsitan  lacessilus  impugner  ,  verbis 
propriae  disputaiionis  admonilus  meluam  40  : 
139  et  (\m 4t  furta  prohibui,  fur  videri  verear,  et  qui 
rect:e  ls  solidilatis  iier  ostendi,  proclivioris  lubrici 


tione  componere,  breviterexpedire  non  differam  u. 
Raro  ,  pater  optime  ,  sicut  vestra  i5  quoque  pe- 
ritia  leciionis  assidtiitate  cognoscit,  divinae  munera 
potestatis slylo  quis(juam  hnjus  modulaiionisaptavit, 
et  mulli  sunt,  quos  studiorum  saecularium  lG  disci- 
plina  per  poeticas  magis  delicias,  et  carminum  volu- 
plates  oblectat.  Hi  quidquid  M  rhetoricae  facundice 
perlegunt,  negligenlitis  assequuntur,  quoniam  illud 
haud  diligunt  :  quod  autem  versuum  viderint  4H 
blandimenlo  mellitum,  lanla  cordis  avidilate  susci 
piunt,  140  ut  m  a*la  memoria  saepius  boc  iterando 
constituant  et  reponant.  Ilorum  itaque  49  mores  non 
repudiandos  aeslimo,   sed  pro  insita  constieludine, 


periculosa  sectari,  et  clypeo  dominicae   proleclionis  B  vel  nalura  traciandos,  ul  quisque  suo  magis  ingenio 
armatus  inimicae  jaculationis  lela  facili  repulsione      80  voluntarius  acquiratur  Deo.  Nec  differl,  qua  quis 


SCIIOLIA. 


Virgilium  Mn.  i,  vcrs.  175.  Alii  pariter  dicunl  nu- 
trimentum,  ulimentum  ignis. 

31.  Vet.  1.  Monast.,  Fabr.  permanare  :  m-s.  cnm 
aliis  editis  permanere. 

32.  Fabriciitm  recie  argtiit  Barlhius,  quod  puta- 
bam  pro  pensabam  reposuerit.  Pensare  enim  sequiori 
saeculo  est  cogitare  :  ex  quo  ea  vox  ad  vulgares  lin- 
guas  eadem  significatione  transiit.  Non  dissimili 
sensu  usurpata  eadem  vox  esl  a  Curtio  I.  vn  ,  c.  8. 

35.  Nonnulli  vulgati  mutui :  reline  muti.  Silenlii 
proprium  epiiheloii  est mutum,  quod  exemplis  con- 
iirrnaium  voluii  Arnlzenius. 

34.  Ald.,  Vatt.  1,  2,  schede  Poelm.,  dum  credi- 
tnm  quantitatem  nitor.  Ott.  1,  creditam  milii  quantita- 
tem  dum  nitor.  Plerique  mss.,  etediti,  creditam  quan- 
litatem  dum  nitor. 

35.  Alniel.,  Vet.  1,  Monast.,  Poelm.  cum  noslris 
mss,  amittii.  Amlzenius  cum  aliis  edidii  amiltet. 

36.  Beg.  2,  inler  lias  tamen  divehas  anxice. 

57.  Fabr.  hoc  maxime :  mss.  cum  plerisque  edilis 
ob  lioc  maximc,  quod  probal  Grtinerus,  neque  im- 
probat  Barthius,  quamvis  particula  ob  ab  oplimis 
scriptoribus  interdum  omittatur. 

58.  Wopkensius  conjecerai  bona?  mentis,  qui  ita 
htinc  locum  a  Barlhio  e  suo  rodice  ,'citari  ob^ervat. 
Vertim  non  liquet,  iti  in  suo  ms.  legisse  Barthiuni : 
is  enim  scripturam  Faluicii  refert,  ac  varias  sui  co- 
dicis  lccliones  disiinguere  solel,  sed  de  hac  voce 
lacet.  Et  fortasse  illi  excidit  mcntis  pro  messis. 
Yat.  1,  mendose,  bonce  mensis  :  alii  clare  ,  boncc 
messis. 

59.  Vat.  1,  2,  Ald.,  humanm  infxrmitatis  :  reli([iii 
iufirmitatis  humance.  Almel.,  Vel.  1 ,  Monast.,  Fabr. 
vitii-;  necessitate  forsitan  lacessitus.  Barihius  putat, 
h:T'C  duo  verba  necessitate  forsilan  glossas  es-e  cu- 
juspiam,  viro  sancto  culpam  amovenlis,  scd  citra 
ipsius  voluntalem.  Aberant  quippe  ad  cjus  ms.  Cerle 
uccessiititi'  in  nullo  ex  nosiris  mss.  reperilur,  ncijue 
in  schcdis  Poelm.,  neque  in  Aldo.  Verum  Reg.  1,  3, 
retiiient  forsitan  ;  Reg.  2,  Ott.  1,  Vall.  1,  2,  forsan  : 
sic  eliam  varianl  edili. 

40.  Barihius  coujecit  me  luear  :  Cellarius  conjec- 
luram  inter  ipsa  Sedulii  verba  recepit.  Grunerus.  et 
Arnizeniiis  ex  senieniia  ipsa  et  sequeniihus  verbis 
veterem  lectionem  revocarunt.  Vuli  enim  Sedulius 
admoneri,  et  meiuere  verbis  propriaa  disputationis, 
ut  qui  lurta  prohihet ,  fur  videri  vereiur.  Cato  in 
distichis  :  Turpe  est  doctori  ,  cum  culpa  redarquat 
ipsum.  Cicero  hac  ratione  ab  accusamlo  Verre  Q.  Ca:  • 
cilium  delerruit  in  Divinatione  in  Verrem. 

41.  Reg.  l,a  pr.  m.,Ott.l,  a  pr.  m.,  codcx  B,  me- 
tuam,utqui:   schcdaj   Poelm.   metuam,   qui.    Alii 


omnes  mctuam  :  et  qni. 

42.  Arnizenius  Aldo  liibtiere  videtur  atque  recte 
nro  et  qui  recte.  Sed  Aldus  mihi  habet  et  qui  recte. 
Sehedoe  Poelm.,  Vat.  2,  Ald.  aliis  iler  :  cseteri  omil- 
tunt  aliis.  Observanda  est  phrasis  clypeo  Dominicce 
protcctionis,  quae  familiaris  csl  ecclesiasticis  scri- 
pioribus  ex  sacris  lilleris,  in  quibus  clypeus  et  mu- 
rus  pro  praesidioet  tutela  poni  solet. 

45.  Poelm.  hac,  Val.  I,  Iwc  :  reliqui  liwc  ratione. 

44.0lt.l,  Reg.  1 ,  non  differam  breviter  expedire. 
Sic  codex  B.,  etschedac  Poelm. 

45.  Mss.  plerique  vestra  :  nonnullas  editiones  etiam 
veteres  tua,  quod  probant  schedae  Poelin.,  et  Grune- 
rus  :  quia  Sedtilius  in  epislola  numeio  singuiari  uti 
solei.  Dissentit  Arnlzenius,  (|"i  notat ,  Sediilium  in 
epistola  prosae  ad  Macedoniu  n   sic  mimeio  plurali 

p  loqui  amare  :  quod  apud  alios  etiam  invenitur.  Co- 
dex  Banhii,Reg.  1,  coynovit,  quod  aptius  esse 
ccnset  Barthius,  probanie  Cellario.  Gruncrus  et 
Arnizeniusrestitueriint  cognoscit.  lidem  rescrihunt 
pietatis  cum  nonnnllis  ediiionibus :  quia  optime  vox 
pietas,  h.  e.,  beniguitas,  clemeniia,  lmic  Ioco  conve- 
nit.  At  inss.  omnes  nostii  ium  ms.  Banhii,  et  scbe- 
dis  Poelm.,  exhihent  polestath  :  in  Vat.  2,  per  com- 
pendinm  litierariiiii  potestatis,  ve|  pielatis.  Opportu- 
nus  hic  lncus  esset,  ul  Seduiius  Juvenci  primi  poetae 
chrisliani  meminissot,  (|iiod  observavi  in  Proleg.  ad 
Juvenciim,  num.  91.  Quod  auleni  Aldus  hinc  suspi- 
catur,  Juvencum  a  Sedulio  leclum  non  fuisse,  mihi 
proliabilc  non  esl.  Yideschol.  ad  vers.  58,ell88.l. .  i. 

46.  Vatt.  1,  2,  soecularium  studiorum  :  alii  studio- 
rum  sascularium. Codex  B.  omitiil  quos  ante  studio- 
rutn,  et  paulo  post  babet  voluptatem  oblectat. 

47.  Mss.  onines  nostri,  cum  niultis  editis,  hi  quid- 
quid.  Poelm.  lu  quoque  quidquid.  Alicubi  ftt  quwque 
rlietoriav,    quod    ininus    rectum    esse    nolatur    in 

D  schedis  Poelinanni.  Ald.  perlegent  pro  perleguul : 
Verba  haud  diligunt  desideraniur  in  cod.  B. 

48.  Sched»  Poelm.  viderint  versunm  :  sic  Valt.  1 , 
2,  Beg.  2. 

49.  Vat.  1 ,  supra,  Eorum  itaque.  Reg.  2,  noti  re- 
spuendos  cestimo.  Reg.  I,  non  repudiandos  essecestimo: 
pleriipie  non  repudiandos  cestimo.  Aldns  scrihit  exis- 
timo,  sed  Arntzenius  probat  muliis  exemplis,  wsti- 
mare  apud  alios  etiam  positum  pro  cxistimarc.  Inier- 
dum  lamen  variant  etiam  apud  alios  scriptores  mss. 
codices. 

50.  Olt.  1,  Rcg.  1,  2,Poelm.,Ht(/i(is(/«e  suomagis 
ingenio  voluntarius  acquiratur  Deo.  Sic  Reg.  3,  sed 
maijis  suo.  Vat.  2,  ut  quisque  magis  suo  ingenio  ac- 
quiratur  Deo  :  sic  scbedae  Poelm.,  Ald.,  el  Vat.  1, 
sed  in  hoc  mendosc  quis  quos  pro  quisque. Codcx  B., 


5"»  COELH 

oc.-asione  51  imbuatur  ad  fidem  ,  dum  lamen  viam 
libenatis  "  ingresstis  ,  non  repetai  Inlqtiae  servitu- 
lis  hu|iieos,  qnil)iis antea  fu  rat  irretilu-  M.  flae  sunt, 
pater  egregie,  operis  nostii  causae,noii  stipervacu;e, 
sicut  didicisti,  scd  commodae  :  qure  si  probabili  ra- 
tione  non  displicent  '*•,  benignitatis  tuoe  donen- 
tur  55  favore,  qtio  paululum  ab  scripluris  t6  celsio- 
ribns  vaeans,  bumilioribus  le  quoque  libenter  imper- 
tias.  Non  semper  aquila  super  nubes  elevala  per- 
volitat;  sed  eliam  roniihsiorilius  aliijuaiKjo  pennisde- 
scenditad  terram.  Sape',belliger57  milesarmis,;|uibus 
141  >ssuetus  est  dimioare,  delectatur  et  ludere  58. 
An  59  forsilan ,  ut  ab  bac  le  molestia  perlegendi 
carminis,    in  occultis  abducas,  lalibus   nie  blandoe 


SEDULH 


540 


A  orationis  vocibus  alloqueris,  Cur,  inquiens  60,  affa- 
bilis  amice.quem  graiia  purse  dilectionis  amplector, 
dtim  me  profusius  Sl  niteris  venerari  prae  cseieiris  , 
et  fidi  propositi  sedulilate  sectaris,  alios  tamquam 
negleclos  offendis,  qui  cum  sint  doctrina  non  impa- 
res  6J,  et  una  mecum  soleant  religiosae  fidei  socie- 
late  conjungi,  me  potissinitini  ac  solum  eligas,  vel 
secernas,  cui  devotionis  tuse  dicta  commitias?  Ila- 
des  6J  antisiitem  plenum  reverentice  sacerdotalis 
Ursinum  ,  qui  ab  a?tatis  siue  priniTva;  6!t  lirocinio 
regis  a:terni  castra  non  deserens,  vixit  inter  142 
barbaros  pius,  inter  bella  pacatus  6S.  Accepit  testi- 
monium  beati  jam  meriti  evangelicoe  sacramento 
doctrinae.   Legimus  enim:   Bea.i  pacifici,    quoniam 


SCHOLIA. 


Almel.  ut  quisque  suo  magis  ingenio  acquiratur  Deo. 
Potest  quidem  vox  voluniarius  esse  glossaverborum 
suo  ingenio;  sed  YVopkensius  exemplis  in  medium 
prolatis  ostendit ,  forlasse  esse  pleonasmum  aliis 
aliorum  similem  :  nec  video  cur  Arnizeiiius  repo- 
nal,  ejtismodi  pleonasnuim  commode  defendi  posse, 
vix  tainen  lioc  loco.  Virgilius  l.nGeorg.  vers.  10  : 
Namque  alia',  nullis  hominum  cogentibus  ,  ipsce  — 
Sponie  sua  veniunt.  Cicero  de  Finib.  n,  !0  :  Cum  sua 
volunlate,  nnlla  vi  coactus....  Carlhagincm  revertisset. 
Lactanlius  v,  2U  :  Non  expetimus,  ut  Deum...  vetit , 
nolit,  colat  aliquis  invitus.  Sic  alii  pariter ;  neque 
Arnlzenius  discriminis  rationem  ullam  facile  afferet. 

51.  Almel.,  Poelm.,  Reg.  2,  3,  Yal.  1,  2  :  Nec 
differl,  qua  quis  occasione.  Olt.  1,  Nec  differl  quis- 
quam  qualibel  cccasione.  Reg.  1  ,  qua  occasione 
quis. 

52.  Vat.  1,  cr.m  nonnullis  edilis,  liberlatis  viam  : 
alii  viani  libertalis. 

55.  Vait.  1,  2,  Reg.  1,  a  pr.  m.,  ante  :  scbedae 
Poelm.,  codex  B.  ante  irretitus  fuerat;  alii  antea  (ue- 
ral  irretitus. 

54.  Vat.l,  2,  A!d.,  schedoe  Poelm.  displirent  tibi: 
alii  omillunl  tibi. 

55.  Nonnulli  vulgaii,  donanlur  pro  donentur. 

56.  Nonnulli  a  scripluris:  plerique  ab  scripturis. 
Multa ejusmodi  scriptionis  sunt  exempla.  Alii  scri- 
bunt  impardas.  alii  impertirts.  Pro  super  uubes  AI- 
mel.  ,  et  editiones  qiiadam  supra  nnbes  ,  sclicd;e 
Poclmauni  per  nubes.  Ex  codiee  Taurinensi  in  Pro- 
legom.  nuni.  62,  obsenaie  potes  quoque  te,  et  su- 
pra  nubes  elata.  Pro  terraiu  Vatt.  1  et  2,  Ald.,  scbe- 
dae  Poelm.  terras. 

57.  Cellarius  edidit  scepe  etiam  belliger,  inserto 
eliam  ex  antecedeiilibus,  sed  etiam  remissioribns,  so- 
leinni  librarinriim  errore.  Deest  elinm  in  noslris 
ouiniuus  ni-s.  Favenl  lamen  Cellario  Almel.,  Vet. 
1,  Mon. 

58.  Pro  delectatur  et  ludere  nounulli  editi  delecia- 
lur  etiam  ludere,  pro  qua  scriplura  Ariitzei:ius  lau- 
dal  Aliluin,  in  quo  lanien  \i\\ en\o deleclalur  et  ludere. 
Conjiciebat  Arnlzeniusr/e/ecfarttr  et  eliam  tndere,  cu- 
JUS  plnasis  rioiiniilluni  forsao  exsat  exeiiiplniii :  non 
lainen  mutat  el  ludere,  ubi  ct  valet  eiicun  Vossius 
suspicatur  cissuetus  estlcedere,  delectalur  et  ludereper 
p  i!  anomasiam,  ut  apud  M  irlialcm  1.  i  epigr.  5,  al. 
7.  Sed  dum  ludii  aper,  Iwdere  uovil  aper.  Rocic  la- 
men  disseuiit  Arntzeuius,  qui  Sedulium  illu-trai  si- 
inilihus  locis.  Cicero  !.  n  de  Oral.  c.  20:  Sed  ri- 
deant  quid  velinl,  ad  ludenduiiiue,  an  ad  pujnandum 
arnia  sint  sumpturi.Q\  idiu^  I.  ivTrisl.,  el  i,\ers.72  : 
Aspera  mUitice  juvenis  cerlamina  fucji, —  Nec  nisi  tu- 
sura  movimus  arma  manu.  In  uostris  oninibus  mss. 
dimicare  tegilur.  lluuc  Sedulii  locuni  scmulatur  Ara- 
lor  iu  prologo  ad  Floiiauum:  Loricam  solitus  mem- 


B  bris  imponere  miles,  etc. 

59.Scbeda:Poelmann.,  Vatt.  i  et2;  Reg.  2,  3;Ot- 
tobon.  l,a  pr.  m.  an  .editiai,  Reg.  1,  at,  supra  an  cum 
glossa  interrogando ,  vel  jocando  loquitur.  Alii  codi- 
ces  forsan,  alii  forsitan.  Vat.i,  ut  ab  te  m\ehac.  Co- 
dex  A.  pertcgenda  niinus  bene.  Codex  A.  alloquens, 
codex  B.  alloquaris  pro  alloqueris. 

60.  Grunerus  cum  nonnullis  «diiis  maluit  inquies, 
probanle  Anitzenio.  Sed  quamvis  ea  loquendi  ratio 
iortasse  elegantior  sit,  tamen  sequi  oportel  omnes 
mss.  nostros,  aliosque,  et  opiimas  ediliones  :  allo- 
qu.  ria.  Cnr,  inquiens-.  In  Reg.  1,  ost  inquies,  sed  ea- 
dem  inanu  factum  inquiens :  cujus  glossa  iu  Reg.  2, 
5,  esl  dicens. 

61.  Schedae  Poelm.  profundius  niteris.  Vati.  1,  2; 
Ald.,  Reg.  1,  2,  3,  Olt.  1,  el  fidi  proposili  sedulitaie 
sedaris.  In  Ou.  1,  videlur  prius  fuisse  fidei ;  iu  Reg. 
1.  exstatglossa  fidetissimce  devotionis,  et  in  contextu 
fuil  et  fidei  proposita.  Plerique  edili  (idepropositi  srdu- 

p  litate  amicos  sectaris.  Codex  A.  fida  propositi.  Yocem 

^1  amicos  expungcnd.ini,  recie  censuit  Grunerus,  prse- 

seriini  cum  faveanl  Almel.,  et  scbedae  Poclm.    pras- 

ter  mss.  nosiros.  Pro  offendis  coilex  B,  ei,  a  pr.  m., 

Olt.  1,  offendus. 

6-1.  Vau  2,  Ald.,  cum  non  sint  impares  :  Vat  1,  cum 
sint  ttonimpares:  Rog.  1,  2,  3,  Ott.  1,  cum  sini  doc- 
trina  non  impares  :  ita  plerceque  ediliones. 

63.  Muliae  veleres  editiones,  Habes  uutem  :  e  mss. 
alii  exhibent  autem,  ul  Oit.  1,  Reg.  1 ;  alii  omitlunt, 
ul  Valt.  1  el  2. 

64.  Plerii|iie  mss.  noslri,  qiiiab  wlalis  suce  primccva;. 
Oit.  1,  Vatt.  2  cuin  nuiliis  edilis  omiliit  swe:  sic 
auctor  declamat.  in  Sallusl.  cap.  iv :  At  liercle  tap- 
sus  ceiulis  tirocinio  sese  correxit.  Nonniilli  vulgaii  qui 
ab  wiaii;  sua;  prinuevo.  Vei.  1,  Mon.  qui  dum  alnviatis 
prima'vce :  codex  B.  qui  ditm  ab  rvtatis  lirocinio  , 
omisso  primcevce.  Valt.  1,  2,  Ald.,  et  scbedai  Poclm. 
deserens  dumvixit, 

65.  Vatl.  2  iegit,  ei  distinguH   pacalus,   arcipii. 
D  Val.  1,  2,  Reg.  1,  3,  Oiiob.  1,    metiti  evancjelicv  ,a- 

cramenlo  doctrince.  Sic  elinn  codex  Li|>s.,  el  Aldus. 
Glpssa  in  Reg.  -2,sacrainenio  —  stntuto,  coufvnuttione, 
sucraiissimo  foiile.  Cellarius  edidit  lestiniouiuin  beali 
jam  meriti,  el  evanjelira'  sacramentum  doctrince  cuui 
sccunda  vcleii  sciipiuia  Reg.  1,  et  n.s.  Alinel.,  in 
quo  glossa  oxponit  tacramentum  per  musieriun\,  Wop- 
kcusius  prselert  iectionem  noslrorum  codicuin,  sed 
pro  beali  jcnn  nwriii  conjiciebat  bcatllatem  merili :  ni- 
bil  taiueii  iniilal,  quia  nieriium  beatum  ponitnr  pro 
menlo  beatilaiis,  u>u  improprio  adjccnvoium,  S'- 
dulio  alii>que  poelis  familiari.  Si>  Seduiius  vocal 
jejunos  morsus,  uaufraga  brachia,  elc.  Gruiieiiis  ina- 
luit  per  evangelicce  sacrametftum  doclrince.  Veriiin 
quamvis  ba;c  sil  scnlenlia,  necesse  tamen  non  est 
verba  inulare. 


u\ 


CARMINIS  PASCHADS  DEMCATIO. 


£42 


ipsi  [ilii  u  Dei  coeabuniur.  Habes  Laurentium  difii-  A  quamplurimi ,  quos  ad  lioe  suseipiendum  idoneos 
cili  comparaiionc  piesbyteruni,  qui  substantiam  sui  consiat  esse  officium.  Nec  llieronymi,  divinae  legis 
patrimonii  sic  amavit  *7,  tii  ecclesiis  et  egenis  uni-  interpretis,  etcoelesiis  bibliothecseculloris,  exempla 
versa  disiribuens,  lanli  censuseffnsione  nihil  perde-  pudeal  73  imiiari,  aique  ad  generosas  quoque  femi- 
ret:   sapientia    pervigil,   lenitate  placabilis,   quo  et      nas,  et  pm-clane  indotis  fama  suhnixas,  in  quarum 


serpentis  asuniain  6S  cnm  lege  custodiat ,  et  co 
lumbic  simplieis  nniinum  non  amillat.  Habes  quo 
que  meiim  G9  Gallicanuin  a:que  presbyterum,  non 
in  lib;is  saecul.iribiis  70  eruditum  ,  se«l  placida  boui- 
late  niitissimum  ,  catholicoe  fegulam  discipliiue  fac- 
tis  polius  edocenlem,  quain  sermone  7l  monstran- 
lem.  QuidUrsicini  dicam  quoque  presbyleri  7"  anno- 
sam  143  patienliam,  etin  Christi  famulatu  73  non 
deficiendo  juvenilem  senectam?  quidve  Felicem  re- 
feram  vere  felicem,  bujus  socouli  inimicum,  cui  cru- 
cifixus  esl  mundus?  Sunt  el  alii  memorabiles  n  viri 


mcntibus  sacrae  let  lionis  instantia  sobrium  sapienliao 
TG  domicilium  collocavit,  propriaedispuiationis  trans- 
mitiere  documenta.  Quis  non  optet  ,  et  ambiat  7T 
eximio  Syncletices  7X,  sacr*  virginis  el  ministrae, 
placere  judicio?  quae  superbi  144  sangninis  nobi- 
liialem  sic  humiliiate  provexit  ad  gloriam,  ul  in  cce- 
Iestis  patriac  senatu  fieri  merealur  allecta.  Vere  di- 
gnum,  in  quo  Dominus  habitet  78,  templum,  jejnniis 
castigatum,  orationibus  refeclum  80,  puritale  mun- 
dissimum.  Scripturas  etiam  ecclesiastici  81dogmatis 


SCHOLIA. 


66.  Plerique  mss.  el  editi,  ipsi  filii ;  alii  omitlunl 
ipsi. 

67.  Vatt.  1,  2,  Reg.  2,  cum  Ald.,  schedis  Poelm., 
Fabr.  sk  eroguvit.  Re^.  1,  5,  Oti.  1,  sic  amavit,  quod 
pleriqne  vulgaii  exhibent.  Census  recte  ponitur  pro 
patrioMnio,  bonisac  diviiiis. 

68.  Cod.  13.  astuiia  pro  aslutiam.  Wopkensius  con- 
jicit  et  columba?  sfM  plicitatem  non  amitittt.  Mngis  pla* 
cent  vera  Sedulii  verba.  \c?\.  \,  awiltit  prn  amttlal. 
Alm.,  scbeda' Pnolm.,  fton  ami>tat  animum. 

69.  Reg.  *i,  hubes  meum  quoquc.  Oil.  1,  nnn  aliis, 
linbes  quoque  meum.  Codex  B.  oinillil  quoque.  Beg. 
2,  ciini  plerisqne  editis  Gatticanum:  alii  mss.  hos- 
tri  cum  Alm  ,  Ald.,  sch  d.  Poelni.,  Gallianum,  vel 
Giilianum. 

70.  WopkefisiiiS  suspicatnr  in  litteris  sa'cularibus: 
sed  nihil  muiaudum  ail.  Sic  Daniel.  c.  i,  v.  17,  In 
omni  libro,  et  sapientia.  Cod.  Lips.,  placuta  benigni- 
tate. 

71.  Reg.  8,  diclis:  :\\\\  sermone  :  nonnulli  edili 
utrumque  ignoram,  sed  perperam.  Eleganter  enim, 
ei  Ireqiienter  haec  duo  opponuntnr,  res,  cl  sermo ; 
farta,  et  dicta;  res,  el  nomen. 

72.  Beg.  1,  2,  Valt.  1,2,  Ald.  Ursicini  dicam  quo- 
que.  Alm.  Vrsiciniquoque  <//<vim.  Reg.5,Olt.  I,  Ursini 
quoque  dicam.  Schedre  Poelin.  Ursici  pnrfertint. 
Arnlzenius,  Quid  Ursini  presbxjieri  quoqne  dicam.  In 
Otl.  1,  ex  Ursini  secuiida  niaiiu  conectinn  Ursiciui. 
Idem  Oliob.  1,  Rcg.  1,  pro  div.  scrij  t.  veleii  eadetn 
iiiniu  cum  muliis  editis  paiientiam.  Vatl.  1,2,  Reg. 
2,  3,  cod.  B.,  Almel.,  Ald.,  schedae  Poelin.  pro  patien- 
liam  habent  s>pientium,  quod  probulPrlrusBuniian- 
niis  ,  ei  i>las  qufdetn  voces  in  mss.  noiinuniquam 
confundi  jam  alii  ohservarunt. 

75.  Cod.  B.  famulatum.  Val.  2,  sched;e  Poelm. 
de/icientem :  alii  deficicndo. 

74.  Vct.  1,  Monast.  vcncrabitcs  pro  mcmorabiles. 
Oit.  I,  eue  conslat.  Panlo  posl  Hicronynius  dicitur 
ccelestis  bibliothecce  cultor  e>  sensu,  f|UO  biblioihcca 
pro  bibliis  sacris  ab  ipso  Hieronymo  el  ab  aliis 
passim  scripionbus  cbrisiianis  suniebatiir.  Vide  Du- 
cangiimi. 

75.  Amtzcniiis  nit  deesse  veiba  te  pudait  a  cod. 
B.,  ct  edit.  Ald.,  Vet.  I,  Mon.  Sed,  tit  pnio,  solum 
deesl  verbum  le:  nam  in  Aldo  cerle  legilur  pudeat 
sinc  te,  quod  p.rilcr  ahesl  a  Bcg.  1,  2,  5,  \,  qui 
bic  incipit,  el  Vati.  i,  2.  CodexAlm.  pudcat  te.  Ald., 
Vat.  2;  geuerosas  fcminas,  oinisso  quo<i:c,  ^cbed:e 
1'oelm.  subuixas  fuma. 

76.  Beg.  1,  sapientiw,  sed  a  sec.  m.,  sapicnti,  ciim 
glossa  Chrislo.  Obfterva  verbum  instantia  pro  assi- 
duilate,  perseveranlia  ex  IMinio,  Solino,  Apuleio  ct 
ahissimiiibus. 


B  77.  Cellarius  cum  Alm.  et  non  ambiat.  Mss.  alii 
cum  ediiis  omittunt  non,  quod  recte  hoc  pacto 
oinitii  probat  Arnizeniiis,  et  s*pe  a  librariis  inepiis 
cam  pariiciilain  repetitam  eiintrusam  fuisse  ostendii. 
78.  Vat.  1,2.  Sincleticis.  Reg.  1,2,  et  ut  vi- 
dclur,  Otl.,  1,  Sinclilicis.  Sic  etiam  ius.  Blandin. 
apud  Bollandum  die  6  Januaiii,  ubi  in  priefat.  ad 
Viiam  S.  AiiollinarisSyncleiicesniemorai  etiamhanc, 
quam  Sedulius  celebrat.  Ipse  legil  Syncletices.  Reg. 

0,  Syiujleiicis.  Reg.  4,  Sijngtetiae.  Cod.  B.  Sincleli- 
coj,  Ald.  non  Sinclelices.  ui  ei  liiLuit  Aintzenius, 
sed  Symieiices.  Vet.  1,  Monasl.  Sindetiae.  Edili  alii 
Sindetuis.  Ihtc  varielas  pai tim  inde  oritur,  quod  in 
inss.  facile  cl,  et  d  confundiiutur,  pariim  quia  e  lon- 
gnm  graicum  per  i  nonnumquam  redditur  latine. 
Oi  iginem  nominis  Cellarius  e.x  graeco  repelit  a  se- 
nalu  ,  <|uod  cx  sequentibus  coiilirmalui ;  scbed:e 
Poelm.  a  foedere.  Celhirii  verior  est  opinio.  Cassia- 
nus  1.  vu.Coll.  10,  senimliani  S.  Basilii  de  qundam 

p  senalore  monaclio  sic  rcferl :  Synclelicum  pcrdidisti, 
^  et  monachum  non  fecisii.  S.  Syocli  lice  sacculo  iv  mo- 
ii asterium  virginum  prima  fundasse  traditur.  Qiue- 
dani  Syncleti«e  ineinorauir  iu  lapide  apud  Viguol. 
pag.  553.  Vai.  2,  cuui  noiimillis  editis  ac  Dei  minis- 
tra\  vel  el  Dei  minislra'.  Reg.  1,  2,  5,  4.  Vat.  1, 
Oliob.  1,  cod.  B.  ac  iniiiistnv:  alii  el  miniitrw,  omisso 
Uei.  Glossa  in  Rcg.  1,  minislrce —  diaconisicc.  Confer. 
Prolegoni.  iiuni.  22.  De  diaconissis  el  viduis  agit 
Zicglerus.  Arnlzenius  edidit  (/  ministra'  Dci.  Pro 
gloTtam  Vel.  1,  ijtorias.  Ald.,  et  nonnulli  alii  editi 
athleta  pro  allectu.  In  Reg.  5  allcta,  in  Bcg.  1  ahud 
erat  scriptum,  nunc  allecta,  uli  legiliiretiam  iu  mss. 
Biandin.  ct  Bollandi,  (jiii  in  fjuodam  codice  apud 
Scoilum  mendiim  putat  athlela.  In  Olt.  1  nunc  vid;> 
lur  anthleta,  prius  aliud  luit.  Schedae  Poelm.  unice 
probant  uihleta.  Sed  praeferendum  cum  plerisque 
allecta :  quo  veibo  in  re  simili  Livius,  Plinius,  Suc- 
lonius  et  veieies  Insctipliones  utuntur.  Mlcai  in  se- 
naium  proprie  dicebaniur,  qni  propler  exiguum  se- 
D  natorum  numerum  ex  equeslri  ordine  in  senaluin 
assiimebantur.  Seueca  in  Agameiiui.  vers.  812  dixil, 
Atlegi  coeto  pro  rcferri  inter  dcos. 

7y.  Nonnulli  cdidcrunt  habxtal :  sic  Ou.  1  et  Beg. 
5,  pro  quo  alii  mss.,  el  edili  nosiri  exhibenl  habitct, 
ulcou.jccit  ciiain  Wopkensius: 

80.  Ccllarius  cum  mss.  Alm.  el  LipS.  refcctu.n, 
h.  e.,  conlirmatum.  Oil.  1  ctim  aliis  refertwn.  Beg. 

1,  a  pr.  m.,  3  el  4,  refectum.  Glossa  in  Ott.  I,  com- 
plcium. 

<Sl .  Bcg.  1,4,  Almel.  scripluras  autau  ecclesiustici : 
alii  eliam  pro  autem.  Arntzcniiis  sic  annolal.  Ktiam  cc- 
clesiastici  recte  pro  et  scribi  monenl  schedae  Poelnian- 
ni  ^  quo  foitasse  innuii,  ahcubi  esse  et  pro  etiam. 


543  COELH 

ita  sitiens  epolavit,  ut,  nisi  sexus  licentia  8»  de- 
fuisset,  posset  etiam  edocere  83,  licet  in  membris 
feminei  corporis  animus  sit  virilis.  De  quotidianoe 
vero  misericordinc  dispensatione  reticeo,  quam  sic 
exercet ;  ut  sileat;  sic  largilur,  ut  lateat.  Indicat 8V 
tamenejus  habittispauper,  ubicensusproQciat  dives. 
Et  ut  magnitudo  85  tanice  prudentice,  geminaresplen- 
dens  X45  lampade,  plus  luceret,  habet  germanam 
nomine,  meriloque  Perpeiuam,  annis  imparem  , 
factis  cequalem ,  sevo  teneram  ,  probitate  grandae- 
vam,  quce,  dum  nominis  sui  dignitate  pascitur  ,  sic 
vivit,  ul  ne  |ueal  amitlere,  quod  vocalur.  lllustris 
maritali  potentia,  illustrior  religione  divina  ,  proxi- 
niam  virginitati  86  continet  palmam,  in  eonjugii  fce- 
dere  manens  pudica.  Ccetera  ,  prseter   conspicuos  , 


SEDULII  514 

A  utpole  nuptce  convenienles  ornatus  ,  quae  jam  de  so- 
rore  diximus,  in  hujns  quoque  moribus  invenimus. 
Ad  hcec  87  ego  congrua  rursus  ita  responsione  per- 
fungar:Ne,  quceso,  domine,  mi  pater,  quem  diligere 
le  profiieris  ,  abjicias  :  quem  fovere  assoles  ,  invi- 
diose  delerreas.  Nullum  siquidem  ex  his  omnibus 
viio,  de  nullius  meriiis,  aul  insiructione  88  diffido; 
sed  iu  le  cunctos  aspicio.  Quosdam  collationibus 
assiduce  disputationis  ad  meliora  vexisli  :  quosdam 
placidce  maturiiaie  doclrince,  desiderio  sanctae  con- 
versationis  implesti  :  quibusdam  exemplum  factus 
es  ad  salutcm  :  alios  89  inlra  146  septa  gregis  lui 
oves  fecisti  :  alios90  enutristi;  omnia  omnibus  S1  fa- 
clus  es,  ut  omnes  salvos  cfficeres.  Cesset,  obsecro  9a, 
plurimorum  jactura  verborum  ;   cessent  deinceps 


SCHOLIA. 
8-2.  Wopkensius  suspicatur  ut  nisi  sexui  ticentia  B  Ou.,  1,  sed  obscure,  Iwc.  Reg.  1,  2,  Poelm.,  Vet.  1, 


defuissel  :  non  enim  intelligit  quid  sil  sexus  liccnlia. 
Sed  satis  commode  explicari  potest,  nisi  virilis  sexus 
licentia  defuisset  :  subjungitur  enim  animus  sit  vi- 
rilis. 

83.  Mss.  omnes  noslri,  etiam  Vatl.  1,  in  quoreli- 
qua  hujns  praelaiionis  desiderantur,  possetetiamedo- 
cere,  sed  in  Reg.  4,  posset  etiam  el  e.locere,  quce 
videtur  esse  in  Reg.  I,  diversa  lectio  :  cod.  B.  po- 
luisseleliamdocere.  Ald.oum  mss.  nostris  facit.  Poelm. 
posset  el  edocere.  Arnizenius  posset  et  docere,  qui 
iiullnn  variamleciionem  advertii  in  docere.  Sicetiam 
lcgit  Bollandus,  qui  ex  ins.  Sco.ti  notat  potuisset  pro 
possel.  Alm.  licet  in  membris.  Md.,  Poelm.  cum  nos- 
tris  inss.,  ef  cod.  B.,  ticel  in  membris.  Arnlzenius 
cuin  in  membris,  quod  planiorem  sensiun  reddit. 
Reg.  1,  pro  div.  scripi.  licet  et  in  membris :  glossa 
in  Reg.3:/icef  — auaiHiws.Bollandns  h:\heilicet  et  in 
membris ,  et  ex  mss.  Scolti  et  Rosweydi  proferl 
quam  el  in  membris,  quod  aculius  videtur. 

84.  Arntzenius  notat,  schedas  Poelm.  monere,  lc- 
gendum  indicat,  non  judica!  :  addit  Arntzenius,  quo 
jure,  non  video.  Equidem  neque  ego  video,  quid  ip<e 
sibi  velii.Nam  Ald.  cum  mss.  nostris  omnibushabct 
indicat ,  el  ipse  Arnlzenius  cdidil  indicat.  Poel- 
manniis  in  textu  judicai,  ad  niarg.  indicat.  Olt.  1, 
habhus  ejus  pauper  :  reliqui  nosiri  mss.  cum  Ald. 
ejus  Itabiius  pauper.  Poelra.,  Arnlz.  ejus  pauper  ha- 
filus.  Schedic  Poclm.,  et  ejusdem  editio  ad  marg. 
rrfalqeat  pro  proficiat. 

<S3.  In  scbedis  Poelm.  notalur,  recte  legi  et  ut 
mnqnitudo,  neque  delendum  csse  ut.  Noslri  mss., 
et  cdili,  ita  habenl  et  ut.  A  ms.  Bollandi  aberat  qe- 
minn  lampade.  Od.  I ,  Reg.i ,  2, 3,  cod.  B.,  Alm.,  Vat'.2, 
et  AH.  habet  qermanam  :  alii  habet  et  germanam  cun 
Reg.  i.  Aliquando  quiilem  et  omissumest  a  librariis, 
cum  praccedens  vox  iis  litteris  lerminatur:  aliquando 
tanien  ex  prancedenti  voce  repetitum  est.  Et  quam 


Monast.  ad  hac  eqo.  Reg.  4,  mendose  ad  hac  ego. 
Reg.  5,  ego  ad  lucc  :  sic  edidit  Arntzenius,  qui  ele- 
ganliam  notat,  quod  pronomen  ego  pra2ponatur,cum 
hcec  verba  orationis  paulo  gravioris  speciem  prae  se 
ferant.  Muhaquidem  sunt  istius  modi  exempla  :  sed 
non  pauciora  sunt,  in  quibus  postponilur.  In  Reg.  3 
additur  erqo  ,  nempe  ,  ego  ad  hcec  ergo  congrua  ;  in 
reli  piis  deesL  God.  B.,  perfunqatur  ;  retine  perfun- 
gar.  Schedie  Poelm.  delendum  censent  domine  tm, 
Alm.habet  mi  domine;  Reg.  2,  omittit  tni.  Vat.  2, 
Ald.  cum  scbedis  Poelm.  ne ,  quceso  ,  pater  ,  el  in 
Vat.  2,  videiur  fuisse  ne  quoeso  le,  paler.  Plerique 
ne  qua?so  ,  domine  ,  mi  pater.  Reg.  2  ,  Vat.  2,  Ald., 
diligere  profiteris  :  alii  nostri  mss.,  diligere  teprofi- 
teris.  Barlhius  in  suo  ms.  reperit  deteras ,  quod  vi- 
detur  approbare,  quia  Tacitus  et  Horatius  iia  locuti 
sunt.  Probum  niliilominus  est  deterreas  ,  h.  e.,  per 
lerrorem  a  te  removeas  ,  ut  explicat  Wopkensius, 
qui  similia  eliam  qusedam  excmpla  profert. 

88.  Schedoe  Poelm.,  institulione  pro  inslructione, 
et  consolationibus  pro  collalionibus.  Val.  2,  faclusad 
salutem  sine  es. 

89.  Reg.2,  alios  inlra  sepla  qreqis  accipiens  ttti 
oves.  Reg.  3,  alios  accipiens  inlra  septu  gregis  tui  oves. 
Reg.  I,  4,  alios  intra  septa  lui  grcqis  accipieus  oves. 
Oit.  1,  Vat.  2,  Ald.,  alios  intra  septa  qreqis  liti  oves 
sine  accipiens ;  sed  in  Otl.  1 ,  a  verbo  quibusdam 
usque  ad  enulristi  omnia  desunt  in  contexiu,et  mar- 
gini  addiia  stint.  Accipiens  ,  quod  exstat  in  multis 
vulgatis ,  aberat  eliam  a  ms.  Barlhii,  qui  censcl 
rnelius  abesse,  quam  adesse.  Pejus  quidem  esl  in 
cod.  B.  aspiciens.  Gruncri  edilio  inter  septa,  nori  ra- 
rra  septa;  schedas  Puelm.,  et  cod.  B.,  lui  qreqis,  non 
greyis  tni.  Id  significal  socieialem ,  seu  contuher- 
nium.  Inter  Cicer.  ep.  ad  Alt.  1.  vi,  ep.  1  :  Ac  vet- 
lem,  te  in  tuum  velerem  gregem  relulisses. 

!)0.  Val.  2,  Reg.  2,  alios  in  fide  enulristi.  Reg.  \, 
~y,  Ollob.    \  ,   alios  enutritti.  Reg.  4 ,  alios  nutrisli. 


vis  hoc  loco  pro  etiam  sumi  possit,  nielius  laiuen  D  Poelm.,  alios  salvos  enutristi  :  nonnulli  alii  vulgati, 


pulo  illud  omiltere.  Reg.  2,  amittere,  quo  vocatur 
c:cleri  quod. 

86.  Vat.  2,  Reg.  2,4,  Ald.,  virginitali.  Olt.  1  , 
Reg.  2  a  sec.  m.,  Reg.  3,  Alm.,  virginitatis,  quod 
edidit  Poelmannus,  sed  in  ejus  schcdis  imptobalum 
apparet.  Ott.  1.  Ald.,  codex  B.,  Alm.  ct  alii  nostri 
mss.,  manens  pudica.  Barthii  codex,  manens  perpu- 
dica.  Poelmanni  eilitio  et  aliae  ,  permauens  pudica  : 
sed  in  schedis  Poelm.  reposiium  fuit  manens  pudica. 
Id  etiam  magis  placuit  Arntzenio,  quia  simplex  ver- 
bum  in  hac  locutione  usitatius  occarrit.  Xupta?  de- 
sideratur  in  codice  B.  Conjugii  foedere  eleganlia 
nota ,  similibus  exemplis  ab  Arntzenio  compro- 
bata. 

87.  Vat.  2,  Ald.,  schedse  Poelm.  ad  hoc  ego  :  sic 


alios  salvos  enutrivisli.  In  schedis  Poelm.pro  varianli 
lectione,  AL,  enutrivisii,  al.  implesti,  sed  prrefere- 
ba n t  alios  in  fide  enutristi.  Illa  in  fide  abesse  a  cod. 
B.  et  Aldo  allirmat  Arnlzenius;  sed  qiiantum  qui- 
dem  ad  Aldum  attinet,  mea  Aldi  editio  exhibet  atios 
in  fide  enutrisli. 

91,  Vat,  2,  Reg.  2,  3,  Otlobon.  I,  Ald,  om- 
nia  omnibus ;  alii  mss.  et  editi,  omnibus  omnia. 

92,Reg.  4,  cesset  nunc,  obsecro.  Rpg.  \,  plurium ; 
supra  f  plurimorum.  Alm.  verborum  jactura  ;  idem 
cum  Oll.  \,  cod.  B.,  longce  deinceps.  Plerique ,  nec 
piqeat  te.  Reg,  1,  nec  piqeat  sine  te ,  quod  dee*t 
etiim  in  cod.  B.  et  Reg.  4;  sed  in  Reg.  1  addiiur 
supra.  Rcg,  2,  3,  m  piqeat  te.  Reg.  4,  nec  pepiqeat; 
forie  pronec  le  pigeal.' Pro  adhuc  (luctuanti  inverso 


545 


OPERIS  PASCHALIS  DEDICATIO. 


S46 


longse  exeusaiionis  ambages ,  nec  pigeai  te   post  A  ordinavi,  contra  omnes  cemulos  tuce  147  defensioni 


lanli  gurgitis  emensa  discrimina  adhnc  flucluanti 
pagince  auctorilaiis  tuoe  anchoram  commodare.  Qua- 
tuorergo  93  mirabililm  divinorum  libellos,  quos  ex 
pluribus  pauca  complexus  usque  ad  passionem  ,  et 
resurrectionem,  ascensionemque  Domini  nostri  Jesu 
Christi,  quatuor  evangelistarum  9V  dicta  congregans 


commendo.  Uuic  autem  operi  95,  favente  Domino, 
PASCHALIS  CARMINIS  nomen  imposui,  quia  PAS- 
CHA  nostrnm  immolatus  est  Christus  :  cui  ho- 
nor  96,  et  gloria,  cum  Patre,  et  Spirilu  sancto,  per 
omnia  scecula  sceculorum.  Amen. 


SCHOLIA. 


ordine  Vat.  2,  cod.  B.,  Ald.,  Vet.  1 ,  Mon.,  schedae 
Poelm.,  fluctuanii  attliuc.  Reg,  1,  Ou.  1,  cum  non- 
nullis  editis  commodare  :  alii  cnm  Ald.  ,  Vet.  I, 
Vat.  2,  Mon.,  Poelm.,  accommodare. 

95.  On.  1,  Igitur  mirabitium  divinorum  tres  libel- 
los;  sed  tres  appicium  est  supra.S.  Isidorus  de  Vir. 
illusir.  tres  eli:mi  enumerat.  Nosiri  alii  mss.  Yat. 
2,  Reg.  1,  2,3:  Quatuor  igitur  mirabilium  divino- 
rum  libellos.  Rrg.  4  ,  Qualuor  mirabilium  igitur  di- 
vinorum.  (Jnatuor  eiiam  cod.  Almel.  recenset.  In 
schedis  Poelm.  pro  quatuor  subsiiluitur ^uinque.  Edi- 
tiones  pariter  variant,  alice  quinque  libros  exhibent, 
aliae  qnatuor.  Varielas  haecin  hacepistola  ex  nunie- 
ris  oriri  potest,  nt  sa-pe  ac<idil  :  in  ip^is  vero  li- 
bris  distribuendis  vel  cx  libr.n  iorum  arbilrio  ,  vel 
ex  ipsa  varietate  in  exemplaribus  hujus  epistola?. 
Vide  Prolegom.  num.  51  seqq. 

94.  Ottob.  1,  qualuor  Evangeliorum  :  sic  Reg.  1  a 
pr.  m.,  supra  cvangelistarum ,  quod  caeleri  halient. 
Plerique  m*s.  et  edili ,  congregans  ordinavi  cum 
glossa  in  Reg.  2,  instruxi.  Mss.  Poelin.  ,  congregans 
curuvi  :  eod.  Bai  thii ,  congregans  adunavi.  Barthio 
non  displicet  curavi  ,  sed  magis  placet  adunavi; 
quae  vox  ad  ultimum  oeiatis  argenieae  lempus  refer- 
tur.  Burmanuus  ad  Petron.  c.  58  prcefert  curavi : 
sed  hujusmodi  vocis  usus  Wopkensio  non  proba- 
tur  :  qui  conjicit  quis,  vel  quibus  ex  pluribus....  dicla 
congregare  curavi,  vel  quosexpluribus...  dicia  con- 
gregaits  adornavi.  Arntzenius  rejicit  adunavi ,  nonni- 
hil  propendet  in  t uravi ,  sed  cum  Cellario  recipit 
ordinavi.  Hrec  ipsa  scriptura  coniniunis  in  nostiis 
omnibus  mss.  clare  exhibetur,  ac  csteris  estpraife- 


renda.  Non  enim  assequor,  cur  ordinavi  glossa  cen- 
senda  sit. 

95.  Nonnulli  edili,  Huic  autem  carmini ;  vera  lec- 
lio,  operi,  cujus  glossa  in  ms.  Barthii  erat,  h.  e.  , 
carmini  pr&senli.  Sedulius  non  semel  opus  vocat 
suum  carmen,  ilaque  alii  loquunlur.  Alioquin  Sedu- 
lius  voluit,  nomen  poematis,  ut  a  prosa  disiinguitur, 
esse  Carmen  Paschate,  nomen  vero  prosse  Opus  Pa- 
schale.  Noslri  omnes  inss.  cuin  Ald.,  Mon.,  Vel.  i., 
sched.  Poelm.,  favente  Domino,  alii  ediii  favente  Deo. 
Cod.B.,  Huic  autem,  favente  Deo,  sine  operi.   Olt. 

g  1,  cum  Ald.  et  aliis  mss.  nostris,  Paschalis  Carmi- 
nis  nomen  imposui.  Codex  Barih.,  Pasiiialts  Carmi- 
nis  novum  nomcn  ideo  imposui.  Ariitzenio  novum  su- 
perfluuin  videlur,  nec  satis  convenire.  Nonnulli  edi- 
ti,  Paschalis  Carminis  ideo  nomen  imposui. 

96.  Vat.  2,  Reg.  I,  pro  sec.  lect.,  vel  glossa, 
Reg.  4,  Ald.,  cuiest  honor ;  alii  mss.  nostri  et  editi, 
cui  honor,  sine  est.  Reg.  4,  honor,  gloriaque  cum  Pa- 
tre.  Oti.  i,  Val.  2,  Ald.  cnm  aliis  ediiis,  et  Spirilu 
sanclo.  Rpg.  1,  et  cum  Spirilu  sanclo  in  saicula  scecu- 
lorum.  Amen.  Alii  inss.  et  edili,  el  sancto  Spiritu.  A 
Lips.  absunt  hcec,  cum  Patre,  et  Spiritu  sancto. 
ldem  codex,  insacula,  non  per  omnia  swcula,  quod 
alii  tenent.  Arnlzenius  ait,  omnia  videri  abundare, 
sed  pro  recepla  scnplura  affert  Sedulium  ipsum  ia 
fine  episiolae  dedicalorke  prosae,  Prudenlium  hynin. 
9  Catli.  vers.  ult.,  el  cod.  ms.  viice  S.  Odilicc.  In  li- 
bris  nostris  liturgicis  nihil  est  frequeniius.  In  Vat. 
2  deest  amen.  Reg.  4,  amen.  Explicit  epistola  Sedu- 
iii  ad  Macedonium.  Sic  fere  codex  veius  Taurinen- 

C  sis,  ul  dixi  in  Prolegom.  n.  62. 


33rotcatto  op^rt^  ^«^clntit^ 


AD  MACEDONIUM. 


Sancto  ac  beatissimo  patri  Macedonio  presbytero  Sedulins  in  Christo  salutem. 


148  Prcecepisti,  reverende  mi  domine,  Pascha-      lis  carminis  texlum,   quod   officio  purcc  devotionis 

SCHOLIA. 


In  Opus  Paschale  notas  edidit,  qui  primus  om- 
nium  lypis  illud  vulgavit,  Franciscus  Juretus.  Re- 
cusce  ece  sunt  in  nonnullis  editionibus  Bibliothecae 
Patrum,  el  prceserlim  in  Bibliolheca  Gallandiana. 
Non  videral  Gallandius  primain  editionem  Operis 
Pascbalis,  qu;E  a  Jnreio  Parisiis  procurala  fuit  anno 
1585;  ei  cum  animadverlissei,  in  Bibliothecis  Pa- 
truni,  mazime  inPaiisiensi  anni  1644,  Sedulianum 
hoc  opus  lcedis  mendis  ubique  scaiere,  vix  ut  inter- 
dum  aucloris  nieniein  assequi  posset,  contulit  inter 
se  Bib'ioihecain  Patrum  Paiisiensem  anni  1645,  et 
Lugdunensem,  notasque  suas  subjecit,  quibus  non- 
nulius  errores  auferre,  luiuenque  operi  afferre  cona- 
lus  est.  Ne  mihi  quidem  licuit  primam  edilionem 
Operis  Paschalis  consulere  :  contuli  lamen  editiones 
Bibliothecae  Patrum  .Hargarini  de  la  Bigne,  Parisiis 
1589;  Auctarium   Ducseanum  ejusdem  Bibliothecce, 


Parisiis  1624;  editionem  Coloniensem  1618,  Pari- 
siensem  1644,  Lugdunensem,  et  Gallandianam.  Om- 
nium  harum  edilionum  antiquissiina  profecio  cst 
Parisiensis  anni  1589,  quam  poiissimum  sequar. 
Parisiensis  anni  1624  mendosa  est,  sed  mendosior 
altera  anui  1644.  Ex  nolis  aulem  Jureti  et  Gallan- 
D  dii  nihil  omisi,  quod  ad  hos  libros  Sedulii  illoslran- 
dos  pertinere  arbitraius  sum.  Judicinm  Wopkensii 
de  Prosa  hoc  est  :  Nec  lamen  Prrsce  huic  lanium 
Iribuo,  ut  illius  aucloritate  emeudatitius  mtas  sa'pe- 
numero  spongia  damnaverim,  quippe  quam  poematis 
sensibus  non  semper  satis  exacte  adharere,  et  aliquan- 
do  etiam  corruptce  scriplurce  conformatam  esse,  mihi 
certo  persuadeam.  Sic  refert  Arnlzenius  in  pra?fatione 
qui  lamen  siatuit,  pauca  tanlum  in  ipso  carminc  su- 
pereste,  de  quibus  difficilius  ex  Prosa  posset  dcfiniri, 
quid  verum  sit.  Vide  Proleg.  n.  258. 


547  COELII 

simplioiter  exsccutus  vobis  obiuli  perlegendum,  in 
rheloricum  ine  '  transferre  sermonem.  Quod  s  uiiun 
placuerit,  ideo  geminuri  volueris,  an  quod  often- 
derit,  149  ul  potius  arbiiror,  siyl  >  censueii-  libe- 
riore  describi  ,  sub  dubio  videor  fluciuare  judicio. 
Snnciis  tamen  jussionibus  non  resiliens  ,  injunctain 
suscepi  provinciam ,  et  precellosis  adbuc  imbiibus 
concussae  ratis  vela  madenlia  tumentis  pelagi  rursus 
faligalioni  commisi  per  emensos  cursus  revoluti 
discriminis,  et  Cycladas  ingentes,  quas  praecipitanti 
formidine  celerius  anie  iransieram,  longa  maris  cir- 
cuilione  discurrens  ,  ut  illos  porlus  ei  litlora  ,  qwe 
dudum  pra-lereundo  lustravi,  diligentiori  opera  nunc 
viserem.  Tradiia  s  siquidem  multa  pro  inetricre  ne- 
cessitatis  angustia  priori  commeniario  nequaquaui 
videniur  inserla,  qua;  posimodum  linguae  resolutio 
magis  e>t  assecuta.  Dederimus  hinc  obtrectatoribus 
viam,  dicentqne  nonnulli,  fidem  iian.-lationis  esse 
corru|'tam,  quia  certa  videlicel  sunt  in  oratione, 
quac  non  habentur  in  carmine.  Si  qni  tamen  istud 
objiciant,  faciunt  nae  v  intelligendo,  tit  nibil  intelli- 
gant.  Nam  5  sf  sieculares  litteras  asseeuti,  aut  divi- 
nis  videbuntur  libris  instructi,  debent  exempla  vete- 
rum  recensere,  ne  similia  lacerare  conenlur  injuste. 
Cognoscant,  uermogemamm  d'  ctissimum  jurbhito- 
rem  tres  editiones  suioperis  confecisse.  Coguoseant. 
periti-sim  :m  divinae  legis  Origenem  tribus  nihilomi- 
nus  ediimmbus  prope  cuncia,  qu?e  disseruit,  a;>li- 
vi-se.  Nec  eorum  quispiam  mordacis  lingucc  heera- 
lur  injuria,  cum  poiius  inde  landis  eonsequantur 
augmenia,  quod  provenlibus  uberioris  ingenii  dili- 
gcntiore  posteros  fide  noscendse  veritaiis  instruxe- 

1.  Gallandius  edidil  me  potius  transferrc^foriu^e 
ex  mendo^a  leclione  ediiionis  Parisiensis  anni  1644, 
me  })oi>'.it  transferre.  Supcrfluum  mihi  videlur  po 
tius.  quod  paulo  po-l  occurrii,  et  hnc  loco  omittit  ;r 
in  c;eleris  ediiionibus  Bibliotlieeoe  Pairum. 

•2.  Clarius  erat,  v.tnim  qnod  piacu.rit,  et<  . 
Jnietus  veieris  codicis  lectionem  reiinuil,  quia  fa- 
miliare  esl  buic  auei!>ri  verum  et  rotunduni  veibo- 
rum  ordinem  niutaie  :  valebat enim  magis carmine, 
qiiam  prosa.  Foi  .as^e  Sedolius  scripsii  Quod  uiri  m 
quod  placuerit.  elc. 

3.  Sic  emendavit  Jtirelus  :  in  veleri  coJice  erat, 
Tardi'as  uquidem  mulia. 

4.  Gallamiins  cum  reliquis  omnibus  Bibluillucis 
Palrum  edidil.  faciuni  nec  intellujendo  :  nescio,  an 
ila  eliam  habeat  edilio  Jureli.  Sed  cerle  ?era  lectio 
esl  uk  :  repeiit  enim  Sedulius  verba  Terentii  ex 
Ainliie  prologo  ,  ad  quem  redil  infra,  Nec  impa- 
res,  etc. 

o.  Ex  correctione  Jureti  JSam  si  :  vet«s  codex  lia- 
bebai  Xam  sicut. 


SEDULU  548 

A  runt.  Aliud  est  namnue  muiare  composita,  et  aliud 
iniegraie.  Nam  plena  quanivis  spalia  divinac  lcgifl 
iinmen.sa,  quibus  dicia  semper  adjieiunlur,  et  des;:nl, 
velut  mare  fluvioriim  penitus  incremenia  non  sen- 
liens,  nullis  lerminari  sensibus  queaut,  nullis  cxpli- 
eaii  lingui*  valeant.  Sic  et  n'<stri  pror-us  a  sese  li- 
belb  non  discrepant.  Sed  quae  defuerani  j.rimis,  ad- 
dita  sunt  secundis.  Nec  150  "upares  argnmento, 
vel  ordine,  sed  slylo  videnlur,  el  oratione  dissimi- 
les.  Proferanl  igiiur  sua,  si  qui  carpere  nilunliir 
aliena.  Promptius  cst  omnibus  judicare,  quam  fac> 
re,  et  de  castrensi c  munimine  pericula  secnro  vultu 
conspicere.  Credo  tamen,  Pater  egregie,  nullumfore, 
quamvis  impndenter,  obloqomm  T,  si  meruero  dex- 
trum  8  pccioris  adiptsci  judicium.  Fave  primum  ?, 

13  iil  alii  faveani.  el  nmnium  menlibus  senlentia  se 
probat.T  jugiier  atictoritaiis  infundat.  Tu  facies,  ut 
delectet  evasisse  discrimina  ,  cum  serenior  coeperis 
aperire  tranquilla.  Navigare  iiiisus  in  aquore,  nunc 
in  portu  jam  10  navigem.  Tandem  aliquondo  post  uu- 
das  calcare  Ijceal,  nos  il  arenas  letigimus  monles 
ex  pelago.  Tangamus  montes  ex  saxo,  el  infirmos 
aqnis  irruentihus  gressus  navali  po  iios  statione  fir- 
memus.  Priores  igiiur  libii,  quia  versu  digesti  sunt, 
no  nen  Pascbalis  Carmiuis  acceperunt.  Sequentes 
auiem  in  prosa  nulla  cursus  varietate  conversi,  Pa- 
sc;iali?designanlurOjierisvocabulonuncupali.  Ltram- 
ijiie  vero  maleriem  vobis  orantibus,  Doinino  Jesu 
CfcrisCO,  qui  vola  non  recnsat  humiliiim,  12  et  gicgo 
supplicanler,  et   oflVro,  cui  virtus,  bonor  et  gloria 

C  cum  Patre,  et  Spiritu  sanclo,  per  omnia  saccula  sae- 
culorum.  Ainen. 

6.  Iu  v.  c.  erat  munime. 

7.  Galiaudius  suspicalur  obloqunm,  malo  oblo 
quium. 

8.  Gallandius  supplet  dextrum  (luij  pectoris. 
V.  Forte,  Favc  primus. 

10.  Locus  mancus,  et  mulilus,  ut  videtur ;  quod 
asteri-eo  notalum  voiuil  Juretus. 

fi.  Locum  mendosum  sic  resiituebat  Gallandius : 
Taudem  aliquando  post  undas  calcare  ice.it  nos  a>e- 
nas,  qui  tetufimu.,  montes  ex  pettujo.  Melini  puto  le- 
vioii  mutatione  calcare  liceut  nos  arenas.  Teliqhnus 
viontes  ex  pelaqo  :  tancjamus  monles  ex  saxo.  Plerique 
editi  refenint  nou  pro  nos. 

\±.  T-  statur  iurelus,  clare  e>se  in  v.  c.  ct  grer;o, 
quod  luelur  proel  congrego.  ln  Bibliotb.  Pairnm  in- 
venio  et  rogo  :  inihi  plaeerel  eroqo,  vel  contjrego,  quo 
verbo  ulilui  in  fin.  prior.  epist.  Ha'C  salis  innuunl, 
non  miniis  carmen,  quam  Oous  Pascbale,  vivente 
Seduiio,  iu  pu!-li  am  lucem  |>rodiisse,  quod  lenui  iu 
Prolegom.,  n um.  158. 


m 


PROLOGUS  METRICUS. 


550 


^rotoguiS  mctttcu0. 


AD  LECTOREM. 


151  Paschales  qtiicuinquc  dapes  conviva  re-  A 

[qiiiiis, 

Dignalus  nosiris  aceubitarc  loris, 
Pone  superciliitin,  si  le  cognoscis  amicum, 

152  ^e  quseras  opus  liic  codicis  ariificis  i 


3  Scd  modicse  conlenlus  adi  solemnia  mensce, 
Plusque  libens  animo,  qnam  saiiare  cibo. 

Ai  si  magnariiin  caperis  dulcedine  rernm, 
153  Wvitiasque  magis  deliciosus  amas , 

Nobilium  nitidis  doclorum  vescere  coenis, 


OPUS  PASCHALE. 


Licipil  prcefalio  Sedulii  antislilis  in  soluta  oratione 
Paschalis  Carminis  ad  lcclorem . 

Pascbalibus  te  dapibus  conviva  quisquis  impertis, 
ac<  umbere  nosiris  non  dedignaius  in  loris,  erecluin 
supercilii  dcpone  fastigium,   si  charus  advenis,  et 


aiuicus,  nec  opus  codicis  hic  reqniras  ariificis  :  sed 
exigna  parvae  mensae  solemuia  la-ius  a<cipiens,  con- 
lcnms  assumens,  libcntius  aninio  saturare,  quani 
cibo;  aut  si  m.ngna  potitis  ubertate  rernm  caperis 
opimarum,  divitiasque  pra-cipuas  deliciosus  exspec- 


SCHOLIA. 


1.  In  cod.  R<  g.l,  pos!  proefatinnem,  sive  epistolam 
ad  Macedonium,  addilur  Explicil  prccfalio.  Incipit  se- 
cwuia.  Oll.  1,  pod  hyuinum  deChristo.  lncipit  pro- 
logus  Seduiii;  Paidiales,  elc.  Codex  Taurinensis  in 
folio  ullimo  extra  locuin  ,  et  diversa  inaim  :  R<>beo. 
Pncfatio  operis  sacri  librorum  novi  ct  rel  ris  Testa- 
vienti.  An  pro  liot>eo  legemlum  erit  Fioben,  aul  Bobio.' 
Er;\i  enim  liber  monasterii  Bobiensis.  Vat.  1,  post 
Aratoris  carmcn,  Incipit  prolog-.s  metricus  Sedutii 
catholici  poetce.  P.  F.  Paschali  (iorle  fflil  prius  Pas 
chalis)  Carminis.  Monlfauconius  in  Bibliolh.  bib!. 
mss.  codice  1665  compcndium  litterarum  sic  reiert 
Pro  fe  to  pischali.  Paschales  ,  etc.  Sed  oiniuil  car- 
minis  :  et  in  aliis  codicibus  his  litteiis  P.  F.  solct 
iod'cari  prrcfatio.  Rr-g.  2  :  Prcefaiio  Paschalis  Car- 
minis  beali  Sednlii  pnette.  Codex  Urbinas  :  Egregii 
Sedulii  cpiscopi  de  utriusque  testamc.:ti  hiAoria  pro- 
logus  ittcipit  feliciter  :  Paschales,  elc.  Deest  pralatio 
ad  Macedonium.  Ott.  2  :  Incipit  liber  Selnlii  de  ac- 
tibus  prophetarum ,  cl  toto  Christi  Sutraloris  cursu  : 
Paschales,  etc  i>e*ide<  ..tur  eliam  episioia  ad  M.ice- 
doniiim,  ut  in  R  m.,  qui  ila  habel,  lucipit  liber  poetcc 
Sedulii :  Paschales,  etc. 

2.  Rcg.  1  ex  chorh  factum  thoris  ;  sic  enim  non- 
nulli  scrihunt,  scd  male,  pro  toris.  Acc-umbere,  di- 
scu.nbere,  recumbere  vcrba  frequentia  Sunt  de  con- 
viviis.  Hinc  accubitns,  el  accubito,  viji  htiin  f  irmalum 
a  Sedulio,  quod  expressil  eliam  Rraulio  in  Vit.i  S. 
yLmiliani  c.  24,  et  Sugerius  in  Luduvico  VI  :  Tan- 
quam  toris  accubitati. 

3.  Burmaniius  conjiciebat, si  me  cognoscis.  Priiden- 
tius  Psychom.  verSi  287  :  Disie  supercilium  deponere. 

i.  Edili ,  ?>'ec  qumas ;  sic  Pro-a  et  Reg.  1,  pro 
diversa  scr.,  sttl  in  coulcxlu,  Ne  qua?rus,  quo  I  cae«- 
leri  nosiri  mas.  relinent.  Iidem  imsiri  ms>.,  n;m 
pleris|iie  cdili-,  opus  hic  codicis  arlificis  ;  Rom., 
coi  rupte,  condilis  ariificis.  Alb.  inverso  ordine  conira 
iuclrum  wli/ici-  codicis.  Puelin.  ad  marg.  opes  pro 
opus,  el  in  Oll.  1,  a  pr.  m.,  videtur  fuisse  opes.  Re- 
pugnat  lexinetri,cuinon  satis  consulit  Vbri-sensisr 
diun  sii-  reformat,  A"e  quwras  hic  opes  codicis  artificis^ 
lgiiorabai  Ariiizeuins,  quis  ila  liuuc  versum  edi- 
divset,  cnm  a  Savarone  sic  ciiari  observ a>set.  Efed, 
utdixi,  advcibium  hic  corripi  non  dclirt.  Melius 
essel,  Hic  nec  opes  quatras  codicis  arti/icis.  C.-cierum 
recie  procedit  versus,  Ne  qutBras  opus  hic  eodicis  ar- 
tificis.  Griiueitis  exponii ,  Ne  quaeras  in  boc  codice 
opus  ariificis  :  eique  assentitur  Arnizenius.  Sed 
longe  melior  est  interpretatio  ejusdem  Arnizenii, 
ijua.'  adhibita  etiam  fuit  a  rsebrisseusi :  Ne  lnc  qua:- 
ras  opus  codicis  artilicis,  h.  e.,  codicem  arliTiceni , 
vel  imnu  arliiici  faclum.  In  Oll.  1  glossa  est  artificis, 


B  h.  e.,  ariificialis.  Iia  adjective  artifcx  interdum  a 
probis  scriptonbus  usurpalur.  Sus^icnri  .iliquis 
possit ,  an  Sedulius  nomine  codicis  nrtificis  iniel- 
lcxeiit  commentarium  aliquem  ciilinarium  ,  nt  suui 
liiii  A.  lcii  tiiulo  insigniti.  Lquiilein  non  aliter  acci- 
pio  V''!su-  Mai  lini  Dumiensis  >;i(  ulr.  m,  fn  refectorio, 
ul  habet  titiilus  :  Non  hic  auratis  ornanlur  prtthdia 
fulcris;  —  Assijrius  murex  nec  tibi  sigma  dcdit.  — 
Nec  per  multiplices  abaco  splciidcnle  cavernas  —  Po- 
ncnlnr  nitido?  codicis  arle  daprs.  Eadcm  vidcliir  cssc 
scnieniia  Sedulii.  Vouckius  vcce  plane  didatotia, 
ut  aii  Grunerus,  ac  formulis  illis,  quas  in  Imjus- 
modi  Criiicis  Mcnckcnius,  annotaloresque  operis  de 
Cliartutaneria  Eruditorum  reiircbeiiduiit.  Jurare,  in- 
quil,  ausiiu,  numquam  hanc  scripluram  a  cate  nosro 
profeclam  :  sed  reponeudum  ubsque  ulteriori  mora  :  Ncc 
quaras  opus  hic  onychis  arli/icis.  Vel  si  quem  ne- 
glecta  prima3  syllab.c  in  omjchis  (|uamitas  olfindat, 
reponere  jnl»ei   nobilis  artificis.  Ratio  Vouckii  est , 

n  quod  Sedulius  in  perpetua  a  convivioest  meia;  hora, 
adeoque  nulliis  codici  videlur  esse  locus.  Verum 
imbccillius  tioc  aigumentum  est,  (|uam  ut  lectio 
omnium  mss.  et  editorum  debiiilari  inde  possil. 

o.  Modicn  mensa  e^t  mediocris,  vel  potins  exigna, 
et  vilis ,  Adire  epulas,  convivium,  et  similia,  usilaia 
phrasis.  In  codice  Tauiineiisi  s:c  corniptum  cst  hoc 
dislichoii  :  Scl  modite  conlcntus  adi  sullemnia  mese 
—  Plnsfiuc  lebct  animum  quam  satiare  cevum. 

6.  Nonnulli  edili  cum  Panbasi  >,  et  sihrd.  PoeL, 
libenli  animo.  Mss.  omnes  nosir.  cuiii  alii^  ci  pli:- 
risque  e.lilis,  libens  animo.  Reg.  \,  2,  Vai.  1,  Ott.  2, 
Rom.,  Urb.,  \aliare.  Val.  2,  salurare  :  ita  ctiain  fuisse 
videlur  in  Vat.  1,  in  quo  nunc  lcgilur  snturari,  quod 
ferri  nequit.  Grunerus  cum  multis  ediiis  saliare : 
Arntzniins  ex  pro^a?  vcrlio  saturavit,  el  quia  alibi 
etiam  Sedulius  verbo  saturo  ulittir,  nempe  I.  m,  vcrs. 
266,  edidit  saturare. 

7.  In  R<*g.  4  fuit.,  Aut  pro  At.  In  cod.  Taurin. 
restil  adliuc,  Aut,  ut  in  prosa. 

D  S.  Deliciosus  verbum  Rutilii ,  Marliani  Capell?e. 
Aratoris. 

9.  Vonckins,  mira  innovandi  libidinc.  ut  ail  Gru- 
nerus,  abreptus,  pro  doctorum  rescribi  vull  domino- 
rum,  quia  ccena  doctorum  respuit.  Recugnant  omnia 
exempluia,  diam  prosa  :  ne.jue  niciaphora  coense 
ita  perpetua  esse  debet,  tit  Sedulius  doclrimr,  <|iiam 
comparat  ccciue,  omnino  obliviscatur.  Addil  Arnlze- 
nius,  doclum  dici  de  co,  qui  arlis  siue  peritus  est, 
etiain  de  coquo.  Yerum  id  quideni  :  sed,  uldixi, 
Sednliiis  doctriiiam  potius,  litlerarumque  periliam 
commemorat. 


551  COELII  SEDULH  554 

10      Quoruni  nuiltiplices  nec  nuraeraniur  opes.      A  154  Collucentque  suis  aurea  vasa  favis. 

Illic  invenies ,  quittquid  mare  nuiiil  edendunv,        15  At  nos  exiguum  de  paupere  carpsimus  liorlo, 
Quidi|uid  terra  creal,  quhlquid  ad  asira  volat.  Rubra  quod  apposilum  tesla  ministrat,  olus. 

Cerea  gemmatis  fiavescunt  mella  canistris, 

OPUS  PASCIIALE. 


las,  nobilium  debes  ccenis  saliari  dociorum,  quorum 
multiplices  nequeunl  referri  apparatus.  Illic  pro- 
fecto  reperies,  quidquid  maris  nutrita  unda  ve?cen- 
dum,  quidquid  terrse  foecundilas  subminislrat,  quid- 
quid  in  nubibus  pennali  corpus  libramento  sustentat. 


In  ipsis  etiam  ferculis  pretiosa  nimis  varietate  gem- 
matis  flavescunt  nectareis  sua  mella  cum  ceris,  et 
aureis  appositus  in  canistris  concolor  metallo  favus 
h  aliudit.  At  nos  de  pauperis  horli  seminibus  olus 
vile  decerpsimus,  quod  in  rubra  testae  paropside 


SCHOLIA. 


10.  Nic  Heinsius  scribi  jussit,  Quorum  multiplices 
annumeranlur  opcs.  Reponit  Wopkensius  ,  nec  pro 
non  venire,  ac  sic  loqui  Cnmmodianum  Instruct.  16: 
Sunt  alia  praterea  dccmonia  fanis,  —  Quw  nec  nume- 
rantur.  Senientia  ex  prosa  clara  est  :  nempe  quo- 
rum  opes  ne  numernri  quidem  possunl.  Rfjicienda 
ergo  e»l  alia  conjeclura  Herm.  Cannegieleri,  vel  nu- 
meranlur,  aut  ei  numeranhir.  Parrli.,  cum  Reg.  2,  ila 
dislinguit,  Quorum  multiplices,  nec  numeraniur  opes, 
scilicet  muliiplices  suni,  nec  numeraniur.  Indicium 
auiem  magnarum  opum  est,  qund  non  numerenlur : 
nam  Pauperis  est  numerare  pecus,  ut  vulgo  dici  so- 
let.  Horalius  1.  l,  ep.  6  :  Exilis  domus  est,  ubi  non 
et  mulla  supersunt,  —  Et  Dominum  fallunt,  et  prosunt 
furibus. 

11.  Heinsius  rursus  conjicit  mittit  pro  nulrit,  dis- 
sentiente  pariter  Vopkensio,  qui  observat,  ob  se- 
quens  verbum  creat  concinnum  esse  nutrit.  Plerique 
dislingiiunt,  Illicinvenies,  quidquid  mare  nulrit  eden- 
dum  ;  Burmannus  non  ineleganler,  Illic  invenies  , 
quidquid  mare  nutrit,  edendum. 

15.  Taurinensis  vetus  codex  ,  Terea  qemmatis  fla- 
vescunl  mella  canistris.  Mendosum  est,  Terea.  Poelm. 
ac  nonnulli  alii  edili,  Catera;  vera  lectio  Cerea  ex 
inss.  et  sententia.  Accedit  prosa.  Pro  flavescunt 
Arnlz.  ,  flavescent,  quod  cum  invenies  recle  cohye- 
ret.  Sequilur  autem  collucent  in  praesenli,  nisi  boc 
ipsum  in  fnluro  indicativi  dicas  a  colluco,  collucis. 
Multa  enim  verba  sunt  secundaj  coujugationis,  qii* 
in  tertia  etiam  a  poetis  maxime  adhibentur.  Banh. 
cilat  florescunt  minus  bene.  Cum  tot  critici  bunc 
prologum  excusserinl,  ac  multa  verba  suo  loco  mo- 
vere  teiitaverint,  mirum  videri  debet,  neminem  in 
hoc  versu  mella  sollicitasse.  Et  Nebrissensis  quidem 
ansam  pra-buit  SHspicandi  :  Quomodo,  ait,  mella  ca- 
nislris  in  cozna  apponantur,  non  video,  nisi  malis  le- 
qere  catinis.  Sed  exemplaria  omuia  referuut  canis- 
tris,  quod  luelur  eliam  acrosticbis  Belisarii  v.  6  in 
Append.  In  ms.  Reg.  2  haec  erat  glossa  supra  cerea, 
favum,  et  supra  mella,  licenlia  poelica  dicit.  Omnes 
mss.,  quos  vidi,  et  editi  legunt  mella  canistris ;  ita 
etiam  refert  Aldbelmus  cap.  2  Prosce  deVirgin., 
ubi  de  arte  apum  conficiendi  mel  loquens,  sic  ait  : 
Cujus  arlis  molimen  cqreqius  poela  melrica  facundia 
fretus  calalectico  versu  creditur  cecinisse,  cum  diceret: 
Cerea  qemmalis  flavescunl  tnella  canistris.  Ei  infra 
brachyciitalecto,  sivecoloplw,  —  Collucenlque  suis  aurea 
vasa  favis.  At  Sednlius  non  canit  boc  loco  artificium 
apum,  sed  mensas  secundas  :  iiaque  vix  dubito, 
quin  genuina  lectio  sit  mala  canistris,  cum  ob  ratio- 
nem  Nebiissensis,  tum  quia  ita  melins  mensac  se- 
cund;c  exprimunlur,  tum  deuique  quia  id  suadent 
aliorum  scripiorum  loca  ,  quye  Sedulius  imitatur. 
Ovidius  1.  viu  Met.,  vers.  672  :  Danlque  locum  tnen- 


B  sis  paulum  seducla  sccundis.  —  II ic  nux,  hic  mixta  est 
ruqosis  carica  palmis,  —  Prunaque,  et  in  palulis  re- 
dolentia  mala  canistris,  —  Et  de  purpureis  collectcc 
vitibus  uvce.  —  Candidus  in  medio  favus  est.  Pervul- 
gatum  est  proverbium,  Ab  ovo  usque  ad  mala.  Cerle 
nulla  causa  est,  cur  mellis  canhtris  apponendi  Sedu- 
lius  meniionem  facerel,  cum  favum  vasis  aureis  col- 
lucentem  memoret  ex  veleri  more  adbibendi  mel  in 
conviviis,  utde  Pytliagorseis  leslatur  Jamblicbus  Vit. 
Pytbag.  c.  21,  n.  97  :  In  prandio  panis  erat,  et  mel, 
aul  favus.  Etsi  auiem  Sedulius  libro  u,  vers.  268, 
ulrnmque  oonjungit,  Exsuperantque  favos,  et  dulcia 
mella,  quasi  duo  synonyma  verba  ponens,  lamen  in 
pra?senli  minus  id  commodum  essel,  cnm  duas  di- 
versas  res  exponere  voluisse  videatur.  Qund  auiem 
non  catinis  legendum  sit,  ut  conjiciebat  Nebrissen- 
sis,  sed  canistris,  pnvter  Ovidium  suadet  etiam  Ci- 
cero  I.  vi,  ep.  1,  ad  Atl.,  circ.  med.  Lancibus,  et 
splendidissimis  canislris  olusculis  non  soles  pascere ; 
_  (juid  te  in  vasis  flclilibus  appositurum  pulem  ?  Huc 
'Jeiiam,  ut  arbitror,  Sedulius  respexit.  Vide  etiam 
Prudenlium,  bymn.  4  Perist.  vers.  15  :  Pretiosa 
portans  —  Dona  canistris.  Cerea  mala  dicuniur  vel 
ob  colorem  cereum,  quo  speciat  flavescunt,  vel  quia 
mollia  sunt.  IIoc  pariier  ex  Virgilio  videiur  sumpturn 
ecl.  2,  vers.  59,  Addam  cerea  pruna.  Ductus  autem 
ipse  litlerarum  eo  nos  ducii,  ui  ex  mala  faclum  mella 
ab  ignaris  librariis  exisiimemus,  praasertim  quia  me- 
dio  kvo  malum  dicebatur  melum  ex  Gra^co  j~f,>ov, 
pomum  :  qu*  vox  eliam  in  Italicum  idioma  transiit. 
Confer  Ducangium. 

14.  Nebrissensis  dubitat ,  an  favi  dicanlur  sui, 
quasi  sui  coloris,  an  quia  vasis  aureis  apponi  con- 
sueveranl.  Verum  id  nomen  suis  solum  indicat,  fa- 
vos  luiic  in  vasis  aureis  contineri. 

15.  Pauper  Ixortus  est  lenuis,  non  abundans,  ut 
apud  alios  pauper  aqer,  paupcr  mensa.  Virgilius  ccl. 
7,  vers.  34,  Custos  es  pauperis  liorti. 

16.  Reg.  1,  opposilum,  supra  diversa  lectio,  vcl 
D  correclio  appositum ;   quod    unice  lenendum.   Est 

enim  verbum  appono,  uli  simplex  pono,  frequens  in 
conviviis  explicandis.  Vide  verba  Ciceronis  paulo 
ante  relata,  et  nol.  ad  Juvencum  1.  m,  vers.  80.  In 
Urb.  mendum  clarum  testvm  pro  lesla.  Isidorus  cilat 
hunc  versum,  ut  dixi  in  Proleg.  num.  167;  ciiat 
etiam  Beda  de  Arie  metr.,  sed  mendose  Rubrce  pro 
liubra,  in  exemplari  quidem,  quo  utor. 

a  Reposui  nulrit,  ut  subministral,  suslentat.  Alii, 
nutrivit. 

b  Ad  bunc  locum  ita  Jureius  annotat  :  Sic  ex  ves- 
tiqiis  detritce  scripturcc  vcleris  exemplaris  expressi.  Kx 
quo  colligi  licel,  neque  illa  quidem,  quae  de  melle 
praicesserunt,  satis  clare  legi  potuisse. 


>*»s 


CARMEN  PASCHALE.  LIB.  I. 


S54 


LIBER   PRIMUS. 


155  Cum  sua  gentiles  studeant  figmenta  poctce  A    20  l56Scevanefandarum  renoventconlngia  rerum 
Grandisonis  pompare  modis,  iragicoque  boaiu,  Eiscelerummonumentacanant.rituquentagistro 

Ridiculove  Getae,  seu  qualibet  arte  canendi  Plurima  Niliacis  iradent  mendach  biblis  : 

OPUS  PASCHALE. 

voto  magis,  quam  splendore  cernimus  ministrarc.  seu  ridiculi  Getce  comica  fceditate  ,  vel  quibuslibet 

Cum  poetarum  studiosa  consueiiulo  gentilium  fa-      melriccenumerisdisciplinccpriscorum  sceieraia '  tcm- 

bulosis  carminis  nugas  nobilium  commendel  pompa      porum  gestn,  nonnulla  eiiam  probra  narralionis  arte 

verborum,  el  sive  clamoribus  eothurnalce  Iragcedice,      composita  Niliaci  papyro  gurgiiis  calamo  perarante 


SCHOLIA. 


17.  Hic  rursus  novre  inscriptionesin  mnliis  exem- 
plaribus  a|ip:irent.  Reg.  i,  Explicit  metricm  proloyus. 
Incipit  sacrum  opus  ideni  de  veteri  Teitamento.  Of.  i, 

Incipit  Pascliulis  curminis  ulrinsque  leslamenti.  Inci- 
pil  liber  priwus  Sedulii.  Vai.  j,  Incipit  sacrum  opus 
de  veieri  Teslamento,  libri   primi    Sedutii  desingulis 


tusiissimos  Britannos,  de  quo  rerum  Angliearum 
scriptores  agunt,  et  in  priinis  Asserus  in  vila  JEl- 
fredi,  qui  saculo  ix  exennte  lloruii,  el  genealngiam 
Getae  ponii,  et  bos  ipsos  Sedulii  tersus  in  eahi  rem 
producit.  Verba  Aseeri  exhibuiin  Prolegom.,  num. 
179,  ubi  aliaaliorum  similia  addidi.  Eodem  foriasse 


ulriusque  teslamenti  miraculis.  Reg.  2,  Incivil  sacrum  B  respicil,  quamvis  Sedulum  non   noniinet,  Ethelre- 


opus  ex  veten  Teslamenlo.  Quod  poela  incital  se  ad 
scribendnm.  Urb.,  Prccfatio  cjusdem  arguens  qenliles. 
Olt.  2,  De  fiymenth  poetarum.  R<"in.,  Prosfutio  gen- 
liles  arguens.  —  Codex  biblioiheccc  Laureiitianae 
aptid  Bandinium  exhibet  pigmenta  pro  figmenta:  sed 
reiinendum  eslfigmenla.  Mendum  pariier  apud  Be- 
dam  de  Arte  melrica  Cnm  tua.  Pelrus  Paulus  Jnsius 
Specim.  observat.  cap.  21,  censet  legendum,  Sic 
sua  gcntiles  studuerunt  ficta  poelce :  quia  sic  invenit 
apud  anciorein  veterem  vita!  B.  Adalberonis  inter 
Pezii  Scriplores  rer.  Ausir.  t.  II,  p'g.  6.  Se<l  non 
adveriil,  huncauciorem  verba  Sedulii  aliquanluluin 
mulaia  in  rem  suain  irabere,  ut  sic  pro  cum,  studue- 
runt  pro  studeant,  qiud  sensus  inSedulio  exiuil. 

18.  Barihins  I.  u  Advers.  c.  2,  ex  Gulielmo  B'ito- 
ne  Sedulii  imitaiore  profert  :  Si  sua  gentili  mcnda- 
cia  cuique  poettv  —  Granditonante  fuil  licilum  pom- 
pare  boatu.  I»e  verbo  pompare  coufer  niini.  189  Pro- 
leg.  judicium  Parrhasii.  Pompalus  verbum  est  Ter  p 
tulliani.  Scriplores  sequioris  acvi  non  taiilum  pom- 
pare,  sed  el  pompizare  dixeiunt.  Viile  Diirangiam, 
ct  not.  Colvenerii  ad  Chron.  Gamerac.  Balderici.  In 
prolo;4o  Vilac  B.  Adalberonis  ex  editione  Jnannis 
Abbatis  Labacensis  legilur  Grandisonis  omare  mo- 
dis :  sed  iuter  Seripiores  rer.  Ausiriic.  restitiitum 
esl  e  mis.  ponpare.  Pergit  autem  aiietnr  ejus  Vil;e 
tragicoque  boatu,  et  ritu  magistro  pulchra  mendacia 
sua,  parum  posteritati  profutura,  putchris  wnigmatum 
adumbrare,  e\  includere  figuris.  Qiue  ex  sequeiilibus 
Sedulii  versibns  desumpta  sunt,  adeoque  minus 
bene  iu  prinri  ediliouescriptumfiiit,  et  ritu  magnifico 
pr<>  ct  ritu  magistro.  H<>c  wro  noiandiiro,  quod  ver- 
ba  Niliacis  biblis  v.  -22  explicare  videtur  auctor  per 
pulchras  wnigmatum  figuras. 

19  Mss.  nostri  Ridiculove  Ceiw  :  Rom.,  Ang.scri- 
bunl  Ridiculo  vegele,  quod  indeortum,  quia  in  anti- 
quissimis  inembranis  vcrba  non  separabaniur,  et 
deeraut  iuterdum  dipbtbongi.  Igiiur  ex  Ridiculove- 
g;-te  inepti  librarii  fecerunl  Ridiculo  vegete,  quaro  D 
scripturam  nonnulli  deleudere  voiuerunt,  quasi  ser- 
nio  essei  dc  wgele,  quod  pro  vini  cado  a  Palladio 
poni  aiunl.  Grunerus  Vonckio  videttir  impuiare, 
quod  pro  Ridiculove  Getce  legi  jusserit  R,diculove 
savva.  Sed  si  id  Grunerus  crcdidii,  falsus  fuiL  ani- 
jni :  VonckiilS  enim  in  v.  ^eq.  Scwva  |ir<»  Swva  repo- 
ni  voluii.  Parrhasius, Nebrissensis,  quiadvertit,  l<- 
genduin  non  esse  Ridicnlo  veteri,  Faliricius,  et  alii 
recie  edideruut  Ridiculove  Getce,  ct  de  comcedia  ex 
Gei;e.  servi  nomine  interpretati  snut.  Barthitis  bane 
interpreiationein  noo  probat  :  nuniruin  puiat  ipse, 
Gctam  nomen  csse  ridicnli   cujusdam  dei  apud  ve- 

Patrol.  XIX. 


dus  ,  sive  /Elredus  abbas  Rievallis  De  geneal.  ree. 
Ang. :  Cvta,  qui  et   ipse   taiVtv  sapieniice,  et  virtutis 
habiius  esl,  ut  a  paganis  pro  deo  colerelur.  Asserus 
tamen  priiuum    vocat  Geada,  ex  <juo  Ceice  noinen 
coniicit.   Gronovius  Observat.   in  Eccles.  cap.  2 
Barthium,  aliosque  suuimos  viros,  qni  i'd  amplexi 
fuerant,   rejicit :   et  animadveriii,   omnes  comicas 
personas  esseridiculas,  etnominalim  Getam  ridicu- 
iiini  a  Menandro  esse iniroducttim.  G ■.  idius  I.  m  de 
Artevers.  551  :  Nota  sitel  Sapp/io  (quid  enim  lasci- 
vius  illa?)  —  Cuivepaler  vafn  luditur  ane  Geia\  Se- 
dulius  clare  seipsuin  in  pro s>a  explicat  :  Ridiculi  Ge- 
tiv  comica  fceditate.  Profeeto  cum  prreces.-erit  lr;»ei- 
cusboaiiH,  conseqnens  est,  ulridiculus  boatusGe- 
ta^  de  comoedia  ex|)<'iiatur.  Grunerus  puiavii,  Par- 
rhasium  correxi;;se  Ridiculove  Geta,  qinxl  falsum  esl. 
Parrhasius  enim  cum  niss.,  et  aliis  editiunibus  le- 
git  Ridiculove  Getce,  nisi  quod  scribii  Gcte  :  nam  in 
ejus  edilione  diphlhongi  aliquando  omitluntur.  Nec 
liquet,  an  Gronovius  legi  volueril    R,diculove  Geta 
ut   Giunerus,   et   Arnlzenius   affirinaut,   qui  haric 
scripturam  tenuerunt.  Mibi  sane  id  parura  arridet. 
Non  enim  ail  Sedulius   pompare  ridiculo  G<ta,   sed 
pompure  ridiculo  boatu  Geiv,  vel  renovare  contagia 
tragico  boatu,  aut  ridiculo   boatu   Getoe,  aut  qualibei 
arte  canendi.  lta  enim  poiius  senteutiain,  el  synlaxin 
accipio. 

20.  Vonckius  pro  Swva  legi  jubebat  Scceva,  quod 
Bunnanno  eiiain  placuil:  et  ila  quidem  seinper  in 
nonnullis  mss.  scribi lur  scoevus  pro  sosvus.  Vide  var. 
leci.  ad  Juvenctim,  I.  i,vers.287,ubisimilem  variela- 
lem  notavi.  Arntzenius,  si  quid  muiandum  essei 
vellel  sacra,  h.  e-  dira.  Asser.  loc.  cil.  renovant,  el  v. 
seq.  caniint  :  ulruinque  male. 

il.  Ilic  eiiaiu  in  scribendi  ralione  variant  libri 
veleres,  monimenta,  et  melius  monumenta.  Arniz. 
caintnl  :  lege  canant.  Nota  plirasin  monumenia  sce- 
lerum  ut  monnmenta  fuvoris,  clemenlios. 

22.  Urb.  juliacis:  retine  niliaeis  ;  abund  ibat  quip- 
peNiins  papyro  Pulgentius  1.  i  Mythol.,  praTal.  paa. 
12  :  El  quidquid  tibel  niliacis  exarave  payijiis.  Reg. 
I,  male  tradunt  pro  tradant,  ui  canant,  renovent 
studeant.  Muuckerus  ;>d  Pulgentium  loc.  cii.  proferl 
miracula  chartis.  Se<l  mendacian  m-s.,  ediiis,  pro- 
Sn,  et  sensu  aucloris  retinendwm  esl.  Eliam  liblis 
defeuditur  ex  ross.,  et  editis,  uisi  quod  cod.  Vulca- 
mi  exhibet  libris.  AtSedulius  bibhs  voluii  ex  Lticano 
1.  III,  vers.  2"2'2  :  Nondu.n  flnmincas  Memphis  conle- 
xere  biblos  —  iSovevat.  Griece  biblos ,  s<-u  byblos  esl 
papyrus,  ex  qua  charta  fiebat;  cademquc  voce  liber 
significabaiur,  ex  quo  biblia,  bibliotheca. 

18 


COELII  SEDULH  556 

Par  splendor,  conuminis  apex,  socialc  cacuinen, 
/E|uus  honor  ,  virius eadem,  sine  temporere- 

[gnum , 
Semper    principium  ,    sceplrum   juge  ,    gloiia 

[consors, 
55  Majestas  similis:  haec  est  vianamque  salutis, 
H:cc  firmos  ad  dona  gradus  pasclialia  ducit. 
Haec  mihi  carmenerit :  menteshucveriiiecuncii. 
Hanc  conslanter  opein  laesis  adliibeie  mednllis, 
Q.;o-  leihile  malum ,  quos  vanis  dedita  curis 
40  Atlica  Cecropii  serpit  docli  ina  veneni  , 


157  Cur  eo°  Davidicis  assuetus  cantibus  odas  ^ 
Chordarum  resonare   decem  ,    sanctoque    ve- 

[renter 
25  Siare  choro,  et  placidis  coeleslia  psallere  verbis, 
CLira  salutiferi  taceam  miracuia  Cluisti? 
Cum  possim  manifesta  loqui,  Dominumque  to- 

[nantem 
Sensibus ,  et  toto  delectet  corde  fateri  , 
Q.ii  sensus,  el  corda  dedit ,  cui  convenit  uni 
30  158  Facturam  serviresuam  ,  cui  jure  perenni 
Arcibus  aethereis  uuaest  cum  patre  potesias , 

OPl  S  PASCHALE. 
conlradant :  cur  ego,  qui  decachordo  psallerio  inter      doris  clarit.is,  communis  apicis  indivisa  suhlimitas, 
beali  dogmatis  choros  Davidica3  modulationis  cantus      honor  scrjuus,  eadem  virtus  ,  sociale  fasligium  ,  re- 
exercens,  spiritualia  reverenier  dicta   respondeo  ,  g  gnum   tcmporibus  infinitum,  jugi  semper   manens 


mirabiles  ChristS  salubresque.  virtutes  pressa  voce 
reticeam,  cum  veritalis  opus  arripere  ,  et  fulelis  in- 
siruiueiila  a  sermonis  dona  debeam  coelestis  gratiac 
non  lacere  ?  Nulli  sinuidem  jusiius  Iminani  cordis  , 
«t  sensus  famulatur  ofdeium,  quam  omnipotenii  Do- 
niino,  qui  sensus  inslituit,  corda  b  lundavit,  ut  dc- 
vola  semper  Creatori  materies  proprium  nou  relin- 
quat  auc.orem,  cui  fabricam  sui  juris  nec  subtrahi 
convenii,  nec  perire.  Cui  ditione  perpetua  in  aelhe- 
reis  arcibus  una  esl  cum  Patre  poleniia,  par  splen- 


oeierniia  c priuci|Mum, scepiri societas, consors gloria, 
simiiis  <  t  majeslas.  Hsec  est  ad  salutis  domiciliutn 
dirigeus  vit,  hac  (irmis  gressibus  ad  pasciialia  dona 
pMiditur  semila.  Ilic  noslri  ponimus  operis  fund;:- 
ntenla.  H;c  igitur  ;vgras  cuncli  menles  advertiie  , 
hanc  morbis  tnedicinani  lelhalibus  adhihele  ,  quos 
noxise  dispnlalionis  vajia  serpit  inieniio,  el  AUici 
dogmalis  ins.uiabilis  disciplina  Cecropia;  saucial  ve- 
neuo  doctiinic,  ut  cuni  viiales  auras  divime  lcgis 
spiramento  flagrantesodoregratse  suavitat  s  bffurilis, 


SCHOLIA. 
25.  Uetinemus    communein    scribendi    ralionem       ut  in  epislola  ail   M  'Cedonium ,  deleclatur  ct  ludere. 
davidicu :  alioquiu  mss.  omnes  nostri,  excepio  re-       Poelm.  in   textu  deleclut  ,  ad   marg.  delecter.   Col. 
cenli  Urbiuaie,  scribnnt  davilicis,  quod  etiun  legi-  C  delecl.t:  sic  eiiam  Alb. 

tur  in  miiltis   veteribus   editionibu-.    Arntz. ,   Cv.r  50.  Ca.il.  et  schedie  Poebn.  ,  male ■,  tervare  pre 

ego  davMeasam^eUtvocilm$oda$,q\tod*\l  Amizenius      servire.  Kom. ,  evi  jure  perennis.   Oe  vcibo  faciura 


de  endi  p  >sse  ,  si  solumundn  pro  ussueiis  rescriba 
lur  assuetus.  I.nmo  eiiam  cum  ussuetis  hene  pcoce- 
deret  senttuiia  ,  si  poslea  legatur  rererer,  au<  i  ■-  re'or. 
Cur  ego  verercr  ;t-.sueti>  vocibus  resonare  davidicas 
0'las  decem  cfa  irdarum,  sanctoquechoro  si-m e,  e;c. ? 
Aldhelmus  dixit  similt  modo,  Odat  da  Uiicus  modu- 
lunles  curmine  soncto.  N  et  reji'  i  nd  t  l  iinen  <st  re- 
cepla  leclio. 

24.  Vulc. ,  re  ointre  duveni :  corri^e  decem;  sermo 
enitn  eu  <le  i 'islrnineui .■••  inu>ic;>  decachoido,  quod 
non  semel  iu  p&ahnis  coni<uem"nt'ur.  Vid esis  Cal- 
meium  dissert.  de  iusirum.  inusic.  Hehr.eor.  ad 
Cominenl.  u  iom.  in  1'sulm.  V:\tt.  1,2,  Rog.  1,  2, 
Ott.  1,  Ang.,  Asserus  verenter ,  qu'i  speciai  men- 
duin  in  Alb.  ,  Otl.  w2  ,  Utb.  verentur.  P.;nh.,  C;ip:  u 
solus,  Ald.,  et  alii  edili  sin.di  mcdo  verenter  ,  qimd 
tenuii  eii.iai  Aniizeoius.  li.  hic  serlptura  verbum  pro 
assuetns  erit  uueam.  Nnta  NebrifiseBStf  hoc  lcco  esl, 
verebor,  i.  e. ,  cum  muxhnu  ^uu-h  m  r.  oerentia  tw  d  in 
testu  ver&uun  editionis  Nebnssensis,  qiui  nior,  le- 
giuir  verenter ,  cfnota  hac  ip-um  innuit  P.jelm.  cuiii 
iiuiniullis  edtiis  vercrei  ;  scilicei  cur  ego  assuelns 
vcrcrer,  resonar<',etc. 

25.  lu  inila  Nebrisseasis  pro  placidh  esl  placitis  , 
sed  rorlasse  nveudose  :  n.iui  explicaiio  non  turbu- 
lenlis   arguil  plucidis. 

27.  Nonnulli  ediii  domumque ;  qni  einn  fortasse 
ii.ilus  esi  es  c- '.npemiio  liller.n  uin,  qno  in  mss. 
seribilur  downumqm.  Aiiiizcnius  qtii  dam  similia 
exempla  [rroferl ,  ul  ufebax,  vcr-uin  recle  paitici- 
pio  finiri  conira  Servuuu  ,  w*e  ipienivis  ;iliuiii  ,  qui 
upcribiis  Servii   inulia  inc|>l.i  innnisciiil. 

28.  Mss.  uii^lri  dclcctet:  iu  aliquo  t.inien  dnhiiim 
videiur,  ;)ii  tlldelecler.  l'ro  dekctet  stant  alii  ms-.  , 
schedie  Poelm. ,  et  plurcs  editioi.es.  Wopkeiisius 
cum  Parrb.,  Fahr. ,  Vulc. ,  Lips.  pra^lert  delecter  , 

a  Legendum  puto  el  fideiis  inslrumento  sermonh. 


D 


pro  opere  facto  dictum  jani  a  uohis  fuit  in  not.  ad 
Prudeniiuin  ,  el  Drae  nlinm. 

5i.  Ren.  i  ,  atiieris  ,  supra  glosa,  vcl  corrcclio 
(i'iiere:s  ,  quud  re< ?lnm  esl.  ■ 

5i.  Hss.  onmes  no.-tri  cum  plcrisque  cdiiis  sce» 
ptrum  juge.  corn  pta  prima  in  juge  ,  quoil  fieri  solel 
a  S ..-diiii  i.  Fabricius ,  ui  hoc  inetri  peccaium  fcg.  ni, 
ssepe  leciioiivMii  veierem  eorrupit.  : 

57.  Siiii'ius  vi(leiur  id  lnuiicii  a  Jtivenco  I.  i, 
vcrs.  ±1  :  Ntun  milii  carmen  erit  Clirisli  vituliu  gesta. 

58.  Ott.  2 ,  lceiis ;  lege  latsis. 

59.  lierm.  CannegieieruB  conjiciebat ,  Queis  le- 
tliale  maium,  queis...  imerpii  doclrina  rencni. 

40.  Pro  cecropii  plerisque  mss.  n<»siii,  el  $hi  cum 
I!arrha-io  cecropei  ,  <|iio  audie;.dos  nau  esse  nto- 
uuit  Grtmeftis.  Niistriomoes  mss.  serpi  cum  Cani., 
Arnlz.,  Lips. ,  Alme'.  ,  in  QOAgiossa  invadit,  et  ple- 
i  is.jiie  aiiiiquis  edUioniitns.  Cedex  Barthii  cepit,  qu«d 
Cfcliarius  ,  ct  Arutzeiiius  arrii.uerunl.  Nniiinilli  miI- 
g;ui  stpit.  Codei  Taiirin.,  Aticu  cwcropii  terpitdoc- 
irinn  veneno.  Canncgielerus  suspieaiur  inserpit ,  ut 
nuper  diceham.  Soann.  <Jo  ir.  Schwarlius  carpit,  cx 
quo  Wopk  n-ins  malebai  Attica  cecropiis  curpil  doc - 
trina  venenis.  Verurn  cuin  verhuin  serpit  exstel  non 
solumin  fere  oiniiibus  niss. ,  verum  eliam  in  prosa  , 
rei  n-  ndum  omnino  esi.  Etsi  euim  frequenler  hoc 
virhiun  scrpo  conslruiiur  cum  aliqua  pr.cpositicne, 
ul  scrpcrc  p:  r  lerruinjn  urborem,  atit  pectlliari  niodo 
yeipere  liumi,  hihil  lamen  obcsi  ,  quominus  cH'cr;iiur 
eum  socnsaiivo  sice  prapoeHioiie  vel  ita  m  stibin- 
telligaiur  i>r;i ■posiiio  per  ,  quae  a  poeiis  hilerdum 
oniiuitiir,  vel  accr.saiivus  ille  sit  tanqmuti  personse 
natieniis.  Siq;ii(lein  passrve  serpo  usurpaiur  a  So- 
lino  c.  52,  al.  55:  Cum  l.rra  nullo  serpniur  unaue. 
Cur  etgo  dici  nun  poterit  ,  Cum  nullus  anguis  lerrum 
seipat  '! 

h  Alii  intliluil,  et  corda:  alii  sine  corijuiiclione  ct. 


ISl 


CARMEN  PASCHALE.  LIB.  I. 


553 


159  Seotanlesque  magis  viiam  spirantis  odo-  A 


[rem 
Legis ,  Athenan  paedorem  linquiie  pagi. 
Quid  Iabyrinlhoo  ,  Thesidae  ,  erraiis  tn  antro, 
Cascaque  Daedalei  lusLralis  limina  tccli  ? 
45    Labi  uscam  placidis  quid  adiiuc  praeponitis  livis, 
Negleciisque  rosis,  saliuncam  sumitis  agri  ? 
Qtiid  iapides,  atque  cera  coli,  qtiid  fma  profn- 

[iis 
160  Proderil  ,  et   muiis  aiiimas  damiiare  me- 

[lallis? 


Parciie  pulverei  squalentia  jngera  campi  , 
50    Et  sleriles  habitare   plagas ,  bbi  gignere  fruc- 

[ttim 
Arida  nescit  humtts  :  necde  tellure  cruenta 
Livida  moiliferis  vellatis  loxiea  succis  , 
Tartarcis  damnata  cibis :  sed  amceiia  vireta 
161  Fiorentuin  semper  nemorum  ,  sedesqns 

[bealas 
55     Per  laiices  intraie  pio-,  ubi  semina  vike 
Divinis  aiiimanltir  aquis,  et  fonle  superno 
La-iificaia  seges  spinis  mundalur  ademptis, 


OPUS  PASCHALE. 
Athen?ei  pcrdoris  illuviem  sensti  deinceps  ptiriore  B  jatll  parcite  squalentibus  arennsi  puheris  glebis  ,  et 


liuqvaiis.  Quid  tenebrosis  erroribus  labyrinthcos , 
Thesidiv,  cireuitis  anfractus,  et  inYolulis  exitu  per- 
etinie  vesiigiis  ,  caliganlia  c.ccis  ambagihus  antra 
lustr.ilis?  qnid  adlmc  labruscatn  bon;e  vili  praopo- 
niiis?  quid  nilidis  saliuncam  rosariis  anlefcrtis?  Quid 
in  lapideis  simulacris  et  anvis  figuris  inani  cultu 
confidere ,  ac  fana  profana  ,  venerando  meiallica  , 
proderil animos  servitute  damnare?  Parcite,  quxjso, 


sterilium  nuda  perfrni  .  iecitaie  camporiim  ,  ubi 
n  imqnam  gravidis  arva  visceribus,  laborem  sudantis 
agricolae  fecunda  norunt  relevare  mercede.  Nec  de 
cespislis  crucnti  germinibus  loxica  !eihalis  sticci  nu- 
Irimenla  vellatis,  quse  cibis  semper  amica  lartareis 
viiae  nesciunt  famulari  ,  sed  morti.  Quin  potius  jti- 
cttnda  llorei  germinis  prata  ei  amcenos  beai;e  sedis 
nceessus  per  Iiquidos  puri  fontis  latices  iniroiie,  ubi 


SCHOLlA 

42.  Pleri  iiie  et  melior  s  mss.  ,  ct  edili ,  pirdo-  non  semel  in  notis  monui 
rem  ;  alii  fetorcm,  quod  glossam  polius  sapil.  Cella- 
rius  Athenwi  inlerpreiatur  Attici;  sed  clarius  est 
Atheniensis,  nl  mtilti  alii  Aihcneeus  pro  Atheniensi 
dixerunt.  Pagus  Athencrus  esl  siners  i;io  gentilitim 
Aiheniensitim.  CUrisiianj  pagnnos  elbnicos  vocarunl 
a  pagis ,  in  quibus  diutius  idololatrin  perseveravil. 
Incle  p.ietac  Christiani  pro  vana  stipeiNiitione  pagutn 


48.  Kom.  muliis.  correclum  per  inutis.  Burman- 
nus  legi  volebal  uudis,  nt  iuula  meialla  fnteiligahtur, 
quae  niliilpribter  metalla  suni.  Idemconj  ciebai  daia- 
re.  Retine  mutis  damnar,* ;  \nlc\\i«\mUw  enim  mtila 
simulaera.  Sinili  mndo  Prudentiiis  !.i  c  nira  Svinm. 
veis.  "210  :  Fudit,  opesque  sibi  ca~ca  de  rupe  poposcil. 
Et  Perisi.  hymn.  5,  vers.  G8,  etc.  :  Coli  jubctis  nu- 


u-urpaltanl  ,  ul   Prudenlius  ,  et  ;,lii.  Istainis  Scdu-  C  mina  —  E.rcisa  fibrili  mnnn,  —  CnvU  recccta  et  fol- 
i:,,.  .     ;. i/»i..„  ;..,;(...,;  i     .  a„  t>„h„  t...  : ti\  .         m /-» '    _      .  ' 


litiin  videiur  imitari  I.  i  de  Bello  Trojano  vers.  50 
Q,  in  te  cecropii  ...  enlita  licenlia  pagi ;  e.l  I.  in  ,  vcrs. 
.54,  Desine,  cecropii  funesla  liceniia  pugi,  —  Inces- 
tos  gencrure  deos. 

43.  Pro  Quid  Arnlz.  Qui:  inelius  est  Quid.  Pleri- 
que  noslri  ross".  scribunt  laberintheo  ;  Poelm. ,  labi- 
runthao ;  Arnlz.  ,  laborintheo ,  cum  ine|>la  glossa  , 
qine  in  aliis  etiam  codd.  reperiiur,  quasi  labor  intus. 
Alii  ,  labyriutliceo.  Yera  scripiura  lubyrinllico.  Noslri 
pleri  jue  ms>. ,  Theside,  Akl.  ,  Te.iid<r  ;  cod.  E, 
Thessida?.  I.eline  Thesidce:  sic  enim  vocantera  Vir- 
gilio  Athenienses. 

44.  E  nosiris  m-s.  alii  ,  Diedulii ;  alii  ,  cnm  edi- 
lis  ,  Dadalei.  Pro  tecli  Col.  teciis,  f.  rias-c  Diedaleis 
[ustratis  limiua  teciis.  Sed  Aimzcnius  ob-crvat,  fa- 
miliaiem  e.^^e  pi'dis  hanc  locutionem  limina  tecli 
pro  Hminit  domus.  De  labyriutho  leclum  pariter  dixc- 
runl  Virgilltis  et  Oviditis. 

4;').  Pfo  ptacidis  Biiimai.ntis  in  imrgine  m;  lebal  .. 
piacv.is.  Pro  quid  Arniz.  qm.  ul  vers.45.  " 

iii.  Parrb.  meildose  saluincam  pro  ialiuneam.  Ex 
Viigilio  ecl.  5,  vers.  16:  Lenla  talix  quantum  pat- 
lenti  ccdil  olkcc,  —  Puniceis  humiUs  quantum  saliunca 
rosetin. 

\1.  In  Rcg.  1  nunc  esl  fanu,  sed  videtur  fuisse 
rana :  qnnc  fuit  quoque  conjeclura  Wopkcnsii.  Sed 
liiciileniioreiii  senstim  agnovit  in  fana,  quomodo 
templa  idolorum  a  Pairibus  p;issim  appellantur.Co- 
lere  templa,  fana  fegilima  plirasis  est ,  et  usiiaia. 
Confer  var.  leci. ,  seu  scbol.  vers.  242  h.  1.  ,  lleu 
miscri.  Ald.  ei  NebriSS^  ,profani,  videijcel  o  profuni. 
ln  codlce  mco  m-,.  ,  qui  a  vers.  io,  Labruscam  pla- 
cidis,  incip.t,  inagis  videtur  scrtptum  profani,  quam 
profanis.  Neln  ib^cnsis  agnovil  altcrani  lci  lionem  , 
(jikc  connnunia  esl quid  fdna  profanis  —  Proderit? 
Niiuirum  quid  proderil  lapides  ,  ara  ,  ct  fana  profa- 
ni.>,  h.  e.,a  piofanis  coli.  Jiivciico  lamiliarem  fuisse 
hiijusmodi  daiivum  pro  ablativo  cum  verbis  passi\is 


libv.s  :  —  Qim  voce  ,  quce  gresu  carent,  —  Iminota  , 
cffca,  elinguia.  In  verbti  damnare  (jelhiriti- ,  ei  Arnl- 
zenuispuiaiU  alludi  ad  damintos  in  metalla,  qnibus 
similes  sunl  ido!ornm  euilor^s.  Mclius  Nebrissensis 
exsimat,  peiilurii  id  ex  V  i  ig  I  i  o  ccl.  5,vers.  80, 
Damiiabir,  tu  quoque  volis.  Ponilur  saape  damno  pro 
ol)li,:o  ,  <  bnoxium  reddo.  Dicebamur  ergo  dii  bomi- 
nos  damnaie  ,  reosque  voii  facere,  cum  e i ,  qna: 
voto  iieiebanlur,  coiicedebant,  sibique  olmoxios  re.l  ■ 
debant  ,  ut  prajslarent  ipsi  honiines  ea  ,  qtne  voto 
polliciii  fuerani.  Ait  ergo  Sedolius ,  ihih  deos  dam- 
nasse,  sive  obnoxios  sibi  reddidisse  homines,  cnm 
dii  illi  lapides  ei  aera  essont ,  sed  ip-os  homines 
sese  mnlis  melallis  obligasse. 

50.  Rom.  casas ;  ad  marg.  correctio,  vel  diversa 
leciio  ,  plagas. 

b'2.  Ald.  ,  mendose  ,  velalis  pro  vellatis.  Arntz.  , 
worliferi...  succi.  Nonnulli  vulg;ili  ,  morlifcris...  fu- 
cis.  Verum  vcneno  pa^sim  succus  tribiilur,  el  error 
bie  librariorum  c  unmutantium  succus  et  fucus  frc- 
quens  est,  imle  fortasse  oiius  ,  qwtd  mulii  scribtmt 
sucus,  non  Htccus.  Toxica  licida  dictiolur,  qnod  epi- 
llicton  passim  veneno  iribniliir. 

55.  Reg.  I,  Arnlz.  ,  cod.  E,  ctim  aliis  mss.  et 
ediii-  ,  Tartareo  damnaHt  cibo.  On.  i,  2,  Vatt.  I,  2, 
Reg.  5.  cod.  Meufi  in  lcxiu,  Ang.  cuiii  Parih.,  Ald.. 
I  Sediilii  j  Tartareis  damnnla  cibis,  (pmd   magis 

mtoticuw  Ainizenio  videlur.  Plcri<jtie  m-s.  scribuni 
virecta  prn  uirela.  Similis  varieia-  iu  aliis  eiiani 
scii|ilO!ibns  ociurrii:  mihi  magis  placei  viretum  , 
quam  vircctum.  Viigiiius  I.  vi ,  vers.  67!)  ,  Dsvenere 
tocos  l&los ,  et  amoena  vireta  —  Fortunalorum  nemo- 
ruM,.s*desove  bcatas.  Vhlenoi.  ad  Drac^nt.  1.  m  , 
vers.  (179. 

55.  Reg.  X.intrare,  supra  recie  iulrale.  SfMnpsit 
id  Arator  1.  n,  vers.  665:  Et  laticc*  iutrarc  pios  ,  al. 
//i  laiices. 

•'»7.  Nmh  adeplis  ;  lege  udcmptis. 


m 


COELH  SEDKLIl 


860 


60 


65 


Ut  messis  queat  esse  Dei,  mercisque  futurse       A 
Maxima  centenum  cumulare   per  horrea  fru- 

[clum. 
Omnipotens  selerne  Deus,  spes  unica  mundi, 
Qni  coeli  fabricator  ades,  qui  conditor  orbis, 
Qui  m.iris  undisonas  fluctu  surgente  procellas 
Mergere  vicinse  probibes  confinia  terrae, 
Qui  solem  radiis,  et  lunam  cornibus  imples , 
162  Inque  diem,  ac  noclem   lumen   meliris 

[utrumque  , 
Qui  stellas  numeras,  quarum  tu  nomina  solus, 
Signa,  potestates,  cursus,  loca,  tempora  nosti, 


Torpentique  solo  vivenlia  membra  dedisti  , 
70     Qui    pereuntem    hominem    vetili    dulcedine 

[pomi 
Instauras  meliore  cibo  ,  poluque  sacrati 
Sanguinis  infusum  depellis  ab  angue  vcnenum, 
Qui  genus  humanum   (pra^ter  quos   clauserat 

[arca) 
Diluvii  rapida  spumanlis  mole  sepultum 
75    Una  iternm  de  stirpe  creas,  ut  mystica  virtus  , 
Quod  carnis  delicla  necant  ,  hoc  praesule  ligno 
163  Monstraret  liquidas  renovari   posse  per 

[undas; 
Totum  namque  lavas  uno  baptismate  mundum: 


Qui  diversa  novam  forraasii  in  corpora  terram 

OPUS  PASCHALE. 
vilalium  seminum  divinis  aquis  animala  fecunditas  B  nociique  conlerminans.ulriusqueluminis  vices  sacrce 
nutrit  se^etem    revulsa  senlium  asperitate  a  cres-      moderationis  libramenlo  dispensas  ,  qui  stellarum 


centem,  quce  nimiae  frugis  ubertaie  multiplici ,  Dei 
queatesse  jam  messis,  ac  spem  futurae  mercis  oppe- 
riens,  centenis  cumulis  Iruclum  maximum  recondat 
in  borrea. 

Omnipotens  individui  Deus  numinis  el  seterni,  qni 
tolum  sacro  nulu  conlines  mundum,  qui  machinam 
coeli  luorum  digiiorum  operalione  firmasti ,  et  po- 
tenlis  b  verbi  fabricam  condidisti,  qui  rapidam  iluc- 
tuaniis  pelagi  insaniam  limitem  lerrenaa  vicinitatis 
obruere,  terminis  prohibes  consiitulis,  qui  solis  ra- 
dianiis   aspectus  ,  et  cornigeros  lunae  vullus   diei 


numerum,  potesiates,  signa,  muncra,  loca,  cuisus, 
ac  tempora  solus  colligis,  solus  agnoscis;  qui  rudis 
terrae  membra  torpentia  per  diversos  molus  vivis 
animasii  corporibus,  qui  hominem  fructus  arboreos 
vetiia  prresumptione  mandenlem  postquam  morte 
condemnas,  melioris  cibi  sacramenloresuscilas  c,  et 
a  viperei  morsus  volupluosa  fallacia  potu  sanguinis 
immaculali  conscrvas  :  qui  humani  generis  nomen  , 
prseterquos  cusiosarca  munierai,repeniinasurgeniis 
diluvii  inundalione  mersum  penitus  ac  sepultum,  ex 
una   rursus   progenie   mu.ltiplicare  restilutum,   ut 


SCHOLIA. 


58.  Vat.  i,  Etmissis:  lege  Ut.  Ita  fere  S.  Ignatius  C 
mnrivr  :  Frumenlum  Christi  snm;  dentibus  bestiarum 
molar,  ul  panis  mundus  inveniar. 

00.  Pro  liiulo  Olt.  1  :  lncipit  deprecalio  Sedulii 
rheloris.  Oralio.  Reg.  1.  Invocatio.  Rom.  Invocalio 
povcc.  Ang-  Invocaiio  Sedulii.  Similes  inscripliones 
exstant  in  ali  S  mss. ,  et  editis  ;  non  ab  auclore ,  sed 
a  librariis  pro  arbitrio  confectre  :  qnas  omnes  re- 
censere  superv:icaneum  e^set.  Parrhasius  nullos  ha- 
bet  bujusceniodi  litulos  capilum.  —  lia  fere  incipit 
Dracontius  l.n,  Omnipotens  aterne  Dcus. 

GI.  Ades  pro  es :  verbum  compositum  pro  simplici, 
ul  alibi. 

62.  Explicala  eslh;tc  sententh  similibus  exemplis 
in  not.  ad  Drac.  1.  n,  vers.  543.  Nonnulli  undiso- 
nam...  procellam. 

(li.  Biribiusl.  xxv  Advers.  c.iSproetfonamcitat 
ad  lunatn,  errore  typograpbico,  ot  p^ilo.  Sed  fortasse 
voluii  ai  lunam ,  qnod  elegms  est,  sed  contra  mss. 

6  i.Pro  metiris  Vanl.  concedis.  Wopkensitisexplicat 
Inque  diem,  ac  noctem,  b.  e.,  interdiu,  ac  nocle  :  cla- 
rioi  cst  prosae  interpretalio. 

GG.  Ex  sncris  litteris  petitum.  Barthius  ait ,  hos 
versus  adumbratos  ex  Ovidianis  v  Met.  Vid.  Proleg. 
n.  170. 

68.  Gallandius  ex  codice  Taur.  pro  varia  leclione 
su!)j:cii  Qui  diversa  nova  formasli  in  corpora  terra  : 
sic  eiiatn  notaiitr  in  Cmalogo  bibliolheeae  regioe  Tau- 
rinensis,  ex  qoo,  ut  puto,  suas  varias  lectiones  Gal- 
landius  deprompsit. 

72.  Aliqni  vulgali  ab  ungue  :  mss.  el  melioies 
edili  cum  Parrh.  ab  ancjue.  Favet  Prosa. 

11  Sic  lcgit  etdislinxil  Jtirelus,  qui  in  vet.  cod.  in- 
venit  Crescentemque  nimiam  frugis  Vbertalcm  wulti- 
plich  Dei. 

'-'  lntelligi  poiest  potentis  verbi  operalione  :  vel  lege 
polcnli  verbo.  Gallandius  conjicit  potenlis  verbi  virtule 
(ubricam,  elc,  quia  auclor  videtur  respicere  verba 


75.  Prceler  quos  :  vide  ,  qme  de  bac  pbrasi  dixi 
ad  Drac.  1.  m,  vers.  450. 

74.  Meus  gravida ,  ad  marg.  correclio,  vel  diversa 
lectio,  rapida.  Oit.  2,  cum  qnibnsdam  edilis.  rabida 
pro  rapida.  Iia  solenl  librarii  rapidus  pro  rabidns,  et 
conira  scribere  :  ac  sarne  dubitamr,  quid  melius  sit. 
Hoc  loco  rflp/da  communioresl  leclio,  acpnclercnda  : 
innuilur  enini  eeleritas  diluvii. 

76.  In  scbedis  1'oelm.  ascripium  erat  ,  nonnullns 
legere,  Qnos  camis ;  alios,  Hos  carnis.  Rom.  a  pr.  m. 
Quod,  correctum  per  Quos  :  cieleri  Quod.  Plcrique 
mss.  et  ediii,  prcesule  ligno.  Poelm.  ad  marg.  pmside, 
quod  nonnulli  vulgati  refernnl.  Nebrissensis  pro 
prcesule  coujcceral  prceslile  ,  vel  prccside.  Amtzenio 
displicebat  prceside ;  qui,  nescio  qna  ratione,  erro- 
rem  hunc  esse  exisiimabat.  Eadem  enim  est  sen- 
lentia,  el  eodem  modo  dici  poiesl  pneslite,  pro3side, 
prwsule  ligno,  scilicet  auxilio  ,  praisidio  ,  ope  ligni 
crucis.  Bidiciilu^  enim  esi  Cellarius,  qui  interpreta- 

n  tur  prcesalienle  arca  super  aquas.  Adeo  beterodoxi  a 
"  catholica  doctrina  de  SS.  Crucis  veneratione  ablior- 
rent.  Wnpkensius,  qui  reclam  interpreiationeni  ad- 
versus  Cellarium  tueiur ,  eadem  praejudicaia  opi- 
nione  abre|ilus,  conjecerat,  legeodum  prwsute  signo, 
h.  e.  typo  prsemisso,  vel  uer  lioc  protbgium.  Bejecit 
tamen  banc  i p-.au  conjectnram ,  cum  observasset , 
alios  qnoquc  Palres  arc;.e  diluvii  ligninu  crucis  com- 
parasse,  ut  Aogustinum  de  Civiiate  Dei  1.  xv,  c.  26; 
Alcimum  Avitum  1.  iv,   vers.  500. 

77.  Meus  rcvocari  non  inepte  pro  renovari.  In  Bom. 
mendiim  renovare. 

78.  Codex  Taurin.  mendose  Toto  pro  Totum. 


Apostoli  ad  Hebr.  i,  5,  Portansque  omnia  verbo  virtw 
tis  suce.  Coisfer  Ps;il.  vm,  veis.  4,  et  Job  cap. 
xxxvin,  vers.  H. 

c  Alii  minus  bene  resuscitans.  Patilo  post  Gallan- 
dius  vull  multiplicas  reslitutum  ,  vel  potius  multipli- 
care  staluisti. 


*Xi  CARMEN  PASCHALE.  LIB 

Pande  salutarem  paucos  quai  ducit  in  urbem 

80  Angusto  mihi  calle  viam,  verbique  lucernam 
Da  pedibus  lucere  meis,  ul  semita  viiae 
Ad  caulas  me  ruris  agat,  qua  senat  amcenum 
Pasior  ovile  bonus,  qua  vellere  praevius  aibo 
Virginis  agnus  ovis ,  grexque  omnis  candidus 

[iutrat, 

85  164  Te  duce,  difficilis  non  est  via,  subdilur 

[omnis 
lmperiis  nalura  luis :  rituque  soltiio 
Transii  in  adversas  jussu  dominanle  figuras. 
Si  jubeas  mediis  segetes  arere  pruinis, 

OPUS  PASCHALE. 


I. 


m 


A         Messorem  producet  hiems :  si  currere  musium 
90  Vernali  sub  sole  velis,  florentibus  arvis 
Sordidus  impressas  calcabit  vinitor  uvas, 
Ciinctaque  divinis  parebunt  lcmpora  diclis. 
Indicio  est  anliqua  fides,  el  cana  priorum 
Tesiis  origo  patrum  ,   nullisque  abolemla  per 

[aevum 
95  Temporibus  constant  virlutum  signa  tuarum. 
Ex  iiuibiis  audaci  perslringere  pauca  relaln 
165  Vixanimis  commillo  meis,  silvamque  pa- 

[tentem 
Ingrediens,  aliquos  nitor  contingere  ramos. 


mysticce  demonslralione  virtutis,  quod  carnis  delicta 
necaverant,  fida  ligni  prolectionc  vallatum,per  unum 
toiius  mundi  baptisma  panderes  abluendum  :  illam 
milii  placidus  viam  ,  illam  supplici  nunc  demonsira 
semitam,  quoe  ad  salutaris  urbis  moeuia  paucorum 
dirigil  angusto  calle  vestigia,  Hierus.ilem  scilicet  ci- 
vilatem  Dominicam,  Cbristi  passione  nostrum  Pas- 
cha  gestanlem,  ut  j.er  hanc  corporalis  gratiae  hospi- 
talitaieni  fulgentem,  nd  illam  spirilalis  glorise  merea- 
mur  patriam  pervenire,  ei  sii  lucerna  a  pedibus  meis 
verbum  tuum  ,  Domine  ,  quo  recti  fulgor  itineris  ad 
illa  me  florei  gramiuis  loca  perducat,  qua  nilidum 
bonus  pastor  ovile  conservat ,  qua  virginis  ovis 
agnum  nivea  claritatepurissimum  grex  oinnis  sequi- 
lur  candidatus.  Non  est  via  difficilis,  si  te  ducem 
praebere  dignabeiis.  Omnia  turc  subjacent  poteslaii. 
Omnis  tuis  imperiis  nalura  succumbii,  ct  in  adver- 
sas  species  ac  figuras  jussu  dominante  perlransit. 
Si  velis  glacialibus  segetes  annuas  flavere  tempori- 
bus,  ptoducit,  falcibus  agilem  hiems  pigra  messo- 
rem.  Si  vernalis  plagao  tempore  cum  prima   fiorum 


palla  lellus  adoperta  resplendet,  gravidis  vineam 
pampiiiis  jnbeas  parlurire  musteo  vinitori,  jam  b  nec 
repudians  viscera  felicis  uvoe  nectarea  ,  temulenlaj 
calcis  graia  propulsabit  injuria.  Cuuctorumque  lem- 
porum  vices  mutatis  fructibus  non  renuenl  Creatori 
servire.  Mirabilium  siquidem  divinorum  cana  pandit 
fides  indicium,  el  antiqua  palrum  leslis  origo  pris- 
corum.  Nec  abolenda  saeculis  oevo*senescenle  trans- 
aclis  immortalia  ccelestium  virlutum  signa  perdu- 
rant.  Ex  quibus  melu  trepidantis  ingenii  pauca  sal- 
tem  audaci  relatione  perslringere  vix  nostris  animis 
et  cordi  permittimus  imbecilli,  ut  silvam  magme 
densitalis  ingrediens,  aliquos  enitar  extrema  digito- 
rum  summilate  ramos  atlingere.  Nam  etsi  humano 
corpori  cenlum  simul  ora  suppeditent,  centenisque 
lingnarum  motibus  vox  ferrea  clamare  nou  cesset, 
quis  cuncla  valeat  expedire  ,  quorum  numeris  nec 
aslra  cceli  densissima,  nec  bibula  maris  arena  con- 
veniat?  Ex  quo  in  claram  rerum  faciem  confusa  ma- 
teries,  quae  cbaos  dicta  est,  Verbo  fabricante,  sur- 
rexit. 


SCHOLIA. 


80.  Nonnulli  vulgati  Augusto  :  emenda  Anguslo  ex 
verbis  ipsis  Salvaloris. 

8"2.  Ald.  quo  seroai  :  alii  qua. 

83.  Ottob.  i,  quo  vcllere  :  sic  Reg.  1  a  pr.  m.,  sed 
correciuin  qua. 

8i.  Bunnannus  conjiciebat  agnus  oval.  Rog.  1,  et 
Olt.  1  a  pr.  m.,  oves,  correclum  per  ovis  cutn  glossa 
in  Ri;'g.  1  ,  Marice.  Kadem  cst  glossa  in  Reg.  2,  ea- 
demque  scriplura  ovis  in  caetens  mss.,  et  editis,  uti 
eiiimi  in  Prosa.  Sed  lortasse  vera  est  lectio  oves, 
grexque ,  bac  distinctione:  Virginis  agnnsoves,  grex- 
que  oiunis  candidus  inlrat  :  nain  oves  in  judicio  Dei 
siaiuentiir  a  paile  dextra  ,  ul  luedi  a  sinislra.  In 
mss.  exemplaribus  saepe  i  occurrit  pro  e.  positum. 
Htic  facii  Fortunatus  I.  n,  carm.  &  :  In  cruee  restituit 


Yirqillis   tiqnUS   OVCS.     IminO  etiamsi   legattir  OVi8 ,  Ca-  n  jctiai  puimuo,  quuu    cpimciun    imiiissicuc  inuniiui. 

dem  inlerpunctio,  ac  senteniia  sustineri  polest.    In  "  Meus  nitor  puucos.  Corippus  Paneg.  Anast.  init.  id 


mutaniur.  Hoc  loco  Indicio  sine  conlroversia  reti- 
nendum  est.  Virgilius  l  ^En.  296  dixit  Cana  fides  : 
sic  cana  jura,  etsimilia  pro  priscis,  aniiquis. 

95.  Pro  constanl  schedae  Poelm.  exslanl. 

96.  Btirmannus  pro  relalu  malebat  volatu  ,  vel 
meatu,  qtiia  perstringere  proprie  avibus  tribiiitur. 
Qtue  sane  conjiciendi  ralin  inepla  est.  Seduliiis  for- 
tasse  imitatur  (laudianiimde  Rapt.  Pros.  init.  :Juiio- 
nis  thalamos  audaci  promere  cantu,  etc.  Res  divinas 
e.vplicare  velle  eiiam  eilmici  amlaciam  existimabant. 

97.  Idem  Burmannus  suspicatur  Vixatis  commilto 
meis,  eadem  scilicel  ratione  ductus.  Reg.  I,  llrb., 
poientem    pro  patentcm.  Rom.,  pro  d.  s. ,  sonantem. 

98.  Pro  aliquos  Parrb.  paucos  ;  vel  hoc,  vel  par- 
cos,  scriptum  videtur  in  ci»d.  E.  Riirmannus  con- 
jectat  patulos,  <|und  epitbeton  ramis  soepe  tnbuilur 


Rom.  deest  que  post  grex. 

87.  Meus,   nominanie  :  lege  dominante. 

88.  Arere    pro    mainresceie ,    ul   arenles   arishv. 
Pruinis  pro  hieme,  ut  alii  vulgo  poetae. 

89.  llrb.,  Rom.,  producii :  aiii  producel  citm  glossa 
in  Rcg.  dnbit.  Sic  posiea  calcabit,  parebunt. 

91.  Ovidius  n  Met.  20 :  Stabat  et  Aulumnus  cakatis 
sordidus  uvis. 
95.  Ott.  2,  Judicio  est :  facile  baec  inler  se  com- 

a  F.x  psalmo  cxvui,  vers.  105. 
b  Aniinadveriit  Jureliis  ,   male  esse  in  v.  c.  nam 
nec  repudians.  Sanc  lola  baec  perioJus  obscura  est. 


expressit :  Immensam  silvam  laudum,  vir  jusle,  tua- 
rum  —  Aspiciens,  celsos  nitor  contingere  ramos,  elc. 
Adumbraia  ha:c  ex  Theccrilo  observavit  Barthius 
i  deLand.  Stilic.  ,  vers.  22.  Clare  Seduliuni  imila- 
lur  auctor  vetus  Vilse  S.  Theobaldi,  qnam  vidi  in 
codice  antiquissimo  Vat.  Regin.e  Succ.  571,  in  fine: 
Testem  invoco  habitaiorem  ejus  Spiritum  sanclum, 
multa  cognila  me  prtttermisisse,  et  demagna  silvavix 
paucos  ramos  perslrinxisse. 

Paulo  ante  in  vulgatis  est  plaga;  temporis,  et  paulo 
infra  fidei  judicium,  et  mox  corde  permittimus. 


iG3 


COELII  SEDULII 


504 


Nam    cenlum   licet  ora    movens,   vox   ferrea  , 

[clamet, 
100  Centenosqne  sonos  humanum  pecius  anhelef, 
Cuncia  quis  expediei,  qunrum  nec  luoida  cceli 
Sidera,  nec  bibukc  nnnieris  aquanlur  areuoe  ? 
Primusab  usquechaomeriiis  vivacibus  Enocli 
Multa  per  innumerns  jam  sxcula  comigit  nnnns, 
105  166  Natura   perdenle    modnm,    quem    jure 

[creandi 
Terra  lulit  :  genitum  sed  mors  miratur  adem- 

[plum. 
Saucii  jam  veluLe  marcebanl  viscera  S;»ra?, 
Grandaevo  consumpla  situ,  prolcmque    uegabal 


Frigidus  Mtaose  moiicns  in  corpnre  sanguis  : 
110  Cuin,  seniore  viro,  gelidi  praecordia  venlris 
In    parlum   lumuere    novum,    Iremebundaque 

[mater 
Algentes  onerata  sinus,  spem  gentis  opimie 
Editlii,  el  serum  suspendit  ad  ubera  rialum. 
Maciandumque    Deo   paler   obtulit,    at    sacer 

[ipsam 
115  167  Pro  P,,er>  jugulis  aries  maciaiur  adaram. 
0  justi  mens  sancia  viri !  pietate  remota, 
Plus   pieiatis  habens,  contempsit  vulnera  nati, 
Amnlexus  praecepta  Dei,  typiclque  cruoris 
Auxilio  ventura  dncet,  quod  sanguine  fuso 


OPUS  PASCHALE. 
Enoch  Dco  graiissimus  ,  ei  dileclus  vivacem  g!0'  B  cordiis  natum  sera  felieilale  prngoniium,    in  spem 


ruvn  consecuius,  per  mnumeros  annoium  cuisus 
liuiiin;i;e  inodum  nalur.c.  Iransgredicns ,  nasccudo 
terraj  muniis  imiilevil,  sed  morti  niiraeuluni,  ctii 
subiractus  esl,  coneilavii. 

Marcebani  Sarae  jam  senectuiemembra  languentia, 
el  grandaevo  situ  sangnis  cxstiiiclus  annnsi  corporis 
venas  despeiakv  prolis  steriliiaie  damnaverai,  cum 
senioris  viri  fecundaia  connubio,  sinum  gelidi  rc- 
pente  veuiris  exiendit,  el  tumidis  nnvo  partu  prse- 


ftitunv,  gentis,  et  populi  ad  laclei  potus  uliera  maier 
tremebiinda  suspcndil ,  qtiem  geititor  mumis  obtulit 
Deo,  cujiis  fuerat  in  desperaiione  promissio  a.  Sleiit 
puer  ad  jugulum,  et  factus  est  aries  in  liolocaustum. 
0  saucti  mens  intemerala  Poniificis  !  Iiumana  re- 
spuil,  divina  prospexit,  filio  dmn  vitam  denegat,  ac- 
quisivit.  Abiaham  gladium  prnlulil,  ut  feriret,  et 
Dominus  saciificium  sibi  mulavil,  ut  filium  non  feri- 
rei.  Grande  scilicet  gerebalur  in  hac  partc  myste- 


SCIIOLIA. 
99.  Vat.  i ,  sonet,  supra  veluii  glossa  claniet.  Me- 
t;i  lex  posiulat  clamet.  Ferream  vocem,  cctiMim  ora 
Virgilius  el  alii  noelae  ad  res  quasdam  explicandas 
iion  sultkere  diemi.  Oonfer  nM.  »d  Dracnnl.  ,  I.  nr, 
vers.  552  ,  el  d^eii>si:nuin  Maitinuni  de  Roa  Sin- 
l*ul.  1-  n,  c.  5.  Adde  auciorcm  Vil.e  S.  Dun- 
Stani,  c.  5. 

105.  Titulus  in  Reg.  1,  Expositio  rie  Enocli.  Ott. 
1  de  Enoch.  Sic  lloui.  In  Oti.  2,  E.vplici  invocatio, 
&eu  oraiio  poel03.  Incipil  liber  primus.  D.i  transitn 
Enocli.  Cnd.  Cant.  ,  Incipil  liber  veteris  Testamenti. 
Ed.  Lips.  ,  Liber  i,  continens  vetens  legis  aHtjuot 
hislorias.  Pro  ab  usque  chao ,  Li|»s.  ei  alii  eodices 
a  Davisio  cilnti  ad  1.  i  Cicer.  de  Nat.  denr. ,  c.  55, 
liabonl  ad  ust/ue  ckuos.  Ip-e  tamen  Davisius  retiwet 
leolioaem  in  Hostria  mss.  ,  el  edilis  comiuunem. 
Rom.  ab  usque  chaos.  Recle  tanien  se  habet  cliao, 
uti  apud  Piiidenlium  hymii.  12  Catli.  ,  vers.  40. 
Anliquias  cozlo,  et  cliao.  Ghssa  in  noiiniillis  mss. 
Sednlii  e>l  absque  morle  :  scd  poclaj  mens  potius 
csl  a  muntli  initio,  sive  a  chao,  quod  iiiunduin 
praeeessit,  Vide  Prudeit.  12  Cuh.  40.  In  Prosa 
male  «  olloeaiiiin  esl  initiiim  cpilU. 

405.  Lucrctius    I.    vn,    vc-rs.  552,    Perdidil    indc 
modum  ciPtl>s. 


108.  Arnlz.,  sinu  :  retine  situ,  ve!  ex  liis,  quae 
uixlo  altuli  ex  Apuleio. 

109.  Lucanus,  I.  n,  vcrs.  559,  Ibtm  sauguls  inerat, 
tlum  vis  mulerni,  pcregi  — Jusstt,  Cato. 

110.  Urb.  comiple,  Qmm.se  moreviri.  Meus  cum 
Aldo  dislinguil  sanguis — Cum  senwre  viro.  Gelidi. 
Melius  sanguis  t  —  Cum,  seniore  viro,  gelidi.  Sumi- 
lur  aiilem  vir  j>ro  marilo,  ut  ab  aliis  passim. 

112.  Gixi.  T.uiHn.  Algeutis  ex  diversa  sciibcndi 
ralionc  m'0   Altjrntes. 

115.  Ex  Virgilio  vi,  764,  Qucm  libi  lonqwvo  sc- 
ruin  Lavhiitt  conjux — Educct  silvis. 

114.  Poelm.  Iiic  novum  lilulum  appnnit  Aries  pro 
Isaac  immolaiur.  Sic  fere  aliqui  mss.  Iu  Urb.  incu- 
diim  est  uc  sacral  ipsum.  Non  raro  dipr.ivala  est 
lectioin  lioc  codice,  qimd  scmel  mnnuisse  satis  si(. 
Vonckius  legere  no>  jnbel  istam  pro  ipsam.  Grmie- 
rns  conlendi!,  istam  locum  babere  hic  non  pns^e  , 
ipsam  posse.  Wopkensius  pariter  pridert  ipsam, 
nempe  eanidem,  ad  quani  cancrouuin  maciandus 
Isaacus  fuisset.  Sic  Prudentius  liymn.  12  Cath. 
vcrs.  151,  Aram  ante  ipsam,  etc. ,  ot  hymn.  4,  Pe- 
risl.  vers.  59.  Ad  aram—Porriget  ipsam.  Freqnenter 
ipsa  et  hia  a  librariis  pennisceri  observat  Amtze- 
nius  :  cnjus  coiijceiina  esl  ip*e,  lioc  cst,  sponte  sua, 


100.  .Nnmiulli  mss.,  ct  ediii,  iiilerpiingiiut  :  Tcrra  ■,  prn  ipsam.  nimirmn  si    vers.  seq.    placeal    Vonckii 

:. .-/ .   „.J      kli:     „1 T ...(-•.    .    __£*.._    *J    „:..: --     ..._,....        J .„      :..f««      l?..(.i..    i«.„^„ 


tulit  genitvm  :  sed.  Alii  plurcs,  Terra  tulit  :  genitum 
sed. 

107.  Inscriplio  h\  Res;.  I,  De  Sara.  Rom. ,  De 
Sara  Otl.  1,  De  Abraham,  el  Sarra.  Multi,  Sarf a, 
el  Sana:  per  duplex  crexhibent  :  aliiconlra.  Amlzi- 
nius  snS|ii<-abaitir  arida  pro  sauciu:  ac  putat,  Sedu- 
litim  pr;\;  oculij  lialmisse  Ovidii  locuui  I.  111  fri-t. , 
elcg.  14,  vevs.  ")5  :  lugeninm  fregere  meum  mula  : 
cujus  el  ante  — Fons  infecuudus,  parvaquc  vcna  (uil. 
—  Sed  qucecuinque  fuil,  nullo  exercentc,  refugit.  — 
Et  longo  periil  arida  fncia  silu.  Nilnl  tanien  intitan- 
(lum  :  nam  Sedulius  vnius  imiiatur  Ap  ileinm  in 
Apolog.  p.  51i,  Diutino  situ  viscernm  saucia.  i)e 
verbo  marcebani  confer  not.  ad  Draconlium  ,  Salis- 
fact. ,  vers.  228. 


suspicin  mox  slalnr,  dc  qua  infra.  Fatetur  lamen 
Arolzcnius,  ipsam  empliasin  habere,  ut  in  aliis 
mulfis.  Nonniilli  edili  habcnl  ac  pro  ttt. 

115.  Vonckius  pro  macltitiv  nulal  legendum  mox 
stutur,  i.  e.,  sisiiuir  :  qnam  coiijeciiiraui  aliquate- 
nus  (irmari  aii  Arnizeniits  serni.  2  Chrysol^gi  :  Fi- 
lius  imm.ilubatnr  iqntirns,  filins  shiebutur  uescius. ^ic 
enini  cnicndivit  1'cr.  Faljcr5,  «erin.  8.  Sciipturam 
rcccplam  invenio  npud  Isidnrmn  12,  Orig  cap.  I. 
n.  9,  de  aricte  :  IIoc  pecus  a  gentilibus  primnm  est 
aris  iiiimolatum.  Aries,  quotl  aris  iinponerelur.  Unde 
esl  illud  :  Arie<  macttfur  ndaram. 

ll().  Sic  lere  Dracoiitiiis  i\\i  endein  Abrahamo  I. 
ni,  vcrs.  102,  El  pins  immitis,  elc. 

119.  Omnes  mss.,  quos  vidi,  cum   Parrh.,  Ald., 


3  Mendose  alii,  promisso.  Paulo  ante  in  muliis  cditis  inveuio,  sanguinis  exstinctus,  quod  pariter  pro  Mit- 
is  mendtim  esse  existimo. 


565                                                       CARMEN  PASCHALE.  LIB.  I.  56(1 

120  Humana  pro  genle  pins  occiiiuberet  Agnus.         A  Ignibtis  innocuis  flagrans  apparuit  nlim 

168  Loth  Sodomae  fugiente  chaos,  lium  res-  Non  aniens  arilere  rubns,  nec  jnncla  calori 

[picit  uvor,  Maieries  allmenta  dabat,  nec  torridavivens 

In  staiuam  mulata  ;a!is,  stnpelacia  renansit,  130  169  Sensii  clamna  Irute.x,   sed  amici  fomilis 

Ad  pceuain  conversa suam  :  quia  nemo  i  elrorsum,  [sestu 

Noxia  contempti  vit.ins  dLcrimina  mundi,  Frondea  blandilse  lambebani    robora  flammoe. 

1-25  Aspiciens,  salvandus  eril,  n*c  debel  aralor  Mitis  in  immilem  virga   esl  animaia  draco- 

Dignum  opus  exercens.,  vulluni  in  sua  lerga  re-  [nem, 

[lcrre.  Per  flexos  sinuata  globos ,  linguisque  trisulcis 
OPUS  PASCHALE. 

rium,  ul  pro  humani  generis  vita  sponte  se  Cbrislus  leriii  iaboris  ordinem  dissiparit. 

iniiis  Agnus  offcrrel  ad  victimam.  P\ubus  innocuis  quondam  ignibus  involutus,  non 

Lotb  perilura  fugiebat  ex  Sodoma,  cujus  uxor  in-  ardens  videbalur  ardere  ,  cnjus  materies  nec  incen- 

cautoe  prasumplionis  aud.icia,  dum   respicit,  quie  diis  alimenla  pioesiabat,  nec  circumfusi  caloris  igne 

cvasii,  muiaia  salis  remansil  in  staiua,  non  pro  sa-  correpia  ,  detrimentis  exusli  n.boris  subjacebat.  Ita 

pientia,  scd  pro  poena.  Nullus  enim  ad  contempla  "  divioi  fomilis  temperab.Uur  allacius,  ut  blandienle 

semel  mundi  discrimioa  praecipiti  rursus  cupiditate  ramis   aesluanlibus  flamma,   splendor  in  frondibus 

conversus  jucund  ;•  salutis  I^oli lia   perfrueiur.  Nec  ceriieretur  esse,  non  pcena. 

enim  dignus  esi  aralor  ille  veniura  fructuum  fertili-  Mitis  virgae  naiura  traclabilis  in  immitem  et  in- 

talc  gaudere,  qui  sulcum  vomeris  recto  corsu  fur-  tia<  tabilem  mutaia  est  draconem,  qua  vipereos  mo- 

mandi  relrorsi  a  vullus  aversione  confundens,  prse-  tus  tam  sinuoso  flexn  volumina,  quam  trisulcas  vi- 

SCHOLIA. 

scbed.  Poelm.,  et  codicibus,  quos  Cellarius  et  Amt-  alicujus  librarii,  aut  editoris,  qui  verba  Vulgata;  in 

zenius  viderunt,  sanguine  Christi.  Poelm.,  cumaliis  mertte  hahuerit,  cum  tameu  Sedulius  aliam  vetereui 

vulgatis,  sanguine  fuso,  quod  lonuil  Cellanus,  aflir-  ver>i<  nem  seqtii  soleat. 

mans,  Christi  in  mss.  esse  gtussema  :  boc  ipsum  le-  126.  Apud    Bedam   de    Arl.  melr.,  mendum   esl 

net  Arntzenius,  qui ;  d  lit,  gtossema  fortasse  inde  or-  multum  pr<i  vulium. 

luin,  <iiiod  aliquis  supra  vocem  agnus  in  v.  seq.  glos-  127.  Reg.  1,  Ott.  I,  (nscriburtl  De  rubo.  Roirt.,  De 

sam  Ckristvi  ascrtpserit.  Certe  vix  commodu-  seiisus  rubo  [lagrunle,  ei  non  ardenle.  Mcus,  Dominus  in  for- 

enn  polest,  si  relineaiur  Cliristi  :ilaq:c  dum  clarius  ina  ignis  super  rubo.  —  Vide  Prudenl.,   Apoih.  5«'). 

uliquid  affulgel,  leclioni  vulgatae  Subscribo.  In  meo  i.£.  Amtzenius  recte  damnat  Barthium,  qui  ad  i 

cod.  supra  agnus  glossa  esi  cara  Christi.  Facile  ergo  d<j  llani.  Pros.  106,  legii,  tSon  audens  ardere.  Meus, 

poluii  v<'X  Ch.  'nti  poni  pro  ttliimo  verbo  Imju^  versus.  ardore  :  melius,  ardefi.    Iu    Ou.   2,    \idelur   tincta. 

[•20.  Reg.  1,   2,    Vatf.    1,  2.  Urb.,  Alb.,  Oit.  I,  ~  L'ps.  victa  ;  reliqui  junrta.  Facilc  tucc  inier  se  per- 

Canl.,  Alm.,  Arntz.,  Li;s.,  cum   Ald.,  occ;  mberet.  ^  mUtantur  ex  simili  ducttl  litierarum  in  mss. 

P.irrfc.,  procumberet.  M  videtnr  fuisse  in  Aug.,sed  129.  Mous  videns  i;  ale  pro  vivens  :necmelilis  Lips. 

eorrectnm  est  eadem  manu  per  oceumberet.  Ott.  2,  virens.  Arnizenius  quidem  defendi  id  posse  existima- 

succuinberct,  quod   pfactttt  muliis    ediforrbflS,  eiiam  bal,  quia  Lalladuis  I.  xiv  di-Insii.,  fers.  5{f,  Stlll  fiatn 

Cellarin  el  Arnlzenio,  qui  lamen  f  ttettir  apiius  vi-  qcactnnque  vircns  alicnis  frondibus  arbor.  At  non  ad- 

deri  occumberet.  ln  hac  quidem  s<  nplura  in  pws  ul-  veriit,  prin.am   iu   virens   esse   brevcm,  ut  e.v  rfigd 

lini  i  producilur  talione  ca  surse  ;  Celiariuset  Ainize-  Palladii  versu   perspicuttm  est  :  in  versu  auteni  i-e- 

nius  id  vocartt  hiatum,  quo  Jure,  ne.-cio:  nam  hiatus  dolii   prodncl  debeiet,  ut  producitur  in  vivens.  Di- 

e>\,  ciun  plures  vocales  con<  uri  nnt,  qinrum    imlla  cunl   aiilcm    Latini    cespcs   vivus,  f&dfx  viia,  viccns 

clidilur  :  nam    ul   eis    proferaious,    labia   diducla,  frutcx,  cum  adbuc  luvc  vegelant,  snan  que  \  ilam  ve- 

apertumque  os  habere  deiiemus.  Jam  poeiis   bujus  gerativam,  flt  pbilosophi  vooant,  vivunt.  Sic  cWitra 

ajvi  familiare  est,  ratione  eaestrtae  vocalem  brevem  mori  ea   ipsa  dicuntur,  ul  noiavi  ad  Juvencum  I.  fi, 

producere,  ut  in  Pnidentio,  Dracontio,  et  Juvcnco  vers.  749. 

aniniadvoilimus.  150.  Li|iS.  amicti  :  rcline  amici : Fortasse  imitatur 

121.  Reg.  1.  et  Oi!.  \,  ].ro  lilulc.  D>  Loth  —  Reg.  Virgilium  i  JEn.  180  :  Hupuitquc  in  fomite  [!■■■. mmmn. 

1,  Oit.  2,  Sodomis  :  sic  Otl.  1,  se.l  farum  indo  So-  Nemissensis  nota  non  satis  intclligitiir  ,   rdtnes  cst 

dvnu.  Gruiierus  non  improbal  Sodomis  m  nis.  Cant.  inimicus  igni  ,  scd  hic  fuit  arnicus.  Fortasse  innuil  , 

SscPrudenlius  Ham.  veiS.  7SS, Lotli  fugteii;  Sodomis  fomitem  ab  igni  cofi.buri  soliium,  se<l  lunc    ccmbu- 

ardenlibus.  Editi,  cum  plerisque  mss.,  Sodomcc  :  sic  stum  nnn  fuisse. 

eiiam  R<'g.  4,  qui  hic  rorsns  ineipft.  Hos  reTStis  lau-  D  !">L  We  tzius  ad  Prudentiuin  Apotb.  vcrs.  J/6,  al. 

dai  beda  de  i\rt.  nietr.,  ubi  inendose  tegitur  Lolli  [2i  ,   cilat  llanditio?  pro  btanditdS  ,   forla>so  errore 

Sedomh.  typograpnieo.  De  vertw»  tatnbv  ,  cum  QamrtKc  appfi- 

(23.  Val.  1,  suam  est.  Mulii  mss.   cum  plerisnue  catur  ,  vide  rtot.  ad  l>ra>  <nt.  i,  660. 

tduis  clare  quia  :  alri  ambigtte  qnia,  vel  quod.  Por-  132.  Reg.  1  .  Dc  virga  in  draconem  versa.  Sic  Ott. 

iliasius  cdidil  axtod.  [  ,    sed  conversa.    Rottt.    l>e    Yuga,   quam   Dominus 

145.  iMss.  noslri  Reg.  1,2,4,  5,  Urb.,  Ang.,  Valf.,  MoyMdedit.  Mous  ftfga  Moisi   mira.   Pro  <:u;couem 

1,2,  Oti.  1,  2,  Wens,  Alb.  ctim  aliis  aliorum,  nec-  niafe  \Wa.  t,  dVac  rtum.  Boda.  doAit.  mcir.  laudar 

non  cuin  Parrh.,  ei   Ald.  Aspiciens.  Editi  plerique  venostarem  hujus  ver-us,  qflfld  prius  p.>i;aiiini  opi- 

eliam  velPres  Respicicns.  qoeni  jdoou ■•i-intun  rctror-  tboia  ,  ttuu  nomiiia  suiistantiva. 

svm  rcs))ic\ens:\  inanti  Sedulii  i^sse  puiat  Anitzenius,  t33.  Lditio  Basiloeusis  cum  eomincnt.  Nobriss-ii- 

oi    multa  similia  c<>ngerit  :  qmdia  in  DracOntio,  et  sislnlici  Per   ftexus,  sed   Nobn^ou-is  ibi  ex;  onit , 

Juveuco  a  i.oliis  eliam  no:ata  sunt.  Reiittuit  tamcn  et  legit  Per  [hxos.  [n  Reg.  1,  <'i  Ott.  L  yMetrrr  ^fKWft 

A^picicns,  < -.11111  videtel  pmnes  coducs  in  id  conspi-  apr.  ni.  fuisse  Per  jlexus.  Vides  imitaiionem  Viryi- 

rare.  Simiie  vori  est,  Respiciens  potius  e^se  a  manu  lii  mtii.guisque  tri-ndcis,es.  u  -Eu.  i 

H  Foile  ,  relrorsu.n.  Alii,  firmandi. 


567  COELII  SEDULU  -  568 

Squamea  colla  ttimens ,  inimicos  ore  chelydros  A         Vox  Domini   super  exstat  aquas;  vox  denique 

135  Sorbuit ,  et  proprii  retlil  in  virgulla  rigoris.  [verbuut  cst , 


Pervia  divisi  patuerunt  cocrula  ponli 
In  geminum  revoluta  latus,  nudataque  tellus 
Cognaiis  spoliatur  aquis  ,  ac  lurba  pedestris 
170  Iulrat  in  absentis  pelagi  mare,  perque 

,.   [prnfundum 

140  Sicca  peregrinas  siupuerunt  marmora  plantas. 

Muiavit  nalura  viam  ,  mediumqtte  percequor 

Ingrediens  populus,  rude  jam  baptisma gerebal: 

Cui  dux  Chrisius erat;  clamat  nam  leciio,  Multas 


145  Verbnm  Christus  adest,  geminaa  qui  consona  Iegis 
Tesiamenia  regens,  veterem  patefecitabyssum, 
171  Ut  doctrinasequensplanis  incederet  arvis. 
Qiiidreferam,innumcrascoelestipanecaiervas 
Angelicos  sumpsisse  cibos,  nimbisqtie  sup«rni  : 
150  Neciaris,  aeria  populum  dulcedine  pastum, 
ln  pluviishabuisse  dapes,  et  in  imbribusescas? 

Rursus  in  exustis  sitiens  exercitus  arvis, 
Qua  nimium  loca  sicca  diu,  qua  terra  negaiis 


OPUS  PASCHALE. 

br.mdo  linguas  exercens,  geminos  inimicae  fraudis  lat?  Verbum  autem  Christum  esse  quis  abneget? 
angnes  absorbuitj  atque  propriam  virgulti  speciem  qui  veteris,  ac  novi  conditor  Testamenli  immensam 
rig.ida  rursus  miiiatione  suscepit.  &  primre  legis  abyssum  suo  natefecit  adventn,  quaie- 

Per  niedia  maVmis  fluctibus  profunda  laientia  re-  R  nus  receniiore  docirina,  tamquam  remolis  undarum 
volutisin  geminum  laius  undis,  et  cequorea  diviniius      molibus  intimis,  ac  promndis,  sequens  jelas  nil  pe^ 


sedificatione  suspensis  ,  pedestris  tuiba  transivit, 
sietit  undi  j ne  poiiius  ut  inurus,  et  cognali  gurgitis 
spoliaia  velamine  tellus  permansit  nuda,  donec  po- 
pulus  pelago  gradiens  absente  per  pelagus,  vestigiis 
hospitam  peregrinis  aquosie  viam  carperet  sicci- 
tatis.  Mutavit  natura  semilam,  jussa  panlulum  re- 
laxare  consiantiam  ,  et  innumera  lubrici  salis  cam- 
pos  multiludo  transgressa,  rude  baptismatis  myste- 
rium  nesciendo  gerebat ,  quae  per  aquarum  freia  sa- 
lubria,  duce  Chrisio,  transiverat.  Ita  denique  pro- 
pheta  cecinit,  illa  significans  :  Vox  a  Domini  super 
aquas  multas.  Vocem  igilur  verbum  dici  quis  dubi- 


ricli  forniidans  per  calletn  planas  libertalis  incederet 
jam  secura. 

Quid  ejtisdem  plebis  catervas  innumeras  in  deser- 
tis  lerrarum  spaiiis,  et  lotius  viclus  sterililate  dam- 
natis,  cibos  angelicos,  panemque  coeleslis  gratire  rc- 
feram  conseculas?  Ubi  nectareus  seihereoc  majeslalis 
nimbus  irrorans  populo  dapes  ex  pluviis,  et  copiosas 
cx  imbribus  escas  effudit. 

Per  squaleniia  rursus  violentis  arva  fervoribus 
sitiens  acsiuabal  exercitus,  qua  familiari  semper  ar- 
dore  negaiis  foniibus,  jacens  terra  languebat  ,  qna 
spem  bibendi  pariter,  ac  vivendi  deficiens  aquarum 


SCHOLIA. 
134.  Virgilius,  n^En.,  381:  Etccerula  colla  tnmen-  C  falsitalis  increpo,—Utnon  adjiciat, sive  demal  lilleram. 


tem.  Epillteton  squamens  de  serpenle  obvium  est. 

135.  In  Meo  clare  metidum  reddit  pro  redit  :  ibi- 
dem  viqoris;  fortasse  aliquis  voluit  viroris  ,  sed  rigo- 
ru  probum  est. 

,  136.  Reg.  \  ,  De  mari  Rubro,  et  populo  lsraeli  ico. 
Ou.  i.Detndri  Ilubro  ,  et  turba.  Rom.,  Ubi  popnlus 
itraelsiccispedibus  permareivit.  Meus  ,  Mare  liu- 
brum  cedit  poputo  Dei.  In  Altlielmo  et  aliis  occnrril 
ccerula  ponti  :  similia  sunt  aversa  cdstrorum  ,  recla 
montium  ,  ftcxa  collium  ,  porrecta  camporum  ,  acerba 
fluctuum  ,  convexa  vallium  ,  elc. 

13S.  Cant.,:  Panh.,  Reg.  2,5,  alturba  ;  alii  , 
ac  turba  ;  Reg.  1,  el  turba. 

13!).  Adverie  lautologiam  ,  aliis  etiam  pnetis 
familiarein  ,  pelagus  ,  mare  ,  profundum  ,   murmora. 

140.  Eleganler  slupor  tribnilur  mari.  Marmora 
pro  inari  :  vide  Dracont.  i,  578. 

lil.  Biirmannus  conjicit  natura  vices.  Omnes  ha- 
bent  viam  ,  sed  in  Ott.  1 ,  pro  viam  aliud  prius  viile- 
tur  fuisse. 

142.  CelL,  Ald.,  Incedens  cum  codd.  Heins.  ct 
Almel.  Noitri  omnes  ,  et  alii  Ingrediens  ,  qiiod  ma- 
gis  accedil  ad  version.  Vulgal.  Exodi ,  et  Sedulii 
prosatn.  Rom.,  rude  baplisma;  lege  rude  jam  bd- 
ptisma. 

143.  Lectio  notanda  significatione  sumittir  pro  sa- 
cra  Scripiina  ,  vel  doctrina  ,  uli  apud  Paulinnm  l)e 
Viia  S.  Marlini  iv,  181  ,  Jul.  Firinicuin,  ctc.  Hinc 
lectiones  in  oliiciis  ecclesiasiicis  ,  tectionarius,  leclio- 
narium.  Orienlitts  sua  sacra  carmina  vocat  leclionem 
his  pulchris  iambicis  iu  fin  .*.  Quod  si  qnem  lcedil  spi- 
rilalis  lectio  ,  — Ei  liebil  lectionem  spernere,  —  Non 
commulare  lectionis  formutam,  —  Anguem  magislrum 

a  Psalm.  xxviii,  vers.  3. 

b  Nonnulli  immensum  :  reiine  immensam.  Paulo 
ante  prsestiteril  legere  quis  dubitet :  sequilur  enim 


Reprehendit ,  tit  videlur  ,  codicum  corrnpiores. 

144.  Scliede  Poelin.,  Parrb.,  denuo  pro  deniqtte. 
Reg.  1,4,  Ou.  1  ,  Ang.,  Rom.,  Meus  ,  Vai.  1,2, 
Panh.,  Ald.,  el  plerique  editi,  verbum  esl  Cellarius 
cuni  mss.  Amtz.,  AlmeL,  Canl.,  ac  nonnullis  ex 
ndslris,  verbum  sine  est ,  sed  ila  ut  subaudiaiiir. 

■143.  Heg.  5  ,  Ald.,  ul  est  pro  adest.  Nontiulli  vul- 
gali  quod  pro  qui. 

146.  Reg.  2,  5,  Alb.,Val.  2,  Olt.  2,  Ald.,  Parrli. , 
gerens.  Alii  mss.,  cum  mtillis  editis  ,  regens;  Meus, 
ferens.  Nebrissensis  legit,  et  explicat,  gerens.  Cella- 
rius  et  Arntzeniiis  ediderunt  regens,  quse  est  scri- 
ptura  optimorum  codicum. 

147.  Reg.  5,  incederat ;  corrige,  incederel. 

148.  Heg.  1 ,  De  mahna,  Oit.  1,  Ubi  panem  accc- 
perunt  ceele.tem.  Hom.,  De  manna  coelitus  dnlo.  Meus, 
Populus  Dei  manna  pascilur  in  deserlo. 

150.  Plerique  mss.  noslri  aeria,  nonnulli  aerca. 
Poelm.  ad   niarg.,   wlherea  :  alii   editi  et   schedsc 

D  Poelm.,  atlheria. 

151.  Torn.  1,  Edimb.,  In  plumis  pro  In  pluviis, 
ut  .inlelliganlur  colnrnices  :  et  ila  lias  voces  apud 
Tibtillum  I.  i  Eleg.  2,vers.79, confundi  monuit  Bur- 
maiinus.  Longe  timen  mclior  est  cnmmunis  leclio. 
Meus  noii  niale  dnpes,  in  nubibus  escas. 

15-2.  Reg.  1,  De  aqua  ex  pelra  producta.  Ott.  1, 
Ubi  aquam  de  petra  eduxil.  Roni.,  De  Motjse,  cum 
qqua  manavil  de  pelra.  —  Pro  in  exustis  Meus  inex- 
haustis  perperani. 

153.  Arnlzenius  in  Miscellaneis,  quae,  posiquam 
Sedulii  editionem  cutn  notis  yariorum  procuraverat, 
anno  1765,  edidit,  cap.  17,  ex  conjeclura  currigit 
quia  lerra  pro  quu  terra  :  quod  minime  placel. 

quisabneget.  Infra  reposui  familiari  semper  ardore  pro 
ardoris. 


iC9 


CARMEN  PASCHALE.  LIB.  I. 


;.70 


JEgra jacebat  aquis,  qua  spes  ablata  bibcndi, 
153  Vivendique  fuit,  subitas  arente  meiallo 

Ilausit  aquas,  sierilique  latex  de  rupe  cucunit, 
172  Et  jejuna  novum    vomueruut   marmora 

[poluni. 
His  igiiur  jam  sacra  tribus  dans  munera  rebus, 
Christus  erat  panis,  Christus  petra,  Christus  in 

[undis. 
160      Angelicis  tremefacta  minis  affalur  asella 
Sessorem  perverba  suum,  linguaque  rudenli 
Edidit  bumanas  animal  pecuale  loquelas. 
Sol  sietit  ad  Gabaon,  mediique  cacumine  coeli 


A         Fixit  anhelantem  dilato  vespere  lucem, 
165  Insolitus  frenare  diem,  nec  luna  cucnrrit 

1730rdinepigrasuo,donecpopulantibusarmis, 
Fervidus  ingentem  gladius  consumeret  hostem, 
Coujurante  polo  :  jam  lunc  famulaia  videbant 
Sidera  vcntuium,  prxmisso  nomine,  Jesum. 
170  Heliam  corvi  quondam  pavere  minisiri, 
Prxbentes  sine  more  dapes,  alesque  rapinis 
Deditus ,    alque   avido   salurans  cava   guiiura 

[rostro, 
Tradidit  illxsam  jejunis  morsibus  escam. 
Nunc  bonusHelix,  qui  perfidus  antea  Noe, 


OPUS  PASCHALE. 
natura  subduxerat,  cum  siupeniis  saxi  visceribus  tor-  B  luna  suis  legibus  moia  pigrx 


stationis  limen  exce 


porinclusiKspiimaniem  subiio  flnctuanti cauie redun- 
ilavilinlaticem,sicc3cquejejunimarmorisvensepotum 

cunrtis  vomuere  mulliplicem.  Ilis  tribus  crgo  rebus 
jammagnasui  nuntians  sacramenta  myslerii  Chrisius 
erat  in  pelago',  Cbrisius  in  pane,  Christus  in  saxo. 

Asella.  vile  pecus,  ac  stolidum,  angelicx  potes- 
talis  visione  perlerriia,  sessorem  verbis  alloquiiur  , 
et  rudenlis  lingux  clamor  inconditus  humanae  vocis 
affatibus  explicatur. 

Sol  in  medio  coeli  cacumine  rapidos  anhelaniis 
flammae  cursus  infrenans  conira  Gabaon  per  insoliias 
diei  moras  dilato  vespere  lucem  fixus  astrinxit.  Nec 


dens,  ordinem  consueti  gressus  exeicuii,  ilonec  gla- 
dius  vicioris  exerciium  hostJIem  lundilus  ampuiaret 
ccelesiis  auxilii  conjuratione.  Virtuti  famulanlia  tle- 
nique  videbant  ipsa  jam  sidera,  per  similis  vocabuli 
sacramentum,  Jesum  Dominum,  nomineprxcedenle, 
veniurum. 

Heliam  prxter  nalurx  dispositum  covvi  diurnis 
epulis  transegerunt,  alesque  ■  voracis  rostri  rapaci- 
laii  subjectus,  qni  facilem  prxdam  cavo  gulliiri  sub- 
ministrat,  jejunis  morsibusescani  deferebat  illaesam. 
Nunc  Helise  bonus,  ac  fidus,  qni  Noe  quondam  ma- 
lus,  ac  perfulus,  in  lerris  abluit  culpam,  in  aquarum 


SCHOLIA. 

pelra.  Metultum  de  marmore  G  Fortunatus  n  deMariino  146 


155.  Metallo,  h.  e. 
dieitur  aSilio,  etSlatio.de  gemmis  a  Plinio  Juuiore. 
Nebrissensis  expohil  lapidem,  vel  poiius  lapidis  ve- 
nam.  Viile  Cerdam  Adv.  c.  101. 

156.  Tanrinensis  codex  anliquissimus,  Ausilaquas, 
steriliquc  Ititex  de  rupe  manavil.  lu  veleribus  mss. 
codicibus  aspiralio  ssepe  ilcsideraliir,  sa*pe  redundat: 
itaque  Ausit  cst  pro  Hausit.  Sed  manavit,  quamvis 
conira  ineirum  sit,  tainen  in  miiliis  inss.  exemplari- 
bus  rciinetiir.  Meus,  Ang.,  Alb.,  Reg.  1,  2,  4,5; 
Olt.  "1,  Vatt.  1,  2,  Cant.,  cod.  E. ,  mdndvit,  quo 
speclat  Arniz.  manabat.  In  Oli.  1  supra  taiiiquam 
glossa  est  cucurrit :  in  Reg.  2  glos>a  esi  eduxit, 
cucurrit,  fluxit;  iu  Vat.  1,  a  sec.  m.,  cucurril.  Urb., 
Ou.  2,  Rom.  recenles  mss.,  cncurrit.  Ald.  eclidit 
matuivit :  Parrh.,  salivit,  quod  vix  cam  giammatices 
regulis  stare,  in  schedis  Poelm.  observatur  :  nam 
salii,  et  salui  in  prxierito,  raro  salivi  diciltir.  Pleri- 
que  editi  cucurrit,  et  Grnncriis  aflinnai,  manavit 
giossam  esse.  Assentitnr  Arntzenius,  qui  similibus 
exemplis  docet,  recte  currere  de  aqua  dici,  et  ex 
Anionio  adv.  Gent.  vi»rs.  15,  sive  potius  ex  Paulino 
poem.  ultim.  producit  locum  similem  :  Manna  cui  e 
ccelo,  et  fons  dc  rupe  cucurrit.  Non  difficullcr  credam, 
veram  scripturam  es--e  manavit,  cum  primam  hujus 
verbi  Eugenius  Toletanus  anlistes,  aliique  clnisiiani 
poei;e  corripuerinl. 

157.  Rom.,  vomuere;  lege,  vomueiuiit. 

1<)8.  Vonckii  conjcclura  est  llis  jugilcr  pro  His 
igitttr.  Sed  quamvis  vcrum  sit,  primam  in  jugis  a 
Sedtilio  licenler  corripi,  tamen  hoc  loco  inuovaniii 
cansa  nulla  esl.  Parrh.,  schedx  Poelm.,  Ilis  igilur 
sacruia  tribus,  quod  miiius  veruni  puto. 

159.  Exslat  liic  versusapud  Beilamdc  Art.  melr. 

ldO.  Reg.  LOu.  1 :  De  dsina,  qucelocuta  esl.  Rom., 
Ad  Utduam  dc  locutione  asinat.  Meus,  Asellaad  Balaam. 

161.  Meus,  rudcndi;  retine  rudenti. 

162.  Edere  /o^iic/asdicitur,  nt  edere  voccm ,  sonos, 
clamorcm.  Verbo  pecualis  usus  etiam  esl  Venantius 


165.  Reg.  1,  Oit.  1,  De  Jesu  Nave.  Rom.,  De 
Josue,  dc  siatione  solis. 

165.  Wopkensius  suspicatur  lnvalidus,  vel  Insoli- 
dus,  qna  voce  posieriore  usus  estOvidius.  Interpre- 
titur  Insolitus  freaare,  cum  jam  dedicisset  (legam 
dedidicissel)  frenare,  vcl  regere  diem.  Meiius  Arnlze- 
nius  vulgatam  lectionem  exponit;  qui  ordine  suo 
servalonon  in  lohgius  tempusdiemprolrahere  solel. 
Pro  frenare  Meus  biabel  retinere  ex  aliqua  lortasse 
glossa.  Arnlzenius  jrenart,  uli  eliam  anhelantem 
alludere  pulatad  opinionem  velerum,  qui  equos  snli 
tribuebant.  Verum  Sedulius  non  solum  a  fabulis, 
sed  etiam  a  nominibus  i.i liular  ti m  longissime  distare 
sole!  :  et  potest  accipi  frenore-nictaphorice  proreti- 
nere.  Est  auiem  sensus,Sol  non  solilus  reiinerediem. 

166.  Meus  plena:  lege  pigra.  Val.  1,  oruis,  a  sec. 
m.  armis  probe. 

16".  Ald.  Fervidus  in  gcitiem;  nisi  error  sit  |ypo- 
grapkicus  pro  itigentem.  Venusle  Fervidus  qladius. 
Lucanus  vn,  £02:  Frigidus  inde —  Slat  gladius:  calet 
inde  nocens  a  sanguiitc  ferrum. 

168.  Nonnulli  jam  tum:  plcriqne  jam  tunc.  Iinita- 
tur  Claudianum  de  in  Con-ul.  Ilonorii  v.  Ji8  :  Cui 
militat  wilter,  —  Et  conjurati  venittiit  ad  classicaventi. 
El  de  lielb»  Gct.  vers.  4'J  :  Aut  conjttralum  querimur 
splendore  serenum. 

169.  In  Reg.  i  1'orle  fuit  promisso,  nunc  esl  piaj- 
misso.  In  Kmii.  clare  promisso,  iu  Meo  dubie.  Confer 
Prutlont.  hymn.  xn  C.aih.  vers.  175. 

1  "0.  Keg'  i,()tl.  1,  De  Helia.Mevs  Hclias,corvo  mi- 
nistrante,  pascitur.  Koni.  De  Uelia,corvis  pascenlibus. 

171.  Parih.,  schedae  Poelm.,  Heddentes  pm  Pr<v- 
bcntes.  Arntz.  ins.  rapince  pro  rapinis,  haud  inrle- 
ganter:  namapudpoeiasnumefussiiigularisinterduin 
pro  plurali  poniiur. 

175.  Jcjitnis  morsibus,  aut  corvi,  ait  Nelnissensis, 
quamvis  jcjuiii,  aul  llelie  jejuni. 

174.  Meiis,  Tunc  bonus.  Cellarius  conjiciebai  ante 


a  In  vei.  cod.  fuit  feracis ;  sed  librarius  ipse  correxil  voraeis. 


571 


COELII  SEDULII 


572 


17o  Abluil  in  terris,  quidqnid  deliquii  in  m.dis.         _\  185  Convrnit  Helise !  merito  qui,  ei  nnmine  ful?ens, 

175Hacopedignuserat:nanisisermonisAehivi 
Una  per  nccentum  muietur  liitera,  sol  est. 
Uliima  labentis  miseraius  tempmra  lucis, 
Ter  quinos  quomlnm  regi  Deusaddidil  annos, 
190  Usus  jure  suo,  p3tefnctnque  limina  claudens 
Morlis,  ab  occnsu  viiam  convenit  in  orlum. 

Jonas  puppe  cadeus,  eelo  sorbenie  voraius, 
Iu  pelago  non  sensit  aqnas,  vitale  sepulcrum  , 
Ne  morerelur,  liabeiis.tuiusqueiiivcntreferino, 
195  Deposiiuin,  non  prx'<ialuit,vastumi|ueper3equor 


Plenus  at  iile  Deo,  post|u:im  mirncula  lerris 
174  Plura   dedit,   meriiis.|ue  suis  succedere 

[iligniim 
llsredera  propriae  fecit  virtuiis  amicum, 
Aurca  flammigeris  eveclus  iu  astra  quadrigis, 
180  Q-.a  levis  a.-tliereos  non  exprimit  orbita  sulcos, 
Sidereum  peneiravii  iier,  curruque  corusco 
Dexieriora  petens,  spatio  majore  triumphum 
Duxit,  et  hamani  metam  non  contigit  sevi. 
Qnam  bene  fulminei  prsclucens  semiia  coeli 


OPUS  PASCIIALE. 

iniindatione    contraclam.  At  ille  plenus  exisic.s  ,  Ejwchia!,  regi  juslissimo,  in  exiremis  vita?  termi- 

postquam  miracula  lerris  plura  monstravit ,  suaque  nis  consiiuuo  ,  quiudecim  Dominus  sua  pieinte  ,  vel 
dignuni  succe-sioue  per  -piritum  veltti  haercdilariam  jure  unnos  addidii  ad  salutem  ,  roortisque  daudens 
Inrgttatem  pcoprise  virtuiis  mui.us  transli.lit  in  a.ni-  B  puefacla  jam  li.ninn,  vita.n  iu  occasu  iangucnicm  ad 
cu.n,   namn.eis  rnpl.is  eqnis,    et  cur.ibus  per  illos      orlu,  re¥ocavit  originem. 


clarx  sereniiaiis  exce-sus,  qua  levior  puri  iramitis 
via  nullos  in  aMhereo  campo  fervenlis  roiae  sulcos 
orbiia  demergenie  conservat,  dexteriora  majoris 
spalii  sicpetivil,  ui  iriumpbi  coelestis  axe  resplen- 
dens,  humani  limilis  rneiam  longa  fretus  vivacitalc 
coniemneret.  Quam  bene  vocabulo  pnriter,  conve- 
nienter  ac  merito  Reliae  claritati ,  vel  nomini  ful- 
gentis  semitae  mnjestas  nrrisi!  !  Cui  si  Graco  ser- 
mone  queal  una  peraccenium  litlera  commutari,  sol 
specialiter  expriini  videainr. 


Jonas  inmaiiaos  fluctus  anxix»  puppis  trepidaiione 
jacialus,  uleroque  sorbenlis  ceii  rerondilus,  non 
se:;sit  aquas  in  petaga  consiiiulus,  viiale  scilicei  se- 
pnlerum  ,  ne  morerelur  ,  ingressus,  lutusque  miiis- 
sina  sub  voraci  veuire  custodia,  depositum  videba- 
tur  esse,  non  pracda,  liost ilitj ue  salubrius  proiectiune 
servatus,  vcnit  ad  terram  vomilu,  non  carina.  Cui 
faclo  diversiiaie  conimrio  nnuia  feritatem  n  praebuit, 
ter.i  uavigiom  ministravit. 


SCHOLiA. 
ea.  Sic  pro  posl  ea  aliquando  a  librnriis  invcnlum  fuit      edilores.  Beda  loc.  cil.  inendosc  fulgent  pro  fuijens. 
postea.  lluc  lamen  loco  non  male  est  antea.  Reg,  1,  ^  Ex  prosa  vere  liujus  versus  leclia  erui  uon  potest 

uute,   forte   anle  Soenw.  NoQnutli  JSoce,  alii  siae  di- 


phthongo  Noe.  Corvus  fuit  perfldus,  quia  eyrediela- 
iur,  et  uon  revertebatur.  Fruslra  NcbrisSCBSiS  lciio- 
iiiin   iebrae  irum  ohyc^^^Qrediebatur,  et  revertibatur. 
177.  Meus  Plurima  dedit  pro  Plura  dedit. 

179.  Iu  re  eadem  sioiilis  versus  e.-t  Jiivenci  1.  u, 
v.  518.  AldlielniiiS,  cap.  10  Prosae  dcVirginit. ,  vcr- 
sum  Scilulii  proferl :  Vl  poeta  heroico  lie.aimetro  re- 
fert,  Aurea,  etC.  Virgilius  dixituurea  sidera. 

180.  Plerique  mss.  aerios,  vel  aereos  :  alii  ivllie- 
rios,  \el  eethereos.  Sic  pariier  ediii  variant.  Ex  prosa 
lamen  retiiienduin  videtur  athereos. 

181.  Reg.  1,  Sidcriuni:  sttfi  Sidereuni. 

182.  Parrh.  ixieriora  ininus  bene:  Vet.  i,  Mon. 
Deieriora  pessime.  Gfosste  iu  Reg.  I,  ei  A  m.  Dex- 
teriora  ex|ionuiit  imliora,  sive  coelesiia  loea. 

181.  Pio  bene,  Alardn>  a<i  Valeriupi  Flaccum,  I.  ui, 
v.  211,  cilai  vel,  crrorc  calami,  aut  lyp  -graplii,  ut 
videtur :    qui  lainen   occurrit  apud  Bedam  in   libr. 


uam  boc  loco,  si  mendcsa  non  esl,  obscuracerte  est. 
180.  Parrhas.  .Kihere  dignus  eral :  sic  nnnuiilli 
vulgali,  scd  mss  <)innes,  eiiam  auiiquissimus  Tau- 
r.ncnsis  llac  o\ie  dujnus  erat  ,  vid-liccl  flaininigeris 
quadrigi^,  quihusin  asira  cvcherctur.  Adbseret  Beda. 

187.  BeJa  loc  cit.  mutalur  :  alii  mutelur.  Accusa- 
tur    b  c  lOi  o  geduliiis    a    noiii.ullis,    qu>d    noininis 

r  veiam  Uebrseaiu  signiflcatiQneni  igooiaverit. 
Sed  potuit  quidem  id  seireSedulius.  ct  mh  lomiuus 
ad  siguili. aiionciu  ex  Giaco  sermone petitam  allu- 
derc,  quo  .iam  de  currii  igneo  inentio  crai.  Neque 
riiiium  videri  del^l,  si  linguatn  llcb-:cam  Sedulius 
non  ca!l  crit.  NebrissensiS  pir  accenlum  exponil  , 
quia  acceuius  aculus  in  penulGma  iraiiifcilur  in 
anlcp  uullimam.  Gricce  sol  csi  r?/.io;,  Elins  scribitur 
apud  Sepiuyginta  "n/'.o-J ,  Eliu.  apud  alios.  "Hli«f. 

188.  Reg.  l,Olt.  1,  De  Kzechia.  Mcus  i.zechUc 
quindechn anui  ad  vitam  adduntur.  Uom.  De  Kzeehia 
reoe  quindeeim  annis.  Hic  versUS  vidutur  depromplus 


Rcg.  qua'St.  28,  ubi  Ims  vcrsus  allegat.  Fuhnineum  D  a\iii\QiM:<ym,bi}i:Vliiinalabentisrentabat portiolucis. 


ccelnm  est  lucidrnn,  ei  laiuqunm  fulmiiu:  spjendens. 
18o.  Plerique  imsiri  m-s.,  el  iiiclinrcs  cuin  ms. 
Nic.  Reinsii,  et  plerisque  editionibus,  Pai  rli  .-iietiain, 
nwitoque  el  nomine.  Pro  chIimi  Siiiptna  Arnlzcnius 
lnud  it  Aldum:  sed  is  milii  exhibet  merito  qui,  et  no- 
mine :  quae  videtni;  esse  vera  lectio,  ei  exsiatin  Alm., 
Rcg.  5,  el  aniliigiie  in  Olt.  2.  In  mss.  que,  cl  qui 
sa-pc  simili  inodo  exnraniur :  bincall'  ruin  pro  ajlero 
facile  [loniiur.  Arniz.  habet  meriioque  qui.  Alardus 
loc.  cii.  rcferl  merito  <jui  nomine.  Nic.  lleinsiu-,  et 
Meursius  in  Spicil.  ad  Theocrit, Idyll.  xxvi,  p.  l.io, 
probanl  merilo  qui,  et  nomine.  Id   tcnenl   receotes, 

a  Vetus  codex  babuil  nauta  veritalem  prwbuit.  Jure- 
tus  eorroxit  (critalem,  et  advcrlit.  in  m-s.  auliqiiis 
saepev  pro  fponi  ol>  aftiuitatem.  Ilac  ratione  enien- 
d;il  ki  Panegyrico  Mixiiuiauo  dicto,  vel  p  >lius,  ut 
notat  Gallandius,  in  Panegjrrico  Eumenii  Gonstan- 
tioCliloro  dicio,  c.  9,  Viros  atlonita  feritute  irepidan- 


180    Rora.  addit  :  corrigc  addidil. 

190.  Parrli.  etlidit  lumiu'.  :  se  Arnlz.  a  sec.  m., 
Urb.,  1 1  Rom,  a  pr.  m.,  in  quo  c/irr  gilur  per  Hruina, 
ul  in  Piosieiam  legilur.  Vai.  2  niate  patefacta  limina. 

192.  Reg.  1,  Qlt..  1,  De  Joua  Roin.  De  Jona  nau- 
jr,:qin:e.  Meus,  Jonas  in  venlre ceO . —  Urb.,  Ivnn., 
quippe  pro  puppe,  <|u  id  prodiversa  scrlptnra  appin- 
giiur  in  Uoiii. 

14.  Fera  de. piscibqs  non  obvium  est  :  occnrrit 
liimen  »pnd  rfanil.  v,  189,  192. 

195.  L  ps.,  Aniiz.  a  §ec.  m.,  Ald.,  Parrb.  ctim 
n-snis  mss.  Aug.,  Alb.,  Vatt.  I,  2,  0:t.2,  Rcg.  5, 

tes  pro  veritale,  et  in  oratioiie  Euineiiii  pro  seholis 
Cap.  19,  feritate  Francorum  pro  veritat"  ,  cl  apad 
Aniib  um  I.  vi,  c.ij).  9,  instincla  ferilale  nalura\ 
Fraacoriim  ferilulem  tcstatur  eiiam  Isidorus  Itb.  ix 
Etymol.  cap.  2,  a  qui  cos  VQcatos innuil. 


575  CtRMEN  PASCIIALE.  LIB.U. 

176  Vonit  ad  iynotas  inimico  remige  terras.    A  203  Ardentis  fidei  resiinela  est  flamma  camini. 


57i 


Cum,  spiranteDeo,  Babylunia  sacra  negarent 
Tres  una  cum  mente  viri,  durnmque  subirent 
Exiiium  sani  Chaldsea  fege  tyranni, 
200  Cujus  Achxmeniam  r.ibies  accei  derat  iram 
177  ^ms  fowiace  sua,  medios  trnduntur  in  fgnes, 
Jtil  audenie  rogo,  lantoque  ardore  caleiites 
Cordis,  imagine*  \incunl  iucendia  pama; 
Igne  animi.  0  quanla   est  erederttum   gloria  ! 

[flammis 


Dignnsed  immiiem  mox  perculit  ultio  regem. 
Nam  quod  ab  humana  vecors  pietate  recessit, 
Agresies  pecndum  consors  fuit  ille  per  herbas, 
Aulica  depasto  niut  uis  convivia  feno. 
210  Pronus  abamne  bibit,  seplenaque  teinpora  lus- 

[irans, 
173    Omnibus   hirsutus  silvis,  el   montihus 

[errat. 
Nec  minus  et  Darii  furuerunt  jussa  tyranni. 


OPCS  PASCHALE. 

Cum,  spiranle  coelitus  Deo,  irium  puerorum  una  supplieiam.    0  quanta  est  credeniibus  salus ,   cum 

cordis  intemio  B:ibylonia  sacra  contemnerel  penilus,  gloria  flamrois  fidei  pluscandentesb,  restincta  torpuit 

ac    ncgaret,    durumque  moriis  exitium    lyrannicae  vis  camini  ! 

legis  airociiate  suHiperet,  cujus  rabie-  Adueinenii3  Auctor  igitur  tam  nefandi  judicii  dignum  faciis 

furoris  igne  succen-a,  torreniem  fomacis  proprise  g  snpplicium  non  evasit.  Nam  qui  vecordi  rapius  in- 

superabat  ardorem  ,  rogo  vincti  tr,i  untur  in  raedio,  s-.mia,  humanae  pietatis  jura  despexerat,  ferino  vixit 

pyra  juvenes  non  audenie  contingere,  qui  laiitum  ruunersilvas,e»  eonsorliapecudum  sectalusagrestia, 

corde  ferventes  vicerunt  imagiuem  poena  deferente  aulici  deliciosa  convivii  paslus  feno,  poiatus  fluvio 


SCHOLIA. 


Urh.,  Rom.,  Meo,  et,  utvideiur,  Otl.  i  apr. m.,  De- 
positus.  Alm.Reg.  \,  2,  A,  Ott.  a  see.  m.,  Arnz.  a 
I  r.  m. ,  Depositnm  :  quse  verior  esi  scriptura.  Idem 
vrbnm  de  Jona  nsurpaium  a  S.  Maximo  Homif. 
.tsi.I  i!e  p:isclia  ,  ohservnl  Grunerus  :  Sed  pisce 
illwsum  eructante  depositum,  lerlia  die  terris  refundi- 
t  '<■.  A  jurisiieriioruin  libris  ad  alios  id  uoinontransiit 
<|iio    taiuen    Cicero  ,    Jnvenalis  ,    aliique  uiuniur. 

'«97.  Reg.  1,  Oll.  \,  De  lril<us  pueris.  liom.,  De 
rene  Nabucliodonosor ;  el  ires  viri.  Meus,  Tres  pueri 
liberantur  e  camiio. — Pro  Cum  spiranlelh  b.  mendo-o 
Conspirante  .  Reg.  A,  Cum  iiupirun!e,  qu:v  leetio  !or-  p 
la-se  geii' ina  esl.Eisi  enini  parum  ekgautes  eeitee- 
anlnr  liiijusmodi  versus,  in  (|uii.us  prin.a  vo\  nmno- 
syllaba  efferenda  esi  cora  elisione,  lamen  non  deswM 
g\cmp!n  in  o.liniis  poelis.  Iuspirare  pro  divinum 
Sjjiritum  immiitcre  vox  est  ecelesiaslic  >  ,  sed  quse 
originem  ducil  a  honis  latiuiialis  aucloi  ibus  ,  ut 
oslendi  I.  ii  Draconl.  vers.  15,  Tu  Das  iuspira;.  \t 
tiiirare  e adero  siguificaiione,  i  cseio*an  alieubi  inve- 
niatnr.  Omnes  laineii  editi  cuui  plerisque  mss.  refe- 
runl  Cum  spir.mte  Deo. 

198.  Plerique  mss..  et  edili  ditrumqur  :  favct 
etiara  Pros;i.  Reg.  5,  Oit.  2.  scheike  Poelm.,  Lips., 
Panli.,  Ald.,  Olt.  i  a  pr.  m.,  dirumque. 

201).  Nonnulli  nilgali  male  acccndrrct  pro  accende- 
rat.  Apud  ScholiastemSialii  I.  vui  T/iefr.,  ver-;.,  287, 
^ic  legilur  bic  versus  :  Cujtts  Acheememiam  rtibirmqne 
acccnderat  ira,  ^ed  mendose.  Scrihenduni  eerle  es| 
Aclia-m  niinn,  scilicel  Persicam,  ab  AebatmcMte  Cvri 
avu  :  (|tu)  (>pi  beto  Iloraiius  V;.l.  Flaccus.  S'nl;>- 
iiiu^,  aliique  usi  sunt.  Scliuliasies  Statii  c^t  PlacMos  D 
L'u-1  intiiis,  sive  Lulatius,  cujus  vcrba  miiii  :  Achm- 
nienia  ipsacs' Clitddtcti,  rocala  iia  a  quodnn  Orude- 
lissiuw  rc(j,\  de  quo  in  Seduho  leaitur  :  Cujus  AJi  r- 
meniain,  etc.  Non  enimpoterat  ejus  ira  piacuri  nisi 
Immano  suiujuine.  Nonnulli  miuus  I"'""  scriiuiut 
Aclicnietiiiin.  Rurnuimiiis  noiavil,  htinc  rerfum  bni- 
dari  eliam  afc  Scholiaste  Lucani  n,  49.  Prodiifiinr 
cliam  ah  St  liol.as  e  lioratii  xiii  E|tod.  ad  Vurba  , 
Nunc  ct  Acliamrnia. 

201.  Meus  traduntur :  molius  reliqui  truduntur. 

a  Quidam  editi  Achcmeni. 

b  Mendose  cadentes  iu  nonnullis  cditis.  Supra 
foi  te  legendum  truduntur ,    et  vicerunt  imagineum 


202.  Oti.  I,  2.,  Urb.,  Ang.,  Alb.,  Valt.  1,  2, 
Res.  2,  o,  Rom.,  Meus,  Parrb.,  Ald.,  Lips.,  Can- 
tibr.,  Tonuvs.  1,  2,  3,  sched;c  Poelm.  urente.  Poelm. 
in  tcxtu,  Fabr.,  e!  alii  vulgali,  ardente,  quod  non  in- 
eiegans  esse  puial  Arntzenius,  ac  suo  calculn  probat 
Riirrnanniis.  Reg.  I,  i, Arnlz.,  edd.  Vett.  1,2.  Mon., 
aulente,  quod  coniirmat  Prosa.ef  ipnuerunt  Gruue- 
rns  et  Aiiiizcnins.  In  Ri  g.  I  ^lo-sa  ifl  audente  est 
ur  ntr,  in  Arntzon.  Itvdente.  In  Oti.  1  e\  urente  ea- 
i!(\n  veieri  inanu  factum  av.dente.  Nec  inirandiini,  nt 
aii  Gruncrns,  audere  de  r<  ga  <: ici.  cum  oblivioncm 
igni  liilmat  Drepaunts  in  hyuino  irium  purrornm  : 
V Uniu  ■  suttr.:  vbiilus  sr,nctos  non  Uvderet  /;/«/s.  Velus 
codex  Taurinensis  tantumque  ardorr  :  quol  cuni  Lips. 
reeepit  t^cll.iriMs:  neqiie  abludit  Prosa;  sed  commu- 
nis  seriptura  ast  tnntoque. 

:0").  Glossa  in  Ret>.  \  esl  iaaginem,  quia  videbatur 
ardere,  sd  non  urebr.t.  Nclni^sensis  inleipielnliir 
pcence  imaginete,  h.  e.,  propttsit»  »«n  ad  raiiiibus 
iniaginem  Nabuchtidonosor  i eiiis.  Melios  cum  glossa 
inatjinea  poena  sumiuir  pro  iniaginaria,  quia  vere 
|.cea:i  non  crat.  CliHii'  hoc  eodcm  \oc:\\)u\oiintujincus 
Foriuiialus  n  de  Vii.  M  rt.  27G.  Similis  senteniia  ex- 
ponilur  a  S.  Lenic  in  Naiali  S.  Laurenlii  :  Superari 
charitas  Chrisli  flamma  non  potuit,  el  segnior  fuit 
ignis,  mn  foris  ussii,  quam  qui  intns  acccndit.  Trilmi- 
lur  autem  ardor  a  Palribus  passim  cuni  cbaritati, 
luni  lidei,  quam  di-erle  nominai  Sedulius. 

204.  Parrh.  cnm  Vat.  I,  omitlii  O  post  animi. 

206.  Rcg.  I,  De  Sabuchodonosor  :  sicRom.,  Meus, 
Furor  Nabucliodonosor.  Otlobon.  1,  omittii  hiinc  li- 
tnliiui. 

210.  Ou.  1,  Valt.  !,  2,  Urb.,  Rom.,  Ang..  Alb., 
Parrh.,  Ald.,  Rcg.  1  pro  d.  s.,  Reg.  2,  luslrans,  ct 
ver-.  set|.  errans.  Kdni  ctiam  varianl. 

2il.  Reg  i,  luslrai —  Omnibus  hirsulv.s  silvis.  in 
mouii-us  erral. 

21-2.  Reg.  1,  Oit.  1,  De  Daniele.  Meus,  Daniel  e 
Uoiium  tucu  Ube  ainr.  liom.,  De  Dani<l  a  Ironibus 
cuslodi.o.  —  P.irrJi.,  Ed imb.  cum  ms.  Canlahr. ,  fe- 
rurunt,  quod  anipuii  Gruncnis,  quia  frrttere  de 
odio,  et  ira  snepe  dicil;r,  eL  furuerunt  videtur  esse 

poena  dcferente  supplicium.  Pro  deferente  quidain,  de- 
ferienlc. 


573  COELH  SEDILII  57G 

Ecce  eienim  sceleri  scelus  addidit  ira  furentis,  A         Sponle  vcnire  pecus,  muliehres  translulit  arius 


Hebraeumque  decus  Daniel  decernitur  insons 
215  Jejunis  cihus  esse  feris,  sed  bellua  justo 
Mitis  facta  viro,  sanclos  ne  laederet  artus, 
Ccepit  amare  famem,  rabies  mollila  furorem 
Deposuit,  sasvisque  in  faucibus  ira  quievit, 
Ei  didicere  truces  prsedam  servare  leones. 
220      179  Dic,  ubisunt,  natura,  tuaepost  laliale- 

[ges? 
Quis  lolies  libi  jura  tulit?  quis  tartara  jussit 
Translatum  nescire  virum,  slerilemque  marito 
Fecundavit  anum,  sacram  praecepil  ad  aram 


225  In  simulacra  salis:  ramos  incendia  passos 

Non  ardere  dedit:  virgullum  solvit  in  anguem  : 
Per  peligus  siccavit  iler  :  mirahile  uimbis 
Manna  pluii,  saxo  laiices  produxit  ab  imo  : 
Quadiupedem  fari  plano  sermone  coegit : 

230  180  Suspensis  rapidas  elementis  distulii  horas : 
Per  volucres  hominem  pasci  dedilatque  coruscis 
In  ccelum   transvexil  equis  :  jam  morie  gra- 

[vato 
Adjecit  tria  luslra  viro  :  prsedonis  in  ore 
Naufragio  fundavit  opem  :  flagrante  camino 


OPUS  PASCHALE. 


permutavit,  quem  sub  hujus  deformitalis  aspeciu 
hirsuium  silvis  et  montibus  sepiem  videruut  tem- 
pora  pervagatum. 

Nec  minus  Daiii  postmodum  regnatoris  dum  pra> 
teritam  furor  imitalur  insannm,  Daniel,  Hehraeorum 


Dic,  ubi  post  talia  lux  sunl  leges,perlinax  o  nalu- 
ra,  quis  loties  libi  jura  sublraxil?  quis  a  translalum 
nc-cire  virum  ju-sii  infernum,  sterili  malri  fecun- 
d;im  praesiilit  seneciutem,  ad  aram  sponte  compulit 
venirc  pecudem,  muliebrem  effigicm  in  salis  simula- 


decus  amplissiinum,  cum  feris  jejunio  slimulatis  in-  L  crumconvenit,  ramosincendiisoestuanles  non  ardere 


cluditur,  etsimplicis  animae  corpusinnoxium  saevius 
vorandim  morsibus  deputatur;  bellua  lamen  facta 
miiis  et  placida,  ne  sanctos  arlus  insano  denle  lace- 
rarei  esuriens,  ccepit  amare  jam  famem,  vuliusque 
terribilis  rabies  mollita  submitiens ,  atque  in  saevis 
faucibus  ira  blandior  conquiescens,  genuina;  feritaiis 
immemores  praedam  servare  docuit  lunc  leones. 


monslravit,  virgulium  solvit  in  colubrum,  permari- 
nos  flucius  pedestres  patefecit  incessus  ,  plueniihus 
niinbis  nectareum  manna  diffudit ,  ex  arenlibus  saxi 
visceribus  undas  ejecit ,  ora  mutae  quadrupedis  hu- 
mana  fari  verha  permisit,  clementa  defixis  cursihus 
longa  slatione  suspendil ,  volucrum  minisleriis  ho- 
mineni  pavii,  et  in  ccelum  corusci  equitatusaxe  per- 


SCIIOLIA. 


glossa.  Sed  cunV  omnes  nosiri  mss.  cum  plerisque 
edilis  leneanl  furuerunl , id  praestMtretiucre,  quamvis 
nonnulli  granimaiici  negenl  preierilum  a  fnro.Nara 
favet  Pro-a,  et  prxterilUm  furui  Servio  tribuiiur,  et 
Plinio  etiam  ahHardiiino.  Ostendit prajierea  Arntze- 
nius,  furorcm  graviori  ir.e  tribui,  adeoque  feruerunt 
p  is-e  esse  glossam  pneterili  furuerunl.  ln  Daritu  an- 
liquiures  priinam  et  secundam  producebanl  :  Sedu- 
lius,  S':d'»nius,  et  alii,  uiramquecorripiuni;  quam- 
quam  iu  Sedulio  syo;ieresis  fieri  polesl,  aut  legi  Dari. 

213.  Hic  versus  Ecce  deest  in  Vat.  2,  Alb.,  Ang. , 
Reg.  4,  5,  Urb.,  Meo,  Rum.,  Ald.,  P.irrh.,  Arnlz., 
Li[is.,  ius.  Heinsii,  Cant.  Ad  lilus  est  in  Vat.  1  re- 
cenliori  manu.  el  in  Olt.  i  ascriplus  in  fine  pagime, 
et  iu  Reg.  2  ad  mnrginem.  In  Reg.  i  prius  esl  versus 
Ecce,  luin  Nec  minus:  sed  siguum  Irrijectionis  adest. 
idem  Reg.  iiabet  Ecce  eienhn,  sedpio  etenim forlasse 
fuit  ahud.  Otl.  2,  codex  E,  el  alius  ms.  apud  Rur- 
maomim,  Ecce  alind,  quod  Burmannus  monet  de- 
sumptum  ex  Virgilio  n  JEn.  Ecce  aliud  majus.  Alii 
exhilieni  Ecce  eienim. 

219.  In  carmim:  vulgato  Aldhelm.  de  Virginit.  in- 
seritur  bic  versus,  el  legilur  Edidicere  :  sed  in  ms. 
inveni  Ei  didicere.  Nebri-sensis  e\  Martiali  i,  ep. 
10%  de  leoae  cl  lepore  profert  :  El  securiur  est  iu 
ore  prceda.  Idem  Martialis  I,  ep.  7,  ail  :  Tulus  el  in- 
genti  ludit  in  ure  lepus. 

2-20.  Re<j.  1,  Hccapitulatio  omnium  ultionum.  0:t. 
i,  Recapitulalio  omnium  miraculorum.  Rom.,  lnterro- 
gatio  contra  nuturam.  Meu>,  Epilogus  prwdictorum. 
Arjior  clare  iinitatur  Scdulium  1.1,  vers.  890,  al. 
823  :  Dic,  ubi  sunt.  mwidana,  tuaz,  sapiemin,  leges? 

221.  Editi  Quis  toties ,  vel  totiens.  Cod.  E.  cum 
Reg.  1  a  pr.  m.,  Qui  toties.  In  tolies  el  toliens  mss. 
eiiam  variant.  Editi,  qui  tartara:  e  mss.  nosiris  V:it. 
i  a  pr.  in.,  R-^g.  4,  Meus,  quis  lartara  :  alii  cum  edilis. 

222.  Posset  sterilique  marito.  Cellarius,  et  Arnize- 
nius  tartara  interprclaniur  de  sepulcro,  vel  stalu 
mortuorum.  Sed  cur  non  de  inferis  sedibus,  ad  quas 

■  Alii  Qui.  alii  Qnis. 


animam  Christi  descendisse  credimus,  ut  animas  san- 
ctorum  patruni  liberaret?  Scio,  hoc  ipsum  ab  bsere- 
ticis  nonnnllis  negari :  sed  eoscgregie  revincil  Pela- 
vius  I.  xiii  de  Licam.  c.  15.  Vide  I.  v,  vcrs.  428. 
p  225.  Oti.  2,  anum  Saram,  projcepit.  In  aliis  mss. 
Saram  est  glossa  supra  anum. 

227.  Burmarinus  putat,  inierpungendum,  mirabile! 
nimbis.  Vcrum  non  videtur  interjectioui  hic  locus  esse 
apius. 

2-28.  Reg.  5,  Vat.  2,  contra  melrum  pluit,  qui  sa.ro. 
Sic  edidit  Aldus,  qui  plerumque  his  duobus  mss. 
conscniit.  Pleriquc  mss.,  ei  edili,  pluit,  .«.fl.ro  latices 
produxil  nb  imo.  Minus  bene  Poelm.  producil ,  et 
Parrb.  nb  uno.  Arntzenius  suspicabalur  ub  icto,  qnia 
scilicet  percussum  est  saxum  :  sed  ex  ms.  Arniz. 
rescripsii  stixi  latices  produx.it  ob  imo,  ut  hoc  libro 
vers.  502  ima  profundi ,  ei  similia.  prresertim  apud 
poetas.  ln  Addendis  lanien  agnovit.  freqm-ns  etiam 
es>e  iinum  saxum,  imum  pulmonem,  imum  ptofundum. 
InlelliL'e  quis  pluit  manna. 

229.0mnes  nostri  tredecim  mss.  cum  Parrb.,  Ald., 
et  codd.  Heinsii,  Lips..  Arnlz.,  Cant.,  plano :  non 
pauci  ediii,  pleno.  Schedae  Poelm.  et  Arntzenius 
proharimi  plano,  cujus  glossa  est  in  Re?.  i  articuUilo, 
D  recto,  vel  apto.  Burmamius  prneferebai  pleno,  nl  plrna 
voce  apud  Virgilium  lil».  i  Ceorg.  vers.  518.  Addit 
Lucanum  I.  vi,  vers.  622. 

250.  Nonuulli  editi,  Suspensus:  lcge  Suspensis.  Rrg. 
i.  Meus,  abstulit :  iu  Reg.  4  rcccntiori  iiianu  lactum 
distulil. 

251.  Reg.  5,  Olt.  2,  Meus,  Alb.,  Per  volucremque 
hominem.  Vai.  2,  Ald.,  Per volucremque  liominem,  et 
Vai.  2  addit  errorem  pisci  pro  pasci.  Alii  mss.  cum 
Pa  rh.,  et plerisquc editis  Pervolucreslwminempasci 
dedit,  atque  coruscis.  Urb.,  Rom.,  dedil,  ille.coruscis. 

232.  Foriasse  ex  Ovidio  iv,  Mel.  145.  Oculos  jam 
morte  qravatos,  ubi  nonnulli  hahent  minus  bene/am 
in  morte. 

234.  Urb.,  Nanfrago :  sic  Oli.  1  a  pr.  m.,  sed  supra 


877  CARMEIOASCHALE.  LIB.  I.  S78 

255  Servavit  sub  rorepios :  per  pascua  regem  A  Neu !  iniseri,  qui  vana  colunt,  qui  corde  si- 

[nistro 


Pavit,  ut  liirsuiam  peciidem,  rictusque  leonum, 
Insiimulanie  faine,  jussit  nescire  furorem? 
Nempe  Crealori  (cujus  quaecumque  videnlur 
Seu  quaceumque  latent,  et  rerum  machina  ser- 

[  mo  est ) 
240  181  Omne  suum  famulatur  opus,  sequiiurqne 

[jubentis 
Imperium,  quocnmque  trabit  sententia  nulu. 


Religiosa  sibi  sculpunt  simulacra,  suumque 
Factorem  fugiuni,  et,  quse  fecere,  verentur. 
245  Quis  furor  est,  quae  tantaanimosdementia  ludit? 
182  Ut  volucrem,  turpemque  bovem,  lortum- 

[que  draconem  , 
Semihominemque  canem  supplex  boino  plenus 

[adorel ? 


OPUS  PASCIIALE 

duxit,  morienli  jam  regi  tria  luslra  donavit,  feri 
prsedonis  in  uiero  poriuni  dedit  esse  naufrago,  rore 
sidereo  puerorum  membra  probiit  in  cainino,  rcgem 
vagum  dumosa  per  pascua  feris  ac  pecoribus  fecil 
esse  convivam  ,  leones  pra?da>  parcere,   et  rapinam 


B 


nuiu  naiunc  traxerit  divinoe  senlentia. 

Heu  !  miseri,  qui  vanis  cultibus  iuclinati  slultum 
sinislri  cordis  olficium  seulptis  a  se  simulacris  im- 
pendunl ,  factoremque  proprium  relinquenles,  suae 
manus  veneranlur  effigies,  qui  furor  est,  qtise  lanla 


docuitnon  amare?  Nempe  rerum  condiiori  oinnium,  menti  n  ludit  insania,  ut  lurpem  volucrem,  obsce- 

cujus  ctincta ,  seu  noia,  scu  latentia  verbi  consiant  nissimum  bovem,  lortum  draconcm  ,  et  semihomi- 

macbiiiis  fabricala,  suioperis  subjacent  fundamcnUi,  nem  canem  bomo  inicger  membris  adoret,  et  solem 

et  sequitur  jubenlis  imperium  creaiura,  quacumque  nonnulli  nebulosis  mentibus  obcaecati  rerum  genito- 


SCIIOLIA. 


recle  Naufragio  cum  cseieris  nostris  codicibus,  el 
muItisedilis.Codd.  Lips.,  et  Heins.  puiter,  Naufra- 
(jio.  Poelm.,  Vell.I,  2,  Mon.,  F;«br.,  et  alii  vulgati, 
cuui  ins.  Arnlz. ,  Navifrago.  Sed  pnpferendum  est 
Naufragio,  quod  expouiiur  pro  naulrago,  ut  interduiii 
conjugium  pro  conjuge,  matrimonia  pro  conjugibus, 
servitia  pro  servis,  ministeria  pro  ministris,  officium 
pro  officialibus,  pliilosopliia  pio  pliilosopbis,  ei  lalia 
plura. 

255.  Reg.  1,  de  rore,  quod  non  displicet :  stipra 
glossa.  vel  diversa  lectio  sub  rore.  Menlio  fil  roris  ex 
Daniel.  m,  50,  quasi  venlum  roris,  elc. 

256.  Poelm.-, tictusque,  emeudi  rictusque,  pro  quo  C 
mendnse  On.  2,  Meus,  habent  ritusque. 

257.Sched:cPoelm.,et  nonuulli  vulgati,  Insiigante 
pro  Instimulante. 

259.  Tredeeim  omnes  m«s.  nosiri  conslanier  lc- 
gunt  machina  sermoest,  ei  in  Reg.  i  glossa  est  Cum 
ipse  dixii,  ct  facta  sunt.  Adlia-rent  mss.  Hcinsii,  Lips., 
Caniabr.  a  sec.  ni.,  Schedse  Poelm.,  Parrh. ,  Ald., 
et  cndex  aniiquus  bibliolhects  Taurinensi-'.  Favet 
Prosa.  Ilnque  audiendi  non  suni  Davisius,  Wopken- 
sius,  et  Biirmannus,  qni  cum  aliquo  ms.,  editione 
qiiadam  in-4,  sine  anno  et  loco,  ei  aliis  vulgatis  in- 
leiioris  notie  prxferunl  machina  serva  est.  Quamvis 
auiem  dtirum  viileatur  machina  sermo  est,  lamen  hoc 
certe  voluit  Sedulius  dicere,  omnia  creala  solo  Dci 
verbo  existci  e.  Alierum  seiva  cst  nec  satis  clarumest, 
et  non  alia  raiione  explicari  poiest,  nisi  per  taulolo- 
giam  Omne  suum  famulalur  opus. 

241.  Havisiusad  Ciceron.  de  Nalur.  deor.  I.  n , 
c.  2,  dislingueliat ,  quocumque  traliil  sententia,  nu- 
tu,v\.nutu  cuiu  jubentis  construebat.  Wopkensius 
sul)  ea  dislinctione  m:illel  relVrri  nuiu  ad  scquitur- 
que,  elexponit,  ad  levissimum  divinai  volunlaiis  in- 
dicium,  qu<«l  iilibi  dicitur  in  temporis,  vel  oculorum 
iclu.  Idem  Wopkeiisius  conjicil,  lmperii,quocumque 
traliit  sententia,  nuium ,  vel  tequilurque  jubentis  — 
Imperii,  quocumque  irahil  ,  patientia  nulum.  Qu;« 
coiijectura?.  sicsatis  sunt  inepue,  pracsertim  in  re  per 
sc  clara.  Burmannus  quideni  disiinctionem  Davisii 
priibahal  :  sed  aliud  pra-fert  Prosa.  E  mss.  no>iris 
Rcg.  i,  Meus,  Vnt.  2,  obscure,  quocumque  trahit 
sententia  uutu;  sed  in  Reg.  i,  videiur  prius  fuisse 
quemcumque  irahil  sententia  nutum;  Ott.  1  ,  Vat.  1 , 
Reg.  2,  5,  Crb. ,  Rom.,  Alb.,  ct,  ul  videtur,  Ang., 


quacumque  trahit  sentenlia  nutu.  Beg.  4,  Olt.  2, 
qucccumquc  trahit  sententia  nutu.  Parrh.,  et  Ald.  cum 
Oll.  1,  laciunt. 

242.  Heg.  I,  De  diversis  cultoribus;  Olt.  i,  De  di- 
versis  hceresibus;  Meus,  Coutra  Paganos;  Rom.  ,  Dc 
reprehensione  poetcc  contra  ipsos,  qui  colcbant  idola. 
Ott.  1  a  pr.  m.,  Reg.  2  a  sec.  m.,  Reg.  5,Ang., 
Alb. ,  Vat.  i,  2,  Ott.2,  Rom. ,  Meus,  Cant.,  Arnt- 
z<m.  a  pr.  m.,  Ald.,  fana.  Alii  nostrii  cum  Parrh., 
Sched.  Poelm.,  Ott.  I,  supra  eadem  vel.  m.,  ei  aliis 
vana,  quod  Prosa  confirmat.  In  Urb.  est  ana,  ct 
deest  prima  littera. 

245.  Meus,  Ald.,  scalpunt,  quod  melius  nuidem 
esl,  si  grammaticos  auiliinus  :  nam  aliqui  dubiianl , 
an  Laimum  sii  sculpo.  Sed  plerique habent sculpunt) 
etapud  alios  qnoque  id  verbtim  Icgilur,  quamvis 
plerumque  varienl  exemjdaria.  Nonnulli  vulgati  si- 
mulacra  deoriim. 

244.  Reg.  5,  Val.  I,  Meus,  Ald. 

(jUK. 


ea,  qua.';  aln  ,  el 


D 


Ott.  I,  animas  pro  animos.  Olt.  2  ,  dcmentia 
fallit.  Ariuz.,dementiacepitexV\vg\Uol.  \  JEn.xers. 
4(i5,  Qua  tanta  animum  demenlia  cepic  ?  Arnizenius 
ex  Prosa  conjiciebal  quic  tanta  animis  demenlia  lu- 
dit  ? 

246.  Oit.  2,  Et  volucrem;  lege  Ul.  Rom.,  Amiz. , 
torvumqne;  retine  tortumque,  quod  frc(|uens  esl  epi- 
tlicliim  draconis,  seu  angnis.  Turpis  bos  dicitur  ex 
Virgilio  iii  Georg.  vers.  52  :  Forma  bovis,  cui  turpe 
caput.  Irridentur  Ibis,  Apis,  Anubis,  dii  iiSgypiiu- 
ruin,  el  iEscubipius  draconis  nomine.  Ibis  esi  vulu- 
cris,  Apis  bos,  Anubis  semihomo  canis.  NoUc  sunt  fa- 
bul*. 

247.  Arntzenius  edidit,  cum  plerisque  edilis  et 
mss.,  homo  pronus  adoret :  sed  resiiiuenda  cslSedu- 
lio  sua  lectio,  qux»  acuia,  et  elegans  esi,  homo  ple- 
nus  adoret ,  quod  alludit  ad  scmihominem  canem.  In 
Reg.  1  cl.ire  esl  ha:c  scriplura,  quamvis  ahera  ma- 
nus  pronus  superscribere  volueril.  Clara  etiam  est 
glossa  pro  primigenia  scripiura,  non  semis,  sed  ple- 
nus  sensu,  vel  ad  imaginem  Dei  factus.  In  Otl.  i  et 
Reg.  2  nuncquidem  legitnr  pronus,  sed  videiur  luis- 
se  a  pr.  in.  plenus,  quod  apene  indicat  glossa  in 
Reg.  2,  sciliccl  totus.  Recteergo  Grunerus  cum  ms- 
Cant.,  et  Prosa,  ubi  est  inieger,  edidit  plenus;  a  quo 
Wopkensius,  et  Arntzenius  disseuiiunt  inepta  illa 


■  Forte  menles :  nam  in  carmine  est  animos. 


S79  COELIl  SEDULII  580 

Ast  alii  solem,  csecaiis  menlibus  acti ,  A         Ac  minui,  slellisque  litant ,  quic  lucc  fugantur. 


Affirmant  rerum  esse  patrem,  quia  riie  videlur 
250  Clara  serenaiis  inmnderc  luiiiina  terris , 

Et  loium  luslrare  polum,  cum  con-tet  ab  isiis 
Motibus,  insiabilem  rapidis  discursibus  ignem 
OlGcium,  n.u  esse  Deum,  quique  ordine  cerio 
Nudc  oritur,  nunc  oceiduns  demissus  in  or;is 
255  1S3  Parliiur  cum  nocie  viccs,   nec  semper 

[ubique  esi, 
Nec  lumen  fuit  ille  mauens  in  origine  mundi, 
Cum  geminuni  siue  sole  diem  novus  orbis  ba- 

[beret. 
Sic  lunoe  quoque  vola   ferunt,  quam  crescere 

[cemunt, 


2Go  Hic  laticem  colit,  ille  larem ,  sed  jungere   sa- 

[cris 
Non  audent  inimica  suis,  ne  lile  propin<|iia 
Aul  rogus  exiguas  desiccet  forlior  undas, 
Aut  validis  lenues  morianlur  fontibus  ignes. 
Arboreis  alius  ponil  radicibus  aras, 

-65  184  Insiitniique  dapcs,  el  ramos  fiebilis  oia' , 
Lt  natos,  cbaramque  domum,  dilectaque  rura. 
Conjugiique  lideui ,   famulos ,   censumque  gu- 

[bernent. 
Lignee,  ligna  rogas,  surdis  clamare  videris, 
A  mutis  responsa  pelis,  qu;e  jura  domorum 

■270  llac  ralionc  reguni,  si  cnesa  securibus  aclis 


OPUS  PASCilALE. 
rem  iha  volmt  o|»inione  eenseri,  quia  lerrarnm  trac-  V,  poribus  intuenlur.  Sic  stetlls  quoque  litare  non  desi- 


tus,  ct  spaiia  el;n;c  serenitatis  luce  perfundens,  cceli 
plagas,  ac  sidera  flammigera  lusirare  votocitalc  non 
cessat;  cum  ab  ipsa  poiius  instabili  mobilitate,  qnam 
rapidis  discur^ibus  vagus  iguis  exercet,  oflicium 
conslet  esse,  quam  dominum.  Qui|»pe  cerio  dispen- 
saiionis  ordine  custodito  ,  nunc  orilur  .  nunc  ad  oe- 
casum  boris  vergeniibus  incliuatus,  vices  cum  nocte 
pailiiur.  Nec  ubique  semper  esi  consiilutus,  quique 
nulla  nascentis  vidit  mundi  primordia  ,  nisi  pcracto 
sine  sole  die  jain  geinino,  providus  eum  condiior  a 
terffoe  lucis  instiiuhset  radiare  principio.  Sic  eliam 
lunae  supcrvacua  pierique  voia  depeiiduut ,  quam 
crescere  semper,  ac  miuui  praeQnitis  mensium  leoi-1 


nuitt,  qmc  depntsa;  noctis  abscessu  malutina:  lucis 
vuliibus  effugairur.  Hic  aquarum  cultor  esi,  ille 
flamm.irum.  Sed  species,  silii  n  ilura  conlrarias,  non 
au^lent  iniinicas  efflcere  ,  ne  propiore  discordia  aul 
ignis  ardentior  laiices  dcbiliorcs  exsiccM,  aut  impar 
undis  ingenlibiH  i  ogus  sultiio  mnriatur  exsiinclus. 
Alius  arboreis  radicibus  aras  instiluens,  dapes  appo- 
nens,  raraog,  ac  robora  flebiiiter  orare  non  ccssai,  Ht 
nalos,  domos,rnra,  cmijugium,  famulos,  censumque 
cuslodianl.  Liguee  ,  ligna  a  qnid  obsecras?  surdis 
0|i  i.ni  dependis  exciamans,  a  muiis  re-pnnsa  nihil 
aulituius  exspectas.  Qme  domorum  consianliani  illa 
tanmm    raiione   susieiiianl,  si  sccuribus  ampuiata, 


SCHOLIA. 


ratione,  quod  el  Sedulius  alibi,  et  alii,   hac  plirasi  Q 
uiuniiir,  pronttt  adornt.  Colli;iero  potius  debui-senl, 
ipeatM  librarios  hac  communiori   phrasi  deceptos 
vcrsim  conrapisse.  In  Reg.  4  liic  versus  p  mitur  posi 
vers.  272. 

2i8.  Val.  1,  actu,  ad  marg.  recle  acli. 
•M.  Reg.  i,Oll.  1,  a  pr.  m.,  conslal  pro  constel. 

2>2.  Val.  1,  decursibus,  supra  discursibns.  Yct.  I, 
malc,  discordibus. 

255.  lieus,  Officio  non  esse  Dcum  ;  >ed  vei".  c^l 
lccno,  Officium,  non  esse  Deum.  videli.CCl  non  <'s^e 
De im,»e  l  ininistrum,  officialcm  :  quo  sen-u  officium 
iniciduin  usurpaiur,  u!  dixi  in  var.  lect.nd  vers.  25*. 
Seuiciitia  ip-a  copiose,  ci  eleganier  e\phc -itur  a  pru- 
deaiio  lib.  n  cmiira  Symmacli.  vers.  5U9  si-q. 

25  i.  Ut  ahas  in  liujusnnnli  compositis,  sic  bic  va- 
riani  codices ;  alii,  dinmsus;  pferiquc,  demissus, 
ijuod  magis  pacei.  Meu ; ,  demcrsus  in  oms,  non 
iaeple  :  pto  mas  nonnnlli  edili  et  mss.,  Iioras.  In 
pruaa  qu-.qui:  scribiiur  lioris  vergeniHius;  sed  ulrobi- 
(|iieoinitti  dcbctaspiratio.  tn  lieg.  I,  qnamvis  horus 
scribatur  cum  aspiraiione ,  tamen  additur  glossa 
/i/ics,  qna:  oras  iiiuuil. 

Urb.,  ubUjne  sine  est.  Confer  not.  ad  Dracont. 
H,  10  :  Panita  cnm  fratre  vices. 

2'.(j.  Kei  s,  Hoc  huiien;  corrige,  tfec. 

257.  Rcg.  i,  Cum  gemlum  sine  sole  diem  :  ita  iu 
Vai.  1  \i  leiur  fnissi».  Ang.,  Cum  geminam.  Reliqui 
mss. ,  et  omnes  ediii,  Cum  gemimm  ;  ad  quod  ver- 
boni  Nthrisaensii  mister  not  ivii,  n«n  geminum,  >ed 
ires  liihse  dies.  hcvcr»  d  e  quario  fccil  Deus  solein 
ei  liinain,  M  cap.  t  Ger.cs.  rclcrlur.  Scd  i 
Scdnhus  dtins  dies  posi  primurn  numerat  :  non  cnini 
placci  genitum  sine  sule  diem. 

258.  Cod.  E.  (/ui ;  Parrb.,  quia ;  melius,  quam. 

*  Editioues  minus  correcla2,  quod. 


260.  Meus,  latic  s.  Cannegieierus  volebui  lapidem. 
Sed  c  scqueniibiis  liquido  paiet,  sennoneni  ess<-de 
aq'.ia,  el  igni.  Urunique  cnim  etlmirj  cohierunt. 
Aquam  ^Egyptios,  Scyibas,  et  Persa$ eohusse,  ira- 
tiit  Vossius  De  Idoh  I.  n.  De  lare  apud  Domauos 
culto  res  esl  noia.  Pro  scd  jungere  st  l.ethe  Poclin.,  Iii 
jungere  :  prxslat  reiinere  g ed. 

2  1.  Mimis,  Sec  audent  .  .  .  nec  lile.  Utninique  rc- 
spuo.  P..-1  biinc  vorsum  in  Mco  erat  kte  alius,  qui 
ab  oniiiibiis  ignoiatur,  Humida  vis  siccum  disverqat 
in  aera  uumen  ;  margini  ascriptum  erat  vacat. 

255.  Moriajtiur  pro  exstinguantur  eleganlia  abaliis 
quoque  ii  nrpata.  S;c  c.niia  ignis  virus,  ct  vicere  di- 
titur  pro  ardens,  ci  ardcre. 

204.  U  g.  4.  ponilur :  lcge  pvnit.  Ve^auia  etbni- 
cormn,  qui  iwbores  etiam  adorabant,  ex:igilatur  a 
Prmlciiiio  ii,  conlra  Syinm.  1009 ;  qu;e  supcr.-liti  > 
etiamnum  quodammodo  vitleiur  renovaia. 

2(i6.    Dg.   o.    charam   domum  :   nielri  lcx    poscit 
.    char  imque  dumum. 

^  207.  ln  Oil.  1,  Vat.  1,  censuque  forrecliim  pef 
unque.  hliani  iu  llcg.  2,  vidclur  fnissc  cciisusque 
a.  pr.  m.  Vai.  2,  Dcg.,  5,  Ald.  censusijue  :  pleriijiie 
censumque  Nclnisseosis  Conjitgii  fidem  iuierpretaiur 
conjugcni  lidclein.  Jam  ahlii  i  oi  iiuin  ,  cvnjugium 
aliquande  pro  conjuge  usuii  ari. 

.  Wopkcusitis  conjcci-rat  Liqnea  kigna  roqas ; 
i-ed  cx  Prosa  intelle\it ,  vulgatam  Mnptaran  csse 
veram,  <|  ia:  etiam  elegantior  est.  Nebrissensis  expo- 
nil  riKjas,  id  esi,  rogare  dcbes.  Res  per  se  clara  cst 
sme  iiac  inli  rpietatione. 

270.  Caniicgictei  us  sollicilabat  liunc  hicum ,  ac 
legebat  retjant,  sic  eoem.  Nibil  mnies.  Mcus  non  ina- 
le,  si  schsu  pro  si  ccesa.  Wopkensii  conjectura  fuit 
axis  pro  actis,  quam  postea  recte  condcmnavit,  et 


m                                                    CARMEN  1'ASCHALE.  UB.  I.  fS8 

Ardua  peudentis  stistenleiil  culmina  lecti,           A  Carduus,  et  spinis  surgil  paliurus  acuiis. 

Aut  subjecta  focis  dapibus  famulentur  edemiis.  280  Jam  satis  huraaiiis  erroribus  addila  monstra 

Nonnulli  venerantur  olus,  mollesque  per  horios  Risimus,  aut  lales  poiius  deflevimus  actus. 

Numina  sicca  riganl,  verique  hae  ane  videniur  Nunc  cceptam  juval  ire  viam,  montemque  per 

275  1S5  Transplanlaiorum  culiores  es>e  deorum.  [ahum 

Plura  referre  pudei,  sanctoque  in  carmine  lon-  Nilentes  firmaregradus;  properemus  in  urbem, 

[gum  Jgg  Libertatis  opem  ,  radians  ubi  regia  lulvis 

Vel  damnare  nefas,  ne  mollia  sentibus  uram  285  Emicat  .  ula  tholis,  ubi  dantur  digna  pelenli, 

Lilia,  purpurei  neu  per  violaria  campi  Quaercnli  speseerlamanet.clausirisqueremotis, 

OPUS  PASCIIALE. 

pendentia  culmina  leciisuffulciant,  aut  focis  adhibita  Nunc  per  ineeepii  juvat  iie   tramitis  instiiulum, 

sumendis  dapihus  famuleutur  aceensa.  Nonnulli  de-  montemque  subliuiem  firmo  gradu  conscendere,  at- 

mentius   olerum  veneratores   exislu.it,  et  in  hortis  que  ad  urbem,  Rpstae  libertalis  anelorem,   lotanmi 

numina  rigantes  arentia  traiisplantaioniin  se  dei.ru.n  virimo    sluJio   pervenire.  Ipsa  denique   tranqmlle 

edocenl  veros  esse  culiores.  Sed  piura   de    l.ilibus  donms  est  pacis,  ipsa  tutnm  saluiis  habitaculum,  ipsa 

jam   referre  pudet,  ne  in  sancia?  religionis  pagiua  »  perpetuuni  liberiatis  obsequium.  Si  enim  de  lerrena 

dum  humcrosos  slullilise  c.siigamus  errore-,  aul  li-  u,wtalis  hahiiaculi    cwilale,  et  a  n.nnab   fahricaiu- 

lia  nimio  decore  mollissima  rubus  a.per  exurai,  aut  re  (^.data  Pneta  sa>cularium  ita  oectnit  litierarum  % 

per   violaria    floremis   campi   purpurea,  carduus,  et  Et  qiKB  miM  fuit  Romaai  libi  causa  videndi? 

spinosis  armaius  aculeis   paliurus  exsurgat.    Jgitur  Liberias... 

increjiando  jam  salis  e.t,  qui  humanis  erroribus  coli  quanto  magis  ccelestium  in  civilaie  regnorum,  quam 

monstra  derisimus,  vel  polius  tales  aclus  miserando  Deus  Dominus  inslituit  fabricator,  jura  perpelu*  li- 

dellevimus.  bertalis  es^e  credemus!  de  qua  vates  aii  h  spiriiua- 

SCIIOLIA. 

aclis   pro  adaclis,   incussis  accepit.    Phrasin   regere  lit  aulem  cap.  x  :  Pagani  ex  pagis  Atheniensium  dicii. 

jura  illustrat  Wopkensius  ex  Rulilio  Ilin.  i,  157  ;  Si  uti  exorti  sunl,  el  cap.  1  I  coiilirm.il,  Cecropesn  pri- 

wom  displicui,   regerem  cv.m  jura  Quirini,  ubi  plur.i  muiu   omnitim   fuisse,  qui  simulacra   repe.it  ;  quo 

Sitzinatiiius.  versus  Sedulii  de  Cecropio  veneno,  et  AMienu-o 

271.  E  mss.  alii,  sustentent,  el  mox  fcnaulenuv;  pago,  vers.  40  seqq.  b.  I.  meiius  iiiielliguntiir. 
alii,  sustenlanl  .  .  .  (amulanlur  ;  alii  ,   suslenlent  ...  281.  Notri  plerique  m>s.  el  edili,  uut  lales  potius  ; 
famulanlur.  Sie  iere  ed.ii    variant.  Cnmmuuis  le.ciio  G  alii,  aul  potius  tales. 

subjmciiuim  pra  fert ;  sed  pote-t  etiam  indicaiivus  282*  Reg.  1,  et  Otl.  1 1  nullum  tilulum  exhil.cnt. 

reiin  ri  :  non  lamen  in  allero  verbo  subjunctivus,  in  Poeim..    Scicram  Triadem   asserit.  Scbedse  Poelm., 

altero  hidicativus.  ei  ed.Lips.,  placet  :  magls  poeiicum  est;*iu'rt/,  quod 

272.  Poelm.,  Aut  subjecta  foci  :  pr  >  quo  scbedae  Prosa  eliam  amp!eclilur.  Mendose  Reg.  4,  juvet  ire, 
ejusdem  Poclmanni  admonenl,  iegcndmn  focis.  Reg.  el  Arnlz.,  per  aimum. 

4,  Aut  subjuncta  focis,  quas  forlasse  geuuina  est  le-  285.  (.'urlms,  Quintiliaims,  et  alii,  dicuni  (irmare 

cti«».   Nebrisseiisis  q.iidem  a'd  liuuc  locum  noiavii,  gradnm,  uiVirgilius^rmorewesfjgta.  Rom.,  a4urbem. 

subjecta,  immo  superinjectu,   Non  male  cssel  Aut  iu-  2^4.   Reg.  1,  2,  i.  O.l.  1,  R  mi.,  Panh.,  Yel.  1, 

jecia  focis ;  iu  Prosa  e^i  udhitita.  De  verjio  famuien-  2,  Mon.,  Poelm  ,  Libertalis  opem.  Vatl.  1,  2,  Oll. 

I«r  dixi  :  (I  veis.  prseced.  2,  Reg.  5,  Meus,  Ang.,  Alli.,   Ald.,   Liberiatis  ope : 

275.  Irridei  banc  insauam  superstitionem  Juvena-  quodwpaetulil  Grunerus  hac  distinctionc,  Properemus 

)is  sal.  xv,  vers.  10.  in  urbcm;  —  Liberlatis  ope  radians  ubi,  etc.  Puiahat 

274.  Ueg.  i,  biridique hac  arte ;  retine-  leriqne.  Crinierus,  Fabrieium   mulasse  ope  iu  opem  :  qnod 

270.  Rp^.  i,  pv.deni;  lege  pudet.Ou.  2,  longum  e.,t.  falsinn   esse  ex  m.-s.,  el  antiquissimis  ediiionibus 

277.  Urere  pro  exViccare,  bumorem  ai/suinete,  comperium  est.  Wopkensius  lenlaverat  properemut 

apud  Virailium,  Plinium,  alio.s.  in  urbem; —  Ubertasubi  opum  :  sed  e>:  Prosa  in;el- 

27   .   Lrli.,  Meiis,  ne  per.  lexil,  a  ni.mu  Sedulii  <  sse  Lio.rtaiis  opem ;  hoc  enim 

279.  Val.  1.  ex  spinis,  bene  correcium  et  spinis,  e-l.miod  ail  Prosa,  ad  urbem  tioshw  libertutis  aucto- 
exVirgHio,  ecl.  5,vers.59,  a  quo  liunc  versum  mu-  r\  rem.  Dunnannus  quoque  pro  hac  ipsa  scriptura  stat, 
luaiur  Sedulius ,  el  muliiatus  est  auctor  Carminis  ci  opem  espojiit  pru  re,  quae  aliquid  efficit,  auiilio, 
in  Geiiesin,  quod  inler  Carmina  Juvenci  supposilitia,  ete.  Sie  lseanu-debello  Trnjan.l.u,  vers. 201:  Hiene 
auididiia reposui,  ubi  ad  vers.  liluotavi,  eumdem  nilor  chulubis,  hoc  aurum  hosiite.  decoris — Eptor- 
versum  in  Centone  Piohx  ex-tare.  Reg.  4,  p.iliurus  quebai  opem.  Pairh.isiii^  ait ,  Sedulium  sccutum 
aculus  :  sed  acnlis  habet  Virgilins  et  Columella  I.  x  fuisse  aualogiain,  Libertatis  opem,  h.  e.,  fecundam, 
deCull.bort., vers.22:  Spinisquefera! paliurou  acutis.  cuni   contiaiium   sit   inops,   b.  c,  cgeuus.  Conler, 

280.  Pio  iidili!a  Wopke  isius  ei  H.irmannus  re-  siplacel,  not.  ad  Draeont.  I.  m,  vers.  i!5  :  Libertalis 
por.ere  videhaui   edita,  h.  e. ,  prognata.   Sententia  opem  ne:  ferrea  vincta  tenebant. 

eadem  est,  errore  huminum  falsis  uuminihus cullum  285.  ln  Vai.  I,  ex  thotis  lacium  thoris  :  repone 

lirasiiiuin  fuisse.  Poetarum  gentilium   liguienia  in  tholis.  Oil,  I,  polenli,  recte  factum  s.  m.  petenti. 

cnll  i  deoiuni  iuomovendo  imignain  lialmi.se  parlein  28(i.  Parrii.,  el  schedie  Poelm.,  Qiurreiitem,  quod 

tradit  tsidorus  I.  vm  Etym.  c.  1 1 :  hi  quorum  eliam  staic  qgidem   poiest.  Sed  mss.,  ct  plerique  cdtti 

lau  hbus  accetnerunt  poetce,  et  campositis  carminibus  refermri  Quierenti,  ct  in  Vat.  1,  e.\  Quavenlis  apja- 

iii  ceelftm  eos  swtutervnt,  Ei  infia  :  Secl  lioc  a  poetis  rel  conectum  Quierci:li. 
totum  /iclum  esi,  ut  dvos  suos  ornurent,  etc.  Prumiit- 

tt  Virgilius,  eclog.  i,  vers.  27. 

b  Psalm.  cxlvi,  vers.  2,  et  psalm.  seq.  vers.  12  seqq.PUua  hic  carmiui  addunlur. 


583  COELII  SEDULH 

Pervia  pulsanii  reseranlur  limina  cordi.  \         Qurc  Genilor  socia  Nati  virtute  peregit. 

Ilic  esl  ille  lapis  reprobus,  quem  vertice  geslat  Por  digesta  rudis  necnon  miracula  legis, 

187  A-ngulus,  atque  oculis  pr&bet  miracula 

[noslris, 
290  Cujus  onus  leve  est,  cujus  juga  ferre  suave  esl. 
Per  digesla  prius  veteris  miracula  legis 
Reitulimus,  sancti  conjuncio  Spiritus  aciu 

OPUS  PASCHALE 
lium  canlicorum,  .Edificans  Hierasatem  Dominus, 
et  in  sequenti  nihilominus  psalmo  simililer  explana- 
vil,  Lauda,  Hierusalem,  Dominum,  lauda  Deum  tuum, 
Sion,  quoniam  confortavil  serw,  portarum  luarum,be- 
nedixil  jiiios  luos  in  te,  qui  posuit  fines  luos  pacem, 
etc.  Audiamus  ipsum  quoque  rerum  omnium  condi- 


m 


295  \SS  Dicemus,  sancti  conjuncto  Spiritus  aclu 
Quie  Nalus  soeia  Patris  viriute  peregit. 
Semper  ut  una  manens  deitatis  forma  perennis, 
Quod  simplex,  triplicet,  quodque  est  triplica- 

bilc,  simplet. 


super  vos,  el  discite  a  me,  quia  mitis  sum,  ct  humilin 
corde{Matlh.  xi,  29  ).  Ilic  esl,  ubi  regia  fulvis  aula 
lliolisirradiat,  ubi  pctens  accipit,  qua:rens  invenit, 
pulsanli  mox  panditur.  Hic  il'e,  pretiosus  enim  la- 
pis ,  qui  ab  aedUieantibus  reprobaius  in  anguli 
nilel   capite   constitutus.   Cujus   onus    nimis    leve 


torem  in  Evangeliis  suis,  sacrosancto    seruioue  cu-  g  scuiilur  ,   cujus  jugum    suave    plurimum   compro- 
jus  esse  meinorarit  Iianc  urbem  :  Dico  autem  vobis,      balur. 


non  jurare  omnino  neque  per  ccelum,  quia  thronus  Dei 
est,  neque  per  lerram  ,  quia  scabellum  est  pedum  ejus, 
neque  per  Hierosolymam,  qaia  civilas  magni  regis  esl 
(  Matth.  v,  54  seqq. ).  Tamquam  si  diceret  mea,  qui 
apertius  dissimulavit  expriinere,  ut  humilitate  ser- 
monis  culinen  suoe  pauderei  majesialis.  Ila  cnim 
cum  doceret,  admonuit  dicens  :  Tollite  jugum  nieum 


Igilur  per  digesta  qiKcdam  veleris  Teslamenti  mi- 
racularetulimus,  qiiaenamPaier  Filiiconsortio,  sanc- 
torjue  Spiritu  secum  gesserit  constilulo.  Per  digesta 
similiier  qmcdam  novi  Testamemi  miracula  refere- 
niiis,  quaennm  Filius  paierno  consorlio,  saMCtoque 
Spiritu  secum  gesserit  conslitulo,  uldeiiatis  una  po- 
teniia  inseparabili  semper  virtute  conspicua,  el  sim- 

SCHOLIA. 


288.  Nonnulli  vulgali  perperam  interpungiint  ta- 
pis,  reprobus.  G'os-a  in  Reg.  1,  repro''us,  Christus 
reprobatus  a  Judceis.  Vide  Ducangium  verbo  reprobus. 

289.  Reg.  4,  conupte  Angelus,  alque. 

290.  Oiiines  nosiri  m-s.  Cujus  onus  leve  est,  cujus 
jitga  ferre  snave  est.  Ita  cum  hiatu  plerseque  ediiio- 
nes  vetcres.  Fabricius  ex  ingenio,  ut  videiur,  lceve 
est  pio  lcve  est  :  in  comment.  vero  pag.  7i>,  leve  re- 
linet.  Apud  Bedam  de  Art.  mei.r.  bis  occurrii  bic 
versus.  ul  in  mss.  legilur  Cujus  onus  leve  est.  CeMa- 
rias  Gruneru*,  et  Arnizenius  comra  lidem  mss. 
eteditorum  iransponunl  Est  levecujns  onus.  Arnlze- 
nius.  et  Burinaiiiius  conjiciunt  Cujus  onus  lene  est  : 
sic  P.nilinu-  Naial.  xi,  vers.  37  :  Quia  lene  jugnm, 
el  teve  Chrisii  —  Est  onus.  Revera  itaedidii  Parrhasius 
Cnjus  onus  lenc  est.  Sed  cum  Cellarius  ipse  fatcaiur, 
ejiismodi  biatum  non  e-se  in-olitum,  ei  similem 
hi.itum  cinn  receulibus  etiam  editoribus  v.  521  Im- 
jus  libri  admiltat,  et  cum  Sedulius  in  Prosa ,  el  in 
epistola  ad  Macedoniuni  onus  Chrisii  leve  vocet,  scri- 
plurain  m>s.  omnium  reiinere  prope  necessarium 
ducd.  Aliud  esl  de  Paulini  verbis  :  nam  bic  lene  ac- 
cipil  |iro  suavi  ,  et  jugo  accommodal,  onus  vero  leve 
appellat.  Alterum  est  po>l  suavc  connnode  abessc 
potesi  :  sed  ab  omnibus  noslris  mss.  rclim-.liir. 
i  ost  hnnc  versiim  in  Urb.  sic  legitur  :  Explicil  liber 
primus  egregii  episcopi  Sedulii  ilc  veieris  Tesiamen'.i 
hisioriu.  Incipil  secundus  tiber  ejusdem  de  novi  Testn- 
menli  historia  secuudum  sanctos  qualuov  evungelistas, 
el  primo  de  sanclissima  atquc  individuu  Trinilaie. 
Prccfutio. 

291.  Epigrapbe  in  Meo,  Conlra  Airium  et  Sabel- 
lium  ;  in  Itom.,  De  f  rinitaie.  Barlhius  vellel  c<>n- 
jungi  Perdigesta.  Meriio  dissenliunt  Wopkensius  ct 
Arnizenius  :  seuieniia  enim  est,  Reluliinus  per 
qiucdam  digesta,  sive  mdinesuo  narrata  :  sic  diges- 
tumLncw  pro  ipsins  Evangelio  dixii  Terlullianus,  ut 
notavit  Ollo  ad  §  4  Prooem.  Instit.  Pro  legis  male 
Vel.  1,  regis. 

292.  Reg.  5,  sancti  conjuncios  flaminis  actu.  Aldus 
in  erralis  ila  etiam  edidit,  sed,  ut  pulo,  conjunclos 
error  lypographicus  est.  ln  contexiu  Aldi  legitur 
spiritus  aclu,  ut  in  fere  omnibus  mss.  eteditis.  Co- 
dex  Reg.  5  recentissimusest,  adeoque  suspicio  mihi 


est,  ex  Aldi  cditione  fuisseeiim  iranscriptum.  Cel- 
larius  suspjcabatur,  a  manu  Sedulii  esse  flaminis , 
ne  iiliinia  in  patrio  casu  spiritus  ,  quse  loiii^a  est , 
corripiatur.  Repugoant  vetusiissima  exemplarin  cum 
in  Imc  versu  ,  lum  in  aliis  ejusdem  Sedulii,  ubi 
eodem  modo  oocurrit  spiritus  in  patriu  casu,  cor- 
C  repta  iiltima  :  ei  io  Oli.  1  glossa  indical  lioc  ipsum. 
B.irlhius  hiijiismodi  licentiam  notavit  in  Proba  Fal- 
coma,  Forluoaio,  et  liilario.  Vide  cjus  lib.  xv  Ad- 
vcrs.,  c.  15,  et  lib.  xlvi,  cap.  15. 

293.  Simili   modo  iiracontius  lib.  n ,  vers.  541  : 
Ad  supsros  reuocans  animas  virtule  parenlis. 

295.   Urb.  corrupte,  Dicendus.  Reg.   5 ,  omittil 
bunc  versum,  et  prsecedentem. 

298.  Reg.  1,4.  Lips.,  Vet.  I,  Mon. ,  Fabr.,  quod- 
que  est  trijilicabile  ,  simplex  :  quod  non  displieebil 
Arnlzenio.  Oliob.  I,  quodque  est  iriplicabilis  implet, 
cOrrccluin  iriplicabile,  simplet.  Vatt.  1,  2,  Reg.  2,  5 
Oiiob.  2,  Urb.,  Meus,  Ang.,  Roin.,  Alb.,  simplet  ; 
cujusglo>s:t  in  On.  1  adunel.  Hincinarus  in  opere 
de  non  trina  Deilate   ila  etiam  legil,  quainvis  sus- 
tiueal ,   h;cc  et  alia  hujusmodi  a  poeiis  chrisliauis 
dici  nietri  necessitate  et  per  meionymiam.  Vidc  var. 
Iecl.advers.524h.  I.In  plerisime  ediiionibus  esisim- 
plet.  Aniizenius  Parrbasio  allingil  quod  esl  triplica- 
D  bile  :  sed  quamvis  in  contexiu  cditionis  Parrhasii 
appareat  quod  est  triplicabile,  simplex,  «amen  in  Cor- 
rigendis  nionuit,  legeudum  quodque  esl  tripticabile  , 
simplel  :  rejicil  omnino  simplex,  el  verbum  simplare 
novatiim  a  Sedulio  ait.  Pailadius    usus  est  verbo 
timplicare.   Salomon    Constanliensis    episeopus   ex 
Scdulio,  quein  memoriae  mandaveral,  ut  liquet  ex 
Prolegomeuis  nuin.  176  :  ln  quo  personce  triplant, 
substmitia  simplal.  Eadem   e-t  scnienlia  iu  fine  ho- 
inilia;  sub  Oro-ii  nomine  super  Apocaly(isin  :  lpse  , 
qni  simplex  csi  in  triplicitale,  et  triptexin  simpliatale. 
Legiiur  liaec  Exposilio  Pauli  Orosii  super  Apocalypsin 
in  quodjin  coilice  veteri  ,  nlim  S.  Mariae  ad  Mar- 
lyres  "iinc  Valcano  num.  659G,  cujus  meminil  Ba- 
ronius  iu   Martyrologio,  i  Novembr.,  el  in  Annal.; 
sed  revera  ea  t.xposiiio  non  Orosii  est ,  sed  Hay- 
monis  ,  in  cujus  Coininent.  super  Apocalypsin  exstat 
ad  cap.  vii,  vers.  2. 


m 


CARMEN  PASCHALE.  LIB.  I. 


580 


Hasc  est  vera  fides,  Iiane  sprevit  habere  sa-  \ 

[  Intem 

500  Arrius  inlelix,  qui  curva  per  avia  rectum 
Fleclere  nisus  iler,  foveam  delapsus  in  atram 
Corruit,  et  telri  mersus  petit  ima  profundi  : 
Tam  vacuus  seusu,  justa;  quam  tempore  pcenaB, 
189   Visceribus  fusis,   vacuus  quoque  ventre 

[remansit. 

305  Denieus,  perpetui  qui  non  imitanda  parentis 
Jura,  caducorum  gradibus  simulavil  honorum! 
Namque  bomines  inler  natuin  genilore  miuorem 
Lex  carnalis  habet,  quoniam  pater  ipse  parentis 
Filius  anie  fuit :  mox  et  i|ui  filius  estnunc, 

510  Afforet  essepater ;  sic  per  genus  omue  nepotum 
lt  nova  progenieset  avi  numerantur  avorum. 


At  Dominus,  verbum,  virtus,  sapientia,  Chri- 

[slus, 
Ettotum  commune  Patris,  delumine  lumen, 
De  solo  solus,  cui  nec  minus  est   Patre  quid- 

[quam, 
315  190  Nec  ,    quo  crescat,  habet,  genitus,  non 

[quippe  creatus, 
Ipse  est  principium  :  nam  sicut  clarns  habelur 
In  genitore   manens,   genilor  quoque  clarus  in 

[ipso 
Permanet ,   et  rerum  caput  est  Deus  untis  ubi- 

[que. 
Non  quia  qui  summusPater  est,  etFilius  hic  esl, 
5-20  Sed  quia  quod  sunuuus  Pater  est,  et  Filius  boc 

[est. 


OPUS  PASCHALE. 
plici  majeslate  sit  triplex,  el   Iripliei  majestale  sit  B  excnrrit,  et   avorum  atavi  senio  b  numerantur  in- 


simplex.    Haec  est  vera  fides,   et   firma  credulitas. 
Ilaiic  salutem  infelix  Arrius  habere  coniempsit,  qui, 
per  devios  curvi  callis  anfractus  dum  rectum  nititur 
iler  averiere,  lelram  delapsus  in  foveam,  caligantis 
tartari  secutus  tenebrosa  est,  lam  sensu  vacuus,  et 
iii.niis,  quain  tcmpore  justi  supplicii  venlre  quoque 
vacuus  fusis  visceribusexspiravii.  Demens,  qui  pater- 
na3  divinitatis  jura,  uullius  exemplo  similiiudinisco- 
aequanda,  caducis  pulavit  gradibus  compmari  !  Inter 
bomines  namque  carnali  lege  nascentes  filius  minor 
esl  p.ure,  quoniam  pater  ipse,  qui  lilium  nunc  pras- 
cedit,  pauloanlefilius  fuit,  et  qui  filius  esl,  nunc  cer- 
nitur  ,  cuni  a  pater  fieri   posse  non  habetur  ambi- 
guum.  Sic  per  omnem  nepotum  seriem  nova  proles 


genti.  Dominus,  quiverbum,  virtus,  sapientia,  et  to- 
tum  commuue  Pairis,  est  Christus,  de  lumine  lumen 
exorium,  de  solo  solus  est  nalus,  qui  nec  Paire  mi- 
nor  in  aliquo,  nec  est,  quo  crescat,  rebus  universis 
excelsior,  quippe  qui  genitus,  non  creatus,  nomen 
habet  pro  summitale  Principium:  ita  enini,  secun- 
dum  Joannem,  Judaeis  reqiiirentibus  sese  dixit  esse 
principium.  Quid  ergo  principium  esl,  nisi  cacumen 
excelsum,  su|>ra  quod  niliil  penitus  reperilur,  semper 
inPaire  permauens,  qui  in  ipso  semper  manei  Paier, 
rerumque  omnium  caput,  unus  individme  niajei-iatis 
est  Deus,  non  qnia  Filius  hic  credatur  esse,  quiPater 
est,  sedquia  Filiushoccredaiur  esse,  quod  Paterest, 
sicut  per  evangelicam  ipse  loculus  est  doctrinam  , 


SCHOLIA. 


-299.  Poelm.  pro  liiulo  :  Arrii  Sabelliique  hwresim  G  rige,  li  nova.  Virgilii  verba  sunt  I.  iv  Georg.    vers 


taxat. —  Deest  hie  versus  in  Ott.  1,  sed  a  m.  s.  in 
seitns  est.  Paulinus  Vit.  S.  Mart.,  I.  l  :  Allamen  ore 
fidem  tenuit ,  vel  corde  salutem. 

r>00.  Ainl. ,  cuncta  per  avia,  minus  bene. 

501.  Rom.,  FLxiere  iier  nisus,  non  male.  Vct.  1, 
Flectere  visus  itcr,  lorte  errore  typographico.  Reg.  1, 
Vaiie.  1,  Rom.,  Arniz.,  Ald.,  dilapsus,  quod  d.im- 
nai  Arnlzenius.  Plerique  hahcnt  delapsus  :  sed  ejus- 
modi  permutalio  frequens  est  in  coniposilis  praepo- 
sitiooe  de.  Rcg   1,  a  s.  m.,  delapsus. 

50i.  Turpe  inoriis  genus,  quo  periisse  Arium  ex 
Aniialibus  ecclesiasiicis  consiat. 

505.  Reg.  4,  quia  non  :  Virgilius,  quem  Sedulius 
imiialur,  Uabet  qui  uon. 

3Ub\  Reg.  1,  "2,  4,  5,  Rom.,  A'b.,  Vat.  1,  cum  aliis, 
similavit.  Oll.  I  iia  eliam,  sed  videmr,  prius  babuisse 
simuluvil,  (i;;o  I  cxstat  in  multis  mss. ,  atque  edilis. 
Nonnulh  coiittnduut,  similare  Lalinum  non  esse,  et, 
ubicumque  id  verbum  occurrii,  muiandum  in  simu- 


208  :  Et  avi  numeranlur  avorum. 

515.  Annz.,  Est  lotum ;  quod  susiineri  posse  exi- 
sliinat  Arnizeniu-.,  si  interpungaiur  sapientia.  Chri- 
stus  —  Est,  lutum  commune  Patris.  Val.  1,  Et  totum 
est  commune  Pasris.  Melius  lamen  vnlgata  leclio  reti- 
nebiiur.  Hj«c  Tnnitaii>  explicalio  conferri  potestcum 
Prudeniio  Apoth.  vers.  278,  taymn.  10  Perisl.  vers. 
516  seqq. 

514.  Sdied:e  Poelm.,  qui  nec  minor  est  Palre  quid- 
quam.  Mss.,  et  editi,  cui  nec  minus  est  Patre  quid- 
quam.  s.d  in  Ott.  1  a  pr.  m.  erat  minorest.  Fonasse 
legenduin,  qui  nec  minor  est  Patre  quidquam,  h.  e., 
qni  nequidquam  minor  cst  Patre.  N<  n  einm  raro  nc- 
quidquam  pro  nihil,  vel  non  ponilur.Cicero  i  Tuscul. 
c.  51  :  Secernere  autem  a  corpore aninmm  nequidquam 
aliudest,  quam  emori  discere,  sive  legas  cum  aliis 
necquidquam,  sive  nihl  quidquam.  Ex  prosa  auiem 
vulgala  lectio  defendimr. 


.       515.  Poelm.   pessime  inlerpungit  hubet  genitus 
lare  :  sed  negari  uequil,   apud  scripiores  sequioris  u  non  quippe  creatus. 


aeiatis  Irequens  fuisseverbum  similo.  Hoc  lamen  loco 
veruiu  videlur  simulavit  ex  Virgdio  1.  vi,  vers-  585  : 
Demens,  qui  nimbos,  el  non  imitubile  fulmen  —  /Ere, 
et  comipedum  cursu  simutarat  equorum.  Coufer  Var. 
Leci.  ;ul  Juvenc.  1.  i,  vers.  594. 

508    Meus,  parenti,  non  male,  pro  parentis. 

509.  Aioizeoins  adveriit,  nonnUtlos  editos  hahere 
filius  nuuc  est.  Melii  lex  posiulal  /ilius  estnunc. 

5il.  Poelm.,  Fab.,  ln  nova;  Rom.,  /(/  nova :  cor- 

a  Alii,  ciim  pater  fieri ;  alii  compaler  fieri.  Impli- 
caia  syntaxis  lam  iu  carroine,  quam  in  prosa,  qu;e 
S33po  carmine   obscurior  est ;  seuteniia  satis  per  se 

Patrol.   XIX. 


r,,b.  Dcsider.ibatur  hic  versus  in  cod.  E.,  sed  ad- 
ditus  fuit  margini. 

519.  P.der  e-t  idem,  quod  Filius,  non  idem,  qui 
Filius,  quia  ii.asciiliiium  ulem  indicai  personam,  neu- 
trum  naluram.  Legesisnoi.  ad  Drac.  1.  n,  vers.  105. 
Orieiiiius  c«rm.  de  Trimlale  :  Non  idem,  sed  prorsus 
idem.  Sic  dislinguit  idem  niasculinuin,  et  iieuinun 
ex  divers;»  syllabarum  quauliiaie. 

7<-i0.  Otl.  1,  Sed  quiu  quod  sumus  ;  obscure  quod; 

percipitur. 

b  Cur  non  seric  numerantur  ? 


19 


587  COELIl  SEDULII  S§8 

Sic  ait  ipse  docens  :  Ego  io  Patre,    et  Pater  in  A         Osieiiani  exserta  humeris,  nit  tradere  docli. 

[me  est.  192  Sedtaniumceriare  cati,  prudemiaquorum 


191  Rursus :  Ego,  atque  Pater,  unum  sumus. 

[  Arrius  dmoh 
Debet  scire,  Soiusque  Sabellius  esse  falendum. 
Iste  fidem  lernam,  ast  hic  non  ampleclitur  uuam. 
325  Ambo  errore  pares,  quamquam  diversa  sequen- 

[tes  ; 
Qualiler  assueti  varias  producere  seclas , 
Impugnant  sua  dicla  viri,  qui  brachia  nudis 


530  Slulta  jacei,  quia  vana  Deo  est  sapienlia  mundi. 
liic  ioquitur  nimis,  ille  tacel:  liic  ambulal,  liic 

[stat ; 
Aller  amal  flelus  ,  aher  crisparc  eachinnnm , 
Diversisque  modis  par  ftsl  vesanta  euncUs. 
Interea  dum  rile  viam  sermone  levamus , 
535  Spesque  ,  fidesque  mettm  comitanftrr  in  ardna 

[gressum, 


OPUS  PASCHALE. 


dicens  :  Ego  in  Patre,  et  Pater  in  me  ( Joan.  x,  58  ). 
Deinde  consequenter  adjecit :  Ego,  et  Pater,  unwn 
sumus  (  Ibid.,  50  ).  Arrius,  ununi,  dici  audrat;  Sabel- 
lius,  Sumus,  dici  cognoscai;  alter  a  Trinitate  refu- 
^iens,  alter  ab  unitale  dissentiens  :  ambo  pares  er- 
rore,  licet  diversa  sentientes.  Qualiter  gentilium 
dogmatum  suis  obviare  dictis  invicem  conantur  auc- 
tores,  qui  bracbia  nutlis  humeris  proferentes  exser- 


B 


longa  dispulatione  certare.  Quorum  prudenlia  jacel 
inculta,  quia  vana  est  coram  Domino  mundauai  sa- 
pieittise  fragilis  cliscij»! ina.  llic  phis  loquilur,  ille 
plus  lacel.  Ilic  ambulando  disputat,  ille  st.mdo  |tro- 
nunliat.  Alius  semper  illacrymal,  alius  ridere  non 
cessa'.  Diversis  igitur  modis  par  vesania  videlur  in 
cnnclis. 


IrUerea  clnm  viatici  laboris  sarcinam  sermonibus 
fa,  nibil  docendo  tradere,  sed  lantum  "parati  sunt      allevanuis,  spesque  simul  ac  fides  iri  ardua  meum 

SCHOLIA. 


mendum  quidem  est  sumus  pro  summus.  Schedse 
Poelm.  praTerebant  summis  sine  ull;i  r;ilione,  nt  in- 
nttil  Arnizenins.  Pn>  et  filius  ms.  Arntz.  quia  /il-its ; 
aflirmat  Ariilzenitis,  id  prosam  nou  improbare  :  sed 
f.-illitur,  nant  in  prosa  semel  lanlum  ,  ul  in  versu, 
lc"iiur  quia  ;  in  ea  vero  lectionc,  quam  ip.-e  ii;dicat 
(ambigue  enim  loquiturj,  bis  tj:<ia  recurrerel.  !I:e 
versus,  aique praeccdens  laudannir  in  qui.dam  lleve- 
latiooe  lldcfonsi  episcopi  llispaniensis  steculo  ix,  ui 
dixi  in  Proiegnm.  nutn.  99,  sed  cm  ruplo,  Iwc  ei  filius 
estpro  et  filius  hoc  est.  Error  elinm  est  in  edilione 
BeJae,  qua  a\,or .  quidqui^  nro  qnod  :  c.miinentaTor 
quidem  ejhs  Rtiri  de  Metris  nabet  quod.  Vide  etiam 
pio'.e°.  num.  177  lestimonium  Auial arii. 

321.  Vel.  1,  ayit,  ineple,  prp  ail  ;  qme  duo  saepe 
in  mss»  eiiam  permutaniur.  Omnes  riastri  m-s.  cj.m 
codd.  Heinsii,  Lip-.,  Armz.,  et  editionibus  Parrhasii, 
Abli,  et  aliis,  hiattim  admiitunt,    Ego  bi   Pulre,    et 


lius  eorripietur  cum  Prudenlio  Apoth.  vers.  178,  ct 
afiis. 

~yi\.  Arnlz.,  Ille  fidem ;  caeieri ,  Iste.  Frequenler 
in  ins*.  islc  el  ille  confunduntur.  In  hoc  veisti  iste 
et  h.c  v.lenl  alter,  aller.  Plerique  mss.  el  veluslis- 
simi  editi  ,  ternam;  recentiores ,  trinum.  Cotbescal- 
CUS  in  scbedula,  Q  >:>d  trina  deilas  dici  pjssit,  intcr 
opera  Hincmari,  pag.  417,  pro  >e  adducit,  et  legii 
hte  fi  !e:n  t  rnrm.  rTmctmirus,  pag.  £05,  disiiiiguil 
inier  ternm  et  tri.;its ,  quia  terntis  cst  a  tcr,  trinus  a 
iria,  vel  ires.  el  adveril,  Sedtilium  fion  trbratn,  sed 
ternam  poriere  v<  lui^se.  Sed  revera  eatlein  est  uirius- 
qui*  verbi  significaiio,  ut  ex  lmlicc  verborumJu- 
vemi  ualet.  Plura  eti;im  dixi  de  Imc  pbrasi  trina 
deittts  in  Ilymsodia  Hispanica,  ci  in  Coniin.  ;id  Pru- 
dentitim.  Adde  Morum  Diaioimm  Lir-duiicn  eni 
lom.  I  Analect.  M;>b 'Ioiiii  c;uu4.  b' :  Nocle ,  dietjue 
liumnis  Irinum  inclamantia  nuin.n.  (,i;truit  Florus  eo- 


Pate-r  w  me  est.  Ut  bi;.iiiin  lugiant,  sic  nonmilli  editi  p  ()'  „  sac„|0    al;1„c  |Iiu,  Ilianis.  lu  cod.  Arutz    dcle 


cum  Gappusol.,  ct  P.ielm.,  docens  :  Ekeqo  in  Patre ; 
alii,  docens  :  Ego  et  in  Paire.  Quod  a  Sedulii  nianu 
noit  esse,  satis  per  se  patei.  Reccntes  ediUncs  hoc 
loco  biaium  recipiunt,  qnem  vers.  2!;0  rccipcie  mi- 
luerunl.  Beda  sic  eiiam  legil,  uta  nobis  editniii  CBt, 
3ed  pinat,  S^d.diuin  contra  rcgulam  gramm»tiicyc  di- 
sp..si;i  nis  peccasse,ut  verba  Hcdempiirisreliuciel: 
scanditer.iinS/cfiii— ipsedo— cense— gin  Pa,'.nl  oque 
tertio  leco  atln.ilti!  trocbauiu.  Ci  e  dein  viddur  e^se 
opinione  coininenialor  anonymus  Bcde  m  codice 
nis.  Vaticano.  Exisiimant  enini,  Scdulu;ni  noluisse 
recipere  hiatum.  ftdnge  aliter  senlio  ,  ut  iienim 
dic.ttn  m  line  Elcgicc,  ubi  senlenliain  Bed*  Itisius 
ext  onam. 

5-2-2.  CodexTaur.,  sumns.  Si  Arrius.  Arnlzenius 
sollieitabai  buuc  verstim  ,  vcl  Eqo,  tdque  Pater  su- 
j?ii!S  utttmi  :  Arrius  unum  cum  hialu  inter  uniim,  et 
Anius,  vcl  Eqo  ,  Paier  alque  unuin  sumus.  Arrius 
uhum.  Verum  cui  bono  ejusmodi  verbo^uw  ir  j  ctio? 
Quid  enim  incomtnodi  est, 
csesiir;«  producatur  ? 

5-25.  ltcg.  4 ,  stttnvpiitfue  Sabellius.  P.irrb.,  s. ■bedtc 
Poi-lm.,  simulque  Scbellius;  lege  suMUSf/«c  Sabe.luts: 
nam  ex  dnobus  illis  vcibis  ,  uiv.-in  suntu-i,  Arrius. 
tinum  ncgabat,  Sabellius  sumus;  scihcet  Aniiis  uni- 
tatem  es-enti:e ,  Sabellius  triiirlalein  personarum. 
Reg.  5,  Ald.,  sumus  Sabellius  sine  conjunctione  que. 
quod  tolerari  potesi.   Melius  lamen  prima  in  Sabel- 


tum  erat  non  ,  quod  prosa  et  sensus  postulanl. 

525.  Arntz.,  qnanvis ;  ali>,  quamqitam.  Reg.  1,4. 
Meus,  pro  d.  s.,  Vet.  i,  2,  M  n.  ,  Taur. ,  seqnentes, 
quod  |  l-osa  confinnal.  Alti ,  sequimtnr.  Sic  eliam 
Cassiodorius  expos.  psalm.  mii  ,  in  fine.  In  Rom. 
menduni  sequaiur. 

528.  Reg.  1,  Osientanf,  quocT  magis  placei,  quam- 
vi.s  reliqui  prtltfrtmrt  Ost-ndun:.  Plus  cnim  inuiiit 
Ostentant ,  sciliccl  Osleudunt  terrendi.  et  miuit.indi 
causa.  lirn.chiu  exserta  dicunlur,  ut  exscrli  hitmeri , 
laeerti,  etc.  Vide  Cerdam  nol.  ad  Teriull.  i  e  Pallio 
c.  5,  prope  fiiiem,  ubi  elSediilium  noslruni  et  j>Iu- 
res  alios  allegat. 

3^0.  Jacet  [  ouiturpro  contcmniliir,  ul  apud  alios. 

551.  Mcusci ■nlra  meti  nin  i/7c  st  t;  coniut  hicslut. 

552.  Oti.  I,  Rcg.  5,  Aid.,  cackinnos;  alii,  cuchin- 
nuin.  Priorem  leciioncm  suadel  Persius,  quem  nni- 
lalnr  Scduluis.  ^al.  5,  vers.  87  :  Arf,-so  ciispanlc  ctt' 

i  ullinni  iu  Pater  ralioue  jy  r/u„„os.  Hoc  ipstim  posliilat  fietus  in  jdurali  ,  quod 
ex  aliera  parte  ponilur.  lnlelligit  Ileraclttim  ,  et 
Democriiiim,   qtioriim  bic  risus  ,  ille  fleltis  amabat. 

555.  Poelm.,  Cliristi  miliies liortalnr ;  in  plerisq;te 
deesl  tilnlus.  Viam  scrmoue  teto annts,  ex  Virgilio  viu, 
cOt)  :  Ingrediens,  rarioque  viam  sermone  levabat. 

555.  Res.  !,  comiti mur. 


599  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  I 

Blandius  ad  summam  tandem  pervenimus arcem.  A 
En  signo  sacrata  crucis  vexilln  coruscanl : 
En  regis  pia  castra  micant,  tuba  clamat  herilis, 
193  Militibus  sua   porla   pntet ;  qui   miiiiat 

[intret  : 
540  Janua  vos  asterna  voeat,  qtiae  janua  Christos. 
Aurea  perpetuse  capielis  prsemia  vilae, 
Arma  qnilius  Domini  toia  viriute  geruntur, 
Et  fixum  est  in  fronle  decus.  Decus,  armaque 

[  pOHO, 

Mililincque  tuse,  bone  Rex,  pars  ultima  resto. 
545  Hic  proprias  sedes ,  hujus  mihi  mcenibus  urbis 


50 ) 


194  Exiguam  .oncede  domtim,   tuus  incola 

[sanctis 
Ul  merear  babilare  locis,  alboquc  beati 
Ordinis  extremus  conscribi  in  ssecula  civis. 
Grandia  posco  quidem  :  sed  lu  dare  grandia 

[nosli. 
350  Qtiem  magis  offendit,  quisquis  speramlo  tepe- 

[scit. 
Chrisle,  fave  votis,  qui  mundum  in  morie  ja- 

[centem 
Vivificare  volens,  quondam  lerrena  petisti 
Cceliius,  humanam  dignatus  sumere  formaro, 

OPUS  PASCHALE. 


coniilanliir  incessnm,  blandius  ad  arois  sunimrc  fasti-  bujus  urbis  in  rocenibus  exigua  dignum  habitatione 
gium,  deposila  difftculiate,  pervenimus.  Ecce  sacr.c  concede.  Tuus  semper  incola,  tuusqne  vernaculus 
cruris  vexilla  jam  radianf,  ecce  magni  regis  castra  parvo  sanctoe  mansionis  in  angulo  constilutus  inter 
piissima  coruscum  iumenoslendunf,  fbiliiijUe  sidereo  n  beari   ordinis  cives  albo  viialis  pagiiue  postremus 

merear  municipalis  ascribi.  Grandia  quidem  postulo, 


tuba  Dominicre  stfttfoTfis  exclamat.  Mililihus  sikc 
pori;o  paiel  accessus ;  qui  miliial,  ingrediainr  inlre- 
pidus.  Janua  vos  reternitaiis  invilai,  qiue  janua 
Cbristus,  scilicet  vox  paierna.  Aurea  pereunis  viijp 
reniuiKraiione  gaudebitis,  quia  ccelestia  Domini  viri- 
liter  anna  traciaiis,  el  in  fronte  decus  affixum,  fide- 
lis  sfgrti  sacramenta  monsiratis.  Enego  ds.-cus,  et  ar- 
ma  ccelestia  lua,  lure  miUtise  pars  minima,  bone  rex, 
bajulo  consecrata.  Hic  proprias  me  sedes  accipere. 


sed  tibi  grandia  dare  suppeditai,  magnitudo,  qucm 
ille  magis  offendit,  qui  spein  dubiam  de  tanta  pietate 
conceperit. 

Chiiste,  :innue  voiis,  qui,  morientem  mundum  vi- 
viiicare  festinans,  ccelitns  petiisti  terrena,  humauam 
dignatus  sumere  efligiem,  aliena  quidem  susoipiens, 
sed  propria  non  relinquens.  Hoc  Ma;th;eus  adorlus 
imprirnis,   bominem  generaliter  expedivit.  Marcns, 

SCHOLIA. 


557.  Vel.  1,  ducis  ,  pro  crucis ,  frusira  :  laudat 
ennn  Sedulius  signum  ,  seu  vcxillu  n  crucis,  et  for- 
tasse  respicil  vexilla  miliiaria  cbrislianorum,  quse 
a  Consiantini  lempore  signo  crucis  ornibanlur.  C 
Prudemiusl.  i  conlraSyinntacb.  vers.  404  :  Acjnoscas, 
recjina,  libfiis  men  signa,  ueccsse  esl,  —  In  quibus  ef- 
ficjies  crucisaul  cjein,n:ita  refalget, —  Aul  lomjis  solido 
ex  anro  prceferlnr  in  hastis,  etc. 

r>5;s\  iu  Poelm.  error  est  turba  pro  lubu.  Meus 
cantttt  pro  clamnt :  sed  si  boc  comniulundum  essel, 
melius  reponeretur  cldngit ,  quod  proprium  esi  tnb;ie. 
P>'.  cmtra  dicunt  eihin  Paulinus  Vil.  S.  M  u  t.  n, 
423,  et  Drepauiiis  bynin.  S.  Mich.  arch.  ;  rcelestia 
castia  ^aetanuis  deMWl.  PVr-ec.  c.  10. 
539.  Meus  inlrat  :  relineo  intret. 
3i0.  Urb  ,  Rom.,  »  pr.  m.,  qua:  janua  esl  Chri- 
stns  ;  et  Alb.,  quce  ja<iua  Christus  est  conlra  ineli  uin, 
icceplo  est  ex  glossa.  Oli.  2,  Partiiasius,  el,  ut  vide- 
tur,  Meus  codex,  cum  iuicrro.^aiionc,  qua'  janua? 
Chri  <tus  s  qiuc  scripiura  el  gans  videtur,  et  a  Bur- 
maiino  npprohaiur,  setl.a  prosa  abest  iulerrogalio, 
et  couiexius  ipse  e  nn  abesse  a  carmine  exigii . 

341.  Parrh.,  Scbed*  Po'lin.,  gaudia  ;  caileri  pnv-  ^. 
mia,  lavenle  prosa.  Sic  etiani  legil  aurtor  antiquus 
Viue  S.  Gerardi  apud  Baronium  ann.  *>59,  n.  4,  (pii 
ex  Sedulio  sumil,  Aurea  perpetucv  ut  contingat  prce- 
mia  vitcc,  quod  ad  rem  suam  accommodat.  Munera 
pcrpettuv  vil-v  vocai  Draeouiius  I.  u,  vcrs.  56",  et 
muncra  tvlernce  vilee  I.  iii,  vers.  455.  Sic  Tertullia 
itus  de  Jud.  Doin.  vers.  fin.  :  Sic  quoque  ccelestis  ca- 
pictis  muncra  vitcv,  el  Prudenli  is  Ibunart.  vers.  2&5, 
Aurea  clona  —  Jitsiorum.  In  precibus  liturgicis  ob- 
viuni  est  prcvmia  vittv  cvlcrucv. 

5iv2.  Paulinus  de  Vii.  Marl.  i,  271,  Tola  virlute 
precandi;  ein,  1S2,  Tota  [idei  virluie precatur.  Sinii- 
lia  ascribit  Wopkcnsius,  ex  declam.  Quintil.,  tota 
velocitalc ;  ex  Ammiano,  tota  celerilalc ;  c\  Opitito 
hoc  ipsuiii,  et  proeter  ca  tota  importunitale,  tota  sccu- 
ritate,  ex  Minucio  tola  silentio. 


515.  Iu  Vat.  2,  et  in  Rom.  desideraiur  alierutrum 
dccus. 

545.  Reg.  2,  5,  Valt.  \,  2,  Ang.,  uhedia  Poelm., 
Rom.,  Olt.  1,  2,  Urb.,  Arnlz.,  codd.  Lips.,  el  B;-rlb. 
ctiin  Parrh.,  Ald  ,  Hic  prcpriw  sedis,  ut  i.eclatur 
cumdoiHMi».  Cant.  cum  no-tris  Keg.  i,  4,  el  mttltia 
ediiis,  Hicproprias  sedes,  quod  praeluleruiilGruiierQS, 
Wopkeiisius,  ei  Aniizenius.  In  Meo  ms.  esl  seri- 
plura,  quae  magis  placere  debet :  Hic  propria:  sedes, 
cnjiis  lu  mcenibus  urbis  —  Exiguam  concede  clomum. 
Huc  etiam  referri  potest  lectio  cominunior,  Hic  pro- 
priw  sedis  :  nam  sedis  e\  veteri  sci  ibendi  raiione 
posilum  videtur  pro  sedes.  Pro  cujus  bene  eliam  est 
liujus.  /EmulatuiSedulius  Virgiliutn,  ul  ssepe  alias, 
l.iii/Eneid.,  vers.  107  :  Hcv  nobis  propricv  sedes.  Iiinc 
Dardnnus  ortus.  Ac  foria>se  Sedulius  sciip-it  Hw 
propricv  sedes.  Inlelligit  auiein,  ccelum  esse  proprias 
sedes  lioininum,  qnia  inde,  h.  e.,  a  Deo  originem 
Iraliunt,  ct  illuc  redire  debent.  Explicari  eliani  po- 
test  Hic  propricv  zecles,  nempe  libi :  nam  ccelum  sedes 
esl  D<i.  Jtivencus  1.  i,  vers.  574  :  iScc  fas  est  homini 
ccclum  jurare  per  aituin, — Quod  scdes  Domini  est.  Pro 
alia  leclioue  Hic  proprias  sedes  facil  Virgilii  locus 
I.  lii,  iEn.  vers.  85  :  Da  propriam ,  Thymbrcve,  do- 
mum  ;  da  mmnia  fessis  , — Et  gcnus  ,  el  mansuram 
urbcm.  Adde  prosam. 

347.  Schedai  Poelin.,  alboque  beari  —  Ordine,  et 
cxtrcmus,  incy lo. 

348.  Dempsii  rus  ad  Rosinum  1.  i,  c.  17,  citat  Or- 
diiti*  cxtcrnus  :  ibi  cxplical,  quid  sit  consi  ribi  nlbo 
ordinis  beaii.  M  mis  depr;\vale  cinis  pro  cins.  Videtur 
Seduluis  explicare  volu-sso  locum  Prudeniii.  ;>1  of|iiin 
diflicilem  ,  llainarl.  vcrs.  953  :  ftorl  posco  bcata  —  ln 
rccjionc  do.i.um. 

551.  ln  lleinsi.uio  codice  inscribilur  Prologus  qaa- 
tuor  evangeliorum.  Olt.  2,  fave  cmplis,  quod  mundum. 

rtn~>.  Cant.,  sumerc  carnem;  c;cteri,  suncre  fur- 
mam,  qu;c  phrasis  salis  usilata  csl  non  soluni  a  Chri- 
stianis,  sed  ab  clbnicis  quoque  poetis. 


591  COELH 

Sicaliena  gerens,  ut  nec  tua  linquere  posses. 
555        Hoc  Matthaeus  agens,  hominem  gcneraliter 

[implet. 

195  Marcus  ul  alta  fremit  vox  per  deserta 

[leonis, 

Jura  sacerdotis  Lucas  tenet  ore  juvenci. 

Mnre  volans  aquilae,  verbo  petit  astra  Joonnes. 

Quattuor  hi  proceres  una  le  voce  canenles, 
5o0  Temporaceu  toiidem,laiumspargunturiuorbem. 

Sic  et  apostolici  semper  duodenus  honoris 


SEOULII  592 

A         Fulget  apex  numero,  menses  imitatus,  et  horas, 
Omnibus  ut  rebus  totus  libi  militet  annus. 
Hinc  igitur  veteris  recolens  exordia  mortis, 
565  Ad  vitam  properabo  novam,  lacrymasque  se- 

[rendo, 
Gaudia   longa   metam  :    nam  qui  deflemus   in 

[Adam, 
196  Semina  mittentes,  mox  exsultabimus  om- 

[nes, 
3(58  Porlanles  nostros,  Christo  veniente ,  maniplos. 


OPUS  PASCHALE. 


ut  leo  mirabilis,  per  deserla  vocileralus  infremuit. 
Lucas  sacerdotali  religionis  exordio  sumpsil  simili- 
tudinem  de  juvenco.  Joannes  aquilie  volanlis  impetu 
coelum  verbi  majeslaie  penelravit.  Quatuor  isli  pro- 
ceres,  ac  praecones  una  teavoce  cai;tantes,ceu  lem- 


nus  tibi  militel  universus.  Jgitur  hinc  vetusta  memo- 
rans  antiquai  morlis  exordia  ,  novam  properare 
delector  advitam,  utqui  flelus  seniinavimus  inAdam, 
Ixliliam  metamus  in  ChrMo,  et  Davidicam  merea- 


B  ■ 


mur  dicere  cantilennm  b  :  Qui  seminanl  in  lacrymis, 


pora  lolidem  per  laiissimam  lolius  mumli  sparguntur  in  qaudio   metcnt.  Euntes  ibant,  el  flibant,  miltentes 

effigiem.  Sic  apostolici  quoque  culminis  bonorisduo-  semina  sua.  Venientes  aulem  vcnient  in  exsuliatione, 

denus  apex  semper  refulgens,  numeris  horas  imila-  portantes  manipulos  suos  (  Psal.  cxxm,  5,  6). 
tur,  et  menses,  ut,  rebus  omnibus  congregalis,  an- 


SCHOLIA. 


554.  Keg.  2  supra,  Res;.  4,  et  nonnulli  editi, 
vosses;  pleriquc,  posses;  Reg.  2,  a  pr.  m.,  possis. 
Siei>e  accidil,  posse  ei  nos<e  inter  se  pennutari,  et 
interdum  parum  refert,  utrum  eligas  :  eadem  enim 
eruitur  sententia. 

555.  ln  Cantabf.  Explicit  de  vet.  Testamento  :  in- 
cipil  de  qualuor  evanqcltslis.  Proloqus.  A 11).  Invocatio 
novi  Tesiamenii.  Oll.  1,  Dc  qitatuor  evanqelistis.  Oll. 
2,  Invocatio  SeduLi  in  secundo  libro.  Pro  aqens  Reg. 
1  aiens  cum  glossa  scribens,  se<l  prius  videtur  scri- 
jitum  fuisse  agens.  Aldus  edidii  aiens.  et  in  Emen- 
dandis  correxit  ait,  qui  hominem,   qiiumndo  legilur 


hil  nos  cogit  tim  in^olens  verbum  unas,  unatis,  agno- 
scere ;  adeoque  lam  in  prosa,  quam  in  carmine  sepa- 
randa  sunt  verba  una  te,  scilicet :  te,  Cbriste  ,  una 
voce  cam*ntes. 

562.  Urb. ,  Roni. ,  imitatur  ,  et  horas.  Araior  1.  l 
vers.  164  :  Duodeua  refulgent — Signa  cltori,  et  vers. 
558:  ICcclesia)  crescebal  apex. 

564.  Urb.  corrupte ,  Hic  igilur  ne  terris  recolens. 
Pro  exordia  morlis  codex  veius  Taur.,  exordia  mundi, 
quod  lamen  minus  placet. 

."66.  Plerique  mss.  et  edili,  nam  qui  deflemus  in 
Adam  ;  Ang.  ,  Vet.  1,  nam  quod  ;  in  keg.  -1  \idelur 


eliam  in  Reg.  5.  Animadverle   phrasin  implere  ho-  G  fuisse  nam  quos  ,  sed  facinui  esl  nam  qui ,  ct  supra 


mviem,  li.  e.,  inunus  hominis,  ut  implere  amicum, 
Deum,  judicem,  complere  duces.  In  prosa  est  expe- 
divil. 

557.  Keg.  i  ,  2,  5,  Vat.  \,  2,  Olt.  \,  2,  Urb., 
Roni.,  Meus,  sncerdolii.  CoJd.  Cant. ,  Arntz. ,  edi- 
tiones  Parrh.,  Ald.,  aliaeque  simili  niodo  sacerdotii. 
Eililio  Lips.,  sacerdoium.  IMerique  editi,  sacerdolis, 
cuin  Ang. ,  Reg.  4,  Alb.,  et,  ut  videiur,  Oit.  1,  ubi 
iiiinc  est  sacerdoiii  eadem  veteri  manu  :  sed  aiiud 
apparet  deletum.  In  homilia  eliam  vcteri,  cnjus  me- 
mini  nmn.  177  Prob-g.  ,  est  sacerdolis  ,  et  ineodose 
ore  virenti  pro  ore  juvenci.  Probabile  valde  est,  a 
Sedulio  esse  piolecium  sacerdotii :  nam  eum  in  bu- 
jusmodi  cuncisionibus  multnm  e>se,  adverlit  Parrha- 
sius,  aique  in  hujuscemodi  genitivis  pnrslantiores 
aliits  babnii  duces.quos  imitareiur,  nt  Virgiti,  auxili, 


nam  "lossa  nos.  Scliedae  Poelm.  in  textum  recipiunt 
nos  pro  nain  ,  atque  ita  in  ipsa  edilione  Poelmanni 
legilur.  Urb.,  male, nam qui  deflevimus  Adum;  Rom., 
Alb.,  contra  meiruni,  nam  qui  deflevimus  in  Adam. 

567.  Araior,  I.  i  ,  v.  411),  videtur  Sedulium  a^mu- 
lari,  Da  seminaverbi,  etc.  Colligat  ista  munus,  te  fru- 
clificante ,  maniplos. 

568.  Rom.,  miiius  elegnnler,  Christo  nostros  pro 
noslros  Cltnsto.  Velusiisrdmus  codex  lnhiiotbecae 
Taurinensis  :  Explicit  liber  primus  veterhTeslamenli. 
Incipil  Uber  primits  novi  Testamenti.  Legenti  vila  per- 
petua.  Reg;  1,  Explicit  liber  veterisTestamenti.  Incipil 
liber  primus  in  novo  Teslamenio.  Ott.  1,  Explicit  hber 
Sedulii  primus  veleris  Teslamenti.  Incipit  novt  Tesla- 
menii  liber  primus.  Val.  1 ,  Explicit  de  veteri  Testa- 
mento.    Incipit  de  novo.    In   nonnullis  codicibus  di- 


etc.  Quamvis  autem  quadrisyllabum  sii  sacerdoiii,  J)  stinelio  indicaiur  imer  librum  primum  ,  et  secun 


tameu  melius  ita  scribelur  ,  quam  sacerdoti,  ut  am 
higoitas  omnis  toilalur. 

■  !o9.  Juretus  in  prosa  legit  unale  coce,  atquc  ila 
conjnnciim  eliam  in  carmine  legendum  conlendit,  et 
cxemplaria  mss.  in  hunc  senleutiam  trabit.  Sed  ni- 

a  Jiiiclus,  ul  dixi,  elGallandius  legunt  unaie,  alii 
cdili  uuiia.    Divido  verba,  sicut  in  carmine,  Miia  te. 

b  1  aulo  ante  rescripsi  metumvs  pro  metemus.  Sic 
noniiumqnam  levi  uuius  liueruhe  inulationesensum 
piusa;,  alioquin  ceilum,  planiorem  reddidi,  ut  pag. 
178,  imitatur  pio  imitalus,  ei  deputatur  pro  depuia- 


dum,  sed  sine  ulla  iuscriptione.  Aldus  hbrum  pri- 
mum  coniinuat  usque  ad  versum,  Prima  suoe  Domi- 
nus  thalamis  dignatus  adesse :  quo  alii  teriium  librum 
inchoant. 


tus.  Aliquando  verba  eadem  relinquo  ,  quamvis  fa- 
cile  possint  ad  lexlum  carminis  retormari,  ul  pag. 
195,  gaudebilis  quia  :  potest  eniin  ex  carmine  re- 
poni  gaudebilis,  qui.  Saepius  autem  ila  depravala 
est  piosa,  ut  sine  uliorum  mss.  ope  inulile  sit  velle 
medicinam  adhibere. 


593 


CAKMEN  PASCHALE.  LIB.  11. 


LIBER  SECUNDUS, 


594 


197  Expulerat  primogenitum  ssevissimus  an- 

[guis 

Florigera  de  sede  virum,  blandique  saporis 
Illecebris  leihum  misero  potarat  amarum. 
Nec  solus  meritam  prrcsumptor  senserat  iram 
5  Mortali  sub  lege  jacens,  sed  prorsus  ab  ipso 
Humanum  simul  omne  genus.  Heu !  noxia  con- 

198  Noxia  tu  conjux  magis,    an  draco  perfi- 

[dus  ille  ? 
Perfidus  ille  draco,   sed  tu  quoqtie  noxia  con- 

[jux. 
Prohdolor  !  retcrni  fuerant  duo.  Crescere  post- 

[quam 


10  Coepit  origo,  peril,  clademque  a  semine  sum- 

[psit. 
Quid  numerosa  dies,    quid  lempore  proderat 

[illo 
Cernere  nongentos  ultra  feliciter  annos, 
Progeniemque  senum  decimam  spectare  nepo- 

[tum, 
Jamquesuum  nescire  genus,  cum  victa  supre- 

[mis 
15  Cursibus,  extrcmse  sors  irreparabilis  horae, 
Sera  licet,  ventura  foret,  longumque  per  aevuni 
Yita  brevis  nil  esse  diu  cum  line  doleret? 
Nec  i  educem   spes  ferret  opem,   primique  se- 

[pulcrum 


OPUS  PASCHALE. 

Expulerat  serpens  ille   neqnissimus  de  paradisi  B  crescere  coepit  origo,  tunc  periit,  clademque  partu- 


sede  florigera  primogenilum  dolosis  arlibus  virum, 
et  illecebris  blandi  saporis  abscondiiam  moriem 
gustari  fecerat  mox  amaram.  Nec  indignationis  di- 
vimesenieniiam  solus  proccepti  lemeratorvitKdamno 
susceperat,  sed  ab  ipso  veniens  luimana  progenies 
longc  moriis  fuerat  conditioni  sticctimbens.  Heti ! 
conjux  crudelis,  et  noxia  !  An  ille  magis  drnco  per- 
fidus  liomicida?  Sed  lu  conjux  quoque  crudelisnoxia. 
Proh  dolor!  duo  lantum  fuerant  aeterni.  Postquam 


riens  a  semine  detrimenta  suscepit,  Quid  illa  lem- 
pesiate  numerosa  dies,  ac  muliiplex?  quid  felicibus 
vilre  spatiis  nongentos  proderat  annos  excedere,  ne- 
poiuinqtie  decima  senescenie  progenie,  sui  generis 
externuni  sanguinem  jam  videre,  cuin  sors  humansc 
condiiionis  exlrema  irreparabilis  borse  supremis 
cursihus  occupaia,  licot  serum,  nequaquam  lanien 
declinaret  interitum,  longamque  temporum  per  x- 
taiem  vit;e  a  exislens  brevis,  nibil  esse  diutinum  , 


SCIIOLIA. 


1.  Reg.  2,  lncipit  liber  i  de  expulsione  protoplasti  ex  C 
parndiso.  Yal.  2,  Seditlii  presbijteri  libcr  secundus. 
Meus  ,  Sedulii  de  historia  Domini  liber  secundus 
incivil  feliciter.  Ms.  Nic.  Hoinsii  ,  Liber  primus  Se- 
dul  i  De  novo  Testamento.  Canl.  Liber  primus  in  no- 
vo  Testamento.  Olt.  2,  De  novo  Tesiamenlo.  Arn  z., 
lncipit  iiber  secuudus.  Olt.  1,  pio  tilulo  primi  capitis 
De  Aduni  dicit.  R"m.,  Quod  Adum  fuit  ejectus  de 
paradiso.  Uib.,  De  lapm  protoplasti  per  draconem. 
Ilic  primus  ver.-us,  et  sex  alii  sequenles  producun- 
tur  iii  Colleciionc  Pisanrensi  poet:irum ,  lom.  VI,  p. 
2}<2,  inier  carmina  minora  incerlorum  auclorum  ex 
Traciatu  diploinnlico  Miurinorum,  lom.  III,  p:irt.  n, 
secl.  4,  cap.  2,  art.  1.  Ignorabat  scilicet  Collector 
Pisaurensis,  Scdulii  ros  es^e. 

2.  Noiinulli  vulgaii,  blandisque;  mss.  et  pleiique 
edidi,6/f(»(iiV/!(c,f:ivenieprosa.  Poelm.cum  qtiibusdam 
edilis  soporis:  alii  editi  cum  plerisque  mss.  et  prosa, 
sapons,  cujus  verbi  glossa  in  Reg.  1  est  i//;ws  pomi. 

3.  Parrb.  lato  misero  :  coeieri  lethum  misero.  Reg. 
1,  pro  d.  s  ,  vel  correctione,  Vatl.  1,  2,  Oltob.  2, 
Uil).,  Ald.,  Rom.,  Alb.,  Reg.  5,  el  Ang.  portarat. 
Reg.  2,  a  pr.  m.,  ul  viilelur,  Reg.  4,  Poelm.,  et 
alii,  porlabat.  Meu>,  porlavit.  Ri-g.  2,  a  ^ec.  m., 
Parrll  ,  et  forlas»e  Heg.  1,  a  pr.  m.,  potabal.  Oit.  1, 
ad  marg.  potabal,  in  conlexin  porlal ,  sed  videtur 
fnisse  deportat:  hoc  ipsum  deportat  est  diversa  alia 
leciio  in  Rcg.  \.  Genuina  leclio  mihi  videtur  pola- 
rat,  qnamvis  cxemplnm  nnn  inveniam  bnjiis  signili- 
caliotrisaciivae  polare  alicui  nquam,  vinum,  et  meia- 
phorice  lethum  pro  exbibere  potandum,  aut  gnstan- 
dum.  Huc  facit  I.  iv,  vers.  180 :  Quippe  necemparvode- 


T> 


gustaturus amaram — Tempore.  Quod  si  minus  arrideat 
potarat,  cer\eportarat  longe  melius  est  quam  portabat. 

4.  Olt.  2,  sumpserat:  lege  senserat. 

7.  Parrh.  inlerpungit  Noxia  tu  conjux ,  magis  an 
draco  perfidns  ille?  In  Virgilio,  quein  Sedulius  imi- 
tatur,  pariier  disiingui  poierit,  Crudelis  maler,  matiis 
an  puer  improbus  ille?  Plerique  comma  post  magis 
apponunt. 

12.  Reg.  4  mendose,  Cernere  non  aenilor  ultra. 

13.  Editi,  cum  pleiis(|iie  mss.,  senum.  Oll.  1,  se- 
nes,  quod  explicari  posset  :  Quid  proderat,  quod 
senes  spectareut  progenicm  decimam  nepotuni,  etc. 
Biirmannus  conjeceral  senem,  eadem,  (ipihor,  sen- 
tentia.  Opiima  qua>que  exemplaria  spectare,  nempe 
videre.  In  nonnullis  vulgatis  cnni  Ang.,  exspecture, 
quod  frequenter  a  librariis  confusum  cum  spectare  : 
aliquando  tamen  cxspeclo  pro  speclo,  vel  aspcclo  pts- 
nitur.  Vide  I.  i  Dracontii  556. 

14.  Parrb.,  convicta  ;  legendum  cuni  victa.  Nebris- 
sensis  interpretalio  est:  qua:  mullitudine  annorum 
tandem  vineitur. 

15.  Reg.  4,  inscparabilis  horie,  qui  error  conlra 
meirum  et  sensnm  inde  oritur,  quod  in  muliis  mss. 
scribitur  inreparabilis.  Yirgilius  lib.  \,  versu  467: 
Stat  sua  cuiquedies,  breve,  et  irreparabile  lempus — Om- 
nibus  esl  viltv. 

17.  Reg.  1,  Vatic.  2,  Ald.,  nihil  esse  :  pleiique  nil 
esse,  uund  perinde  est.  Tawr.,  Vita  brevis  nihil  esse 
diu  cum  finc  doloris.  Mss.  nosiri  cum  nlerisque  edi- 
tis  cum  (ine  doterel.  Kabr.  el  iionnulli  alii  vulgati,  do- 
ceret,  repugnante  prosa. 


«Gallandius,  vita...  cum  clauderetur ;  alii,  vitm...  quiclauderetur. 


595  OMM 

199  Terrigensecaeca  serberet  fauce  nepotes :    A 

20  Ni  pius  ille  sator,  culpas  ignoscere  promjptus, 
Reddere  difficilis,  sua  ne  faclura  periret, 
Qmeque  Deo  similis  vivens  astabat  iniago, 
Dissimilis  de  morte  foret,  veniale  misertus 
Iiistaurarei  opus,  pomisque  velaret  acerbis, 

25  Quce    mandere    patres ,    nalorum    horresccre 

[denles, 
Donaretque  suis  semper  placatus,  ut  unde 
Culpa  dedit  jnortem,  pietas  daret  inde  salutem. 
Et  velut  e  spinis  mollis  rosa  surgit  acutis, 


SOULH  m 

200^''»  qnod  Ledut.,  habens,  matremqtie  ob- 
[scurat  honore  : 

ZO  Sk  Ev;«  de  stirpe  sacra  veniente  Maria, 
Virginis  antiquae  facinus  nova  virgo  piarel  : 
Ut  (|uoniam  nalura  prior  vitiata  jacebat 
SuJ>  dilione  necis,  Christo  jiascenle,  renasci 
Posset  homo ,  et  veteris   maculam  deponere 

[carnis. 

35      Hsec  veulurasenespostquaru  dixereprophetae, 
Angelus  inlaci*e  cecinit  properaia  Marjae, 
Et  dictuni  comitata  fide?,  ulerumque  puellae 


OPUS  PASCHALE. 


qui  line  clauderetur,  ingemerel?  nec  huic  malo  re- 
medium  spes  ulla  promilteret  affulurum.  Sed  primi 
terrigenre  meritum  sepulcrale  tunctas  postrcmi  quo- 
que  gcrminis  nationes  avida  passim  fauce  sorberet, 
nisi  piusille  reium  creator,etconditor,  cui  proprium 
est  veninm  delielis  infundere,  quam  poenaliter  im- 
minore.  iabricam  stii  operis  ab  ipso  debilem  funda- 
rnenio,  lirmius  per  eumdem  lapidem  rursus  dignare- 
tur  erigeie.  Ne  videlicet  imago,  quoe  ad  simililudi- 
nem  .Deiifacia  fuerat  vivens,  dissimilis  haberetur  ex 
morie,  mniwisque  venialis  indu!gentia;  largiretur, 
ac  poma  a,  quse  paire»  acerba  voraverunt,  filiorum 
obsttipnere  denles,  arceret,  donaretque  mitissimus, 
ac  placatus,  ut  unde  mortem  peccata  eontraxerani, 


inde  vitae  pietas  enulriret  immensa.  El  velul  rosa 
suavis,  atque  moWssima  de  spinoso  cesphe  nascitur, 
uil  hesura  matrem,  quam  gralia  jucunditatis  obscu- 
rat  :  ita  de  stiipe  noeentis  Ev;e  Maria  sacro  venienie 
cum  lumine,  primae  virginis  luem  seqnens  viigo  di- 
lueret,  ut  qure  prior  naiura  vitiis  inquinaia  durae 
necis  fueral  conditioni  subjecta,  nascente  Christo  per 
hominem,homoqiioque  po-set  renasciperCliristum, 
origihaus  maculae  foeditatem  veltistati  corporis  inno- 
vatione  positurus. 

Hsec  postquam  prophetica  srcpins  vox  prsedixil, 
el  Gabriel  angelus  Marise  jam  pnesenti  annuniiavit, 
mox  puellae  credentis  in  utero  fidclis  verbi  mansit 
aspiraia  conceptio,  prolesque  Hderca  nascendi  sub 


iSCIIOLIA. 

19.  Wopkensius  etsi  probat  cceca.,  tamen  suspica-      bus  aucior  ejus  sormonis  B.  Virginem  sine    labe 
tur  scvva.  peccati  originalis  concepiam  fuisso  probal.  Seduljus 

20.  Otlob.  1,  Ne  p'"s  ;  lege  AT?  pius.  Cant.,  male,       imitatnr  Virgilitim,  ed.  5,  v.  39. 

prius  <»ro  fMH.  In  Oti.  i  naetm  pro   cntpas   prius  29.  Ouidam   nis.    apud   Wassium    Ind.    Salluslii 

exaralum  culpis.  Frequentius  quideni  ignosco  cum  /-.  verbo  obscurare  exhibet  lionorem,  quod  probari  non 
dalivo  reperitur,  sed  bene  etiam  est  cum  aecisativo,      potost.  " 
praesertim  cunj  sequatur  lieddere  difficilis ,  scilicel 


culpa.s 

21.  fieddere  culpas,  pro  punire,  vindicarc,  plirasis 
est  ex  sacris  lilleris  petita,  ab  Aiigusiino  eiiajn,  et 
a  Paulino  Pctrocorio,  el  «iinilibus  usurpata. 

23.  Parrh.  iu  Addendis  observavil  pro  vcniale 
scripium  alh  ubi  vernale .  videlicet  opus  servile,  vel 
servum,  qui  erat  opns  suuin.  Nexus  litlerarum,  quo 
in  nopnullis  mss.  scribilur  veniale,  huic  lectioni 
ansapi  prsebere  poluit.  In  Reg.  1  glossa  est  venialc — 
recuperabile.  Alii  interpreiantur  venia  diginun.  Po- 
terit  etiam  accipi  a.dverbii  more.  Vide  noi.  aii  Dra- 
cont.  Salisfacl.  vers.  121 :  Namque  hiimicorum  culpis 
veniale  minaris. 

25.  Meus,  mandare;  emenda,  mandere.  Obscura 
syntaxis,  ex  prosa  explicanda,  ex  qua  videtur  le- 
gendum  in  prseierilo  Quce  mansere,  vel,  ut  nonnulli 
malunl,  mansere,  vel  manduere,  quod  per  syqaeresin 
slare  polest. 

26.  Donare  pro  condonare,  remhtere,  elegansesl: 
sed  adjungi  eofet  accusandi  casus,  ut  injurias,  pro 
quo  hic  est  ut  pielas  daret,  elc. 

i'8.  Reg.  1,  ms.  Burmannj  cum  nonntillis  editis, 
Et  vetnt  in  spinis.  Vat.  2,  Beg.  5,  Ahl.,  Et  velmi  e 
spinis.  Plerique,  Et  velut  e  spinis.  Oliobon.  1,  Ul 
velut  spinis,  desideralur  e,  neque  bene  est  Ut.  Alb. 
ms.,  El  velul  ex  spinis.  In  Gersonis  serm.  3  de  Con- 
ceptione  immaculala  Deipar;o,  sive  quis  alius  auclor 
ejus  sermonfs  csl ,  legitur  En  velut  e  spiuis  nobilis 
rosa  :  scd  nobilis  cum  inelro  stare  neqnil.  Ilis  versi- 

a  In  vel.  cod.  erat  acerva  ex  illa  lilterarum  b  el  d 
affiniiaie,  quse  facile  degenerai.  ui  notat  Juretus  : 
qui  etiamadverlit,idsumptum  ex  Ilieremiacap.xxxi, 
vers.  30,  et  Ezechiele  cap.  xvm,  vers.  2,et  repeti  de 


Wopkensius  conjicii  Nil  quod  lirdat  hubens 
matrem,  quam  obscnrat  honore.  Sed  clarior  esl  leclio 
communis,  cujus  glos^-a  esl  in  Rcg.  1,  matremquc  — 
surculum  suum  spinosum.  Iu  cit.  serm.  Gers.  Nil 
quod  Iwdit,  habens,  vel  quod  obscurat  honorcm,  quod 
non  probo, 

30.  Hoc  loco  in  Oit.  1,  titulus  est  De  Eva ,  in 
Reg.  1,  De  sancta  Maria.  Pro  sacra,  ms.  Arnlz.,  pia. 
Sedulins  in  Maria  secuiidam  modo  producit,  modo 
corripit,  ut  vers.  49,  h.  I.,  Quis  fuit  itle  nitor  Mario?. 

51.  Apud  Gersoiiem  loco  cit.,  piat ;  lege  piaret. 

32.  Parrh.,  sched:e  Poelm.,  Et  quoniam. 

34.  Otiobon.  1,  Vat.  1,  Urh.,  Pnssil;  alii,  Posset. 
In  Reg.  2  Poscef  correctum  per  Posset.  Reg.  1,  ma- 
culus  pio  maculam.  Arnlz.  culpa;  pro  carnis  :  sed 
pralerendum  est  carnis ;  sermo  est  eniin  de  veteri 
homine,  ut  vocal  Paulus  c.  iv  ad  Ephes.  vers.  22.  Ma- 
cnla  pro  dedecore,  infamia,  turpitudine,  aCicerone, 
el  aliis  sunii  solet. 
D  3S.  Rom.  pro  lilulo  Ubi  Maria  accepit  Spiritum 
sanctum.  Meus,  Annunlialio  beatce  Virginis.  Vat.  1, 
Angrlus  ad  Mariam.  Urb.  prcedixcre  ccnlra  mctrum. 
Mss.  nosiri  cum  Ald.,  Parrhasio,  aliisque  editis, 
dixere,  quod  reposuit  etiam  Arnizenius,  cum  in  non- 
nullis  vutgalis  repcrisset  cecinere.  Elrumque  verbum 
aptc  de  oraculis  dicitur  :  sed  cecinit  vers.  seq.  oc- 
currit. 

3G.  Tatir.  corrupte   prophela  pro  properala,  uli 
ctiam  legil  Beda  de  Melr. 

37.  Vat.  2,  Reg.  j,  Ald.,  dictum  est  comilata,  quod 
ex  glossa  cst. 

vino  distincl.  30,  uhi  legilur  uvam  pro  qua  pomum 
hic  habet  Sedulius.  Forle  legenduni  pomis....  obttu- 
pescere. 


697 


CARMEN  PASCHALE.  LIB.  II. 


598 


40 


45 


201  Sidereum   mox   implel  onus,  rerumque  A 

[  creaior 
Nascendi  sub  lege  fnit ;  stupet  innuba  iensos 
Virgosinus,  gaudeiqtie  snum  parittira  p.trenlem. 
J.mique  novem  lapsis,  decimi  de  limine  mensis 
Fulgebat  sacraia  dies,  cum  Yirgine  feta 
Promissum  complevit  opus  Verbum  caro  factum, 
In  nobis  habiiare  volens ;  lum  inaximus  Infans 
Intemerata  sui  conservans  viseera  templi, 
Illac.-um  vaeuavit  iter,  pro  virgine  teslis 
Partus  adesl,  clausa  ingrediens,  et  clausa  relin- 

[qtiens. 
202Qu3enova^,ls  mundo,quce  lotogratia  ccelo! 


Quis  fuit  ille  nilor,  Mariae  cum  Christus  ah  alvo 
50    Processil  splendore  novo  ?  Velut  ipse  decoro 
Sponsus  ovans  thalamo,  forma  speciosus  amcena 
Prse  natis  hominum,  cujus  radianle  figura 
Blandior  in  labiis  diffusa  esi  gratia  puichris. 
0  facilis  pielas  !  ne  nos  servile  leneret 
55    Peccato  dominante  jugum,  servilia  summus 
Membra   lulit  Dominus,   primique  ab    origine 

[  mundi 
Omnia  qui  propriis  vestit  nascentia  donis, 
203  Obsitus  exiguis  habuit  velamina  pannis  : 
Quemque  procellosi  non  mobilis  unda  profundi, 
60  Terrarum  non  omne  solum,  spatiosaque  lati 
OPUS  PASCHALE. 
lege  deliiuit,  qiue  cuncia  suo  nasci  nutu  concessit.  B  et  conceptus ,  et  creatus  est.  Quoe  novae  lucis  illa 


Tumebant  virginis  sintis,  et  fecundilatem  suoium 
viscerum  corptis  mirabaiur  intactum.  Grande  mundo 
spondebat  auxilium  feminei  partus  sine  viro  my-te- 
rium,  qiue  nullius  mactihe  novo  fuscata,  lenso  nu- 
triebatur  venire  pivecordia,  genitoris  genilrix  mox 
futura. 

Nonus  interea  mensis  effluxcrat,  ei  decimi  lumen 
immorlale  radiabal,  clartiit  felu  virgineo  spiriialis 
gralhe  manilesta  promissio,  el  a  Verbum  caro  factum 
esl,  el  liabitavit  in  nobis,\d  est,  habilavit  ia  lioinine, 
cujus  se  dignalus  esl  carne  vestiri.  Infans  parvus,  ac 
maximus,  membris  scilicet  exiguus,  deilate  praccel- 
sus,  per  hospiialis  lempli  sinceram  deJtaens  caslila- 
tem.  non  loesit  corpns  abscedens,   qui  non   hcserat 


lunc  cl.iritas  mundi  lotitis  oras  implevit!  qute  ccelo 
hielitia!  qtiis  ille  nilor  effulsit,  cum  Christus  splen- 
dore  sidereo,  vtlut  sponsus  procedens  de  thalamo  suo 
(Psal.  xviii,  G),  Maria»  processit  ex  uiero!  Cujus  ita 
specirs  divina  videbatur  b  proeminere,  ut  Davidicus 
ipsum  psalmus  ila  pronumiet  :  Speciosus  forma  prcc 
filiis  liominum.  Dlffusa  est  gratia  in  labiis  tuis,  etc. 
(  Psal.  xliv,  3  ).  Bene  proe  filiis  hominum  speciosum 
delinivit,  quia  licet  humanae  susceperit  incarnaiionis 
efligiem,  filiumque  hominis  in  evangelica  pranlica- 
tione  Baepe  dixeiit,  peccaium  nos  lamen  originale 
foedaveral,  quod  ipse  non  habuit,  qui  suse  nos  naii- 
viiaiis  purilaie  mundavit.  0  pielas  clemens,  et  fa- 
cilis  ad  saluiem!  ne  nos  jugum  diuiurnae  premeret 


cum  venisset.  Vere  divinoe  generaiionis  est  hoc  se- C  serviiutis  pro   conditione   peccaii ,  Dominus   servi 


cretum,  testis  virginis  partus  ostenditur,   qui   nia- 
lerni  pudoris  cusios ,  ingressus  clausis  visceribus, 


membra  suscepit.  Audiamus  vocem  Pauli  dicentis 
Aposloli  :   Semeiipsum  cxinanivit,    ei  formam  servi 


SGHOLIA. 


38.  Parrb.  complevit  pro  mox  implel,  iinprohanii- 
bus  schedis  Poelm. 

59.  Reg.  I,  JSascendo,  posteriori  m.  Nascendi.  Cel- 
larius  cum  solo  ins.  Heinsii  plcnos.  Grunerus  ei  Arnt- 
zenius  revncaruni  tensos,  quod  cod.  Taurin.  el  nos- 
tri  confirinaui,  excepto  Vat.  I.,ubi  est  ptenos.  Utra- 
que  phrasis  poetica  est.  Prosa  |»ro  tensos  laoil. 

40.  Coujeclura  Burmanni  ciauditque  snum.  Ego 
conlra,  si  invenissem  clauditquc,  conjecisseui  ijaudel- 
que  :  adeo  h'ic  pi;c  illo  phicet. 

4  1.  Rom.  Xatalis  Domini.  Poelm.  E  Virginc  nasci-  J) 
tur  Christus.  —  Arnlzeuius  noiat,  in  Vel.  1,  Mon., 
Iruslra  esse  decem,  sed  non  disiioguit,  an  dcccm  po- 
sitmii  sit  pro  w.ivcm,  an  pro  dccimi.  Uiriiinlibei  im- 
probari  debet.  Idem  Arnlzenius  cum  scliedis  Poelm. 
dc  lumine  :  ila  eliam  Oit.  2  rccens  codex.  C.cteri 
noslri  cnm  Parrh.,  Ald.,  Edimb.,  ms.  Ainiz.,  dc  li- 
mine.  In  prosa  paritcr  majim  limcn  pro  lumcn.  Nc- 
brissensis  explical  ln  principio,  et  notat,  pra)po>itio- 
ne:n  pro  prxposiiione  adhiberi,  neni|)e  dc  pro  in. 

43.  Otl.  1,  dubie,  Ycrbum  caro  factum  est  :  ila  chre 
Reg.  5,  el  Aldus.  Tunc  disiiiigueiidum  eritsic  :  i'ro- 
missum  complevit  opus  Verbum,  caro  \uctum  csl  —  In 
nobis  habitare  voleus. 

47.  Otlob.  2,  clausam  ingredicns,  clausamque  rclin- 
quent :  quod  etiam  Bunnanno  in  menlein  venit.  Sed 
proba  est  leciio  coinmuuis  cum  glossa  codietim  clau- 
sa  —  visccra.  In  Ang.  videiur  clatumm  inqrcdiens  : 
postea  clare  el  clausa  relinqucns.  Iloc  clarum  lesli- 

"  Joannis  cap.  1,  vers.  14.  Ratberius,  qui,  ut  dixi 
Pr<  leg.  n.  108,  Sedulium  laudat,  sic  legil  :  Infuns 
namque  parvus...  exiguus,  sed  dcitatc...  absccdens, 
quod  non...  generationis  hoc...   visceribus  conceptus 


moniiim  intemeralsevirginitatis  Deiparae  ante  partum 
et  in  partu  protulit  ex  prosa  Raibertus,  ut  dixi  n. 
ltiS  Proleg. 

48.  In  Reg.  1  videlur  fuisse  ut  in  aliis,  gralia  :  sed 
etiam  vetus  manus  scripsit  gaudia  :  quod  sane  displi- 
cere  non  debet,  et  a  prosa  indicainr. 

50.  Vat.  1  a  pr.  m.,  Cant.,  Torn.  i,  decorc.  Iij 
Vat.  1  factum  deco;o  cum  aliis  nostris  mss.,  et  ple- 
risque  editis,  probantibus  scliedis  Poelm.  Vulgati 
nonnulli  decora,  quod  non  ila  placet. 

51.  Urb.  ovas  :  lege  o>{ans. 

52.  Reg.  1,  Prce  filiis  supra  diversa  leclio,  vel 
correctio,  Pm  nalis,  quod  plerique  alii  mss.  et  editi 
repraesentant.  In  Ott.  1  supra  natis  veluti  glossa  est 
filiis.  In  ed.  Lips.  prodiil  Prcc  filiis ;  contraciis  dtia- 
litis  syllabis  in  iinani. 

53.  Parrh.  In  labris. 

56.  Urb.,  On.  2,  cum  Parrh.,  damnante:  alii  domi* 
nanle. 

5(3.  Vat.  1,  priinaquc. 

58.0ll.  1,  Obvisis ;  supr.i,  Obsitus.  Obsilus  pannis 
ex  Tercntio;  qimd,  etsi  multi  nccipiunt  prosnialido 
pannis,  proprie  tamen  obsitHs  est  leclus,  invobiUis. 

■'>9.  Nonnulli  eilili,  Qucm  procellosi ,  repugnantc 
inclro. 

GO.  Canl.,  Torn.  Ql,  3,  spcciosaque :  magis  senlen- 
liae  congruit  spatiosaque.  Frequens  est  inuiaiio  ba- 
rum  votuni. 

est,  el  crealus. 

b  Margini  edilionum  adjicitur  diversa  siripiura 
pcenitere. 


599  COELIl  SEDULII  600 

Non  capit  aula  poli,  puerili  in  corpore  plenus     A         204  Nec  piimam  similem  visa  es  ,  nec  habere 

[sequeniem  , 


Mansit,  et  anguslo  Deus  in  pra?sepe  quievit. 

Salve,  s:incta  parens,  enixa  pnerpera  Regem, 
Qui  ccelum ,  terramque  lenei  persreeula,  cujus 
65  Numen,  et  aeterno  coniulectens  oninia  gyro 
Imperium  sine  fine  mauei;  qiue  ventre  healo 
Gaudia  matris  habens  cum  vii  ginilatis  lionore, 


Solasine  exemplo  placuisli  femina  Christo. 
70  Tune  prins  ignaris  pasloribus  ille  creaius 

205    Eniiuit ,  quia  pastor  erat ,  gregibusque 

[refulsit 
Agnus,  et  angelicus  cecinit  miracula  ccetus. 


OPUS  PASCHALE. 


*uscepit,  etc.  (Pliilipp.  n,  7),  quique  cuncta  vestit  ab 
origine  muntli ,  nascenlia  pannis  involvi  sua  passus 
est  membra.  Et  cui  ccelum  parvus  est  limes,  terra 
deficit ,  maris  unda  non  sufficit,   plenus  mansit  in 


simis  Deo.  Ulique  in  allissimis  gloria  Dei  permnnsit, 
unde  Cliristus  veniens  non  recessit.  Et  in  terra 
pax  hominibus  bonce  voluntatis.  Terram  credecdum 
est  bomines  nuncupari ,  de  qua    sumus,   Domino 


corpore  puerili ,  modico  Deus  rccubans  in  prxsepi.  R  fabricanie,   plasmali,   qui  Atlam   increpans  tlixit: 


Salve,  parens  opiima  ,  tanli  regis  puerperio  conse- 
crata,  qui  supcrnis  ita  jugiter  et  ioflmis  dominatur, 
nt  ejus  imperiuin ,  potestas,  et  nomen  nec  initium 
noverit  habere,  nec  iinem,  qua;  beaii  venlris  bonore 
conspicuo  simul  et  maler  esseproliaris,  et  virgo.Cui 
nulla  penitus  aqualis  lemina  reperitur,  qua;  tHiun 
decus  simililer  pnecesserit,  aut  sequatur  a,  sola  plo- 
cens  singulariter  Chi  isto,  nulli  compararis  exemplo. 
Tunc  b  angelici  facunditate  scrmonis  paslores  piirni 
grcgem  suum  nocturnis  vigiliis  servantes,  natiini  Do- 
miniim  cognoverunt,  ul  el  pastoribus  pastor  mundi 
claresceret,  et  imer  greges  agnus  genitus  appare- 
ret.  Igitur,  ut  evangelicus  sermo  tesiaiur,  ita  pro- 
nnnlians  :   El  subito  facla  est  curn  Angelo  muliitnclo 


c  Quia  lerra  es,in  terram  ibis  (Gin.in,  19).Tunc  tcrra 
nostra  pacem  nieruit  post  illud  bellum  ferale,  quo 
cecidii,  quando  Christus  tcrram  nnsirse  carnis  as- 
sumpsit.  Nam  si  terrain  in  hocloco  campos  arbitre- 
mur  dictos.  el  montes,  quam  pacem  polest  babcro, 
vel  praelia,  nuiiata  moles,  ot  pigra?  In  homincs  cigo 
speei.iliter  pax  illa  descendii,  quos  bona?  voluntaiis 
capaces  invcnerit,  ut  ubi  siudium  sinceri  proposiii 
rerum  scrutator  et  cordis  esse  conspexerit,  illicdn- 
micilium  suse  delecletur  instntere  mansionis.  Pax 
est  enim,  et  ratio  melioris  arhitrii,  contra  spiritum 
carnis  non  favere  certamini :  sed  utrumque  manen- 
lem  concordi  ju.eiier  pnrilate  cum  spirilus  domi- 
natione  servare.  Nec  debenius  lanluin  de  carnis  im- 


tnUUios  ccelestis  laudantium  Deum,  et  d.cenlinm  :  Glo-  ~  beeilliiate  diffidcre,  ut  de  coelesli    videamur  auxilio 


ria  in  allissimis  Deo,  et  in  terra  pax  hnminibus  bona; 
voluntatis  (Luc.  xi,  13,  14).  Ostemlil  EvangelisUc 
fiilebs  assertio,  de  cujus  ageretur  bic  regno,  qnando 
coelcslis  militia!  mullitudo  Deum  laudat  in  Chri-lo, 
ui  licei  liumana  lucrii  pro  m:iiris  condilione crealio, 
deiialis  tamen  una  comiiiuiiio  Patrem  COgnosci  <le- 
munstiat  in  Filio.   Dicebant  ergo  :  Gloriu  in  altis- 


dcsperare.  Oninipoteiis  enim  Dominns  Jesus  Chri- 
sius,  qui  Dei  et  lioininis  mediator  approbatur,  nt 
excusaiionem  nobis  corporea:  fragilit:ttis  offerret  , 
siudinm  laniuin  noslrae  voluniatis  inqnireus,  per- 
fectiiinem  boiii  operissime  majesiati  servavii.  Apo- 
stolica  nainqiie  doclrina  sic  cxplical,  dicens  :  Yelle 
adjacens  mihi  esl,perficcre  autem  bonumnon  invenio, 


■SCHOMA. 


61.  Vet.  1,  2,  puerile. 

62.  Prcrsepe  in  ablalivo,  ut  in  eodem  casu  mare 
dixeriint  IMantiis,  Lucrelius  et  Ovidius  nnn  semel. 
Poterit  etiam  pnesepe  esse  a  prwsepis  ,  prmsepis  fe- 
niiii.  g<in.,  si  legatur  arnjusJa.  Confer  I.  iv,  vers.  301. 

65.  Kom.  Hic  laudat  Domim  malrem.  Meus,  Salu- 
latio.  Poelm.,  Gratuialio  ad  Virginem  matrem.  Hi 
septem  versus  cbaractere  rnbro  in,codice  Urb.  di- 
slincii  smiiI.  VideProleg.  niim.  170. 

61.  Ms*.  oinnes  noslri,  cuin  plerisqne  aliis  mss.  et 
edius,  lcnet.  Parrh.,  Lips.,  scned;e  Poelni.,  et  eJilio 
Poelin.  ail  marg  ,  Ilissale  Rom  ,  recjil :  quae  forlassc 
glossa  est  abcnbi,  nam  in  Rom.  glo.-sa  ad  tenei  est 
gubernat.  lloe  sensu  accipi  posse  tenere,  ex  Juslino 
ei  M'-la  nslendit  \rnlzenius.  Beda  in  lloiniliario  Al- 
cnini  Colouia'  1569,  in  Coinmein.  B.  Virginis.profen 
hos  sex  versus,elscripluram  recenliorem  tenet  regit. 

65.  Reg.  1,  Nomcu  ,  sed  correctum  per  Numen. 
In  Lips.  ins.  Cellarius  innuit  esse  Numine,  vel  No- 
mine.  Urb.,  Roin.,  Numen  ccterno :  desider.itur  et. 
Mens,  Numen  ab  wterno.  Vera  leclio  est,  Numen,  et 
ceterno .Wopkensius  vellet  jure  pro  cjyro,  cui  minime 
assenliar  :  esi  enim  pulcbra  oppo.-iiio  in  gyro ,  et 
manet.  S:ecula  enim  gyro  et  mntu  perpetuo  vulviin- 
lur;  Deus  auiein,  ejnsqne  nutus,  seu  niiinen,  el  im- 

a  Gallandius  cnm  reperisset  signalttr  .  piudenler 
conjecit  et  reposuit  sequatur  ,  quod  sensus  et  car- 
men  exigunt. 


perium  idpm  manet.  Nebrissensis  pulat,  oeterno  atl 
nnindnm  archetypum  referri .  aut  pro  semper  poni. 
Sed  verbnm  gyro  potius  iudicat  inoium  perpetuum, 
qno  res  creaiie  aguhtur.  Ex  prosa  lamen  certa  bnjns 
loci  inlerpreiaiio  erui  non  pntesl. 
r\  68.  Plansiiiilis  esi  scripiura  Parrhasii  Necprimam, 
attt  simHem  visa  es,  nec  hctbcre  seqnentem.  Possel  euiin 
accipi  primam  pro  priorem.  Rrpugnanl  alii  omnes. 
l»eg.  1,  Nec  primam  visa  e.s  similem  :  ca^lcri,  uli 
etiam  libri  lilurgici,  Nec  primam  similem  visa  es. 
S.  Bernardus  in  serm.  1  <le,  Assnmpiione  sic  versus 
iranspouit,  ut  oratioui  sn;«  accninmodet:  Unnm  est, 
in  i|iio  Nec  primam  similem  visa  esf,  nec  habere  se- 
quenlem  ,  —  Gaudia  mutris  habens  cum  virginitatis 
honore. 

70.  Ottobon.  i,Ubi  Pnstoribus  enituit.  Meu«,  Pns' 
toribus  nutiiiaior. — Oit  b.  I,  ex  correctione,  Oit.  2, 
Alb.,  Reg.  2,  4,  5,  Rom.,  Meus,  Vntt.  1,2,  Urb., 
Abl.,  Parrh.,  codd.  Cant.,  Arntz.,  creator.  Reg.  \, 
creaius,  quod  fortasse  fnit  in  utt.  1,  in  quo  g'ossa 
est  secundumhumanitalem,  ei  retinetur  in  plerist|iie 
ediii^  pro  nalus:  habel  enim  creari  banc  signifiealio- 
nem,  qnani  prosa  coinpiobal. 

71.  M-s.  omiifs  noslri  cum  velnstissimis  ediiis, 
nis.  Ileinsii,  et  scbedis  Poelm.,  Eniluil.  Cellarius 

h  Gallandius  bic  caput  4  inchoat. 

c  lnfra  videlur  legendum  tr.uta  moles. 


601                                                   CARMEN  PASCHALE.  LIB.  II,  602 

Talia  Bethlseis  dum  signa  geruntur  in  oris,      A  80  206  Mox  sibimet,  qui  primus  erat :  tunc  fronte 

Eoi  venere  Magi.saevumque  (yrannum  [serena 

75  Gramlia  sollicitis  perturbant  nuntia  diclis  :  Nubila  mcntis   babens  ,  clam   mandat  ubique 

Judaicis  nuper  populis  Orientis  ab  axe  [rcquiri , 

Progenitum  fulsisse  ducem,  boc  ccelilus  astra,  Sicut    adorandum  ,  quem   traciat   fraude   ne- 

Hoc  slellam  radiare  novam.  Ferus  arbiler  aul?e  [candum. 

iEsluat  Hebrpeue  ,  ratus  ,  hunc  succedere  posse  Quid  furis,  Herodes  ?  Chrislum  sermone  fateris, 

OPIS  PASCIIALE. 

quia  videlicet  nostrum  esl  bonum  velle,  Dei  perficere  menler  insanis?  Christum  siquidem  lingua  profile- 

qui  pacem  suam  hominihus  bona?  voluniatis  infun-  ris,  corde  persequeris,  menlemque  letiam,  et  nebu- 

dit.  Divinus  deinde  sermo  prosequiliir  dicens:  losae  caliginis  ohscurilale  damnatam,  jucundi  vullus 

Cum  ergo  natus  esset  Jesus  in   Bethleem  Judce,  in  serenilate  dissimulas.  Christum  namque  mandas  in- 

diebus  Herodisregis,  ecce  Magi  ab   Oriente  venerunl  quiri  non  adorandum  religione,  quam  fingis,  sed  nc- 

Hieiosoltjmam,  dicentes  :  Vbi   est,  qui  natus   esl  rex  H  candum  fraudibus,  quas  moliris.  Erras  nimis,  et  fal- 

Judworum?  Vidimus  enim  slellam  ejus  in  Oriente,  et  leris.  lllum  ciedens  tibi  si)Ccedere,qi)i  regia  primus 

venimns  adorare  eum.  Audiens   autem   Herodes  rex,  dominalur  in  sede,qui  nec  succedil  peniius,  nec  de- 

turbatus  est,  et  omnis  Hierosolyma  cum  itlo.  Et  con-  cedil,  sed  aJternus  solium  suse  possidel   majestalis, 

gregans  omnesprincipes  sacerdotniii,  el  scribas  populi,  legemque  legis,  ac  negligis,  qui  Regi  regum  lua  re- 

sciscitavit  ab  cis  ttbi  Cliristns  nascerelur.  At  illi  dixe-  gna  minaris.  Caret  vcrbis  hacc  oulpa,  caret  excusa- 

runt :  ln  Betltleem  Judcc.   Sic  enim  scriplum  cs!  per  tione  perliilia  :  huncenim  conaris  exstinguere,quem 

prophelam  :  El  tu  Bellileem,  terra  Juda,  nequaquam  te  promisens   adorare.  Minus  forte  delinqtieres,  si 

minima  es  in  principibus  Juda.  Ex  le  eniin  exiel  dux,  de  Cliristo  niliil  qmereres,  quatcnus  homicida  lan- 

qui  regnt  populum  meiim  Israel.  Tunc  Herodes,  ctam  lum  veiul  ignolum  hoinineni  persequendo,  non  eliam 

vocatis  Magis,  didicit  ab  eis  tempus  stellce,  quce  appa-  sacrilegus  esse  Deo  videris  e  offcnso.  Nonne  legcras 

ruii  eis.  Et  mittens  illos  in  Beihleem  dixit  :  Ite,  et  in-  eum  Davidico  cantico  sic  rooneniem  f ;  Xolite  tangere 

terrogale  diligenter  de  pttero.  Elcum   inveneritis,re-  Clirislos  meos,   et  in  prophetis  nieis  nolitc  malignari? 

nuntiatemilii,  ut  et  ego  veuiens  adorem  eitm  a.  Conve-  Cur  ergo  divina^  prsecepiicni  parere  necesse  sit,  ut 

niemer  scripiurarum  smciioni  concordans  h  Ciiristi  neijue  Chrisii  ejus,  neqnc  proplietae  s  maligna  quid- 

nativilas  ah  Oriente  fulgehat,  qui  implet,  nuod  Za-  ~,  qttam  improbitate  sustineam?  quia  videlicet  spiriiali 

chari;e  designat  oratio  c  :  Visilavit  nos    Oriens  ex  consecratos  unguenlo  nefas  grande  sil  contumeliose 

«//0.  Nam  et  Davidicus  similia  continet  psalmus  d  :  Iraclari.Qualenomen  hahehii  lioc  crimen,  ut  ipsum 

In  sole  posu:t  tabernaculiim  suum,  etc.  Sote  vero  si-  Dominuni   Chrislum,  a  quo  Chrisli  sunt   niinctipaii, 

gnificat  Oiientem,   de   qua    regione  semper  orilur  ipsum  vero  prophetam,  a  quo  verax  prophelia  de- 

dies.  Quid  igitur,  Herodes,  acuiius  furis?  quid  de-  scendit,  tuis  ambias  dolis  inlerfici?  Nonne  David, 

SCHOLIA. 

cum  aliis  vu'gaiis   prxlulit  Emicuit  ex  simili  Pru-  nem  liunc  tu  vocilare  memento ,  ut  animadveni  ad 

deiilii  loco  Caihem.    hymn.  ix  ,  vers.  27  :  Emicat  eum  locnm  Juvenci. 

promissus  olim.  Arntzenitis  hoc  ipsuni  lenet  ,  quia  78.  Urb.  Hwe  slellam. 

emicareWW  dicuniur,  qui  fulminis  instar  illico  pro-  79.  Meus,  succedeie  lerm  nullo  sensu. 

dcunt ,  el  ex  improviso  adsunt.  Verum   hoc   loco  81.   Reg.   1,  Olt.  1,  Alh.,  Panh.,  Vet.  1,  2,  Mo- 

m:igis  gennina  ,  el  opportuna  videiur  leciio  com-  nast.,  tres  Tornsesiansc ,  ei   alias  editiones,  liubens. 

mtmis  veteritm  exemplarium   Enituit ,  prseserlim  si  P»cg.  2,  5,  Urb.,  Ou.  c2,  M<  us,  Rom.,  Aug.,  Vail.  I, 

ailendalur  rMh-.Eniniit  pastoribus,  quiapastor,  clgre-  2,  Catil.,  alens,   cuin   dossa  in  Heg.  2.  nutricns.  In 

gibusrefulsiiagnus.  Hocijisuinconfinnai  prosa  c/ares  Otl.  I  ex  habens  videiur  facium  alens  cum  glnssa  te- 

ceret.y.»l.i,  qui pastoreraf,  Vat.2ambigue qui  velquia.  gens,  et  in  Heg.  !,  aliquis  in  habens  voluil  b  eonvcr- 

73.  Rom.,Cu»i  stella  visa  est  Magis.  Meus  Uagis  ry  tere in  l,  nt  nunc  legalur  lialens.  Reeeniiores  Cella- 
shjnificatnr.  rins  ,  Grunerus,  Arnizenius  damnant  liabens.  (juasi 

74.  M  us,  sitmmumque  lyrannuni,  quod  oonsequor.  id  sii  librarii.  Passim  qnidem  occurruiii  haj  phrases 
Betla  de  Metr.  cominuncm  leclioiiim  Cliam  lenet  alere  vulnus,  aleresilim,  seutentiam,  amoiem,  curns  , 
scevumque.  malmn.  Verum  mihi  a  manu  Sedulii  videluresse  Ita- 

77.  Alb.  Per  genitum  :  lege  Progenitum.   Res.  4,  bens  :  nihil  cnim  aliud  vull  significare,  nisi  Hero- 

ducem,ac  ccelitus ;  Urb.  ducem ,  hcec  aclitus.  Cseteri  dem  nuhila  meutis  serena   fronte  occultasse ,  quod 

ducem,  hoc.  Beda  de  Melr.  cap.  dc  synaloeph.  prohal  melins  expiimiiur  per  habens ,  i|iiani  per  alens.  Duo 

hunc  liiiiuni   raiione  aspiraiiouis  vocis  hoc ,  quai  nostri  mss.  veinsiissuui  twenlurA«fr«ia.  Prosa utruin- 

vini   consonanlis   liahet,  laudatqtie   huuc    \ersum  libel  admillit. 

SeduliicumalioJiivenci  I.  i,'vers.  61: Nomineloan-  82.  Oit.  2  male  dividit  Sicut  ad  orandum.  Pro 

"  Mallli.  cap.  ii,  v.  1  soqq.  ''  1'salm.  xvm,  vers.  (5. 

bNoninilli   appontmt  piinclum   posi  concordans:  B  luvenio  videris   apud  Gallandium,  el  alias  edi- 

nimirmn  sermo  divinus ,  qui  in  line  capiiis  prpjce-  tiones  Patrum  ;  sed  pulo,  legendum  videreris. 

dentis  nnminatiir.  Paulo  infra  reposui  corde  pcrsc-  {  Psalm.  104,  vers.  15. 

quei -is  pro  prosequehs.  b  Nonnulli   propheta  sine  ullo  sensti.    Pro  susti~ 

•   fiiic.  cap.  i,  vers.  78.  neam  reponendiim  videlur  suslineant. 


603  CQELIl  SEDULH  604 

207  Et  sensujugulire  cupis,legemqtie  legendo  A       Herodes  alim,  quod  lu  molire,  videbit/ 

85    Negligis,  et  Itegi  regum  lua  regua  minaris.  208  Er8°  alacres  summo   scrvantes  lumina 

Ne  lamen  insano  careant  lua  nomina  facto,  ooel0 

Palrandumsubhoiiorecrueis.sedcriniinegentis,      90    Fixa  Magi,  sidusque  micans  regale  seculi, 

OPUS  PASCHALE. 


mandatis  Domiui  servienlem,  debuisti  sectari,  qui 
Sanl  iu  speliincam ,  qua  latebat,  ingressnm  cum  iia 
a  oigereiur  exslinguere,  ita  respondit  b  :  Absit  a  me 
omnini  hoc,  mihi  non  contiugat  a  Domino,  si  fecero 
vctbitm  islud  domino  meo,  chrislo  Domini  mei,  ut  in- 
feram  mannm  mcam  in  eum,  quia  chrislus  Domini  hic 
est.  Et  ille  quidem  pepercit  inimico,  se  volenli  peri- 
mere.  Tu  aulem  insidiaris  Domino,  qui  mundi  natus 
est  ad  salutem.  Qui  si  nullis,  ut  immemor,  velerum 


facturum  non  meruit  obtinere.  Nisi  enim  veris  ado- 
ratoriiius  Dominum  non  concediiur  adorare;  sicut 
ipse  Dominus  noster  ad  Samaritanam  mulierem  lo- 
cutus  est,  dicens  d  :  Vos  adoratis  quod  nescitis  ;  no$ 
adoramus  quod  scinv.ts,  quia  salus  ex  Jttdieis  est.  Sed 
venit  liora,  et  nunc  csl,  quando  veri  adoratores  adora- 
buntPalrem  in  spiritu,  et  verilate.  Namet  Pater  lales 
quarit,  qui  adorent  eum.  Licet  ergo  Dominicte  verba 
doclrinae  manifesia  sinl  et  aperta,  quod  Dominum 


tangebaris  exemplis,  ob  bocsaltem  panicidalisco    B  nfsi  veritas  non  ailoret,  debemus  tamcn  vim  sermo- 


naius  debueras  arma  relinquere,  ne  scepiri  quod  ge- 
rebas,  dejiceres  polestatem,  qui  unclus  agnosceris, 
pcrsequens  unctionis  auctorem.  Ne  tamen  nominis 
tui  cruenta  perfiJia  tnnii  scelei  is  a  saiielale  discedat, 
sub  honore  crucis  aetliereo,  sed  crimine  luse  gentis 
infero  c,  quod  frustra _  sajviens  tu  moliris,  Herodes 
alius  post  videbit. 

Evangelicum  ergo  sequens  aitita  ca|)ilulum  :  Qid 
cum  audissenl  regem,  abiermil.  Et  ccce  stella,  quam 
viderant  in  Oriente,  anlecedebat  cos,  uiqite  dum  ve- 
niens  staret  supra,  ubi  eral  puer  :  videntes  autem  stel- 
lam  gavisi  sunt  gattdio  magno  vatde,  et  intrantes  do- 
mum  invenerunt  puerum  ctim  Maria  matre  ejtts,  elpro- 
cidcnles  adoraverunt  eum,  et  apertis  lliesauris  suis, 
oblulcruiil  ei  mumra,  aumm,  thus,  et  myrrham.  Quid 
est  hoc,  ut  prxcederet  eos  siella,  quam  viderant, 
nisi  ut,  ducatum  parvi  sideris  intuentes,  materiam 
pleni  luminis  invenirent  ?  Adoraverunt  autem,  quia 
vere  vcnerant  adorare,  quod  Herodes  se  mentiendo 

SCHOLIA. 
tractat  Bunnanniis  conjiciebal   tractet.  In  Rom.  ex      Ncc  tanlum.  Bibliotl 
tractat   videlnr  faeluni   irudut.  Meus  cum   reliqnis 
tracial  ,  sed   |iro  d.  s.  tecla  ,  forlasse  ut  sensus  sit, 
quem  tecta  fraude  mandal  necandum.qm  sensus  parum 
coiniiiodiis.  fractare  est  animo  agitarc,  consiiiuere. 

84.  Arutzenius  pulabat  umniX  ediiiones  pra-ter 
Lips.  babere  Et  sctibu.  I|ise  cum  prosa  leg\l Sedsensu. 
It.i  ediderai  eiiam  Panlia-ius.  Oti.  i,  Keg.  2,  Ang., 
Sed  sensu.  Rom.  Sensu  sine  El,  vel  Sed,  repugnaiiie 
ineiro. Alii  MK.Ettenm,  quodejmdem  sensnnireddii. 

85.  Plerique  scribuul  Neglegis,  ex  «|UoOtt.  1,  Nec 


nis  diligentius  perscrulari,  qui  sit  e  :  Venit  hora,  et 
nunc  est  quando  veri  adoratores  adorabunt  Patrem  in 
spiritu,  et  veritate.  Arbitror  iiaque  juxta  sensum, 
quem  mea:  Deus  parvitati  largitur,  quod  per  signifi- 
cationem  prseseniis  lemporis,  quo  se  palam  mundo 
monslravii.  in  se  patrem  dixerit  adorari.  Sic  enim 
sequentibus  patefecit  alloquiis,  dicens  f  :  Judicium 
omne  dedit  Filio,  u!  omnes  honoriftcent  Filium,  sicut 
honorificant  Patrem.  Magnifice  veropostquamdixit  in 
spirilu,  adjecit  cl  veritale,  quoniam  spirituin  Dei  ge- 
rentes  verilas  seqnitur,  alienum  fallacia  comitaiur. 
Deelara;ur  et  in  hac  Magorum  persona  inysleriiim. 
Per  illos  namque  gentiles  et  advenas  ad  se  Oomi- 
nus  noster  Jesus  Cliristus  ingressos  gratiam  fulurse 
legis  oslendii,  quod  omnihus  ad  segentibus  venien- 
tibus  adiiuni  jam  pararit.  Ila  enim  et  per  prophetas  s 
suos,  et  per  seipsum  nosciiur  loculus.  ler  prophe- 
las  quidem  licet  sajpius  ista  praedixerat,  Davidico 
tamen  leslimonic  sic  explanavii h  :  Dominus  dixit  ad 


Lugd.  Patrum  Et  tamen:  cor- 
rige  Ne  tamen.  Ott.  I,  Reg.  2,  4,  5,  Urb.,  Rom., 
Ang.,  Meus,  Vatl.  i,  2,  Ald.,  numina.  Reg.  i,  nomina, 
supra  veluti  glossa  dignittts,  vel  numina :  sed  hoc  se- 
cundum  potius  e^t  diversa  lectio.  In  Reg  2,  supra 
nuniiita  glo^sa  est  potestates,  sed  pro  nutnina  vidclnr 
prius  almd  fuissc.  NonnuHi  editi  munia.  Meus  pro  d. 
s.,  vel  ex  cOrrectione,  Parrh.  nomina,  quod  merilo 
probanl  schcdaj  Pcelm.,  et  recentes  edilores.  Alius 
enim  rex  ejusdcm  nominis.  h.  e.  alius  llerodes  vi- 
dil  Clirisium  occisum,  quod  bic  Herodes  Inf.inlicida 


legis:  quamvis  id  aculum  videri  possit,  tamcn  vera  j)  palrare  \oluil.  ln  Rotu.  pro  facto  aliquis  vidclur  cor- 
sci iptma  est  Negligis,  quod  satis  intelligimr  ex  pric-      rigere  voluisse  falo  :  n tine  lia 


fal.  Dionysii  C:timis  Dssticli.  I.  i  :  Igitur  mea  prec- 
cepla  ita  legilo,  ul  inielligas.  Legere  enim,  et  non  in- 
lelligere,  negiigere  est.  Siiul  lainen,  qui  etiam  hic 
acumen  alf.cient  nec  legere  est  pro  ncgligere  est. 
Schedit:  Poelm.  pio  regna  habent  damna.  Alii  cum 
prosa  iueiimr  ttta  regna,  cujus  glossa  esl  in  lleg.  i, 
pote.\tutcin,  et  ad  minaris  —  to'icre.  Clarius  Nebris- 
sen^is  explicaf.  Per  regni  potestatem  minaris  te  in  il- 
lum  switttriim. 

86.  Reg.  i,  Rom.,  nonnnlli  edili  Nec,  lamcn.  Urb. 

a  Forte  cunt  ira  cogcretur.  In  noiiniillis  solum 
est  cum  cogeretur.  In  aliis  supra  rnnle  a  quo  chrisliani 
pri)  a  quo  Christi.  Quidam  in  qua  latebat. 

b  Libr.  I  Reg.  cap.  xxiv  ,  vers.  7. 

c  Veieres  ediiiones  bibliothec.c  Palrum  Ncc  ta- 
men  :  inelius  .V^  tamen  cum  Gallandio.  lnfero  npj>o- 
nilur  alhereo. 

d  Joann.  cap.  iv,  vers.  22  seq. 


ud  inepta  conjcciura  est. 

87.  Reg.  4,  Edimt).,Pa/)aHf/o:apliusesl  Patrandum. 

88.  Multi  ediii  Herodesque,  ubi  omninft  snperfiia 
est  conjiinclio  que.  Nonnulli  vulg.ili  Et  llerodes  eo- 
dein  vit.o  laborani,  ac  p:a:lerea  peccanl  conlra  me- 
truni.  Heg.  i,  Cadlt.  vidcbis  :  sensus  exiiiit  videbit. 

89.  R  iin.  Ubi  venerunt  Magi  adorare  Dominum. 
Meiis  ,  Magi  slcllam  sequttntur. 

90.  Hecte  corripitur  prima  in  Magi :  in  dedica- 
lioue  ad  Tlieodosiiim,  quam  Sedulio  abjndicavi,  mi- 
nus  bene  producitur. 

e  Fortasse  quid  sit. 

1  Joann.  cap.  v,  vers.  22,  23.  Gallandius  re- 
fert  sicul  honoriftcanl  patrcm.  Hiblioiheca  Patium 
Parisiensis  1589,  et  ali;c  sicut  houoriftcavit  palrem. 
Evangelium  honorificant. 

(5  Meudum  est  in  multis  bibliothc  is  Patrum  et 
prophctas  siue  per. 

h  Psalm.    ii.  vers.  7  ,  8.  Gallandius  habet  dabo 


(03 


209  Optatam  tenucre  viam  quae  legefulura 
Dtixii  adoranies  >acra  ad  cunabula  gentes  : 
TJie6aurisque  simul  pro  relligione  sohtiis, 
Ipsu;  etiam  ut  possent  species  ostendere  Chri- 

[slum, 
9o  Aurea  nascenli  fuderunt  munera  regi, 

Thura  dedere  Deo,  myrrham  tribueresepulcro. 
Cur  tria  dona  tamen  ?  quoniam  spes   maxima 

[vitfle  est  : 
Muiiciiuinertimcottfessa  fides,  eilempora  sum- 

[mus 


CAUMEN  PASCUAJ.E.  LIB.  II.  (HG 

A         Cernens   cuncta   Deu>,  prj  semia,   prisca,  fu- 


[tura, 
100  Semper  adest,  semperque  fuit,  semperque  ma- 

[nebit 
2101"  iriplici  virlute  sui.  Tunc  coelitusilli 
Per  somnuin  moniti  coutemnere  jussa  tyranni, 
Per  loca  mutati  gradientes  devia  callis, 
Iu  patriam  rediere  suam.  Sic  nos  quoque  san- 

[ctam 
105  Si  cupimus  palriam  tandem  contingere,  post- 

[quam 


OPUS  PASCHALE. 


me,Filius  meus  es  Ui,ego  hodie  yeniri  te,  poslula  a  me, 
et  dabo  tibi  gentes  hceredilulcm    tuum.  Hseredilalem 
dixil,  qui  per  novi  graliam  TesUmenti  Duminopara- 
banlur  acquiri.  Per  seipsum  in  Evangelio,  lamquwii 
bonus  pastor,  ila  promisita  ;  Et  aiias  oves  habeo,  quce 
non  sunt  ex  hoc  ovili,  et   illas    oportel    me  adduce- 
re,  el  vocem  meam   attdicnt,  et  fiet  unum  oviie  ,    et 
unus  pasior.  Nec  devoiionem  mnnerum   divino  ca- 
ruisse  nutu  credamus.  Nani  per  illas  tpecies  merilo 
variaj  significatiouis  oblalas  Clirisii  potentia   |iatuit 
declarata.  Aurum    uamque,  si  diligtmlius  inquira- 
mus,  quid   proniinliet  aliribulum,   sine  dubio   lam 
praclara  materies,  et  opuleuia  melallici  splendotis 
iiradians,  utpotc  regi  meinontur  illata.  Sed  in  lioc 
rege  duplicem  fatemur  esse  substantiam.  Chrislus 
eiiim  et  specialiter  regnat  iu  coelis,ei  carnaliier  na- 
ius  est  rex  Judaeis.  Thuiis  muuus,  quia  religioso  li- 
bamini  illud  olim  proficiebat,  incensum  Chrisio  da- 
lur,  u t  D>0.  Myrrha  vero,  quae  lumulaudis  est  ag-ta 
corporihus,  humanam  morituro  per  carnem  sepul- 
crali  lege.  Ipsa  quoque  trinoe  quanlitatis  oblatio  cul- 
tum  calholici  dogmatis  pronuniiabai  ex    numero. 
Quippe  qui  Dcus  omnipoiens,  qui  pr;eieriia  conspi- 
cit,  ac  fiitura,  semperque  manet,  mansit  jugiter,  ac 
inanebit,  triplicis  in  una  deitate  virtutis   in  eoriim 
lemporum  cursu  rerum  omnium  posuit  fnndainen- 
lum,  quamquam  piccsentia   sub  ejus  oculis  semper 
univeisa  consistant,  qui  nec  vetusiaiis  senium,  uec 
juvenlutis  suscepit  incrementum.  Sed  quod  semper 


B  esi,  itlem  e^sc  non  desinit.   Nam  poteslatis  suse  no- 
iuen  excelsum   Moysi    sollicite  b   perquirenli,  ut 
Israeli  populo  nuntiaret,   de  flamma  rubi   ardeniis 
hoc   edidit  c  :  Ego  sum  ,   qui  sum.    Et   dixit  :  Sic 
dices  ad  fdios  Israel,  Qui  esl  misil   me   ad   vos.    In 
Evangelio   nihiloniinus  ad  Judasos  Abraham   sibi- 
met   pneponenies  antiquitale,  sic   inquit  :    Amen, 
amcn  uico  tobis,  antequam  Abraham  fieret,  ego  sum. 
Vide  distantiam  utriusque  substantia?,  Deum  discer- 
nenlem,  el  hoininem  :  Abraham  ,    dixit,    antequam 
fieret ;  de  seipso  non  dixit,  Ego  ftri  ,  sed  Ego  sum, 
quoniam  divinitatis    esse  est,  non   fuisse,   quae  via 
semper  teternitateconsistens,  nec  initiis  oriiur,  nec 
terminis  explicatur.  Tempus  enim  a  Deo  est,    non 
Deus  a  lempore.  Lectionis  itaque  sermo   pr<  seqni- 
G  lur  :  Et  responso   accepto   in  sonutis,  ne  redirent  ad 
Herodem,  per  aliam  viam  reversi  sunt  in    regionem 
siuim.  Dcbemus  igilur   imitari  nos  etiam  Magorum 
ficia  fidelia,  ctsicutilli  somno  credidermit,  nos  evi- 
dentissimis  aspeclibus  jam  credamus,  quatenus  qui 
Chrisium  signo  Crucis  praduceiitem   repertum  me- 
ruinius  adorare,  eidemquede  tliesauris  n<>stri  cordis 
muuera  trina?  laudis  offerre,   jam    niiniuie  reverla- 
mur  ad  hujus  miiiidi  principein,  qui  nos  ante  sedu- 
xerat,  deceplorem,  Sed  priorem  semitam  relinquen- 
tes,  per  illius  callis  secreia  pergamus,  qui  ad  cce- 
lestem   patriam   gressus  dirigit  confitendo.  Dehinc 
per  ordinem  lalia  gesia  narrantur; 
Tunc  Herodes  videns,  quonium  illusus  esset  a  Ma- 


SCHOLIA. 


91.  Tenere  viam,  ut  tenere  iter,  cursum,  pro  perge- 
re,  proficisci. 

U3.  U»l>.  sahtlis:  emenda  solutis. 

94.  Reg.  1,  Oil.  I,  possint,  scd  in  Reg.  1  faclum 
dende  cst  possent. 

9G.N<>iinulli  vulgali,  cuin  Fnbr.,  sepulto.  Mss.  se- 
pulcro,  ut  apud  Rustiewn  dc  Benef.  Christi,  Ver 
speciem  docvtnenta  ferens,  dasinunera,  regi —  Dvi- 
lias,  dtis  ihura  Dco,  mijrrliamque  sepulcro  :  uhi  for- 
lasse  legendinii  Per  species.  S.  Lto  serin.  n  Epiph. 
dixit  eliam  myslicas  munerumspecies. 

97.  Val.  2  :rina.  n-cte  enienilatiim  per  tria,  ut  nie- 
Iro  consulatur.  Reg.  4,  Urb.,  Meus,  vittv  sine  est. 
Nonntilli  punctum  po^t  est  afligunt. 
tibi  gcntes  htrrrditatcm  tuam.  thrreditatcm  dixil,  etc. 
Anliqua?  Patrum  editlones,  Dabo  tibi  dentes.  Ilurcdi- 
tatem  dixit,  etc,  quod  ininus  bene  proccdit. 

0  Joann.  cap.  xvi,  vcrs.  10. 


D     98.  Reg.  4,  Tunc  numerum.  Urb.   fides  est  Tem- 
pora. 

101.  Cellarius  triplicem  virlutem  exponitde  trinis 
tempnris  differentiis  :  sed  liasc  phrasis  apud  cliri- 
siianos  poetas  adiiiheri  solel  ad  siguifieandani  iri- 
nitalent  personaium  in  una  essentia.  Vide  Schol. 
ad  I.  i,  vers.  oii. 

105.  Seheda:  Poelm.  monuerunt,  Si  cupimus,  non 
iiiulainJuin  esw  in  Sic  cupimus:  quMa  scriptinam 
neiue  nosiu  nosuis,  ueque  Arnlzenitis  insuis  exem- 
pbribus  invenit.  Ilic  versus  el  alii  sequrntes  usque 
ad  vers.  i(J5  drerant  in  codice  meo;  avul&um  scilicet 
erat  uuum  folium. 

b  Vems  codex  sollite  :  Juretus  rcstituit  solli- 
cite,  vel  solicite. 

c  Ex  cap.  m  Exodi,  vers.  14,  et  mox  ex  Joann. 
cap.  vin,  vers.  58. 


607  COELII SEDULII  G08 

Venimus  ad  Christum,  jam  non  repetamus  ini-  A         Molle  pecus  .  trepidscque  vocant  sua  pignora 


[quum. 
Ergo  ubi  delusum  se  comperit,  impius  iram 
Rex  aperit,  si  jure  queat  rex  ille  vocari, 
Qui   pietate  caret  ,  propriam   qui   non  regit 

[iram  ; 
M0  Ereptumque  gemens  facinus  sibi,  ceu  leo  fren- 

[dens, 
211  Cnjus  ab  ore  tener  subito  cum  labitur 

[agnus, 
In  tolum  movet  arma  gregem,  mandilque  ,  tra- 

[hitque 


[fetoe 
Nequidquam,  et  vacuas  implentbalalibusauras. 
115  Haud  secusHerodesChristostimulatusadempto, 
Sternere  collisas  parvorum  strage  catervas 
Immerita  non  cessat  atrox.  Quo  crimine  sim- 

[plex 
Turba  perit?  cur  qui  vix  dum  potuere  creari , 
Jam  meruere  mori?  Furor  est  in  rege  cruento, 
120  212  Non  raiio;  primosque  necans  vagitus,  et 

[audens 
Innumerum  patrare  nefas,  puerilia  maclat 


OPUS  PASCHALE. 


gis,  iralus  est  valde,  et  mittens  occidit  omnes  pueros  B.  eminus  felse  miserrimae   ptgnora  vocanles   fruslra 


qui  eranl  in  Bethteem,  et  in  omnibus  finibus  ejus  a  bi- 
matu,  et  infra,  secundum  tcmpus,  quod  exquisierat  a 
Magis.  Igilur  a  Magis,  quos  crediderat  illudendos, 
illusus,  dissimulatos  motus  ira  proecipiti  rex  impius 
publicavit.  Si  regem  dici  conveniat,  qui  nec  piela- 
lem  tenuit,  nec  suos  regens  animos  temperavit. 
Sed  leo  s.T.vissimus,  et  cruentus,  cui  si  tener  qui- 
verit  forsan  agnus  auferri,  in  totum  parvi  sanguinis 
gregem  impetus  ferinos  exercet,  pecusque  mollissi- 
mttin  mandii,    lacerat,   decerpit,  exstinguit ;   stant 


jam  perdila,  crebrisque  halatibus  inanes  auras  ex- 
agitant.  Sic  Herodes  de  Christo  slimiilalus  ablato, 
parvulorum  catervas  elidere  sanguinolenia  non  de- 
slitit  tyrannide.  Quonam,  rogo,  crimine  simplex 
morti  lurba  succtimbit?  Cur  qui  vixdum  modo  sunt 
geniti,  dignisunljam  puniri?  furor  cst  in  cruento 
rege,  nou  raiio,  qui  primis  vagitibus  inimicus,  et 
innumerum  patrare  nefas  agressus,  puerilis  millia 
mactavit  selalis,  unoqne  luctu  tolsimul  geniirices 
orbavit.  Uxc  efifusam  vultibuscomam  miseranda  di- 


SCIIOLIA. 


106.  Vel.  1,2,  Mon.,  jamnos:  senlentia  postulat 
jam  non. 

107.  Rom.,  Ubi  Herodes  vidit  se  illusum  a  Magis. 
109.  Oitob.  2,  qui  propriam  non  regitiram:   lege  G 

propriam  qui. 

111.  Construciio  ita  planius  procederet ,  Ut  leo 
frendens,  qtii,  cum  abejus  ore  labimr,  eic.  Sed  non 
desunt  similia  exempla  in  aliis.  Prosa  pariier  impli- 
cata  esl ;  in  qna  forie  legendum  sicutleo. 

112.  Virgilius  1.  xn,  vers.  6 :  Tiim  demum  movet 
arma  leo.  Et  I.  ix,  vers.  540  :  Manditque,  trahitque— 
Molte  pecus. 

115.  Plerique  distingiuint  fetce,  —  Nequidquam  : 
ila  etiana  Arnizenius,  qui  lamen  ex  prosa  interpuu- 
gendiim  putai  voeant  sua  pignora  felce  —  Neqnirf- 
quam,  et  vacuas  implent ,  etc.  Scilicet  neqiiidquam 
vocant.  Hasc  distinciio  commodior  \idetur.  In  prosa 
eral  stantes  eminus. 

114.  Arnlzeuius  scribil  Nec  quidquam  :  sed  me- 
lius  est  Nequidqudm ,  aut  Nequicquum.  Reg.  4  ,  et 
Rom.  a  pr.  tu.,  ballttntibus:  reum  balatibus.  In  Roin. 
ex  auras  correcttim  apparei  auies,  quod  taineu  re- 
jiciendiim  nmnino  est.  i\ 

110.  Yassius,  ad  Sallusl.  Jugiirllt.  8i,  refert  ex 
ms.  bibl.  publ.  Canlahr.  coiticolas  pro  collisas,  i|ise 
anlem  conjicil  lacteolas.  Sic  Priidenlius  bymn.  xu 
Calb.  vers  .119  :  Spargit  cerebrum  lacleum  el  iii  Oit- 
tocb.  vers.  115:  Fumanl  lactrolo  parvorum  sanqiiinc 
cunce,  quem  imitaiur  Ilariinannus  Sangallensis ,  ut 
ad  eum  loc.  observavi.  Verum  iu  Sedulio  verior  est 
lectio  communis.  Neque  bstare  palilogiam  slernere 
collisas,  o^iemlii  W  ipken^iia  exemplo  Avieni  fab.  xi, 
vcrs.  7  :  Netamen  elisam  confringeret  area  testam;  et 
Paulini  I.  iv,  vcrs.  185.  Propareowim,  in  quibusdam 
ediiionibus  inetida  esl  pravorum.  Pro  pueris  parvi, 
parvuli  adbiberi  solel,  nt  oliin  a  me  nolalum. 

117.  Roin.,  Barihius  ctim  stio  ms.,  Wojikensius, 
ed.  Lips.,  Lnmerita,  quod  lenuit  eliain  Nebrisseusis 
cum  explicalione,  quia  infanlcs  nihil  lale  mereban- 
tur.  Pleriqne  mss  ,  et  editi,  Immeiito  ,  el  glossa  in 
Reg.  iodicat,  esse  adverbium  pro  collisas.  Arnlze- 
niuscum  ms.  Arnlz. ,  et  schedis  Poelm.,  restituit 


Immerita.  Non  male  essel  Immerilas,  ut  apud  Virgi- 
liiuii  qeniem  immcritam,  etc. 

118.  Antiquissimus  codex  Taurinensis,  Cum  sic 
turba  perit  :  vix  dum  poluere  creari.  Sed  ila  scnsus 
nulliis  esl.  Forlasse  repoiiendum  erit  quo  crimine 
simplex  ,  — Cur  sic  turba  peril?  vix  dum  potuere 
creari,  —  Jam  merure  mori? 

120.  Barlbiiis  putat,  legendum  Non  ratio,  palrare 
nefas.,  nmissis  aliis,  qu:r.  inlrnsa  existimai.  Cella- 
rius  coiijiiiebal  Non  ratio ,  primisque  hoslis  vaqiti- 
bus  audel.  Wonckios  |>rreferebai  primisque  ferox  va- 
gitibus  auilet,  anl  ferns  pro  ferox.  Ncqoe  lameu  hanc 
lectiouem  veramesse  ait,  sed  scribendom  primosqiie 
velnis  vaqitus  ,  el  audens  —  Innumerum  patrare  ne- 
fus.  Insolentissime  enim  dictum  arbitralur  uecare 
primos  vttqitus.  Arnlzenii  conjectura  e»t  primosque 
negam  vagitus,  tt  audens,  vel  primisque  negans  vagi- 
tibus  audt'1.  Revera  hi  sciijiiores  in  solliciiando  hoc 
loco  operam  perdiderunt :  neque  magnum  nos  oper;e 
preliuni  fecinius,  quod  eornm  snspicione^  reluleri- 
mus.  Exemplarinm  omnium  scripiura  proba  esi:  plu- 
ralis  us  in  vagitusa  Sedulio  moresnocorripilnr  conira 
procoduc  l(!uem,  quoil  nimis  audacier  ab  ipso  factum 
ait  Parrhasius.  In  Alb.  primosnegans  vagitus  desiile- 
raiur  conjunciio  que.  Vagitus  Biimilnr  pro  vagienti- 
bus,  ui  noiavit  Wopkensius,  ex  Prudentio  Perisi.  x, 
vers.  745  :  O.inics  capaces  esse  vinulum  Paler — Man- 
dnvit  anhos  :  heminem  excepildiem,  —  losis  trium- 
plios  annuens  vagitibus.S\c  apud  eumdein  Prudeiiiiiun 
gemitiu  pro  genientibus  ,  cursus  pro  curremibus, 
vota  pro  precantibiis,  culpa  pro  noxio,  apud  Statium 
lacrymce  pro  lacryinanlibus  ,  gaudia  pro  gaudenii- 
bus,  apud  P.iulioiiin  carm.  de  Vita  S.  Marlini  enses 
pro  arniatis,  apud  Sedulium  naufragium  pro  naufra- 
»o,  ei  infinita  alia  nbique  obvia, 

121.  Plerique  mss.,  et  ediii,  Innnmerum.  Roni.  In 
numerum  :  atque  ila  legcndum  esse  conliroiat  Wop- 
kensius  Lucani  versibus,  quos  Sedulios  a3inulator, 
I.  ii,  veis.  108  :  Crimine  quo  parvi  ccedempoluere  me- 
reri?  —  Sed  salis  est  jam  posse  mori.  Trahii  ipse  fu- 
roris  —  Impelus,  et  visum  est  lenli  qucesisse  nocen- 
tem.  —  In  nnmerum  pars   magna  peril.  IIoc  est  , 


609  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  II.  610 

Millia,  plangoremque  dedii  toi  matribus  unum.  \  150  Misceri  anle  oculos  taiilis  plangoribus  jequor  ?  j 

Exsiinctisque  lamen  quamvis  infaniibiis  absens, 


Ha.-c  lnceros  crines  nudato  vertice  rupit, 
Illa  genas  secuit,  nudum  ferit  altera  pugnis 
125  Pecius,  el  infelix  mater  (nec  jam  modo  maler) 
Orba  super  gelidumfrustra  premit  ubera  natum. 
213   Qu's    'i'-11    lunc,   lanio,    cernenti   talia 

[ sensus  ? 
Quosve  dabas  fremitus;  cum  vulnera  ferverelaie 
Prospiceres   arce  ex  summa ,   vastumque   vi- 

[deres 


214  Praesens  Christus  erat ,  qui  sancta  peri- 

[cula  semper 
Suscipil ,  et  pcenas  alieno  in  corpore  sentit. 
Ast  ubi  bissenos  aetatis  coniigit  annos, 
155  IIoc  spatium  de  carne  trahens,  aevique  meatus 
Humana  pro  parte  tulit,  senioribus  esse 
Corde  videbalur  senior,  legisque  magistros 
Inier  ut  emeritus  residebat  jure  magisler. 


OPUS  PASCHALE. 

lacerans  crinalis  damni   foeditate  nudum  verlicem  B  cerneres  inundatione  collectum  ?  Inter  necalos  lamen 


sauciabat.  Illa  madidas  lacry mosis  imbribns  gcuas 
unguuim  proierviiale  sulcabal.  Duris  alia  pec- 
tus  sanguinoleniuni  verberibns  infelix  maier 
csedebat ,  nec  jam  modo  maier,  super  unici 
geliduin  corruens  cadaver  a  exstincti  abscis^as 
uberum  venas,  lactis  copiam,  cum  cruore  funde- 
bat.  Nemo  calamitatis  illius  lam  varias,  lamque 
muliiplices  potest  imagines  expcdire.  Ubi  diversis 
generibus  lamentorum  dolor  aderat  non  diversus. 
Qnis  libi  sensus,  quseve  fuit  menlis  intentio ,  non 
jam  lyranne,  sed  lanio  ?  quos  fremitus  eruciabas  ac- 
census,  cum  insoniium  vulnera  parvulorum  ex  arce 
sumina   prospiciens,  vastum   pelagus    lacrymarum 


SCHOLIA. 


infantes,  quos  occubuisse  cerium  est,  non  perisse, 
quamquam  Christus  abluerii ,  absens  esse  non  po- 
luit,  qui  periculis  sanctorum  semper  inserius,  alie- 
nis  pro  se  corporibus  irrogata  pio  motu  senlit  in  se 
supplicia. 

Cum  jam  seiale  proficiens  annos  duos  gereret  su- 
pra  decem,  cujus  numeri  de  carne  traxerai  quantila- 
tem,  sevum  scilicet  temporale  humana  ratione  per- 
currens,  senioribus  seniorem  sese  prudentia,  ma- 
gistris  magistrum  pandebat  esse  docirina,  ut  legis 
sux-  manifestus  inlerpres,  quanlus  essetinierior,  de- 
monsiraret. 

Nec  post  longam  temporum  moram  (quaenam  po- 


passim,  ac  velut  ad  ingentem  solummodo  numerum  G  quo  Grulerus  plerasque  inscriptiones  christianas  de 


efliciendnm  :  de  qua  forma  quiedam  observavit 
idein  Wopkensius  ad  Tacil.  Ann.  1.  xv,  cap.  71.  Pue- 
rilia  millia  sunt  millia  puerorum  ,  ut  apud  Pruden- 
tium  liymii.  xii  Calb.  vers.  148  :  Puerile  pignus  tol- 
lere. 

122.  Ueg.  1,  Millia  tum,  luclumque  dedit,  sed  cor- 
reciuiu  per  Millia,  plangoremque  dedit. 

123.  Keg.  2,  Roni.,  rumpit :  alii  rupit  :  vers.  seq. 
vai iant  lempora  secuil,  feril. 

125.  Ex  Ovidio  ii  Arl.  93  :  At  paler  infeiix,  nec 
jam  pater,  Icare,  clutnat. 

126.  Piudenlius  Apoih.  614,  dixil,  innuplo  ubere. 
Sic  orbti  ubera. 

127.  Arnlz.  a  pr.  in.,  Fabr.,  cl  nonnulli  ediii,  nunc 
pro  lunc ;  ul  solent  haec  facile  inler  se  confundi. 
Seiii«'iilia  poslulai  tunc ,  uii  locus  Virgilii  lib.  iv 
./Eueid.  veis.  408  seqq.,  qiiem  Seduliusexprimit.  Li- 
berius  Viigilium  iiunatur  Prudcntius,  ut  uoiavi  ad 
hymn.  v  Peristepli.,  vers.421 :  Quis  audienti  lalia, — 
Dutiane,  lune  sensus  tibi,elc.  In  Breviario  Romano  ad 
feslum  Seplem  Dolorum  13.  Mari;e  Virginis  respins. 
1,  nocl.  5,  simili  modo  :  Quis  iibi  tunc  sensus,  dum 
ceruis  laliu,  Yirgo? 

128.  Schedse  Poelm.,  et  ed.  Lips.,  gemitus,  qua 
voce  uiitur  Vugilius  loc.  cii.  de  Didone.  PraBferen- 
dom  esl  fremilus  cum  prosa  ,  et  pleiisque  exempla- 
ribus,  ut  sic  nervosius  viri,  iinino  regis,  incensus 
iia  animus  exprimalur. 

12'J.  Arnlzenius  leniaverat  vastamque  videres  — 
Misceii  ante  oculos  lanlis  plangoribus  celhram.  Po- 
luissel  leviori  mutaiione  va&lumque  videres  —  Mis- 
ceri  uute  ocidos  tanlis  plangoribus  alhra  :  scilicel  pro 
(cthera ,  quo  accusalivo  Gra;co  contracto  alhra  nou 
SCinel  usus  esl  Juvencus,  ul  adverli  ad  I.  2,  vers.  532. 
Ila  eliam  inscriptio  vetus  apud  Gruierum  [»ag.  1164, 
n.  4,  Effusasque  preces  tnittat  ad  wthra  suas ,  uti 
eliam  legilur  in  codice  Valic.  Palat.  num.  853,   ex 

a  Error  in  aniiquis  ediiionibus  bibliolhecse  Patrum 
gelidum  corruens  cadavere.  Forlasse  auclor  scripsit 
gelido  corruens  cadavcre. ;Paulo  post  semper  incertus 


prompsit.  Vera  tamen  est  lectio  codicum  mss.,  et 
ediiionum,  ut  agnovit  etiam  Arnizenius  ex  prosa, 
ubi  esl  pelugus  pro  atquor.  In  Alb.  erat  ather,  sed 
eadem  manus  emendavit  teqttor.  Cellarius  in  Indice 
aquor  |ier  lumulium  exposuit,  quod  Wopkensius  et 
Arnlzenius  recte  damnant.  Nisi  ohstaiel  prosa  ,  ex- 
plicari  |>osset  wqnor  per  planiliem.  Wopkensius  ait 
Sednliuin  verbuin  Virgilii  retinnisse,  qiiia  existima- 
vit,  a>7?«ordici  posse  de  aquis  Jordanis,  aliisve,  quas 
iraiisiueaie  matres  cum  infantibus  fugienles  cona- 
reniur.  llerodes  quidem  prsesens  non  erat  :  sed 
yeiba  prospiceres,  el  videres  ante  oculos,  non  absurde 
intelliiii  po>sunt  de  oculis  mentis.  Inlerprelalio 
prosai  retinenda  est ,  nimirum  inielligi  pelagus  la- 
crymarum  inundaiione  collecium.  Habei  hoe  eiiam 
Hispanum  idioma,  ut  copiosum  lletum  mare  lacryma- 
rnm  dicat. 

150.  Oll.  1,  clamoribus,  ex  quo  faclum  planqori- 
bus. 

151.  Vat.  2,  Reg.  5,  Exslinclis  tamcn  sine  con- 
junclione  que  conira  legem  pediam.  Aldus  hos  co- 
dices  secutus  est,  ut  solei;  nisi  si,  ut  puio,  Reg.  5, 
sequilur  Alduui.  Urb.  Exstinctisque  tanlunl :  relinc 
tamen.  S<ilicel,  Kl  tamen  exslinclis  infantibus,  etc. 

132.  Wopkensius  longe  venusiius  putat  qua  :  sed 
qui  receplum  e*t  ab  onmibus,  ct  retinetur  a  prosa, 
nec  miniis  elegans  est. 

155.  Fabr.,  et  nonnulli  alii  edili,  Suspicit.  Solenl 
haec  duo  verba  inter  sese  coniniuiari.  Iloc  loco  sen- 
lentia  exigit  Suscipit.  Nebrissensis  exponil  :  sibi 
impuial,  quod  pro  se  alii  patiuniur.  Sentil ,  illis 
condolet. 

154.  Rom.  Ubi  sedebat  Dominus  inter  maqislros 
legis. 

157.  Scriptores  veleres  christiani  passim  pruden- 
liam  maturiorem  juvenum  senium ,  sive  senectutem 
mentis,  cordis  aut  animi,  appellabant. 

mendum  est  in  nonnullis  edilis.  Rescripsi  eiiam  in- 
sontium  vulnera ,  pro  quo  inveni  soninun. 


611 


COELII  SEDILII 


61» 


Nec  mora,  (quas  etenim  volitans  per  lempora  \ 

[nmndtis 
140  Novit  habere  moras?)  usus  niajore  juventa , 
Sex  quasi  lnsira  gerens,  plaeidam  Jordanis  ad 

[undam 
215  Venit  ut  acciperet  hoc  ,  quod  dare  vene- 

[ral  ipsc. 
Hunc  Baptista  potens  ut  viditab  amne  Joannes, 
Quem  mairis  dum  venire  latet ,  nondomque 

[creatus 
143  Senserat,  obslruso  jam  tunc  sermone  prophetes, 


Ut  mulogeniiore  fluens,  cui  munera  linguse 
Post  noni  taciturna  diu  spiraminamensis 
21G  Parto  reddtiFiKir    nato,  mox   pr;edieat  : 

[Agnus 
Ecce  Dei,  veniens  peccatum  lollere  nnindi. 
150  Tollere  cnm  dicit ,  qnod  non  habet,  Hm  mihi 

[  lollil  : 
Non  mala  ut  ipse  gerat,  sed  ui  rpse  nocentia 

[perdal. 
Qualiier  in  niedias  cum  lux  praeclara  lenebras 
Funditur,  et  proprio  non  offuscaia  sereno, 


OPUS  PASCHALE. 
test  esse  mora  temporibus,  quae  volucri  eursu  fuga-  iiiunus  exercens,  licet  loqui  non  possel,  lamquam 
cia,  nondum  veniunt,  janvrecedunt,  ut  evangelisia  a  muii  pairis  a  silenlio  lemporali  descendens,  procla- 
significal  ?)  Ipse  Jesus  crai  quasi  jam  annorum  trigin-  inare  coepil,  et  dictre  :  Ecce  Agnus  Deir  ecce  gui 
ta,  ut  putabatur  filius  Joseph ;  prai-clare  nimis  utrum-  ^  lollit  peccata  mundi.  Cum  dicit,  lollit,  ostendit,  eum 
que  verbuin  iquasi,  el  putabalur)  divinilalis  servavit.       non  habere,    qui  lollit  quod   qnidem    tulit,  non  ul 


Sicut  enim  quasi  triginla  videbalur  annorum,  cum 
sil  actefnus,  ita  Josepli  putabatur,  cum  sit  ex  vir- 
gine  proereatus.  Tunc  Jordanis  ad  flucnla  baptiza- 
turus  accessit,  expetens  quod  venerat,  ui  donarei, 
ablueiulus  qui  veniebat  abluere.  Hunc  Joannes  Bap- 
lista  conspiciens,  quem  matrisinuiero  senserai,  dnm 
lateret,  jam  Cbrisli  conscius    affuluri,   propheti» 


ipse  gereret,  sed  ut  ipse  deperderet.  Sicul  tenebris 
nocturnai  csecitaiis  ortum  railiantis  diei  subiio 
videmus  infuridi,  nec  lamen  caliginis  laciu,  quem 
deculit  ,  splendoris  sui  gratiam  lux  amillit,  ila 
Doininus  Je^us  Clirisius  ,  humani  generis  deli- 
cta  suscipiens ,  11011  tenuii  ,  S"d  fugavii.  Nam 
ut  iiitiis   melalla   sordium    consummatione  clanfi- 


139.  Bom.  Cbi  venit  Jesus  ad  Jordanem  baptizari 
aJoanne.  Oltob.  1,  Ubi  Chrislus  bapiizatur. 

140.  Ms.  Arniz.  majore  senectn ,  quod  Arntzenius 
suspicainr  esse  glossema  verborum  majore  juventa  : 
sed  ineptum  essrt  glossema ;  non  enim  major  ju- 
vcnta  vocnri  potest  senectus ,  priesertiin  cuiti  seqoa- 
lor,  Sex  quasi  lustra  gnens. 

141.  Beg.  b.placidas  ad  Jnrdanis  nndas.  PlerHie 
codd.  mss.,  et  edili,  placidam  Jordanis  ad  undam  : 
ila  elism  edidii  Aldn>,  neque  video,  cnr  in  flrralis 
legere  nos  jnbeal  placidas  ad  Jordanis  undns.  Setfri- 
lius  ip;e  pmilo  post,  eousciitientibos  omnilius  exem- 
pbiribus ,  '-ectrndam  prodnrh  in  Jurdanis.  Nontmlli 
lanieu  corripitini.Vide  not.  ad  I.  i  Juvenci,  vers.  3X3. 
Sex  lustra  sunl  trii-MMta  anni ,  ut  in  liyuno  Lvsira 
s,x  qm  jam  pcregii  ,  elc.  Arator  1  Apost.  500  . 
;il.  2i-<>  :  Octo  lusira  gerens.  Alii  dicunl  gcrere  annos 
pro  agcre. 

\kij.  Bom. ,  potens  vidit  ;  desiderattir itt.  Alii  qua- 
drisyllabiim  faciunt  Joannet ,  prima  correpta  ,  se- 
cunda  atitem  prndticta.  Joannes  dicilur  cliam  po- 
tcns  a  Fnrlunato  ,  el  a  liis. 

144.  Beg.l,  latens  ;  sic  fortassefuil  in  Beg.  2  ubi 
nuncesl/atet.O  tob.  2,mendose,  nudvm^ne  creatus. 

143.  Vet.    1  ,   Mon. ,   absirnso ;  *ed  bene  esl  ob- 


SCHOLIA. 

Seu  proplielidis.  Immo  eliam  si  retinealur  prophetiv  , 
cadein  explieatio  adbiberi  poierit :  nam  prophetes  , 
propheta;.  de  feminrt  quoqiie  dici  potest.  tidcJuvenci 
versmn  a  me  restittiium  lilj.  i,  vers.  249,  Moxecce 
propheliv — Femincam  sancto  complct  spJraminc  mcn- 


lcm.  Ex  quo  etiam  ctim  leciione  proplwcs  dubiiari 
C  posset,  an  Jonnnes,  an  Elisabetb  ea  voec  exprinia"- 
liir.  Verior  tinien  interprelalio  est,  ipstim  Joanneiii 
e  vcnire  matris  chn-nm  sensisse  qtiOflam  ;i!>s!ruso 
seinione,  quia  exsuit;ivit  in  utero,  ei  j.un  lum  pro- 
pHetanl   fui-se  :  quo  I  pro-a  leuet. 

14'i.  Rom. ,  Ei  muto  geitiiore  |>ro  Vt  inulo.  Mo- 
nasi.  ,  mutuo.  ineodose.  Parrli. ,  frueiis ,  Nebrisen- 
sis  conjecerat  silens,  quod  nonnulli  vufgali  seiuti 
s'-nt  cum  F.ibricio.  Plerique  cditi  ciim  m-s. ,  lluens, 
cujiis  glossa  in  nomiullis  codd.  est  uascens.  Scri- 
jitura  h;ec  exstat  etiam  iu  velnstissimo  codice  Tau- 
rinensi ,  et  a  prosa  indicaiur. 

1 17.  Ilom.  et  ed.  Vet.  I  ,  coiilra  melium  el  seu- 
6"u m  ,  Post  novi.  Cant.,  Ald..  el  pauci  alii  cditi ,  td- 
citnra,  quod  iNebris^ensis  explicat  taccntia.  Pleriqui', 
taritnrna.  In  Alb.  desunt  verha  iioni  ticiluma.  Iniel- 
lige  mur.era  iacilurna. 

*14S.  Vat.2,  Beg.  5  et  \U\.,Purlu.  Be*.  2,  Parlo, 
cum  plerisque,  sed  ex  eorreelione,  Parlu.  B'g.  1  , 


slrmo  cum  tnss.  et  plerisque  edilrg.  Seneca  philoso-  p  Edilo  ,  el  pro   d.   s. ,  Parto  :  sed   ctim   Edilo    non 


phus,  Stalius  el  Prosper  ttiuritur  voce  obstrusus  pro 
recoiidilo  ,  clau^o  ,  abstrtiso.  Posset  eti.1fn  senbi 
oblriisns.  Reg.  1 ,  cum  mtillrs  editis  ,  proph'tes  ,  ni- 
ihirum  ip-e  Joannes  propheta  ,  vel  propiieles  -en- 
serat,  etc.  In  Beg.  2  ,  nunc  est  prophelm ,  sed  for- 
lasse  foit  prophctes  ,  quod  indicat  eb>;$a  propkcta, 
talts.  Pleriqne  mss.  nnstti,  Ott.  I  ,  2,  V  ill.  1,2  , 
Artg.,Ueg  5,  Urb.,  et  A'b.  cum  Parrb.,  Ald.,schcd. 
Poelm.,  prophetas  ,  quod  Bom.  et  ms.  Arntz.  in- 
nuunt  in  proph.te.  \a\.  Lips.  ,  proptiet:>.  Heg.  4.  pro- 
phelis:  qn«  non  ab-nrba  est  lectio.  In  nonnullis 
niss.  glo-sa  esi  prophctec  ,  Zachurice,  alque  ila  liiinc 
loctnn  Nebri^seusis  exponit.  Si  legamu<  prophetis  , 
sensus  erii ,  senserai  sermone  Elis;ibeih  propbciis  , 

a  Cap.  m  Lue.,  vers.  2r>,  et  subimle  Johtim.  cap.  i, 
vers.  29,  et  infra  Matth.  *ap.  m  ,  etc.  Paulo  post 
occurril  baptizalurus  pro  baplizandus  :  ita  scriptores 


coostat  verus,  et  in  Bom.  Edito  e-i  l?Ios-;i  supra 
Parto.  >ebri.isen-is  oliservat,  in  Ci;ccis,  ac  veteri- 
BTR  Litinis  exeniplaribus  Evangelii  piccalum  legi  , 
non  peccnta. 

149.  Tollcre  accipii  Sedti!itis  tum  pro  poihire,  liirrt 
pro  aufcrre,  scibccl  lintii,  vel  a  me.  Alii  alio  modo. 
Confef  not.  ad  Dracont.  I.  n ,  vers.  GtT2. 

150.  Anii/.  iiiiis  ex  Parrb.  et  schedis  Poelm.  re- 
fert  dum  dicit. 

131.  Vet.  2,  ic  ip,n  ijcrat ;  melius,  ul  ipse  gcrat. 
Parib  ,  schrdai  Poelm.,  fcral  pro  gcrdl.  Ilom.,  sed 
ipsc ;  lege  icd  ut  ip^c. 

152.  fNorinulti  Cditi  ,  dutn  [ux. 

155.  Beg.  1  ,  a  sec.  m. ,  Beg.  4  ,  er,  (i't  videtur , 

mulli  seMuioris  rjctafia  loeuli  stint ,  ifi  Isidorus ,  et 
Julianns  Toleianu.-,  in  quorum  edilioiiilius  simili^a 
verba  nunc  apparent  mulaia. 


613  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  11.  fiil 

Decutit  expulsas  ilbcsis  vultibus  umbras  ,  A  160  Corpore  mundavit  latices,  limphasqne  beavit 


155  Sicdelicta  fugans  Salvator  nostra  gereudo 
Tersit,  et  aitnctu  procul  evaneseere  ju>sit. 
217  Tunc  vada  torrentum  simplex  ingressus 

[aquarum, 
In  se  cuncta  lavat  noslrai  conlagia  viue, 
Ipse  nibil,  quod  perdat,  liabens,  sanctoque  li- 

[quenles 


Gnrgitis,  et  propriis  sacravit  flumina  membris. 
Seiiserunl  elementa  Deum,  mare  fugit,  et  ipse 
Jurdanis  refluas  cursum  convertit  in  undas. 
Namque  propbefa  canens  :  Quidnam  est,  mare, 
[ijuod  fugis,  inquit, 
165  218  Et  ta,  Jordanis,  retro  qura  sublrahis  am- 

[nem  ? 


OPDS  PASCHALE. 


c.it,  ila  nos  ab  originali  contagro  sua  bonus  opifex 
flamma  mundavit.  Tunc  immacutatns  aquas  ingres 
sus  in  se  nosiram  lavii  illuviem  ,  nihil  htfbens 
propritiro,  quod  lavaret.  Ipsos  denique  lafices  sacri 
corporis  majestate  purificans ,  beavit  gurgitis  lym- 
pham  ,  hotwrem  Doroinici  bapti-malis  consecutnm. 
Seiisoriml  treiriendam  deifatisundoepra^erttiam.Pon  • 
tus  reressit  &  litiore  ,  lluvius  rcmeavii  in  foniem.  De 
quibus  propheia  cantitans,  hree  designat:  Marc  vidit, 
et  fugit ,  Jordanis  conversus  esl  retrorsam.  Quid  esl , 
mare,  guod  fucjisti,  et  lu,  Jordanis,  quia  conversus  cs 
retrorsum  ?  Evangelieae  leetionis  ergo  lexius  ita  pro- 
sequitur :  Baptizalus  autem  confesiim  ascendit  de  aquu, 
et  ecce  aperti  sunt  ei  cceli,  el  vidit  Spirilum  Dei  descen- 


dentem,  sicut  columbam  venienlem  super  se.  Et  ecce 
vox  de  ccetis ,  dicens  :  ttic  esl  Filius  meus  dilectus,  in 
(jiio  milii  bene  comptaan.  Considercmus  allenlius, 
quanlum  fcvcleiur  el  in  boc  loco  mysieriuni.  Post- 
quam  enim  Dominus  de  aqua  bajtizaius  aseemiii, 
8  mox  aperti  sunt  cocli.  Quomodo  mox  apeni  sunt  Chri- 
slo,  cui  super  sidera  donius,  nuinquam  ccelum  vide- 
lur  occlusum?  Sed  aibitror,  quantum  pietasejus  meis 
sensibusaspirare  dignaiur,  quod  ideo  lunc  aperli  sunl 
cceli.quando  Dominus  ascenditab  aqua  baptizalus,  ut 
suis  misericors  doceret  exemplis,  bcmini,  cujus  cf(i- 
giem  sumpsit,  ccelorum  regna  tunc  pandi,  cum  mc- 
rueiit  spiriialis  aqurc  consecralione  perfundi.  Qimd 
autem  Spii  itus  Det   super  euin  in   specie   columbsc 


SCHOLIA. 


Ott.  4,  a  pr.  m.,  cum  Vet.  t,  2,  floti.,  iribns  Tor- 
nsesianis,  Poelin.  ,  aliisque  edilis,  ct  proprium  non 
offuscala  serenum  :  qui  usiLatus  grccismtis.  1'lerique 
nosin  mss.,  Reg.  1  ,  a  pr.  m.  ,  Ang.,  Reg.  2,  Vait. 
1,  2,.Oilob.  n,  Urb.,  Roai.conr  P;irrh.  ,  Ald.  ,  coh 
Canl.,  schedis  Poelm. ,    el  proprio  non  offuscata  se- 


lnin  est,  vel  taval  a  laro,  lcrvas,  vel  lavit  a  taio, 
laris. 

160.  Rom.,  lyinpliantque. 

■161.  Vonckius  ciiat  caeruCa  membrh.  non  incle- 
gamer,  ait  Arnizenius.  Sed  forlns-e  illiexcidit  cccru- 
la  pro  ffmnina,  qnod   imice  piohant    mss.,  et   cditi. 


reno.  In  Oti.  I,  defetis  aliis  ,  solum  nunc  apparct ,  G  H;ec  causa  est,  cur  olim  nmlii  c.upereiii  in  Jordaue 


et  propri...  sereno.  Verbum   offusco   reperitur  apud 
TertuIIianum  el  Orosium. 

154.  Anitzenitis  nonnullairt  suspreionem  movet , 
an  legendum  sit  Disculil.  In  Rom.  cerie  legilur  Bis'- 
cutit :  sed  verfKitn  dcculio  frenllWfs  cst  ib  poetis  ctjvv- 
siianis.  Confer.  v;ir.  lect.  ad  Juvenc.  I.  m,  vers.  193. 
Hci?.  1  ,  expulsas  cum  c;cieris  ,  supra  conecium  ,  ut 
videiur,  per  expukans.  Mariialis  uiilur  li'>c  vcriio 
expnteare. 

155.  Arntz. ,  miHe',  fugando  pro  gerendo. 

156.  I ii  Rom.  mendiim  est  Tersit,  et  taciu.  Ne- 
brissensis  explical  a  taclu,h.  e.  a  coftVttgttffte.  In  sche- 
dis  Poclnianni  tribui  videlnr  Nebrissensi  altfdctu  , 
nisi  a^terius  hKcleciiosit  :  certe  in  editione  Nebris- 
sensis  .  quaulor,  non  cst.  Celiarius  ci  Arntzenius 
rejiciunt  aiiaclu  in  1'aniiasio.  Sed  proba  rilibi  visa 
e.st  leciio  attnctn  ,  (fufam  invcnio  ctHiiti  in  Reg.  1  , 
cx  (|'ia  in  Reg.  2,  i,  Olt.  1  ,  2,  Alb.  ,  Crb.  ,  factuih 


bipliznri,  ut  exposui  ad  bymn.  2  Calliem.  Prudent. 
vcrs.  64.  Vide  (iiam  S.  Gregormm  Turnnenseml.  i 
Mirac.  n.  88  :  Citm  dies  sunct;  s  Epiplinniarinn  adre- 
visset,  el  omnes  iu  Jordanem  denccadrre.n  abinere  tam 
vutnera  corporis,  guam  anima?  cicalrices,  clc.  Gcor- 
gius  Gemnie.  c;ip.  25,  1  n  Cpbemer.  apud  Pczium 
Tbe^aur.  Anecdol.  lom.  II,  de  Jordane  luqui  ns,  sic 
rcfert  :  Bibimus  ex  co,  et  manus,  pedesque.  cpvt.  et 
faciem  abunde  cx  illo  conspersimus.  Adlncc  el  in  vas- 
culo  nobiscum  usqtte  in  pairiam  --iae  omni  fctore  aut 
corfuptioite  aquam  atiulimus.  Nfostra  ;eia-ie  a  iii.im  ex 
Jordane  in  Lnsiiaui  iin  albitam  novimus,  ul  in  sacro 
lsaplisuiaie  adbilieretur. 

16").  In  Hcg.  1  pio  Jordanis  ]>rius  fuil  Jordttnes. 
Noiumlli  Jurdonus.  Pro  r  fl::as  Rom.  reflmm,  cuni  in- 
ternret.it.ione  scu  gbnssa  revwtens,  minus  bece. 

164.  I ii  Reg.  4  peculiari-  i  si  lcciio  canens,  Quid- 
iinnt  ek   mate,  quafe  fugisii?  Sed  iiliima  ki  gtwre,  et 


est  atactn.  Vat,   I,  2,  Reg.  9,  Aiig. ,  ullactu  ,  sed  iu  t\  friina    io    fugisii    pe.-siine    corripiiintur.    Pleiiipie, 


Vai.  I  prius  vuleliir  Inis^e  al  acia,  scilioi  delicta 
ExVirgilio  sumpsit  Scdulius  Imc  vcrbum  I.  vu.vers. 
550,  V"o/viftir  nttactn  nu.lo.  Ecdem  nominc  Varro 
ulitur  in  abl  nivo:  nain  exira  bunc  casum  vix  eveiu- 
jiluin  reperirc  licet.  Varr  >nis  vcrba  sunl  I.  n  ,  R.  1«. 
cap.  5,  Corinnr  atiacla  no:i  asptrilin  CHfiir  ciiain  Ju- 
vcncns  I.  i,  vers.  776  :  Tnn  detfletfi  Cfifisti — Attdclu 
solo  pjtrgnvil  lurida  mcmbra.  fn  Scdnlio  I.  iv,  ver». 
lOi,  omnes  fere  h;ibcnt  Aitnciv  ptttu.rt  fores,  ut  la- 
lelur  Aniizi'iiiii>,  (jni  ibi  qYfoqtle  rifJlVUsit  A  taclu. 

■157.  Ncbrissnnsis  aii,  legeiid';m  Tum  in  latla,  vel 
suppiendani  prapositioiicm.  iloc  seciiiiduin  lcnen- 
dum,  pr;cMTii;n  cmn  pr;cp')-iiio  in  jam  hisit  veibo 
ingressus:  In  itmpfec  inlellige  innocctls.  fiWus  vel 
cum  |ir»>^r  immaculatuS. 

fg&  Hcg.  1,  1,  Ott.  -1,  Ang.,  lavit;  sed  in  Ileg.  1 
prius  lorlasse  cxaratum  fuit  tavat.  Ulrumlibel  rcc- 


Quidfiam  esl  mare,  guod  jngis?  inqtit.  Cod.  ms. 
An izenii,  gninam  e>t,  ijiiod  non  ineplun»  pitial  Arnt- 
zeniiis,  si  siippi(;.:lur  g.  itunn  est  Detis.  q-ud,  vufeli- 
cet  "b  (pieni  fugis.  0:>-cuns-imum  id  esscl.  Sic/.'ri- 
nam  niiilaiidiiui  esscl,  maliein  gtnanain  pi  o  au.are, 
vel  atr.  Sic  Virgd  us,  (|iicin  Sednlius  pa-sini  imila- 
tur,  I  x,  vers.  6  :  C&licolm  niagni,  guitnnnn  sniti'it- 
tiu  vnbis —  Versa  rclro.'  cl  1.  v,  vcr^.  15  ;  Heu  !  guiu- 
nam  tanli  ciuxcrintt  (vliera  nimbi?  Ibi  iiialc  ;iliqni 
legeruhl  giidnam,  aiil  quiiiam.  Yirgiliusex  aiMis  an- 
tiqnioilbus,  N;cvic,  Enuio,  banc  vcccm  usurp;. vii.  ut 
noiarunl  Servius  cl  Quinlilianus  I.  >  in .  cap.  5.  tnn 
nicd.  Fnnius  libro  vn  apud  l;c.s|i!i!i  :  Quianam  didis 
nosiris  sentenlia  lle.ru  est?  ln  Scdulin  ci  nlirmaiifr 
(juiauam  cx  quia\(irs.  seq.  CiClerum  Ci*m  sc^lftlur 
quod,  nihil  muiandum. 
165.  Cant.,  Reg.  1,  Ottob.  1,  pro  d.  s.,  norinulli 


615 


~    COELH  SEDLLII 


616 


Ergo  ubi  flumineum  posi  myslica  dona  lava-  A 

[crum 
Egrediens,  siccas  Dominus  calcavit  arenas, 
Confestim  patuere  poli,  sanctusque  columbse 
219  Spiritus  in  specie  Chrisium  ve.stivit  ho- 

[nore, 
170  Mansuetumque  docet,  muliumque  incedere  mi- 

[lem, 


Per  volucrem,  quae  felle  caret,  natoque  vocato 
Voce  Patris,  iriplici  Deus  ex  ralione  probatur, 
Quod  Pater,  et  Natus,  quod  spiriius  est  ibi  Sanc- 

[tus, 
Quo  manet  indignus,quinonn<imeraverilunum. 
175  220  Inde  quaterdenis   jam  noctibus  ,   atque 

[diebus 
Jejunum  dapibus,  sacro  spiramine  plenum 


OPUS  PASCHALE. 

descendit,  oslenditur,  quania  sit  ejus  bonitas,  man-  uno  fulsit  ex  Deo,  quo  dignus  nonmerclur  cxislere, 
sueiudo,  simpliciias,  per  volucrem,  fellis  amarilu-      qui  numeravit  Triniialem. 

dinem  non  habeniem.  Et  ne  corporaliter  visus  esse  Tunc  ductus  est  Jesus  in  deserlum  a  spirilu,  ut 
nescirelur  Deus,  voce  Pairis  asseriiur  diccntis:  Hic  leniarelur  a  diabolo.  Ei  cum  jejunassel  quadraginia 
est  Filius  meus  ditectu»,  in  quo  n.ilii  complucui.  Pru;-  j»  diebus,  et  quadraginta  nociibus,  poslea  esuriit.  El 
clarus  isle  dilectionis  afftctus  plenam  calbolici  dog-      accedens  ad  eum  lentalor,  dixit  ei :  Si  Filius  Dei  es, 


matis  continel  Grmilatem,  unamque  Patiis,  et  Filii, 
pronuntiat  esse  viriuiem.  Charitas  enim,  qua:  in 
Deo  consisiit ,  a  similiiudinis  el  ^qualilalis  spiiilu 
non  recedit.  Nam  qui  dixil  sui  lege  mandali  :  Dili- 
ges  proximum  tuum,  tamquam  leipsum,  docuit,  dili- 
gcntis  el  dilecti  nullam  fieri  oportere  dislanliara. 
Nam  ei  in  sequenli  vei bo,  (inod  addidit,  in  quo  mihi 
complacui,  iutelligitur  poleslatein  unius  deitaiis  ex- 
planasse  cominunem.  Plus  est  enim  complacui  di- 
xisse,  quara  piicui,  quia  complacui  coiivenieniiu: 
verbum  est,  et  geminae  cernit  adhaerere  persona:. 
Quod  ideo  vox  coelesiis  expressii,  ulel  Pater  in  Fi- 
lio,  et  Filius  complacuisse  videaiur  in  Patre.  Nam  et 


dic,  ut  lupides  isti  panes  fiant.  Igiiur  lentabatur  a 
diabolo,  lidei  seinper  inimico.  Nemo  enim  sibi  ma« 
nifesiamrem  discutit,  uisi  qui,  fallaci  plenus  ingenio, 
comperiac  veiitaii  non  credit,  sicut  ipse  diabolus, 
qui  postea  quam  Jesum  palerni  clarilate  sermonis 
Dei  Filium  esse  cognovit,  ejusdemque  potentiam 
singularem  quadraginia  diebus  et  quadragiula  noc- 
libus  nilul  vesccntis  expavii.  Licel  Moyses  simililer, 
et  Elias  totidem  dierum  sustinuerint,  nocliumque 
jejunium.  Sed  illos  alieno  luliosauxilio,  quamquam 
suo  merilo  noverat  haec  fecisse.  Jesum  propi  ia  cer- 
nebat  operari  virtute.    Spem   repenle  vanissimam 


ipso  tam  paterme  vocis,  quam  Filii  bapiismalis,  vel  q  slultoc  lentalionis  arripuit,  quia   Dominus  esunvit. 

Spiriius  advolantis   consortio  congregaio,  Trinitas      Nec  audebal  aggredi  divinilatem,  nisi  mixluni  vi- 

ISCHOLIA. 

dere,  vel  jusiumque  incedere.  Grunerus  et  Arnlze- 
nius  jure  dissenliunt. 

171.  Yei.  1,  2,  Mon.,  notoque,  errore  typogra- 
phico,  ceile  viiiosc.  Quod  auiem  columba  felle  ca- 
real.  vulgi  quidem  opinio  esl,  sed  fal>a,  ul  tradunt, 
qui  hujusmoili  reruni  sciemiam  proliteniur. 

17-2.  Ou.  2,  Deus  ratione  :  ut  stel  versus,  lcgen- 
dinii  Deus  exratione,  neque  male  esscl  Deus  hac  ra- 
tione. 


vulgati,  quw  subtraliis,  (|Uod  recentiores  Gninerus 
el  Arnizeuius  seciui  snnt.  Ott.  1  inconiexlu,  Arniz., 
Ang.,  Alb.,  Olt.  2,  Crb.,  Rom.,  Meus,  Parrh.,  Ald., 
et  plenque  editi,  quid  subtrahis.  In  Val.  1  et  1  du- 
biiim,  an  quid,  an  quia  sit  le^endum.  In  Reg.  1  a 
pr.  m.  forlisse  fuit  quid  :  nunc  supra  quia  esl  glos- 
sa,  vel  diversa  polius  scriplura  quid,  vel  cur.  Yerior 
est  lectio  quia  ex  prosa,  ct  verbis  psalmi  cxiu  :  Quid 
est  tibi,  mare.  quod  fugis^i?  Et  lu,  Jordanis,  quia  con- 
rersus  es  retrorsum?  Similia  sunt  exempla  in  Vulga- 
ta  versioue  sacra:  Scriptnra?t«ialia  ex  Rufini  Histor. 
Eceles.,  in  quibus  quia  surniiur  pro  quod,  vel  cur. 
Ib6.   iu  meo  codice  tilulus  hoc  loco  ap|ionitur, 


1"5.  Meus,  ubi;  lege.  ibi. 

174.  Cant.,  Ri'g.  4,  O.i.  1,  receniiori  m.,  Iio- 
noraverit.  Ediii  ciim  (derisque  mss.  numeraxerit.  In 
Otl.  1  prius  fuit  adoraveril,  aul  oraveril :  supra   vel 

Arulzeiiius   ait,  nu- 


Spirilus  sanctus  in  specie  columbce  apparuit.  Cant.,  ^vglossa,vel  d.  s.,   numeiaverit. 

Armz  ,  scbedaePoelm.,  Reg.  2,  5,  Vatt.  1,  2,  Urb.,      merare  antiquis  esse  venerari,  sestimare,  ex  iis,  quie 


Olt.  2,  Alb.,  Rom.,  Meus,  Parrh.,  Ald  ,  el  alii  ediii, 
fluminei  posl  mysiica  dona  lavacri.  Rcg.  1,  Oil.  1, 
cuui  miiliis  editi>,  praeseriim  recentionbus,  fiumi- 
neum  post  myslica  dona  lavacrum,  quod  mihi  etiam 
magi»  arridei. 

167.  Rom.,  Meus,  Oit.  1,  Res.  2.  Parrh.,  Ald., 
siccas  Dominus;  Reg.  1,  et  alii,  Dominus  siccas. 
Arnlzenius  edidit  siccas  Dominm,  el  P  irrlia-io,  aliis- 
que  vulgatis  tribuit  Dominus  sivcus,  sed  Parih.  cou- 
trarium  habet. 

16y.  Vouckius  tentabal  Chrislum  invcstivil  lio- 
nore :  quam  <  onjecluram  facillimam  esse  dicit  Ai  ntze- 
nius,  cum  nihil  sit  in  mss.  frequenlius,  qnam,  ui  m 
el  in  ioter  se  commisceaiitur.  Wo[ikensius  rectius 
exi-liin-ii,  uibil  liic  esse  mutandum. 

170.  Ang.,  multum  incedere  ;  alii,  mullumque  in- 
cedere.  Wopkensius  etsi  fat^iur,  multum  cum  ad- 
jectivis  pro  maxime  aliquando  conslrui,  tamen  mal- 
let  mitemque  incedere,  mitem,  vel  humilemque  ince- 


noiavit  Cortius  ad  Ciceronem  I.  xn  Ep.  fain,  11, 
Yerum  numerare  pro  venerari  nou  prnho,  pro  cen- 
sere,  vel  mstimare  facile  admittam,  cum  id,  quod  nu- 
meraiur,  inter  alia  ^imilia  reponiiur,  ut  maximmn 
beneficium  numero  in  boiiis  numero,  et  similia.  At 
ciim  sermo  est  de  uno  Deo,  dilliculialeni  creai  hasc 
phrasis,  numerare  unum  Deum  pro  fateriunum  Deum. 
Suspicor  Seduliuiii  scripsisse  qui  non  memoraveril 
itiiuiii.  Sic  vers.  257  b.  I.  Qui  dominum  cceli  patrein 
meiiioruinus,  in  ipso  —  iaai  (ratres  nos  esse  decet. 
Ali  u:i  scripturam  adoraveril,  vel  honoraverit  lex  <  ar- 
minis  rejicit.  Prosa  aut  ob^cura  est,  aui  mendosa  : 
ex  qua  lamen  Iiujc  explicatio  eruilur :  Qui  nuinera- 
veiii  non  unum,  sive  tres  Deos. 

175.   Rom.  Ubi  diabolus  lenlavil    Dominum  jcju- 
nando.  Meus  De  tentatore,  qui  adiil  Dominum,  posl- 
quam  jejunavit.  Oit.  1,  Ubi  lentalur  a  dialolo. 
,".176.  Nounulli  mss.,  et  edui  Jejunium;  quod  nien- 
dum  Aldus  in  Erratis  emendavit. 


617  CARMEN  PASCHALE.   LIBER  II 

Insidiis  tentator  adii,  doclusque  per  artem 

Falhces  offerre  dapes,  Si  filius,  inquit, 

Cerneris  esse  Dei,  dic,  ut  lapis  iste  repenle 
180  In  panis  vertatur  opem.  Miracula  lamquam 

Hxc  eadem  non  semper  agat,  qui  saxea  lerrx 

Viscera  frngiferis  animans  fecundat  aristis, 

Et  panem  de  caute  creat.  Hac  ergo  repulsus 

221v°ceprius,liominemnon  so!ovivere|iane, 
185  Sed  cuncto  sermone  Dei,  Iabefactus,  el  amens  , 

Altera  vipereis  instauransarma  venenis, 

Cum  DoniiiiomontaiiapeiitjCiinctasqueperorbem 

Regnorummonstravit  opes:  Hxcomnia,  dicens, 


618 


\         Me  tribuenie,  feres,  si  me  prostratus  adores. 
190  Quanium   perversus,  taiiium  perversa  loculus. 
Scilicct  ul  fragilis  regni  afieciaret  honores, 
222  Qui  populis  xterna  parat,  monstrumque 

[nefandum 
Pronus  adoraret,  cujus  super  xthera  sedes, 
Terra  pedum  locus  est,  quem  nullus  cernit,  et 

[omnis 
195  Lauilat  in  excelsis  summissa  voce  potestas. 
Christus  ad  haec  :  Tantum  Dominum  scripiura, 

[Deumque 
Jussit  adorari,  et  soli  famularier  uni. 

OPUS  PASCHALE. 

deret  hominem.  Mox  anliquas  molitus  insidiascibo-  Dominus  Salanx,   sic  dixit  :   Scriptum  esl  :  Xon  in 

rum  ,   improbus  dolos    fallacia    suscilavil   assueta.  solo  pane  vivit  homo ,  sed '  in  omni  verbo,  quod  proce- 

Demonstransqiie  lapides  a  suas  magis  epulas  ser-  dit  de  ore  Dei.  Apia   nimis  ,  et  competens  data  est 

pens  ait  :  Si  filius  Dci  es ,  dic ,  ut  lapides  isti  panes  inimico  responsio.   Nam  percunctanii,    si   filius  Dei 

fiani,   quasi  non  posset    hoc   facere,   qui  tale  ju-  esset,  velut  homo  respondii,  qualenus  per  eum  po- 

giler  opus    exercens,  de  saxeis    terrcc   visceribus  tius  vinceretur,  quem  videbatur  aggressus.  Quo  au- 

producit    segelem  frugali   victu    prxgnamem ,    et  dito,  fractus,    et  debilis,   arma  tamen  audacix  non 


spicea  messium  densilate  cautis  nutrimento  cre- 
scente  panis  uberem  cibum  de  lapidum  fecundi- 
latelargitur.  Sed  maluit  sapientia  singularis  gloriam 
mirabilis  facli  contemnere ,  ne  petitionem  len- 
tatoris  adniitteret  b.  Deus  enim  credentes  suscipit, 
tenlantes  excludit.  Nam  populus  Israel  ob  hoc  Deum 
legiiur  offendisse  quam  maxime,  quia  beneficiorum 
ejns  oblitus,  tenlare  ausus  e->t  eum,  ut  cum  despe- 
ratioue  peteret  epulatum.  De  quorum  Moyses  iu  Ii- 
bris  suis  inciediilitaie  non  tacuil.  Et  David  ila  me- 
morans  breviier  explanavit  :  Et  tenlaverunl  Deumin 
cordibus  suis,  ul  peierent  escas  animabus  suis.  Et  male 


deponit.  Et  duxit  illum  diabulus,  et  ostendil  ci  om- 
nia  regna  orbis  terrx  in  momento  lemporis  ,  et  ait 
ei  :  Tibi  dabu  potestatem  hanc  universam  ,  et  gloriam 
illorum,  quia  ntihi  tradita  sunt,  et  cui  volo,  do  illa.  Tu 
ergo  si  adoraveris  coram  me,  erunt  tua  omnia.  Quid 
mirum,  si  perversa  sit  locutus  miser,  qui  ne  rectas 
vias  incederet,  serpentis  torli  elfigiem  sumpsit,  regni 
fragilis,  et  caduci  Chiistum  xstimans  cupiditatecon- 
tingi ,  qui  validum  potius,  et  xternum  suis  vene- 
rat  collaturus  ?  c  Aut  ille  divitias  sxculares  dignare- 
tur  acquirere,  qui  docere  venerat,  ut  perirent.  Mon- 
slrumque  ccelo  dejectum  adoraret ,  cui  thronus  cst 


locuti  sunt  de  Deo  ,  et  dixerunt  :  Numquid  poterit  ^  cceliun  ,   terra  subpedaneum  ,  mundus  omnis  obse- 


Deus  parare  mensfim  in  deserlo  ?  etc.  Quid  enim  illi 
potest  esse  difficile,  qui  pro  immensa  rerum  omnium 
possibilitalevocatur  omnipotens?  Respondens  autem 


quium,  quem  nullus  audel  aspicere,  et  cunctx  sum- 
missis  vocibus  laudant  super  sidera  potestates.  At 
iterum  Dominus  eum  tali  responsione  confudit,  di- 


SCHOLIA. 


177.  Dracontius  I,  471,  Insidiosus  adit. 
179.  In  nonnullis  mss.,  lapides,  et  in  nonnullis 
editis,  repentem,  menda  snnt. 

181.  Omnes  mss.  nosiri  cum  mss.  Lips.,  Heins., 
Caniabr.,  et  anliquissimo  Tanrinensi,  necoon  sche- 
dis  Poelm.,  Ald.,  Parrli.,  Hiec  cadem  non  semper 
agul,  qui.  Mulii  edili  Hwc  non  semper  agat  Dominus, 
qui.  M<us  saxa  vi tiose  pro  saxea.  Augustinus  iract. 
-2i  in  Joann.  simili  ralione  laudat  opera  Dei  mira, 
el  slupenda  in  quolibei  serninis  grano. 

182.  Codices  omnes    nosui  cum   Ald.,   Parrh.,  j) 
niss.  Arntzenii,  Cant.,  et  scbedis  Poelin.,  frugiferis. 
Noniiulli   fructiferis,  quos  sequi  maluit  Annzenius. 
Magis  placet  frugiferis  :  in  Reg.  5,  fruiferis  hoc  ipsum 
inmiii. 

183.  Rom.,  tunc  ;  ad  marg.  vel  correctio,  vel  d. 
s.,  hac,  qnod  prxferendum. 

184.  Roni.  tolum,  correi  lum  per  solo. 

186.  Arma,  consilia,  quibns  noceai,  si  possit.  Vir- 
gilm<  I.  u  ^Eo.  i)9  :  Et  quccrere  conscius  arma. 

U)0.  Torn.  3,  lamen  pro  lantum.  ln  mss.  passim 
hxc  dno  commutantur  :  sed  hoc  loco  neque  meirum, 

■  Sua»  magis  epulas,-  ex  .Genesi  ad  serpenlem  : 
Terram  comedea.  Yi.le  nolam  ad  carmen  Genesis, 
quod  posl  Juvencunfedidi,  vers.  110. 

b  Mendosum  est  in  multis  bibliolhecis  Patrum 
Patrol.  XIX. 


neque  sensus  patitur  tamen.  Reg.  5,  Val.  2,  Ald., 
tantum  esl  perversa  :  in  aliis  deest  verbum  subsian- 
livum,  quod  eleganter  omitlitur. 

191.  Rig.  1.  in  contexlu,  Reg.  2,  pro  d.  s..  Oit.  2, 
Vat.  2 ,  R»'g.  5 ,  fragiles  regni  affectaret  honores, 
Anilz.  fragiles  mundi  affectarel  honores;  Reg.  4,  fra- 
gilis  regna  affecturet  honoris.  Communior  scri(itura 
esl  fragilis  regni  affectaret  houores,  cui  favel  Prosa. 
Iia  plemiue  eoiii.  Pai  rh.,  Ald.,  et  nonnulli  ;ilii,  f,a- 
giles  pro  fragiiis. 

192.  Celbnius  in  Addendis  suadet.  legendom  ex- 
terna  pro  wterna,  nisi  lypotheiaruin  iterum  id  errori 
sit  ascribendum,  utobservat  Arnizenius. 

195.  Summissa  voce  :  dictum  id  censel  Nebrissen- 
sis,  quia  io  psahno  lxiv,  vers.  2,  in  textu  Hebrxo 
legilur  :  Te  decel  silenlium  ,  Deus ,  in  Sion  ,  pro  quo 
Vulgata  noslra  babel.  7V  decet  lnjmnus.  Al  in  Reg.  1, 
glossa  esl  summissa,  h.  e.  sursum  mixsa.  vel  etevata. 
Verior  cst  jtjlossaOit.  l.iwniHtsM — supplici.  In  prosa 
ideni  veilum  retinetur,  summissis  voabus. 

197.  Meus.soli  et;alii,  ei  soli.  Nonnulli  editi  famn- 
lari  et  uni,  repugnanie  metro.  Reg.  5,  mendose  /«- 

amilteret  pro  admilleret.  Paulo  posl  occurrunt  verba 
ex  psalm.  lxxvii,  vers.  18,  19. 

*  Pularcm,  legendum  An  illc,  etc.  cum  interroga- 
tione. 


619  COELIl 

His  quoque  deficiens  congressibus ,  audet  ini- 

[quus , 
Ter  sese  attollens,  animo  perslare  superbo, 
200  Terque  volutus  bumo  ,  fragili  confidere  bello. 
Tunc  assumpsit  eum  sanctam  sceleratus  in  ur- 

[bem , 
Et  statuens  alti  supra  fasligia  templi , 
223   Si  naium  genitore   Deo    tete   asseris , 

[  inquit, 
Impiger  e  summo  demissus  labere  tecto. 
205  Nam  Scriptura  docet,  de  te  mandasse  Tonan- 

[  tem, 
Angelicis  subvectus  eas  ut  tutior  ulnis, 


SEDULH  620 

A         Ad  lapidem  ne  forle  pedem  collidere  possis. 
0  quam  cceca  gerit  nigro  sub  peciore  corda 
Mens  tenebris  obscuia  suis!  bunc  ardua  templi 
210  Culmina,  et  ereclae  quamvisfa-tigia  pinna; 
Credidit  in  praeceps  borrescere,  maxima  summi 
Curvavit    qui  membra    poli  ,    ccelosque    per 

[  omnes 
Veclus  in  extrenue  descendit  hwniUinYa  terrre, 
Inferiora  pelens,  sed  non  excelsa  relinquens. 
215  224    Dixerat  ,    et  validi  confossus  cuspide 

[  verbi, 
Quod   tentare  suum   Doniinumque,   Deumque 

[nequirei, 


OPUS  PASCHALE. 

cens  :  Scriptum  est  :  Dominum  Deum  tuumadorabis,  B  nit,  sed  ancipiiis  usus  varietate  sermonis  simulator, 
et  illi  soli  servies,  adhuc  ex  humana  cernilur  respnn-  acdissimulalor  invenlus,  mcndax  suis  artibns  appro- 
dere  persona.  Dedignaius  scilicet  infirmum  rebel-  balur.  Nec  solius  fallacue,  sed  etiam  stultiti;e  domus 
lem  virtule  majori  poientiae  snbjugare.  Licet  hujus  est  cor  malignum.  Quid  enim  poterit  inepiius  repe- 
quoque  verbi  livor  ille  vipereus  congressione  deje-  riri,  quam  ut  illum  crederet  licet  alia  sublimis  t  ni- 
ctus  nondum  deposuerit  temeritalis  ingenium,  sed      pli  fasiigia  ,  et  cacumen  excelsi  pinnaculi  saltu  for- 


trisulca  linguarum  vibralione  confidens  contra  vi- 
Clricem  Trinitatis  manum  teriio  caput  erigit  saucia- 
tum.  Tunc  assumpsit  eum  diabolusin  sanctam  civila- 
tem,  et  slatuil  eum  sitpra  pinnaculum  lempli ,  et  dixil 
ei  :  Si  filius  Dei  cs ,  mitte  lc  deorsum  :  scriptum  esl 
enim,  quia  angclis  suis  mandavit  de  te,  et  in  manibus 
tollcnl  le,  ne  (orte  offendas  ad  lapidem  pedem  tnum. 
O  quanlum  cseciiatis  atque  caliginis  nigro  seniper 
doniinalur  in  pectore,   mensque  tenebris  proprire 


nridare  praciniti,  qui  ut  planis  videtur  in  tcrris,  de 
siimma  ccetorum  arce  dcscendil  ?  de  quo  clamat  Da- 
vid  ,  et  dicit  a  :  El  descendit,  et  incliuavil  coelos  , 
sinnil  linmillima  coniinens,  et  aliissima  non  relin- 
quens.  Igitur  deficienlis  audaciam  sic  eloquens  per- 
culit  vox  diviha  :  Scriplv.m  est  :  Non  lcntabis  Domi- 
ituin  Dcum  titum.  Hic  Dominum  Deuniqne  se  esse 
jam  pandens,  tales  ultra  conatus  nssumere  prohibet 
lenlaiorem,  snii  nos  adnionens  piusdoctorexemplis, 


malignitatis  obscura,  nescitin  leprehensam  cusiodire  C  spirituin,  velusiie  malignitatis  artilicem,  illic  huma- 
fallaciani  !  Ecce  dicens  :  Si  filius  Dei  es,  ostendit,  nis  proculdubio  subjacere  viriutibus,  ubi  fuerit  Deus 
hoc  se  neseire.  Cum  querit  dicens  iterum  :  Angelis  simplicitati  puri  cordis  inrnsus.  Ait  enim  lectionis 
suis  mandavit  de  te,  confiielur,  hunc  esse,  quem  cer-      insiructio  :  Tunc  reliquit  eum  diabolns,  etecce  angeli 

SCHOLIA. 


mulariter.  Arnlz.  ms.  famularier  illi,  quod  in  lextu 
reccpit  Arnizenins,  favente  Prosa.  At  Prosa  servat 
verb  i  Scriptura:  sacne,  poeta  in  carmine  ad  majo- 
rem  vi«  expninendam  addulil  soli  uni  :  sic  enim 
passim  hiec  duo  c.nnjnngunlur,  quod  exemplis  laeil- 
limum  es-et  coniprobare.  Ex  ipsa  auteni  sontentia 
subiniolligiiur,  Dumino  Deo  uni  soii  serviendum  e>se, 
quin  addalu;  illi.  t\ 

19o>.  lieg.  4,  ardet,  pro  audet,  Cant.,  el  nonnulli  " 
alii  iitiquis  i>ro  iniquus.  Melior  lediti  comniiini-,  OO» 
deliniqnia.  N  .mine  iniqui  : '.nijdieilcr  posilo  diabo- 
luin  iruellewl  etiam  supra  vcrs.  10U  :  Jam  non  rcpeta- 
mus  iniquum. 

190.  fteg:  4,  Ott.  2,  pmstare  :  lege  perstare. 

200.  Arn'Z'11'uis  raale  consi  ere  bcllo  pro  confidere. 

2  1 1 .  Mon.  lli.c  :  a  ii  cmn  P-Posa  Tunc. 

2 -2.  V  t.  I,  M ■'!».,  vesligia,  viliose. 

208;  R>m.,  Urb.  tute,  quod  edidii  Parrlnsius ,  et 
exstat  in  Mon.,  et  in  ms.  Arnlz.  Hanc  seriptnratn 
praeJenmi  tres  Avnizenii,  Bdikrr  Sedulii,  pater.ejna 
a.l  Piiniu.n  P*»eg\,  et  pairuus  cjnsdem  ad  Cftlttfh 
disiich.  4,  1.  Ii  Plura  sintiiia  congoni  Arnizenius  ad 
hunc  loe.um.  Dunu .snd-i  quidoin  ion  e-t  hu;c  Icciio  : 
sed  nnlla  esl  causa,  cur  a  recejita,  et  communiori 
codicum  ni>s.  receiinnis. 

204.  Meus,  dclapsus,  qucd  Parrhasius  quoque  vul- 
gavit.  Mss.  alii  cum  plerisque  editis   demissus  :  sed' 


Rom.  scribil  dimissus,  ut  in  hoc,  ct  siniilibus  verbis 
pncpositione  de  compositis  accidcre  solet, 
20G.  Reg.  4.  subjectus  :  reline  subveCtus. 

208.  Mens,pectore,  corda  voces  MitU  fcre  syno- 
nynra:  :  sed  poel;e  ita   Sttpe  oiationem  amplificant. 

209.  Commentator  Redio  de  Art.  meir.  profert 
hunc  ver-um. 

2l().  Meus  Cuhninn  el  m-fo?,  Rom.  Culmina  et ecUv  : 
lege,  ut  slei  ver.sus,  Culmina  et  crcctai. 

^.I^.  Membra  poli,  ut  membra  nrbis  apud  Pruden- 
lium  ir  coutra  Svmm.  \\Q.  Vide.  Conunentariiiin. 

214.  Re?.  1,  2,  4,  5,  Oit.  1,  Vat.  2,  Arntz.,  Ald  , 
ei  non.  Mens  at  non.  Val.  1,  Olt.  2,  An?.,  Alb., 
Urh.,  Parrh.,  scd  non-:  quod  pr;elulit  Arnizenius, 
quia  farile,  ct  Siapf  in  niss.  ex  scd,  aul  sei  (sice.  iin 
nuilii  librarii  scribebain)  fiebal  cl,  pra'serlim  cuni 
in  liue  praecedemis  vocis  liitera  s  erat. 

215.  Mens  confusus ;  sed  verbum  seqnens  cuspide 
exigii  confosms.  In  Re..r.  4,  rncndum  cospide. 

ild.  Reg.  4,  Vat.  2,  Urb.,M.:iis,  Dominum,  Dcum- 
qae  :  lex  j.edia  poslul-t  Do-.uinnm^ue ,  beuinquc. 
i;ro  iicquirel  Regj  ':■ ,  vcquis.ct;  Paribasins,  requi- 
rit.  Aliius  edidil  D»,ninu>u,  Tfeuintfue  nequirci ;  iu 
Eincndalis  reposnit,  Doiniuumque,  Deumque  requiret. 
Veruin  neque  rcquiril  ,  neque  requirel  buic  lnco 
congruit,  et  fortasse  error  lypographicus  esl  utro- 
bique. 


a  Psalm.  xvii,  vers.  10.  Vulgala,  hulinavit  ctelos ,  el   descendit.  Paulo  ante  pra.stilerit  legere  videretur 
pro  videtur. 


6-21 


CARMEN  PASCHALE.  LIBER  II.  622 

Vicloris  fugit  ora  gemens.  Tunc  hoslerepulso,  A  225  Conciliat  viiae,  quos  non  venlosa  loquendi 


220 


Coelicolse  assistunt  proceres ,    cceiusque   mi- 

[cantes 
AngellciChristo  famulanlur  rile  minisiri. 

Proiinus  ergo  viros  ex  piscatoribus  aptos 
Humanas  piscari  animas,  qure  lubrica  mundi 
Gaudia  sectanles,  tamquam  vaga  caerula  ponli, 
225  Caecaque  prsecipites  tranant  incerla  pro- 

[fundi, 
Discipulos  jubet  esse  suos,  lalesque  supernae 


accesserunt,  el  ministrabant  ei.  Videtur  ,  ul  arbilror, 
in  hoc  diaboli  fugieniis  abscessu,  et  minisierio  con- 
sequenler  angelico  quauidam  paschalis  gloriie  deela- 
rare  pra_cedeniibus  sjgnis  imaginem.  Nam  sicut  vi- 


Gloria,  nec  vana  de  nobilitate  superbus 
Sanguis  alat,  sed  fama  tacens,  humili.jue  reful- 

[gens 
Menie  nitor  ccelo  faciat  de  plebe  propinquos. 
Namque  stulla  potens  elegit,  el  infima  mundi, 
250  226  Foriia  confringens  Deus,  et  sapientia  per- 

[dens. 
Quin  etiam  celerem  cupiens  conferre  salutem, 
Orandi  praecepti  dedit,  judexque  benignus 
OPUS  PASCIIALE. 

Namque  Deus  omnipolensstulta  mundi  potius  elegit, 
et  infirma,  renuens,  quoe  sapientia  videntur,  et  for- 
tia,  quia  sicut  Paulus  aposiolus  docior  egregius  : 
Quod  slultum  est  Dei,  sapienlius  est  hominibus,  ct  im- 


clis  tentutionibus,    depulsoque  diabolo,  praebuerunt      becille  Dei,  forlius  est  hominibus.  Et  confeslim    ite 
angeli  ministerium  Salvatori,  sic  coniumeliis  Judoeo- 
rum,  et  pcenis    beaice  crucis  passione  contemplis, 
ipsaque  diaboli  fraude,  et  morte  calcata,  surrexit  ab 


inferis,  evecius  est  astris,  et  consueto  majeslatisim- 
perio  Christus  ab  angelis  adoralur  in  ccelo. 

Exin  discipulos  ex  piscaloribus  quosdam  sibimet 
sociavit  accilos,  humanas  deinceps  animas  piscatu- 
ros,  quoe  lubricam  secianles  mundi  kctitiam,  lam- 
quam  natanies  vias  ponli  flucluanlis  incertas  per 
voluptuosos  lapsus  vagis  cursiims  erraverunl,  tales- 
que  viiae  conciliavit  a  aeternoe  ,  quos  nec  generosse 
prosapia;  orius  lerrenae  nobilitatis  inflaret,  nec  nitor 
eruditce  facundiae  gloria  vanae  garrulitatis  extollerei, 
sed  quos  sanclum  vitae  simplicis  iustilulum  superba 
nimis  humilitate  conspicuos  ctelo  faceret  jam  vicinos. 


rum  dixit  :  Quo3  sunt  slulta  hujus  mundi,  elccft  Deus, 
ut  confundat  sapicnles,  et  infirma  mundi  elegit  Deus, 
ut  confundat  fortia,  et  ignobtlia  inundi,  et  contempli- 
bilia  ctegit  Deus,  et  guce  non  sunt,  tamquam  non  sint, 
ut  ea,  qnce  suttt,  destrveret. 

Quin  eliam  salutemcelerem  misericors  cupiens  ad- 
hibere  Salvaior ,  orandi  quoque  modum  precesque 
conslituit,  Judex  piissimus  breviter  yult  rogari,  quo 
citius  annuat  supplicanti.  Sic  orandum  ergo  docuit 
palrem.suum  scilicet  pro  nalura,  noslrum  vero  pro 
graiia,  honorem  proprium  largitus  homiuibus,  ut, 
quodsolushabet  egregium,  cunctis  largireiur  indul- 
tum.  Pater  noster,  gui  es  in  ccelis.  Qui  ccelorum  per- 
peiemregnatorem  patris  audemus  nomine  nuncupa- 
re,  primum  debemus  adverlere,  iion  separatim  sin- 


SCHOLIA. 
219.  Ald.  cum  Vat.  2,    Angclici  et  Christo.  Melius  C  tens  et  slultaque  mundi,  nec  melius  Meus  :  Nam  sibi 


omilliiur  conjunctio  et.  Arntz.  jure  pro  rite 

220.  Olt.  I,  Vbi  cx  piscdtoribus  fecit  discipulos. 
Mcus.  Qu  nnodo  legil  sibi  discipuios.  Rom.  Ubi  Domi- 
nus  elcgii  discipulos.  Iu  Reg.  i,  desideratur  hic  ver- 
sus  froiinus. 

222.  Cellarlus  cum  nonnullis  e<litis  vada  cwrulca, 
quofl  defeiiili  potest.  Sed  pr;vferiin(  vaga  ccerula  mss. 
omnes  nOslri  exceptb  lloui.,  in  qun  omissum  est 
vaga,  vel  >ada  ;  cousentiunt  Arnlz.  ,  Pairh.  ,  Ald., 
Vei.  1,  2,  Mon.,  schedsc  Poelm.,  et  alii. 

2-2".  Vat.  1'.,  Urk,  Rom.,  ct  Poelin.  ad  marg., 
pmcipiiis.  Plerique  alii  rhss.,  eteilhi,  prwcipites,  ex 
quo  pro  divcrsa  scribendi  rati.orie  nahim  est  pra)cipi- 
teis,  e'i  vfcecmitis.  Ou.  2,  corfupte  Cnvca  guod  prce- 
cipitis.  lleg    4,  iranent:  Vcrius  e*l  iranant. 

22').  Piudeniius  I  conlra  Symm.  656,  de  elo- 
queniia  Symmachi,  Ludere  ventosas  jactu  pcreunte 
sagittaa,  nbi  e\  Pehonio  excitavi,  ventosa  loguacitas. 

227.  Marcklaudus  ad  Staiium  1.  v,  silv.  5,  cum 
nonniillis  furma  lacens  :  setl  liic  sermo  esl  de  fama 
laeenle,  vel  tacila,  quae  opponitur  glorhc  venlossc 
loqiicmli.  Wassius  in  ind.  Sallusl.  verb  rumor  ex  ms. 
biblioth.  pjibL  Caniabr.  proferi  fama  jacens,  h.  e., 
obseura;  qu.c  scripiuranqii  debel  quiilem  displiterc, 
sed  alicri  lamen  est  posti.oiicntia.  Fania  lacens  est 
obscura.  Confer  rioiaia  ab  aliis  ad  Silium  xi,  777. 
Jlle  ego  sanguis  —  Durdunius.  Pn>  iiifiet  elegaiiS  est 
alat  ex  Virjjilio  v,  231  :  llos  svccessus  alil;  el  Silio 
xi,  555:  Anitnot  favor  liaud  obscurus  alebat. 

228.  Ariuz.  ex  glossa,  et  conua  metri  rationem 
vicinos  pro  propinquos. 

229.  Reg.  i,  tlepravate,  Namg.  elegit  infirma  po- 


D 


stulta  potens  elcgit,  et  infinna  mundi.  F.ibikiiis  < 
nonniillis  edilis  Xamgtie  infirma  pulsns.  Paiili.  Mam 
guia  stnlta  polens :  ed.  Lips.,  Nam  guogue  stultppo- 
tens.  Plerique  edili,  eiiam  recentiures,  Nam  quce 
slulta.  Wo,.keiisius  conjecit  Numque  slulta.  Sane  Al- 
dus,  et  nohnujli  ailiiia  ediderunt.  Gruuerus  conjec- 
luram  yvopkeiisii  laudai;  Arnizenius  eamdem  cou- 
firmat  codice  ms.  Arntzenii,  ubi  per  conipendium 
liiterarum  hgUur  Namq.  stulta.  Vellel  tamen,  alios 
codi.es  conseniire.  Atqni  fere  omnes  nostri  ms., 
scilicet  Reg.  \,  2,  5,  Oltobon.  I,  2,  Vatt.  1,  2,  Urb., 
Rom  ,  An.u\,  et  Alb.,  unanimi  consensu  seribuni 
Namg.  siulla,  quod  per  Namgue  sine  ulla  dubita- 
tione  expoueiidumest.  Inejiti  aliqui  editores,  qui^fue 
eorripi  scieban:,  paiarunt  corruinpi  melrum,  si  ede- 
reiur  Namgue  stulta.  Sed  cum  sequatur  duplex  con- 
sonans  st,  ex  sententia  quorumdam  gue  pr.oduci  de- 
bei,  ex  senteniia  f.innium  potest,  utulierius  disserui 
in  PrbTegom*.  ad  Prudentium.  Accedit,  inuHos  exis- 
liiuare,  que  tonimuiii  iniervallo  quanfitalis  gauderc. 
Quin  eiiam,  ut  ei,o  opinor,  et  non  semel  in  not.  ad 
Draconijuni,  et  Juveiicqm,  probavi,  nullum  est  mo- 
nosyllalmin  breve,  quod  producj  non  possit.  lu  Rom. 
desiiler.itur  conjpn(}tio et  posl  elegtt. 

250.  Vall.  i,  2,Url».,  Reg.  5,  et  Ald.,  confundens: 
alii  confringens,  (|iiod  videiur  ctiani  fuisse  a  pr.  m. 
in  Val.  1.  Nonnulli  mss.  in  lillcrariui!  itexu  dubio 
scribuni  perdens,  \el  prodens:  sed  legepdum  est  p^r- 
dens.  Sic  habel  Oll.  1,  in  quo  prius  forlasse  fuit  pro- 
dcns. 

251.  Meus,  Tmhc  eliant  celerem. 

252.  Vonckius  legcre  nos  jubet  indexqne  benignus. 


11  Ex  mendo  conliavit  reclc  Juretus  reposuit  conciliavit. 


625  COELII  SEDULH 

Indulgenda  peii  breviier  jubet,  ut  cilo  prsestet, 
Sic  dicens  :  Orate  patreni,  baptismate  nostrum, 
255  Jure  suum  :  propriumque  bomini  concessil  lio- 

[norem, 
Et,  quod  solus  habet,  cunctos  permisit  liahere. 
227  Qui  Dominum  cceli  patrem  menioramus, 

fin  ipso 
Jam  fralres  nos  esse  decet,  necorigine  carnis 


624 


A.         Germanum  tractare  odium,  sed  spiritns  igne 
240  Flagranies,  abolere  doli  monumenta  velusii, 
Aiquenovumgestare  hominem,  ne  forsan  abalto 
Degenerent  terrena  Deo  :  cui  nos,  duce  Christo, 
Fecit  adoptivos  ccelestis  graiia  natos. 
228  Sanctificetur  ubi  Doniinus,  qui  cuncla 

[creando 
245  Sanctiflcat,  nisi  corde  pio,  nisi  pectore  casto? 


OPUS  PASCIIALE. 


gulis,  sed  communiter  universis  domum  tanti  mu- 
neris  aliributum.  Nam  quasi  a  semotns  a  caateris,  et 
secrelioribus  habitans  latenter  in  locis ,  Dominum 
quiiibet  verbis  hnjus  orationis  implor<  t,  non  inquiet, 
Pater  meus,  sed  Paler  noster,  quoniam  soli  Chrislo 
debetur  hoc  veibum,  cujus  proprie  paier  est  Deus.  B 
Quamquam  eniin  io  onmibus  Evangeliis  hoc  habea- 
tur  asciiplum,  in  illo  lamen  evidenter  Dominus  Jesus 
in  capiiulo  jutis  sui  potentiam  singularem  docuit,  a 
populaii  permixtionediscretam,  ubi  discipulos  con- 
fonabat  alloquens  :  Yado  ad  Patremmeum,  el  Palrem 
veslrum.  Quodait  meum,  hanc  sibi  specialem  gloriam 
congrue  vindicavit;  quod  aiteesfntm,  generalem  gra- 
tiam  cominuniter  cunctis  esse  patefecit.  Similitudi- 
nem  faciamus  hicaliquam,  ut  ex  humanis  divina 
capiamiis.  Ponamus  igitur  quempiam  nobilem  virum, 
cui  Filius  unicus,  el  aliquanti  sint  f.imuli.  Numquid 
ob  hoc,  quod  palerfamilias  appellatur,  potest  apud 
eum  servorum,  ac  filii  par  dilectiouis  esse  conditio, 
cum  et  ipse  filius  Dominus  probetur  esse  cunclorum  ? 


Dicentes  itaque  pater  noster,  confi<emur,  nos  omnes 
in  ipso  fralres  exsistere.  Cujus  nominis  non  debemus 
affeclum  mulux  charitalis  expulnone  contemnere, 
nec  originalis  odii  moiiuineiila  seclari,quo  Cain,  ger- 
mani  sanguinis  fusor,  parricidalis  tnaculse  factusest 
inchoator.  Sed  mansueti  spiritus  igne  ferventes  car- 
nalis  poiiamus  nequitiam  veluslntis,  et  novo  hoirine 
gratulemurinduti.  Necum  coeperintaecelestibus  ope- 
radegenerare  terrena,  tanlo  palre  videamur  indigni, 
qui  Christo  nos  duce  sacra  natos  adopiione  suscepit. 
Sanctificetur  nomen  tuum.  Sanctificaiio  quai  potest 
oestimari,  qua  Dominus  sanctific:iri  valeat,  qui  cuucta 
sanctilicat,  nisi  utcorpium,  mite,  placidum,  castum 
ad  ejus  pra?paremus  ingressum  ?  quatenus  tali  donii- 
cilio  delectatus  sanelificationissu.e  in  nohis  operciur 
augmentum  ;  quemadmodum  ipse  Domiiius  nosler 
Je?us  Chrislus  in  discipulis  suis  se  clanfic:itum  esse 
memorabai,  qui  clara  scmper  diviniiatis  luce  fulge- 
bat.  N  im  in  Evangelio  secundum  Joannem,  dum  pro 
discipulis  snpplical  patri,  inter  diversa,  quce  |>rose- 


Nos  igilur  uiimur  bac  oratione,  non  Christus,  quo-  ~  cutus  est,  verba  sic  inquil,  Et  clarificatus  sum  in  eis^ 
niam  prece  hujus  supplicationis  ipsum  quoque  depo-  scilicet  qui  b  clarilalcm  suam  in  eis  inveni.  Ubi  ergo 
scimus,  qui  cum  Patre  unus  est  Dominus  coseternus.       et  sanctificationis  suae  signa  repererit,  sanciificare  se 

SCHOLIA. 

Non  decet,.nos  traclare,  vel  seciari  odium,  quali 
Cain  in  origine  carnis,  sive  iniiio  mundi  adversus 
fratrem  Abelem  exarsit,  sed  decet  poiius,  nos  igne 


S:epe  quidcm  Judex  el  index,  judicium  el  indicium 
confundiintur;  sed  cuin  mss.  omnes  non  iniiius 
quam  editi,  exhibeant  judexque ,  salius  duco  ,  niliil 
mniare. 

■2."i.  Arntzenius  ex  ms.  Arnlz.  edidit  palrem  in 
baptismale  nostrun:  quia  prxposilio  in  latere  poiuit 
sii!i  littera  praecedenti  m.  Verum  ceteri  elegmtius 
eam  praepositionem  Omiltunt.  Idem  Arntzenius  Par- 
rha-io,  ei  ed.  Lips.  tribnii  vestrum.  Ai  iu  Parrhasio 
clare  est nostrmn.  Arntzenitis  ciini  Cellario  distinguit 
nostrum;  — Jure  suum  propriumqne  homini,  elc.  Ex- 
poinl  Ccllarius,  bonoreni  esse  jurc  siiiim,  propiium- 
que.  S'dulius  aliud  voluit.  Orale  patrem.  bapiismale 
nostrum,  —  Jure  suum  :  propriumque  homini  concessit 
honorem.  Niuiirum  Deus  est  pater  Chri-li  jure,  et 
natura,  nosier  in  bapiismate,  et  per  adoptioncm. 
Ciiiii  aiileui  proprius  Christi  sit  honor,  ul  Deuni  pa- 
irein   appellet,  nobis  concessil  hunc  lionoreni,  etc 


spiritus  flagrante-,  abolere  monumenta  sceleris  ve- 
tusti.  sive  odii  fraterni. 

259.  Reg.  1,  4,  Val.  \,  Meus,  Rom.,  Ott.  1,  pro 
d.  s.,  Alb.,  et  plerique  edili,  tractur:.  Reg,  5.,  Ald., 
Fabr.,  Arig.,  Rg.  2.,  pro  d.  s.,  1'airh.,  qestare. 
Olt.  2.,  Reg.  2,  iu  texlu,  sectari,  quod  ex  ms.Arutz. 
amplexus  est  Arutzenius.  Eodem  pertinet  in  Oi.  1, 
a  pr.  ni.,  secture.  Arutzenius  pr.efen  sectari,  adduc- 
lis  similibus  exemplis,  seclari  bonum,  vitia,  chariia- 
tem.  Favel  prosa.  Alii,  traclare  cum  mss.  velusiiori- 
bus  pro  mente  agitare,  vel  eliam  pro  Irahere.  Iteg.  5. 
Abl.,  sed  pneumalis  igne,  quod  a  recentioribus  con- 
ira  poet:e  inentem  intrusiim,  ne  ultima  in  coulracto 
casu  quartae  declinalmnis  corripiatur.  Non  semel 
hauc  licenliam  sibi  arrosrat  Sedulius. 


Glossa  inOli.  1,  est  jure  suum  —  nalura :  et  posl  ha-  rv      2i4.  Reg.  I,  Ou.  1,  et  alii,   Siniclificetur  nomeu 
bere  —  adoptive.  tuum.  Heus,  Sanctificetnr  ukique  Deus,  nullo  sensu. 


257.  Reg.  1,  Oltobon.  I,  Rom.,  Meus,  Pater  nos 
ler,  qui  es  in  coelis.  Olt.  2,  Qui  Ueun  coeli.  Ald., 
Val.  2.,  Cui  Dominum  ;  c>nige,  Qni  Doniinnm. 

258.  Keg.  4,  Jam  decet  nos  esse  fralres  :  non  pa- 
litur  meirinn  ,  ita  colloeari  verba.  In  noiis  Nebris- 
seosis  lego origine  mundi  :  -ed  in  ipso  coniextu  hujus 
cdilionis  esi  origine  earnis.  Nebrissensis  aii,  snpplen- 
dam  esse  pnepositioneui  in  ,  vel  ab.  Sententia  est : 

"  In  veieri  codice  error  erat,  Nam  quasvise  se~ 
molus ,  quem  Jmetus  correxit.  Paulo  posl  cilaniur 
verlja  ex  Joann.  c.  xx,  vers.  17.Superfluuui  videtur 
unum  i».  in  ilto...  in  capilulo. 

1   ln  plerhque  biblioihecis  Patrum  legitur  scilicel 


Poelm.,  Sanctificalur  ubi  Dominuss'\\\e  inierrogaiione, 
quac  necessaria  est.  Plerique  nosiri  mss..  et  ediii, 
schedae  Poelm.,  Sanclificetur  ubi  Dominus.  Wopken- 
sius  |»r;eferi  Sanclificatur,  cui  favent  Caiii.,  Aiimz., 
ct  inulii  editi.  lu  Reg.  1  glossa  est,  ubi  poleril  sancti- 
ficari,  quod  inlellign  iiiterrogalive. 

245.   Meus,    et  Reg.  1,  pro  d.   scripi.,  corpore; 
conimunis  leclio,  peciore  casto,  neinpe  puro. 

qui  clarilatem  suam  in  eis  inveni.  Gallandiu  habet  sci- 
liccl  qnia  claritatem  meam  in  eis  inveni.  ResMuen- 
dum  viiletur  scilicet  quia  claritatem  suamin  eis  inve- 
nit.  Series  oralionis  sequenlis  hanc  lectionein  com- 
probat. 


G25 


CARMEN  PASCIIALE.  LIBER  II. 


62(j 


Ut  mereamur  eum  nos  sanctificarecolendo, 
Annuat  ipse  prior,  sicut  benedicier  idem 
Se  jubet  a  nobis,  a  quo  benedicimur  omnes. 
Adveniat  regnum  jam,  jamque  scilicet  ilhid, 
250  229  Morte  vacans,    et  fine  carens,  cui  uulla 

[per  sevum 
Tempora  succedunt,  quia  nescit  tempus  habere 
Continuus  sinenocte  dies  :  ubi,  principe  Cbri- 

[sto, 


Nobile  perpeiua  eaput  amplectente   corona, 
Victor  opima  ferens  gaudebit  praemia  miles. 
255      lloc  jugibus  votis,  hoc  nocte  ,  dieque  prece- 

[mur, 
230  I-uus  ut  ual  coelo,  terraque  volunlas, 
Qui  nnsquam  vult  esse  nefas,   liostemque  no- 

[cenieni, 
Utque  polo,  sic   pellat  humo,  ne  corpora  no- 

[  stra  , 


OPUS  PASCHALE. 


ibidem  dicit.  Pielas  enim  illa,  sine  modo  milissima, 
sibi  conferri  pronnnliat,  quidquid  suis  famulis  ipsa 
fructificat.  Similis  itaque  sensus  ostendiiur,  et  ut  se 
benediei  prxcipiat,  cum  ipsepoiius  imiversa  benedi- 
cat.  Namque  trium  puerorum  in  camino  caneniium 
ab  onmi  creaiura  per  ordinem  benedicendum  Do- 
miniim  generalis hymnus  exclamat.  Adveniat  regnum 
luum.  Regnum  advenire  deposcimus  regnatoris , 
qui  regnare  uon  desinit,  ul  fallacem  a  hujus  mundi 
principem  pro  prrcsumpta  puniat  tyrannide,  solus- 
que,  qui  solus  est,  suum  demonstret  imperium,  nee 


niorte  constriclum,  nec  temporibus  consumendum. 
Nescit  etenim  tempus  lucis  illius  dies  sine  nocie 
conliniiiis,  ubi  fortissimus  miles,  adorato  Chrislo, 
diversa  mnndi  postpericula  praelio  victor  exsistens 
caesariem  beati  c;s pitis  ornaturam  perpete  nobilila- 
tus  gratulabiiur  jam  corona.  Fiat  voluntas  lua,  sicut 
in  coelo,  et  in  terra.  Praicedentis  et  bic  conlinentiae 
sensus  videlur  intelligi,  quod  jugibus  dies,  nocles- 
que  precibus  debeamus  exposcere,  ut  illius  coelum, 
terramque  volunlas  adimpleai,  qui  nusi|uam  vult 
esse  nequitiam,  quo  dejeclum  ccelo  diabolum  nec 


SCHOLIA. 


247.  Reg.  1,  2,  5,  Vait.  1,  2,  An«.,  Alb.,  Olt.  \, 
Urb. ,  Rom.,  Meus,  Ald.,  aliique  edili,  Annuat,  (|iiod 
frustra  esse  ait  Arnlzenius.  Ipse  lenet  Annuet,  quod 
habenl  ediiio  Poelmanni ,  et  aliae  Donnullae.  Reg.  4, 
Annuit  :  id  placebat  Wopkensio,  ut  paiilo  ante  Sanc- 
tiftcatur  :  qui  distinguil,  Ul  mereamur  eumnos  sancli- 
ficnre  colendo,  —  Annuil  ipse  prior.  Alii  punctum  ap- 
piiigunl  piisi  colendo.  Verbum  annuere  pro  concedere, 
tribuere,  assignare  a  Virgilio,  Prudenlio,  et  aliis 
usurpainr. 

248.  R>'g.  4,  benedicimus;  lege  benedicimur. 
2i9.  lieg.  1,  (Jdob.  1,  Advenial  regnumtuum  pro 

litnlo.  Decem  nnsiri  mss.  cuni  lleins.,  Cantabr.,  et 
nmltis  editi-,  regnum  jam,  jamque  scilicet  illud,  pro- 
ducio  qve  ol»  sc  dielionis  sequentis,  vel  quia  revera 
coinmiine  est,  ut  jam  alibi  nntalum  est.  Ila  eliam  le- 
gunt  Bijda,  et  ejus  commentator  de  Arie  nietrica, 
qui  dicunt,  in  hnc  versu  que  posilione  esse  longam. 
Inepti  lilirarii  alii  ali'er  cnrruperunt.  Oltob.  2,  re- 
gnum  jamjam  nunc  scilicet  illud.  Parrli.,  regnum  coe- 
leste  videlicet  illud.  Meus,  \'at.  t  receniiori  manu, 
Armz.,  ut  videtur,  el  plures  edili,  reijnu  jam  jam 
qnuque  scilicet  illud.  Nonhulli  vulgali ,  regnumque 
luum  jam  scilice:  illud.  Vera  leclio  elegantior  qiioque 
cxiens  esl.  Jum  jam  indicat  rem  imminentem ,  et 
eelerilas  major  indicatur,  quum  alleri  jam  additur 
COnjiiurlin  que.  Cicero  Tuscul.  1.  i,  c.  7  :  Cum  dies, 
et  noctes  cogitandum  sit,  jam,  jamque  esse  moriendUm; 
et   I.  siv  ad  Atiic,    ep.   ult.  :   Quamqum  ipse  jam, 


dunt,  quod  minus  reetum  putat;  id  enim  innuit,  cum 
ait  sine  necessitate.  Nnsiri  fereomnes,  Reg.  1,  -2,  i, 
5,  Ang.,  Alb.,  Vat.  2,  Oit.  2,  Meus,  Rom.,  Succe- 
dunl,  quod  ex  nexu  lilteiarum  in  Vat.  1  eiiam  col- 
li«o  ;  iu  Otl.  1  fortasse  est  Succedant.  Probum  cst 
Succedunt,  cujus  glossa  in  Reg.  i  est  subveniunt : 
nempe  selerno  Dei  reszno  omnia  sunt  prceseulia,  ne- 
que  succedunt  lempora. 

252.  Meus,  JE ternus, \>ro  d.  s.,  Continuus. 

255.  Corona  pro  aeterna  felicitate  a  Chrislianis 
sciipioribus  solet  adbiheri. 

255.  Reg.  1 ,  Oi  1. 1 ,  Fiat  voluntas  tua,  ticut  in  coelo, 
et  in  terra.  Communis  scriptura  e^t  Hoc  jugibus  votis, 
correpla  pnma  in  jugibus,  ut  alibi  apml  Sediiliuro. 
Ca nt.  precibus  pro  jngibus.  Cellarius  Fabricio  impu- 
lai,  quod  mutaverit  Jugibus  hoc  votis,  sed  in  Reg.  5 
ita  eiiam  invenio  :  quod  eo  eliam  nolandnm  est, 
quia  bie  codex  vix  un  quam  discedit  ab  Aldo,  qui 
babet  Boc  jugibus  votis.  In  editione  Ascensiana  Cap- 
pusoti  invenio  eiiam  Jugilus  hoc  votis  ;  eaindem 
scripluram  praefemni  sthedse  Poelm.,  cum  addunt, 
JSon,  hoc  jugibus.  Rei*.  4,  noclu  ;  corrige  nocte  melri 
graiia.  Roin.,  precamur  ;  retme  precemur. 

256.  1  ii  Reg.  4  iia  depravalus  est  bic  versus,////i's 
?//  fiutinccelo,  et  interravoiuntas. CodexArtnz., Jpsius 
|iro  lllius.  Arntzenius  retinendum  aii  lllius  ,  qnia 
haecvox  emphasin  habel,  cum  de  viris  inclytis,aulde 
diis,  apud  veleres  scriplores    profanos,  est  seuno. 

"57.  In  Reg.  4  videiur  ore  pro   etse,  quod  unum 


jinnque  adero.  Ex  nolis  Nebrissensis arguo,  eum  alio  D  tenendum.  Cant.,   hostemque  malignum. 


i-nodo  lcgisse  :  ail  eniin  :  <  Quod,  stibaudi  regnum. 
Ad  quod,  ipse  respondet.  t  In  editione,  qua  utor, 
non  invenio  iu  boc  versu,pro  quo  ca  esi  noia, quod, 
sed  jamjam  quoque  scilicet :  notae  enim  Nebrissensis 
recusic  hic  suni,  ei  saepe  ad  alia  verha  alludunl,  <\uni 
in  lextu  ni  n  apparenl.  Puto  igilur.  a  Nebrissensi  in 
sua  ediiionu  scriptum  fuisse  Adceuiat  regnum  jam, 
jam.  Qnod?  scilicet  illud.  Aeute,  sed  minus  vere,  mi- 
iius<|ue  eleganter. 

251.  Armzenius  cum  multis  editis  exbibct  Succe- 
dent ,  et  ex  Cant.,  Parrh  ,  Ald.,  aliisi|ue,  cital  Succe- 

a  In  vet.  cod.  jureius  invenil  hujus  pro  mundi 
principem  ;  et  suspicaiur,  auctorem  scripsisse  liujus 
mnndi  proprincipem.  Non  plai-et.  Pauio  post  reliquit 
scripiuram  mendosara  veteris  cndicis  necmortecon- 

slium,  pro  qtio  Gallandius COitjicit  necmorte  constri- 
clum  :  iia  icvera  legitur  in  nonnullis    Bibliotbecis 


258.Wopkensius  affirmal,  in  utque  abnndare  que, 
roeirisoliiinniodocausa  injectuin,nt  aliisin  locisapud 
Sedulium,  nempe  I.  m,  vers.  89  ;  I.  iv,  vers.  6S,  et 
apud  Avienum,  lab.  17,  vers.  \o.  Forta.>-se  ut  banc 
difficultalem  declinarent,  bbrai  ius  in  Reg.  5  scri- 
psit,  et  Aldus  edidit  ut  ccelo,  sic  pellnt  humo.  Eqni- 
dem  ntillam  video  causam,  cur  iia  Sedulius  non 
scrip^erit.  Repugnant  tamen  vetustissima  exempla- 
ria,  el  Sedulius  non  semel  addit  que  pro  etiam,  ut 
diciinus  hodieque.  Pro  ne  Olt.  2,  et  Rom.  a  pr.  m., 
nec. 

Pairum.  nec  facilemiitaverim.  lia  eiiam  retineo  infra 
adorulo  Christo  ex  Biblioth.  Patr.,  t>ro  (|iio  Jureins  et 
Gallandius  cum  vei.  cod.  legunt  odorato  Cliristo.  Re- 
cie  Juretus mendum  prcelia  ricior  conexit  per  prw- 
lio  viclor. 


C27  COELII  SLDULfl  628 

Tamquamvilesolum,soevussibivindicethydrus;  A  265  A  Christo  jejuna  suo,  qui  corpore,  et  ore 


260  Sed,  qui  cuncta  fovet,  plena  pielale  redupdans 
Omnipotens  aninias  pariier  conservet,  et  artus  : 
Aliera  pars  etenim  coeli  sumus,  altera  teme. 

Annonam  (idei  speramus  pane  diurno, 
231  ^e  niens  nostra  famem  docirina;  sentiat 

[umquam. 


Nos  saturat,  simul  ipse  manens  verbumque,  ci- 

[busque. 
Dulcia  nam  Domini  nostris  in  faucibus  Iwrcnt 
232  Eloquia,  exsuperanlque  favos,  atque  om- 

[nia  mella. 
Debita  laxari  qui  nobis  cuncta  rogamus, 


OPUS  PASCHALE. 


terra  patiatur  infensum,  nec  terrenam  corporis  nos- 
tri  substaniiam,  lamquam  limo  concreiam,  soevus 
coluber,  ut  escam  suce  voraciiaiis  invadat,  ac  pes- 
simis  nos  suasionibus  involutos  squamosis  nexibus 
amplectatur,  et  ambiat,donec  lethalibus  venenis 
inebrians  miserabilem  viiam  lambendo  consumat. 
Ideoque  Dominum  deprecemur  assidue,  ut  animam 


loquens  suos  ila  discipulos  inter  alia,  quse  docebal : 
Nolite  ergo  solliciti  esse  in  crastinum.  Crastinus  enim 
dies  sollicituserit  sibi  ipsi.  Si  vero  plenius  spiritalitcr 
dicia,  de  quibus  loquimur,  velimus  agnoscere,  sen- 
liemus,hunc  panem  divinumesse  sermonein,acujus 
substantiali  doclrina  si  vacans  animus  vel  paulnlum 
jejunaverit,  magiKo  famis  penuiiam  sustinebii.  Di- 


pariler  in  npbis  inealur,  et  carnem  ;  altera  namque  stantia  siquidem  non  pusilla  inler  spiritales  epulas 
cce'i  p  rs  sumus,  altera  lerrce  semen  exsislinms.  Pa-  et  corporales  exsistil.  Ilas  enim  parcius  edere,  illas 
)i('m  nostrnm  quotidianum  da  nobis  liodie.  Panis  ali-  B  b  numquam  pra-cipimur  recusare.  llic  qbsiinenlia 


moniam  qnotidiani  petentibus  triparlilus  intelligen- 
tuc  sensus  aperitur,  quamquam  scripturas  divinas 
sic  oporieal  omnes  adverli.  Ergo  seeundum  liiteram 
specialiter  frumentarii  germinis  panem  vescendi  vi- 
demur  graiia  postulare,  et  moraliler  *  ut  servi  Do- 
minuai  deprecamur,  quo  diuruam  consequi  merea- 
mur  anuonam,  dum  tam  ulriasque  ralionis  formam 
de  s|)iriiali  noverimus  procedere  disciplina.  Ob  hoc 
eiiini  epulas  victuales  quotidie  jubemur  exposcere, 
nequid  in  crasiinum  reservanies,  dubitare  de  divina 
pielate  qernamur.  Quod  lamen  ita  laboriosum  pro- 
balur,  ei  arduum,  ut  a  paucis  viris,  atque  rarissimis 
talis  queat  regula  cuslodiri.  Nainque  Dominus  ipse 
fidelis  in  omi.ibus,   qui  filios   Israel   producios  ex 


salubris,  illic  avidiias  fil  viialis.  Deni(;ue  David  me- 
diiationem  Dominicae  legis  exercenli  die  ac  nocte 
bealitudini  se  bis  vcrbis  prsedicat  inhcerere  :  Beatus 
vir,  qui  non  abiit  in  consilio  impiorum,  et  in  via  pec- 
catorum  non  sletit,  el  in  catkcdra  pestileniuv  non  se- 
dit,  sed  in  lege  Domini  voluntas  ejus,  et  in  lege  ejus 
meditabitur  die,  ac  nocte.  H,ee  medilatio  nimirum  sa- 
lurat,  et  delectai,  i.amquam  mellis  cra^a  dulcedo, 
quoe  licet  alvum  cito  vescentis  adimpleat,  nectarea 
lamen  suavitate  naturse  numquam  prob.itur  horrere. 
Audiamus  bic  eti;  m,  idem  propheta  quiddicat :  Qiunn 
dulcia  faucibus  meis  eloquia  tua,  Domine,  super  uoi  et 
favum  ori  meo  /Perfecle  verba  legis  defiuivilinteiliyi, 
cum  feucibus  dulcia  dicil  esse,  non  auribus,  h;cc  su- 


^Egypto  per  annos  in  eremi  slerilitate  quam  pluri-  C  per  mel,  el  favum,  ori,  non  auditui  ministrarL 
mos,  sabbatico  lanlum  parentes,  quoiidianis  dapi-  Nametsurdi,  quibus  audilus  minime  sufTagaiur, 
bus^gubernavit,  hoc  et  nobis  ,  si  fides  non  deficiat,  pneceplis  ccelestibus  per  oris  ufficium  legentes  im- 
se  dalurum  evangelicis  sermonibus  compromisit,  al-      plenlur  sinriliter,  et  Apostolus  ad  Corinibios  c  usus 

SCIIOLIA. 


259.  Reg.  i ,  sibi  indicet ;  correclum  recentiori 
manu,  sibi  vindicel.  Fonasse  pYirpUjs  librarius  exa- 
rare  voluii  sibi  vuidicet  ;  nam  varianl  codices :  plc- 
rique  noslri  scribunt  vendicet.  Ccltarius  et  Arntze- 
nius  ediderunt  hydros  reeto  casu  G-raeco  ex  ms. 
Hi-insian  >.  Noslri  omnes,  Canl.,  et  plera-que  edilio- 
nes,  liifdrus-  Serpens  lerra  vescliur  :  liinc  IiiteUiges, 
quid  sibi  velil  ,  TSmqiiam  vite  solum.  Vide  supra 
notam  prosoe  rcspondentem  versui  176  bujus  li- 
bri. 


escce  cum  sole  diurno. 

265.  Wnpkensius  conjiciebat  pectore  et  ore,  sed 
reeeptam  lectionem  sic  explicari  posseait  :  Qui  dum 
nobis  annonam  mentis,  fideiqne  subministrat ,  corpore 
simul,  et  ore  nos  sutnrat. 

266.  Torn.2,  mendose,  Non  saturat.  Vat.  1,  Nos 
satiat.  Arnlzenius  distinguil  Nos  saturat  simul  ipse, 
mqnens,  Toriasse  opinionc,  Wopkensii,  quam  modo 
dicebam,  duclus.  Malo,  Nos  saturat,  simul  ipse  ma- 
nens. 


-267).  Reg.  i.  Ott.  i,  Panem  nostrum   qnolidianum  jj      267.  Vat.  I,  Meus,   namque  dei  nostris.   Reg.  5, 


danobis  hodie.  Arnizen.,  omnes  nostri  mss.  ciim 
plerisque  edilis,  speramus,  sed  in  Heg.  2  conectum 
est  per  speremus.ld  unice  prob.it  Arntzehius  ;  scd 
non  proptefea  coinmunem  scripturam  desero.  Post- 
ea  vers.  269  occurrit  rogamns,  (juod  non  mutal  Arn- 
tzcnius.  Didrnus  pio  quolidiauo,  ul  apml  Ticiiuin, 
Ambrosium,PrudeiiliLiinPsychom.vers.61G,  Hedeurft 

a  Erratum  est  in  nonnullis  edilis  mortaliter  pro 
moraliter.  Paulo  post  in  vet.  cod.  erat  Qnod  tamen 
illaboriosmn  probaiu.r  :  emendavit  Jurelus. 

b  Amplector  libens  conjefcturam  Callandii  illas 
numquam,  pro  quo  omnes  ediii  conirario  sensn  illas 
namque.  Mox  errore;n  veleris  libri  beatiludinis  liis 
verbis  correxit  Juretus  per  beatitudini  se  hi$  verbis. 


A!d.,  .si  faucibus  pro  in,  nullo  bono  sensti. 

268.  Arnizen.  Favos,  et  dulci  i  mella  minus  ele- 
ganter.  Prac.cessii  jam  dulcia. 

269.  Reg.  1,  Oll.  l.etalii,  Et  dimitte  nobis  de- 
bitq  nostra,  sicul  ei  nos  di,iiittiiiins  debiloribus  nostris. 
Arnizen.  nobis  qui ;  alii,  qui  nobts. 

Lmdanliir  verba  psalmi  i,  vers.  1  seq.,  atque  ilerum 
psalm.   cxvm,  vers.  103. 

c  Infra  in  vet.  cqd.  dal  Qnisdubilel  que  solus  am- 
bigat  :  locum  Juretus  resiiluit.  Fermeini  inentio 
postea  occurrit  ex  Matih.  xvi,  6,  et  Aposiolo  I  ad 
Corinth.  v,  6- 


029 

270  Nos  quoque  laxemus ;  proprii  nam  cautio  vcrhi  A 
Spondentes  manifesta  tenet,  graviusque  soluii 
Nectimur,  alterius  si  solvere  vincla  negamus : 
233  loeipietque  pius  decies  millena  lalenta 
Dimitlens  Dominus,  si  nos  affligere  propter 
Denarios  centum  conservum  senserit  ullum, 


27 


CARMEN  PASCHALE.  LIBER  II.  630 

Tradere  eonfestim  tortoribus,  inque  feroci 
Carcere  constricti  non  permittemur  abire , 
Donec  cuncla  brevem  reddamus  ad  usque  qua- 

|drantem. 
234  Non  quia  nos  Dominus,  lucis  vi3,  se- 

[mila  pacis, 


OPUS  PASCHALE. 


epistola  ,  manifesiavil,  spiritales  epulas  esse  doctri- 
nam,  dicens:  El  ego,  fratres ,  non  potui  vobis  loqui 
quasi  spiritnlibus,  sed  tfuasi  camalibus  ,  quasi  infan- 
tibus  in  Clirislo  vobis  potum  lac  dedi,  non  cibum.  Ao/j- 
dum  enim  poteralis  (l  Cor.  m,  1,  2).  Quis  dubilet , 
solusque  ambigat,  h;ec  omnia  spiriialiter  figurari? 
neque  enim  fuisse  illos  infanles,  aut  lactis  ab  Apo- 
slolo  nutrimcnla  sumpsisse,  vel  stiiltus  aliquis  po- 
terit  arbilrari.  Sed  incipientes  verba  legis  banrire, 


sumptio,  quam  pecuniarioe  quantitatis  inhonesta 
tractatio  plurimis  ostendit  apud  Dominum  nexibus 
involutos.  Quisquis  enim,  prout  facultas  virium  pon- 
dentur,  egenti  fuerit  inhuinanus,  Deo,  qu;e  sua 
sunt,  inficiatus,  abjurat,  cujus  pietas  infinita  misero- 
rum  sic  tueiur  angustias,  ut  quidquid  pauperi  dis- 
pensatio  benigna  largitur,  sibi  profecisse  a  lesfeinr. 
In  votis  eiiam  ,  quaj  promitiimus,  divina  beneficia 
consecuti  debiiores  exsistimus,  donecea  lideli  mente 


ac  paulatim  divinis  imbui  insiituiis,  lactea  velui  iu-  g  solvamus.  Hec  igilur,  qurc  de  pecuniariis  dicia  sunt 

debiiis,  eiiam  de  cceteris  peccatorum  generibns  di- 
versis,  quibus  aeterno  judicio  tenemur  obsiricti,  sen- 
lire  nos  c  mvenil :  scientes,  ob  hoc  serariam  similitu- 
dinem  flagitiis  comparalam,  qnoniam  b  radix  om- 
nivm  malorum  est  avaritia  (I  Tim.  vi,  10),  sinecujus 
semine  vitioso  nulla  propemodum  scelera  generanlur 
in  malo.  Ilic  homicidium  perpeirat,  ut  innoceuli, 
quod  affeclavit ,  eripiat.  Alter  praemio  sollicitatus 
accepto  mendacis  testimonii  fit  jurator.  Nonnullos 
ad  lenocinium  adulterini  commercii  coitus  foedas  re- 
dempiionis  impellit.  Alii  furlo  se  maculant,  alii  de- 
positum  negant.  Sunt  isiis  et  plura  similia,  quibus 
amica  semper  iames  auri  eommilitat.  Nullum  lamen 
crimen  facile  adnsittitnr,  cui   pecuniae  ministerium 


fantes  ebibere  primordia  scire  convenit,  quia  sicut 
salutaris  cibus  est  bona  doclrina,  sic  noxius  esi  ma- 
ligna.  Ideo  Dominus  discipulos  moucbai  a  fermenlo 
Pharisoeorum  ,  et  Saddu.ca.orum  spirhalitei  se  ca- 
vere  :  sciens  ,  acidi  d»gmatis  viros  lolius  dulcedinis 
ubertatem  parvo  laclu  corrumpere,  quoniam  secun- 
dnm  quod  ail  idcmPaulusapostolus,  Moditum  fennen- 
tum  totam  massam  corrumpit  :  nam  etsi  corpus  Do- 
mini  noslri  Je?u  Christi  inagis  es^e  credamus  hunc 
panem,  ab  spiritali  nihilominus  ralione  nequaquam 
noscitur  declinare,  maximequia  lalis  epuhtio,  vel 
talis  oratio  nulli  gentilium,  nulli  Judseorum,  nisi  so- 
lis  divinitus  traditur  Chrislianis.  Et  dimitte  nobis  de- 
bita  nostra,  sicut  et  nos  dimitlimus  debitoribus  nosiris. 


Si  diligentius  peliiionis  nosine   vola  meiiamur,  vel  C  minime  suffragatur.  Igitur  divinse    pielalis    munus 


Iribuenda  nobis  indulgentia .  vel  neganda  propriis 
dignoscilur  exemplis.  Hoc  eniai  sperare  jubemur  a 
Domino,  quod  cernimur  dimisisse  conservo.  Quippe 
quos  paris  eadem  lex  comlitionis  astringit,  iti  debi- 
tores  sicut  esse  nolumus,  ita  nec  htbere  cupiamus. 
In  aliorum  namque  personis  aut  absolvimur,  aut 
ligamur.  Quod  si  putaiur  ineertum,  de  quibus  de- 
biioribns  hic  agatur  ,  ponenda  est  excusalionis 
inlirma»  materies,  et  seu  fortassis  in  culpa,  sive  pe- 
ciinia,  vel  in  quocumque  tibi  frater  reus  fuerit,  hoc 
relaxa.  Nam  et  non  tam  delictorum    crebra   pr«- 


indepli,  impuniiatem  ccelestis  indulgentiae  consecuti, 
quod  accepimus,  invicem  non  negemus,  ne  majoribus 
absoluti,cum  parva  non  resolvimus,  maximis  iierum 
vinculis  implicemur.  MoxqueDominus  ille  misericors 
donator,  debiti  non  exactor,  qui  talentorum  nobis  de- 
ccm  milliarelaxavit.si  propter  denarios  ceniumsen- 
serit  nosstrangulare  conservum,  ssevis  Iradi  tortori- 
buscunctajubeatexigendo;  inque  carceralem  detrusi 
custodiam  penilus  egredi  non  sinamur,  donec  luamus 
universa  usque  ad  modum  ultimi  quadrantis  amissa. 
Et  ne  nos  inducas  in  tentaiiomm.  Non  quod  Dominus, 


SCHOLIA. 

271.  Vet.  I,  2,  Mon.,  tenenl ;  corrige,  tenet.  Conradus  monachus  apud  Pezzium  dissert.  Isogog. 

27-2.  Heg.  1,  Oll.  2,  nccjcmus  ;  in  Keg.  2  fuit  ne-      ad  I  vol.  ihesaur.  Anecd.  pag.  5,  ubi  indicalur  car- 
gemus,  sed  eadem  veieri  m.ino   correctum   est  per      men,  Quod  triginta  argeutei,  quibus  a  Juda  venditus 
n  gamus,  quae  codicmn  no-troruin  cominunior  est      est  Cliristus, tempore  Assyriprum regis^  fabrkati fuerint. 
lectio.  Sic  eliam  Arniz.,  Parlh.,  Aldus,    et   multi  *x  Inctuit :  Denarm  triabita  ueum  vendii  GaliUvus. 
edili.  Alii,  nigemus.  Dtrumlibei  rectuin  est  :   nara  27G.  Meus  non  male  atque  pro  inque. 


pariicula  si  cum  indicativo  et  subjuncto  promiscue 
usurpatur. 

275.  Urb.,  cum  servum;  lege,  conservum.  Pro  ul- 
lum  Meus  ilhnn,  Arnlzen.,  mnnn.  Passim  liaec  ill 
mss.  permiscentur.  Melius  vi  leretur  unum.  Non- 
ini II i  putant,  secundam  in  Denarios  hoc  lococorripi, 
ul  in  similibiH  exemplis  Marii  li>  cl  Dionysii  Ca- 
lonis.  Melius  alii  tnsyllabum  |><t  -ymeroin  dicunt 
esse  Denarios.  Eodem   mndo   h  ic  vcibo   usus    est 

■  Ei;it  iu  vet.  cod  ,  sine  profecisze.  Juretus  repo- 
siiit  sibi  profccisse. 

h  Editi  omries  legunt  generantur  m  mato'.  Gallan- 
dius  e  sua  conjectura  in  tcxlum  inimisit  generantur 


278.  Vonckius  susuicatur  levem  pro  brevcm,  me- 
rito  dissenlieniibus  Wopkensio,  Gruuero,  et  Arntze- 
nio.  Brevis  sumilur  pro  exieuo, -minute.  V i d ■  •  noiam 
ad  Juvenc.  l.i,  vers.  oo-l.  Vltima  quum  minimi  red- 
datur  portio  innnmi.  Avienus  lab.  c.8  :  Te  simul  (cre 
brevi  debile  vulgus  emct.  Sicalia  passim. 

-70.  Reg  i,  Olt.  i,  Et  nd-HOS  inducus  in  tcnlatio- 
nem.  Sedulius  junior,  auctor  Gonmtent  in  Matih., 
hos  versus  laudai,  ut  dixi  Prolcgom.  n.  56. 
in  mnndo.  Non  arbitrof  necessarinm  veterein  scrip- 
tuiair.  deserefe.  fiifra  quadrantis  amissa  legendum 
vitletur  admissa,  hoc  csl,  conimissa,  seu  peCcata. 
Suiil  qui  malint  amissa,  li.  e.  dissipata. 


631 


COELII  SEDULIl 


632 


280  In  laqueos  teniantis  agat,  sed  cum  inala  nostra  ^  290  Hic  alil  ,  ille  necat  :    nam    quanlum  sidera 


Deserit,  ire  sinit  :  nam  quisquis  reiia  mundi 
Deliciosa  sequens,  luxus,  et  gaudia  blandae 
Perdiiionis  amat,  Deus  hunc,  virtutis  amaior, 
Linquit,  ct  ingredilur,  qua  se  tentatio  ducii. 
285  Ab  hac  ergo  pedem  reiro  faciamus,  et  arcium 
235  Corde   petamus  iier,  tenuis  qua  semita 

[monstrat 
Ire  per  anguslarn  regna  ad  ccelestia  portam. 

Si  cupimus  vitare  malum,  debemus  adire, 
Seclarique  bonum ;  bic  quia  liberat,  ille  trucidai : 


[lerris, 
Ignis  aquis,  lumen  tenebris,  concordia    bellis, 
Vita  sepulluris,  lanlum  bona  longius  absunt 
Dissociata    inalis.    Dexlrum    quicumque  ,   ne- 

[cesse  est, 
Aut  Ia;vum  gradiatur  iter.  Sed  de\tra  bonorum 
295  236  Semita  conspicuos  vocat  in  sua   gaudia 

[justos, 
Inque  tuos,  Patriarcba,  sinus:  at  l:eva  malorum 
Exercet  pcenas,  et  ad  impia  lartara  mittit. 


OPUS  PASCHALE. 


qui  lucis  'via,  pacis  et  semita,  in  laqueos  quemquam 
tenlationis  inducat,  sed  abhonens  divinis  monitis 
non  parentes,  cum  eos  deserit ,  inlroire  permillit. 
Omiiesenim,  qui  lubrica  sectantes  mundi  contagia, 
retibus  deliciosis  inclnsi,  luxus  blandse  perdilionis 


antiqu*  aclus.  Namque  fructus  inlelligi  evangelica 
lectio  declaravit,  nbi  Dominus  varias  diversorum 
mentes  aperiens,  ex  snis  quem(|iie  fructibus,  id  est, 
ex  operibus  jnssit  agnosci,  dicens  :  Ex  fruciibus  eo- 
rum  cognoscelis  eos.  Siquidem  quanla  dislantia  coelum 


affectant,  a  Domino,  qui  puras  vinutis  amalor  est,  B  separalur  a  terris,  iguis  ab  aquis,  lunien  a  tenebtis, 


derelicti,  pergunt  ingredi,  qua  se  teniatio  voluptuosa 
pertraxeril.  Ab  hac  igitur  pedem  retro  nitamur  ab- 
ducere,  semitam  potius  conterentes  angustjm  ,  qtite 
tenui  calle  mullis  incognita  ccelestium  regnorum 
subit  aarduam  latenter  ad  portam.  Sed  libera  nos  a 
malo.  Cum  liberari  nos  a  malo  deprecamur,  bonum 
esse,  quem  petimus,  ut  nos  liberet,  confitemur.  Nec 
immerito  sectandus  iste,  qui  liberat,  ille  fugiendus 
est,  qui  trucidat.  In  hoc  enim  per  bonos  fructus  ar- 
bores  viiae  b,  in  illo  per  malos  radix  prasvaricationis 


pax  a  bellis,  vita  nihilominus  c  a  sepulcris,  laniuin 
magnae  remotionis  abseessu  longius  bona  discernun- 
tur  a  malis.  Duplex  eteniin  semper  electio  delibeia- 
tionis  nostrae  famulalur  arbilrio,  quo  vel  dextruni 
teneamns  tramitem,  vel  sinislrum;  non  ignari,  nec 
dubii,  dextram  semitam  esse  juslorum  in  Abrahae 
Patriirchse  sinu  laelaniium  :  laevam  vero  profundis 
impiorum  suppliciis  depulatam.  Unde  nullus  ad  alte- 
rum  a  per  tam  grande  chaos,  el  ahruplye  molis  im- 
mensum  valeat  transmearepericulum.  Ha3C  esligitur 


SCHOLIA. 


280.  In  Ott.  i,  ex  agat  videlur  laclum  agit,  quod 
stare  quidem  potest. 

284.  Otlob.  i,  Linquet ,  correctum  ibidem  Lin- 
quit. 

285.  Cellarius,  et  Arnlzeuins  ediderunt  Nos  liac 
ergo  pedem  retro  abducamus,  et  arclu.ni.  Ex  ms.  Lips. 
gtnnpsii  Cellarios  Nos  hac,  qui  contra  metrum  esse 
dicit  Ab  hac.  Ui  hnic  incommodo  occurrant,  Arnl- 
zen.  et  Meus  exhiheni  Ex  hac.  Pro  relro  faciamus, 
quod  in  codicibus  scripiis  repertum  Cellarius  du- 
runi  eiisiimabal ,  reposuit  ex  Prosa  retro  abduca- 
mus.  Sic  Virgilius  I.  v,  vers.  428,  Abduxere  relro. 
At  Burinaniius  defendil  retro  faciamusex  Casaubouo 
ad  Sueioiiium  August.  cap.  16.  Aliter  liunc  versum 
reforinarunl  edd.  Poelm.,  Bis.,  Fabr  ,  Torn.  3, 
Bilil.  Lugdiin.  P.ilrum,  Jugibns  hanc  igitur  studiis 
vitemus ,  et  arctum.  Melius  aulem  essel  ad  Sedulii 
consueium  scribendi  inorein  transponere  Hanc  i/ji- 
tur  jugibus  studiis,  ut  observat  Arnlzeiiius  :  nam 
Sedulius  priuiani  in  jngis  corripere  solel.  Vera  au- 
tein  scriptura  est,  i|uam  Cellarius  et  Arnlzenius 
sine  n-cessbale  deserttnl,  Ab  hac  ergo  pedem  retro 
faciamus.  Ila  mss.  nostri  Reg.  1,  2,  4,  5,  Ott.  i, 
2,  Vati.  I  ,  -2,  (Jrb.,  R»m.,  Ang.,  Alb.,  cum  alibi 
laudato  vetustissimo,  utvidetur,  eodice  Taurinensi j 
Parrh.,  Aldo,  et  aliiseditis.  Ab  producitur  ob  aspi- 
rjiionem  scqueiuis  vocis  huc,  quae  viin  consonantis 
hibet.  velutad  Pruilentiuin,  Draconiium,  el  Juveu- 
cum  sa3pe  monui.  Miiiiis  qnidera  usitaium  est  retro 
pedem  faciamus,    quani   retro   pedem   feramus,  aut, 

ft  In  muliis  bibliolbecis  Palrnm  subdit :  sed  vide- 
tur  cum  Gallandio  legendum  subit. 

b  I  i  vel.  cod.  eril  arburem  vitw :  in  nonnullis  bi- 
bliotliecis  Pilrniii  arbores  viiai.  G  illanilius  proferl 
arbor  viioe.  Forlnsse  prncstilerit  rescribere  urbor  est 
viio3.  J  iretus  vocem  actus  videri  suspectam  ait.  Be- 
punii  Gallandins,  lejendum,    vel  inielligetiduin  per 


G  quod  metro  congruerei,  referamus  :  sed  verba  codi- 
cuni,  quce  retineri  possunt,  miilari  non  delient.  Du- 
biiari  etiam  potest,  an  Sedulius  phrasi  nautica  usus 
fueiit  :  nain  facere  pedem  est  velum  expaudere,  ut 
ventiim  concipiat,  exiensis  imis  funibus,  qui  pes 
veli  dicunlur.  Fortasse  ergo  apud  Sediiliuin  relro 
facerc  pedem  e*l  navem,  seu  cursum  in  conirariam 
partein  diriiiere.  Qua  explicatione  metaphora  in  se- 
quentibus  nonnibil  variat. 

287.  Fona^se  imitatione  Juvenci  1. 1,  717,  al. 
685  :  Ile  per  angustam,  justi,  supra  sidera  portam. 

288.  Keg.  \  ,  Oitobou.  1 ,  Libera  nos  a  malo. 
Meus,  Si  cupiamus  :  meiri  lex  poscit,  Si  cupimus. 
Pro  diabolo  adhibet  masculino  genere  malum,  ut 
vers.  seq.  pro  Deo  bomim. 

293.  Iii  Keg.  4,  videtur  esse  malo  pro  malis. 
Falir.,  Ceilarius,  cum  ni.-s.  Lips.  ,  lleins.,  Arnlz., 
cuicumque,  quod  Woj  kensius  et  Grunerus  damnant. 
Melius  qoidem   est  quicumqne   pro    unusquisque   si- 

j.  guilicalione  salis  obvia.  Ex  glossa  ergo  in  Keg.  5, 
el  Ald.  inlrusum  esl  unusqnisque.  Plerique  noslii 
mss.  cuni  P.irrlt.  et  plurimis  aliis  edilis,  quicumque. 
Arn  z.  necesse  sine  est. 

294.  Oit.  I,  Ut  ;  einenda,  Aut.  Meus,  gradiantnr  ; 
reline  gradiutur. 

2.;f\  K.-g.  4.  Inque  tuo  sinus  pciradise  :  sed  for- 
lasse  voiuil  librarius  ad  metri  raiionem  Inque  tuos , 
paradise,  sinus.  Senteniia  poslulat  Palriarcha  :  ser- 
nio  enim  csl  de  sinu  Abraliam. 


mulos....actns.  Ita  quidem  syntaxis  iir.plexa  est,  sed 
forlasse  ex  ingenio  Sedulii. 

c  Iia  essein  vei.  cod.  nolatiim  voluil  Juretus. 

(1  Juieius  videlur  reiinuisse  veteris  rodicis  lec- 
lionem  nullus  adullernm,  qua;  sane  mend<»sa  est. 
Alii  refeiunt  nnllus  ud  allerum  ,  quod  ferri  jtoies t  : 
aliinM//i(s  ad  ulterum  nulio  sensu. 


633  CARMEN  PASCHALE.  LIBEU  III. 

Ergo  ngnis,  ovibusque  Dei  est  baec  sola  vo- A         Et  bona  libertas,  evadere  torva  cruenii 

[luntas,  500  Oralupi,  viiaque  frui  per  pascua  Chrisli. 

OPUS  PASCIIALE. 


G34 


nobis  libertas  optabilis,  ut  oves  et  ngni  sumnii  pa- 
storis  si  fuerimus  digni  censeri ,  lorvos  mereainur 
Iupi  morsus  evadere ,  atque  suavissima  Christi  per 

SCHOLIA. 


pascua  largi  floris  amoenilate  gratissima  vitam  car- 
pere  jam  securam. 


207.  Cant.  ,  Reg.  4,  Ott.  1,  2,  Rom..  Urb. ,  et 
ed.Lip*.,  ducit.  Otl.  1,  pro  d.  s.,  cuin  reliquis,  mit- 
tit,  ut  Yirjiilius  I.  vi  Ma.  vers.  55"  :  At  lceva  malo- 
rum  —  Exercet  poenas,  et  ad  impia  tarlara  mittit. 
Cellarins  edidit  mitiet ,  quod,  nescio,  an  casu  illi 
exciderit. 

500.  Post  hunc  versuin  Reg.  I,  2,  Vai.  1,  Expli- 
cit  lib-'r  1.  Incipit  11.  Oll.  1.  Explicit  liber  Sedulii 
primus  novi  Teslamenti.  Incipit  tiber  II.  Reg.  5,  Mi- 
rabilium  divinorum  liber  secundus.  Olt.  2,  Finis  ora- 
lionisJesu.  Incipit  tiber  secundus.  Miracula  et  fac- 
la  Claisli.  Urh. ,  Egregii  Sedulii  episcopi  de  novi 
Testamenti  historia  liber  secundus  explicit,  traclansde' 
vita,  virtutibus,  et  conversalione  Domini  noslri  Jesu 
Cliristi.  Incipit  ejusdem  liber  tertius  de  miruculis;  at- 


que  mirabilibus  signis  Redemptoris  unigeniti  Dei,  et 
Domini  nostri,  et  primo  quomudo  ad  nuptias  invitatus, 
hydrias  sex  aqucc  mirabililer  convertit  in  lene  meruin. 
In  Val.  2,  Rom.,  ei  meo  o>d.,  non  indicatur  divisio 
liliri.  In  Reg.i,de<ideraniur  reliqu:i,el  po^l  vers.  Ora 
lupi  sequiiur  Ars  Phocagrammatici.  Codex  Tauriuen- 
sis,  Explicit  liber  pritnus  novi  Testamenti.  lncipil  liber 
B  secundus.  Legenti  vita  perpetua.  Sic  in  C:ita!ogo 
inss.;  :U  in  descri|«iioue  dociissimi  Comitis  Napioue 
soluin  lego...er  Primus.  Incipil  liber  secundus.  Lc- 
gnii  viia  perpelua.  In  Alb.  Expticit  novi  TestamenH 
liber  secundus.  lncipit  lerlius.  Sed  luec  ita  iniel- 
ligend.i  sunt,ut  iucipiat  liber  lertius  carminis,  qui 
t:niien  esi  secundus  novi  Testaraeuti,  ui  in  Prolego- 
nienis  uberius  explicatum  e^t. 


LIBER  TERTIUS. 


237  Prima  su«  Dominus,  thalamis  dignaius 

[adesse, 
Virlulis  documenla  dedit,  convivaque  prcesens 
Pascere,   non  pasci,    veniens,   mirabile !  fusas 
In  vinuin  eonvertit aquas ;  amittere  gaudeut 
5  Pallorem  latices,  mnlavit  laeta  saporem 


Unda  suum  ,  Iargila  merum  ,    mensasque  per 

[omnes 
Dulcia  non  nalo  rubuerunt  pocula  musto. 
Implevit  sex  eigo  lacus  hoc  nectare  Christus ; 
238  Qnippe  ferax  qui  viiis  erat,  viriute  colona 
10  Omnia  fruclificans,  cujus  sub  tegmine  blando 


OPUS  PASCHALE. 
Prima  Dominus  nuptiis  interesse  dignatus  virtutis  C  genita,  colorem  mutavif  pariter,  et  nomen.  Cunctis 


suoe  docnmenta  patefecit,  ubi  conviva  pnccipuus  di- 

vinam  reserans  pote.-tatem,  non  pasci  visns  est,  sed 
pavisse.  Defuerant  namque  vina  solemnibus,  et  inier 
epulaium  cumulos  fereulis  aggregaios  ,  lantum  va- 
cnati  calices  mera  siccilate  lorpebuit.  Terrenus  ab- 
scesserat  potus,  scilicet  ut  ccelestis  iniraret.  Conver- 
tit  Christus  ergo  tunc  latices  in  vini  speciem  trans- 
enntes.  Amiserunl  aqu;e,  quod  natan  snnl  ,  aquis 
iiidigentes  ad  potum,  undaque  nobiiior  facta,  quara 


denique  mu^lum  dulce  rubebat  in  poculis ,  ac  per 
omnium  jncunda  mcnsarum  caplns  suaviiate  convi- 
vas  bauslus  fluminei  neclaris  ebriabant.  Slupebant 
fontium  mini-tri  sex  hydrias,  quas  aquis  impleve- 
rant,  vino  redundante  fuscatas,  subitatjue  Chri-ti 
lota  fervisse  vindemia,  quippe  qui  viiisaderat  virtu- 
t>s  colona,  nata  frociifera  sn!»  aethereae  frondis  um- 
braculo,  nutriens  racemos  spirilalis  pampini  semper 
amoenitate  vicluros. 


SCHULIA. 
1.  Vat.  1,  Ubi  aqumn  in  vinum  convertit.  R^.  2,  D  aliud  symbolum  aplius  vino  rubro   inveniri  potuit. 


De  miraculo  aqucc  conversa.'  in  vinum.  Ronr.  Vbi  Do- 
minvt  vocatu*  ad  nupti  s,  convertit  aquam  in   vinum. 

4.  Cellarias  ex  mss.  reposuil  amittere,  ciiin  vulgo 
reperissei  dimittere.  Nosiri  etiam  onmes  mss.  amit- 
tere  eum  editionibns  Parrbasii,  e.i  A  di,  nisi  quod  in 
b:ic  mendose  esi  ammitlere,  ut  legitur  etiain  in  cod. 
Ang.,  etAlh. 

5.  Caul.,  Fabr.,  et  nonnulli  alii  vulgaii,  hvsa  pro 
hcta  :  hor  retinendun).  Nebrissensis  Iktc  iioi  >l  ad 
verhum  Pullorem :  Qui  color  e*t  vini  optimi  in  gaiere 
vini  albi,  qilvum  appellant;  et  ad  verlnnn  rubuerunl  : 
Qua'dam  nydrios  in  viuum  qilvum,  qtuedam  in  rubrimi 
tnutuia'  sunt.  Ai  vero  Sedulius  asseril,  aquas  ami- 
Bisse  pallorem  suum,  nonsumpsisse  pallorem  viui. 
Noianl  viri  erudiii,  in  Palxslina  vino  alia  non  fuisse, 
nisi  rnl.ra  ;  ncque  ad  Christi  sanguinem  liguranduin 


S.  Lacus  accini  solet  pro  v.ise  amplo,  in  quo  mn- 
sinm  recipitur.  S'c  Cicero,  Ovidius,  Columella,  Ne- 
mesius,  ei  alii  id  verbum  usurparuiit. 

9.  In  Olt.  1.  verax,  hene  correciom,  nt  videtur, 
per  fcrax.  Plerique  noslri  ms-;.  Ang.,  Alb.,  Heg.  2, 
5,  V.iu.  i,  2,  Meus,  Urb.,  Rom  ,  Reg.  1,  prn  d. 
seript.,Olt.  I,  a  secunda  m.,  cuni  Amlz.,  Parrh., 
Ald.,  et  schedis  Poelm.,  virtute  colenda.  Ou.  2,  Reg. 
i,  a  pr.  in..  Ou  I,  a  |>r.  m.,  colon.i,  quod  Prosa,  et 
plerique  ediii  relinent.  Nebrissensis  exponit  tirtule 
colona,  id  est,  agricolante.  Kx  prosa  aliinl  arguilur: 
dicitur  cnim  vitis  virtutis  colona,  nisi  legendum  sit 
vir  ute. 

10.  Meus,  fructiferans;  pro  d.  s.  melius  fruclifi- 
cans,  q  i  »d  Calpumii  atque  Teriulliani  verbuui  est: 
nam  alterum  ad  barbara  rejici  debet. 


655 


COELU  SEDULll 


636 


Miiis  inocciduas  enuiiil  pampinus  uvas 


Post  reguliis  naio  quidam  inorienle  roeabat 
Flebilis,   ei  supples  Duiniiiuin,  quo  vi^erei  a> 

[grum 
Febre  laborantem  puerum,   irepidamque  ve- 

[  taret 
15  Lubi  animam  de  sede  sua  ;  lunc  larga  poiestas, 
Credenii  qire  nulla  negat,  nec  dona  retardat, 
239  Velocem  comitala  fidem ,  sermone  salu- 

[tem 
Concedens  facili :  Yivit  jam  Qlius,  inquit, 
Perge,  tuus.  Quanlum  imperii  fert  jussio  Cbri- 

[sii! 


A    20  Non  dixit,  Victurus  erit,  sed,  Jam  quia  vivit, 
MoreDei.qui  cuncia  prius,  quam  nata,videndo, 
Praeterilum  ceniit,  quidquid  vultesse  fuiurum. 

Inde  salutiferis  incedens  gressibus,  urbes, 
Oppida,  rura,  casas,  vicos,  castella  peragrans, 
25  Omnia  depulsis  sanabat  corpora  morbis. 

Ecce  auiem  medi.e  clamans  ex  agmine  lurbac 
Leprosus  poscebat  opem,  variosque  per  arlus 
PIus  candore  miser  :  Si  vis,  Domine ,  inquil, 

[ab  istis 
240  Me  maculis  mundare  poies.  Yolo,  Chri- 

[stns  ut  inquit, 
30  Confestim  redit  una  cutis,  proprioque  decore 


OPUS  PASCHALE. 

Deinde  regulus  quispiam  Domino  flebiliter  suj.pli-  B  et  vicns,  e*  caslra,  salutiferos  gressus  accommodans, 

cuucla  depulsis  inorborum  a  vitiis  membra  sar.abat. 
Ciiin  repenie  de  medio  stipanlis  lurb.ie  concilio 
varia  leprosus  iufelicitaie  perfusus,  ei  obsceno  fac- 
tus  candore  miserior,Dominum,  sic  inquieus,  postu- 
lab.it  :  Domine  ,  si  vis ,  potes  me  mundare.  Non  fuit 
supplicis  isio  p.nva  fides  in  verbo,  qui  siue  munda- 
tionis  effeclum  in  divina  laniuin  voluntaie  credidit 
in^iiluinm.  Namque,  ul  eum  Dominus  sacra  conligit 
manu,  dicens,  Volo,  mundare,  confeslim  bicolor 
aegritudo  discessit,  poncnsqne  maculosae  cutis  bor- 
rorem  peregrina  corpus  caruit  fceditale.  Cernebatur 
a  populis  repeulino  b  mutatus  auxilio  ,  sanamque 


cabat,  ut  aegrum  morientis  lilii  relevaret  ineommo- 
du.ii,  deque  sede  corporea  anxiantis  animam  labi 
prohiberei  ihfirmam.  Tunc  divimc  poiestaiis  liuma- 
nitas,  quse  credenii  nil  denegai,  nec  donum  dilaiione 
suspendit,  quod  comitatu  fidei  non  recedil,  plenam 
puero  sospitaiem  voce  prastilit,  sermone  concessit. 
Ita  namque  respondit :  Vade,  filius  luus  vivit.  Quam 
imperio-a  Domini  poteslas  est,  quamque  magnilica! 
non  victurum  annuit,  sed  jam  ?ivere  designavii.  Hoc 
enim  divinitatis  est  singulare,  ut  omne  cernat  prae- 
teritum,  quidquid  decreverat  affulurum. 
Inde  per  diversas  urbes,  et  compita,  perque  rura, 


SCHOLIA. 


11.  Vet.  1,  Mon.,  et  Poelm.  Mitis.  In  Oit.  1,  du- 
bium  est  Mitis,  an  Vilis.  Vera  lectio  esi  Miiis.  Virgi- 
Iiu->  lib.  i  Georg.  vers.  ii8,  Heu  !  male  tv.m  miles  de- 
fendet  pampinus  uvas.  NonnulM  vulgati  male  scribunt 
in  occiduas  pro  inocciduas,  h.  e.  nou  periluras,  ul 
iu  giossis  explicdlur.  Parih  ,  Ang.,  et  schedae 
Poelm.,  >mittu  ;  ms_-.  alii  noslri  cum  ple.i>que  edi 
tis  inelr.i.s  enutril. 

12.  Oll.  1,  De  Filio  reyuli.  Meus,  Absentem  liberal 
puerum  reu.uh.  Omnes  noslri  mss.  Post  requlus  nato 
quid  mi,  ex  epto  reeenii>siu<o  codlce  Kcg.  5,  ubi 
lcgiiui  Requlus  hinc  nato  quidnm.  AKlus  cuiu  mss. 
edideral  l'ost  regu-.us,  in  Err.iiis  coirexit  Requlus 
limc  nuto.  Aldum,  ul  pato,  secutus  esl  Faluicius 
qnainvis  Cellariu?  Fabri  io  ascnbere  videaiur,  quod 
vcrba  cidicum  mss.  ipse  transposuerit.  Cappusolus, 
Parrhasius .  alixque  editiones  veieres,  cum  mss. 
Arniz.,  Cantabr.,  et  Tauriuensi  miras  anliquilalis, 
BCriptoraro  exemplnrium  mss.  noslroruin  confir- 
maut.  Nibilomimis  Cellarius,  et  Arnizeiiius,  metri 
solliciti,  letiiiuerunl  Regulus  liinc  nalo.  Vcrior  t.t- 
men  est  akera  lcciio,  sive  Sedulius  syllabae  quanii- 
latcm  in  lioc  nomine,  ut  in  quibiisdain  aliis,  con- 
temp-erit,  si.ve  originew  a  regp  seemu&,  primam  in 
reyulns  corripi  posse  exisiiinaverii. 

15.  Ftebilis  pro  flente,  ul  fragilis  suinilur  pro 
fracto,  fuyitivus  pro  fugienle  vcl  liigalo,  saiutbilis 
pro  sanato,  miuabilis  pro  muialo,  fugaa  pro  fugien- 
le.  et  similii. 

lo.  Vat.  2,, animum ;  alii  animam.  Sic  vers.  112, 
Lapsamque  anim  ,m. 

16.  Parih  is.,  ei  schedse  Poelm.  quia  nuila. 

17.  Val.  1,  Velocem  esl  comilala  :  melius  oniilli- 
lur  est. 

a  Advertii  Juretus,  solemne  fuis^c  librariis  afli- 
nitaie  litterariim  b  et  m  arraw;  ut  in  \c\  cod.  erat 
mormorum  pro  morborum. 

h  Pro  mutatus  iu  vet.  cod.  scriplum  erat  motatus. 


21.  Meus,  quia  cuncta  prius  quam  nota  videndo, 
iiiinus  bene.  Sednlius,  ui  observat  Nebrissensis, 
in  liis  verbis,  prius  quam  nata,  videlur  inielligere , 
lilium  Kcguli  non  illico  sanalum  fuisse.  Evangelista 
r  vcio  Jcainics,  iv,  52  seq.,  referi,  sanatum  fuisse  ea 
^1  ipsi  hora,  qua  dixii  Jesos  :  Filius  luus  vivit.  Neque 
ccrle  aliud  sentii  Scdulius,  cuin  aii  :  Sermone  salu- 
tem  —  Concedem  facili.  Son  ergo  pariiaiis  ratio 
conlra  apeitam  Sedulii  mentem  piotraheuda  cst. 

23.  R 'iii.  De  sanatione  leprosi.  Meus,  Leprosum 
mundal.  Poelin.,  \  arii  lanquores  lolluniur.  Non  omit- 
lain  Nebrisseusis  nolam  :  Omne  oppidum  est  urbs 
praHer  Romam,  quce  non  esl  oppidum.  Rura,  quos  co- 
liiiilur.  Casas,  tuquria  in  agris.  Vicos,  qui  muro  non 
sunt  cirmnidaii,  sicut  castflta,  quce  sunt  muro  cincta. 

26.  Poelm.  Leprosus  mundaiur.  lu  aliis  iiiscriptio 
piaponiiur  versui  25.  Reg.  1,  2,  Vait.  1,  -2,  Rom., 
Oitob .,  2,  Ang.,  Canlabr.,  Arnlz.,  A!b.,  ed.  Lips., 
Parrb.,  Cellar.,  meditc.  I!cg.  5,  Mi.-ns;  Ald.,  \ci.  I, 
2,  Grunerus,  et  Arnizenius,  medio.  Otu.b.  1,  medio, 
sed  videtur  correctuni  per  medim.  Prosi  magis  sna- 
det  medio  :  sed  pra'Slautiores  m>s.  prrcleruiil  meduv. 
In  Urb.  ii/enduni  esi  mcdiu. 

28.   Vct.    1,   2,  uiiens  :  sed   miser   dcfendiliir  cx 
D  m&e,.,  et  Prosa.  Vat.  1,  Deus  pro Damiue,  quod  reti- 
ucjidum  vel  ex  ipso  Evangelioi. 

2  1.  Ccllaiius  et  Gruiicius  cum  nonnullis  cdilis 
purgare.  q.iod  vcibuin  liuicrei  accoiumodalum  qui- 
deio  esl  :  > c < l  nibilominus  Arntzenius  cap.  9  Specim. 
Observat.  muliis  probat^  pjucfereuduw  «sse  mwiAare 
ox  Prosa,  cx  ms.  Armz.,  edd.  Parrb.,  Fabr.,  Mou., 
et  abis.  Adde  mss.  uoslros  Kom.,  Meuai  a  pr.  m., 
Alb.,  Hcg.  I,  2,  5,  Vatt.  1,  2,  Oll.  1,  2,  el  Lrb. 
Mciis  at,  inelius  ut. 

Postea  bbenier  legerem  vera  magis  in  specie,  suoque 
miiius  aynosci  visus  esl  in  cotore,  b.  e.,  vix,  aut 
minus  agnitus  fuit,  cum  ad  suum  colorem  redin. 


(57 


CARMEN  PASCiiALE.  LIBER  III. 


658 


Lsela  peregrinam  mularunt  membra  figuram, 
lnque  suo  magis  agnitus  est  vix  ille  colore. 

Forle  Petri  valjdte  torrebat  lampadis  sestu 
Febris  anhela  socrum,  dubioque  in  funere  pen- 

[dens 
35  Saucia  sub  gelidis  ardebat  vila  periclis, 
Immensusque  calor  frigus  lethale  coquebat. 
241  At  posiquam  fessos  Domini  manus  aitigit 

[arlus, 
Igneus  ardor  abit,  lolisque  exslincla  medullis, 
Fonte  lalentis  aquce  cecidit  violentia  flammse. 
40      Quin  etiam  rabidas  nigrorum  depulit  irasl 


Spirituum,  ne  flalus  atrox  laceraret  iniqua 
Peste   homines,    operisque  Dei  vexaret  hono- 

rem, 
Quem  norat  non  esse  Dei;  passimque  catervas, 
Ut  pius,  innumeras  pulso  languore  saluti 
'J  Reddidit,  et  varia  populos  a  clade  Ievavit. 

242  In(,e  marina  petens,  arentes  gressibus 

[algas 
Pressit,  et  exiguse  conscendens  robora  cymbie, 
^Equoreas   inlravit   aquas  ;    Dominumque  se- 

[quenies 
Discipuli,  placido  librabant  carbasa  ponto. 

OPUS  PASCHALE. 
proferens  jam  (iguram,  veramagisin  specie  quoque,  g  ne  in  diviniiatis  opus  insertus  saeviret  spiritus  non 


nunus  agnosci  visus  est  rn  colore. 

Pelri  soerum  violenter  affectam  ,  correptis  igne 
visceribus,  anhela  febris  urgebat,  validiquc  lampas 
ardoris  aesluantibus  acriler  medullis  insederat.  Pen- 
debat  sors  animai  trepidantis  ambigua  inier  funus 
ct  vitam,  gelidseque  mortis  adventus  nimis  coqueba- 
tur  fl;unma  membrorum.  At  ubi  Dominus  rcgram 
periculis  involutam  lactu  salutifero  visilavit,  leihale 
subilo  fugii  incendinm,  vivaci  fonte  restinclum,  sur- 
gensque  mulier  sospiiata,  sedulis  officiosa  serviiiis  , 
Ijuae  modo  languerat,  sui  medici  fit  ministra. 

Qniu  eiiam  diabolicsc  severittlis  insaniam  a  mem- 
bris  <a?.pius  humanse  misericors  collisionis  exclusit, 


divinus ;  passimque  catervis  iunumeris  usum  corpo- 
ris  sauciati  morbis  fugieniibus  reformavit,  aique 
varia  a  p  ipulos  clade  languoris  periculo  deficiente 
snbtraxit. 

Dein  littoreas  arenosi  callis  oras  obambulans,  par- 
V3e  lintiis  tabulata  conscendit,  ac,  discipulis  comi- 
tantibus,  cceperat  transfrelare.  Cumque  molu  car- 
basi  tumentis  impulsa  procul  a  littore  veherelur  jam 
carina,  surgit  hyems  immilis,  et  aspera,  tolum  mare 
funditus  procellis  cxngitans,  ac  puppim,  fluctu  rece- 
dentc  submersam ,  undis  iterum  tumentibus  alleva- 
bat.  Turbaverat  n.ceslos  salus  desperaia  discipulos, 
nullumqiie  remedium  in  sua  prorsus  arte  consistere 


SCHOLIA. 
32.  Arnlz.  lnque  suo  magis  agniius  est  vi.v  ipsc  C  boe  Ioco  buiws  operis  dei  ponilur  pro  homine,  qui 

honos  est  operis  Dei.  Glossa   in  Reg.  1  est,  Qucm 


colore.  Ang.,  Alb.,  Inque  suo  magis  est  vix  agnitus 
Alii,  Inqite  suo  magis  agnitus  csl  vix  itle  colore.  Reg. 
5,  \\i\. ,  cognilus  pro  agnitus.  In  Reg.  1.  glossa  Ikv.c 
cst,  Plus  in  suo,  quam  in  alieno  colore  vix  est  cogni- 
tus.  Yet.  I,  2,  et  Mon.,  male  distinguunl,  Inque  sno 
{magis  cs!)  vix  ag.iitus.  Ed.  Lips.  meinlos"  ;'/>'  aq,.i- 
tus.  Wopkensins  cnm  Cellario  magis  exponii  per 
amplius,  vel  deinceps,  ut  apud  Forlunalum  de  Clni- 
sii  benef.,  Ntc  peccaloris  mortcm  magis  eliqit  au- 
ctor,  —  Quando  suis  poenis  nobis  dedil  arma  salulis. 
53.  Meus,  Socrum  Pctri  a  febre  liberal.  Rum.  De 
socru  Petri.  Bartbius  ad  Clandianum  pag.  874,  citat 
Nam  Pctri.  Arntzenius  Aldo  afCngil  Morte  Peiri: 
sed  Aldus  non  id  h.ibet,  scd  More  Pctri,  quod  ex- 
siat  etiam  in  Vat.  2,  el  Reg.  5,  ei  sensns  esse  po- 
lesi,  Febris  more  valbke  bimpadis  torrebut  seslu 
socrum  Pelri.  Pro  torrebal  C;int.,  et  nonnulli  vul- 
gati,  lorquebat.  Sed  muiio  magi.s  consehlaneum  est 


stc  vexabat,  ut  vidtretur  nescire,  Dei  imaginem  esse 
hominem.  Cellarius  exponil,  Qucm  homiucm  liouuri- 
fx:'  crealum  novit  flaius  ille  maius  non  csse  Deo  devo- 
ium  Melius  cum  prosa,  qucm  flatum  Deus  norat  non 
esse  divinum. 

43.  Rom.,  Urb.  et  Ang.,  noverat,  reslsrenle  me- 
Iro.  Val.  2,  Reg.  5,  et  Ald..  non  e  se  deum.  Nebrisr 
sensis  conjiciebat  wn  esse  reum,  h.  e.,  culpa  di- 
gnu.m.  lu  edilione  Westhemeri  cum  conim.  Nebris- 
sensis  sic  referunuir  in  nolis  verba  Sedulii  :  Qucm 
nolat  non  csse  Dcum.  Mendiim  puto  esse  nolat,  cum 
metro  adverselur.  Scriptnra  comniunis  est  non  esse 
Dei. 

44.  Reg.  1,  2,  5,  Vatt.  1,  2,  Ang.,  Alb.,  Oti.  2,, 
Urb.,  Afeusj  Rom.,  Ut  pius,  h.  e.,  mpoie  pius,  nam 
dsemon  contra  esl  spiritus  alrox.  Hanc  scriptuiam 
ex  cod.  Arnlz.,  schedis  Poelm.,  Abl.,  el  aliis,  am- 


torrebal,  ul  ajstus  febris  exprimatur.  Confer  Juven-  n  plexns  est  Arnlzcnius  conlra  ;ilios,  qui  ediderant  Ut 
cum  1.  i,  vers.  807:  Cujus  unlida  socrus  Kslu,  febri- 
que  jacebal. 

34.  Arniz.,  socri ;  lege,  socrum. 

3G.  Mon.  mendo->e  colebat  pro  coquebal,  h.  e., 
fovebal,  vel  parabat.  Silius  i,  4r;0  :  Aique  ubi  turpe 
malum,  Luiioque  extrema  coiucbanl  —  Cwpla  viri. 
Sic  etiam  Livius,  Staiius.  Sidonius,  ct  alii. 

58.  Meus,  Ingens,  non  ili  bcne,  atqtie  Igncus. 
Iteg.  3,  crat;  Aldus  cum  c.eleris  edidit  abit,  in  Er- 
ratis  posui:  erat. 

40.  Meus,  Mnltos  liberat  a  spiritibus.  Poelm.,  Da>- 
nwuia,  omncsquc  morbi  depcUnntur.  Rom.,Meos,  ra- 
pidas,  i|uiiil  ii.terduin  cum  raoidas  iu  rhss.  conunu- 
taiur.  Huic  loeo  magis  convenit  rabidas. 

42.  Vonckius  fldenler  affirmat,  legendum  fozdaret 
honorem,  quia  honos  alicujus  insulse  diciiur  vexari. 
Sed  praetcrquam  quod  novum  non  esi  vexare  famam 
alicujus,  quod  dixit  Aurelius  Victor  Epit.  cap.  52, 


p'ius  cum  P.irrahasio.  Eanidem  leclionem  Ul  pius 
comprobat  ^elus  co<lex  Tanrinensis,  et  ttietur  prosa. 

45.  Vat.  I,  a  clade  resolvit. 

40.  Meus,  Imperal  lempestati.  Rom.  Ubi  Dominus 
scdarit  marc. 

47.  Iu  Reg.  2,  ex  cymbm  factum  est  Igmba  cum 
glossa  parvaz  navis,  tinlris.  Verum  lymbai  nihil  sit^ni- 
ficai;  forlasse  librarius  voluit  scnbere  limbi  :  sic 
enint  nonnemo  scribit  pro  lembi.  Verum  exigvw  po- 
scil  cymbce,  nisi  aliquis  malil  lintris. 

48.  Bnrmaunus  pro  sctiucntes  conjiciebat  velicn- 
tes.  Al  Sedulius  Mt.ili;ei  verha  expressil  cap.  8, 
vers,  23  :  Fa  asccndeme  co  in  navicutam,  secuti  sunt 
enm  disciftuli  ejus. 

49.  Arniz.  Nttulicadiscipuli  librabani.  Rarlhius,  L 
x\xv  Advers.  cap.  10,  cilat  carbasa  vento.  Usilaiius 
qiiidem  csl  carbust  iirtcbcre  vcnio,   et  similia  :  sed 


di-ri.-nditur  ponto  cx  Seneca  Med.  v.  318,   Pandere 
«  Male  in  vet.  cod.,  aqua  varia,  pro  quo  Juretus  restituit,  atque  varia 


659 


COELll  SEDULII 


G4U 


50  Jani  procul  a  lerris  fueral  raiis,  actaque  flabris  A    60  Voce  simul,  Misererecilus,  miserere,  perimus, 


Sulcabat  medium  puppis  secura  profundum, 
Cum  subito  fera  surgit  hiems,  pelagusque  pro- 

[cellis 
Vertiiur,  et  trepidam  quatiunt  vada  salsa  ca- 

[rinam. 
Perculerat  formido  animos,  seseque  puiabant 
55  Naufraga  littoreis  jam  tendere  bracbia  saxis. 
Ipse  autem  placidum  carpebat  pectore  somnum, 
243  Majestate  vigil,  quia  non  doimitat  in 

[xvum , 
QuiregilIsrael,nequeprorsusdormiet  umquam. 
Ergo  ubi  pulsa  quies  ,  cunciis  clamantibus  una 

OPUS  PASCHALE. 
fateri  eogebanlur  et  nautse;  cuncti   se  denique  jam  B  suum  movere  nisa  sunt  conditorem  ?  absit,  ut  boc 


Auxilio  succurre  pio  :  nil  vota  moratus, 
Exsurgens  Dominus,  validis  milescere  ventis 
Imperat,  et  dicto  ciiius  lumida  sequora  placat. 
Non  eral  iila  feri  pugnax  audacia  ponti , 

65  In  Dnminum  tumidas  quai  surgere  cngerel  undas, 
244  1>sec  meluenda  truces  agilabant  flamina 

[vires; 
Sed   laetum  exsiliens  Chrislo  mare,  eompulit 

[imum 
Obsequio  fervere  fretum,  rapidoque  volatu 
Moverunt  avidas  ventorum  gaudia  pennas. 

70      Interea  placido  transvectus  marmore,  puppim 


perire,  ei  aut  tabularum  traciibus  inhserenles  ,  aut 
bracbialiremigio  pervolulosscopulosiscredebantnau- 
fragos  liltoribus  collidendos.  Christus  auiem,  verus 
gubernaior,  ac  providusa,  modico  cervicali  suffullus, 
flucluanii  dormiens  quiescebat  iu  puppi,  sopims  cor- 
pore,  pervigil  majeslale,  qui  seiuridum  propheiiam 
Davidicam  :  Non  dormitabit,  neque  dormiet,qui  custO' 
dii  Jsiae/.Cumquediscipulis  una  simulvoceclamanti- 
bus,  Dominejibera  nos,  perimus,  exsurgit  suscitatus, 
venlis  imperat  ut  quiescerent ,  mari  prxcipit  ut 
laceret,  subitoque  ponti  piriier  iier  el  aeris  in  >- 
pinata  temperies  pra-sentio  prodilrix  fil  divinrc. 
Quid   igitur   convenit  illa  de   teni|iestate  censeri  ? 


eiementa  tentaverint,  quod  injuriam  injzererei  ma- 
jestuii.  Sed  ut  cuncta  Christi  virtutibus  humili  de- 
votione  subjecta  potius  censeamus,  onine  creditur 
Iretum  Dominica  navigatione  laelissimum,  quod  ve- 
nerit  obsequens  ,  ac  piocurrens  ex  imis  undarum 
seJibus  sestu  candidiore  fervescens.  Sic  etiam  le- 
vium  prsepes  nalura  ventorum  puppim,  qua  Chrislus 
insederat ,  alis  volucri  jucunditate  diffusis  ,  tam- 
quam  regia  ducis  castra,  coetu  famulanie  vallaver.U. 
Ne  |ue  enim  cui  violenliae  potesiatis  licentia  sulfra- 
gatur,  impcrioso  facile  cogatur  obedire  Domino,  sic- 
ut  sequorum  c  et  venti,  divinis  Christi  jussionibus 
incliuati,  cursus  rapida  comniotione  praecipiles  lan- 
guenti  subiio  deposuere  lorpore. 


Nuinquidnam  b  pelagus  s*vas  erexit  procellas  in  C      Interea  quin  etiam  gurgitis  doiiiinus  lenilalc  trans- 

Dominum  ,  aut  seditiosuin  flabra  luciamen  conlra      vectus  ,  relieto  navigio,  per  orani  vicini  littoris  in- 

SCHOLIA. 

vasto  —  Carbasa  ponto.  Qnid  aulem  sil  librare  car- 
basa ,  intelligelur  ex  Ovidio  iu  Fast.  585.  Vela  ca- 
dunl  primo,  et  dubia  librantur  ab  aura,  hoc  est,  non 
intendiintur,  sed  laxe  agitantur. 
50.  Val.  I,  a  lerra 


52.  Rom.  pro  d.  s.,  Arntzen.,  sched;e  Poelm., 
Tunc  proCum.  Roni.,  perperam,  subila  surijii. 

55.  Vada  salsa  ex  Virgilio  I.  v,  v*rs.  158. 

54.  In  Monast.  Perlulerat,  inendum  esl  pro  Per- 
culerat. 

56.  In  Reg.  1  est  placidum,  ut  in  reli  |uis  ;  sed 
glossa  sereno  innuil  placido. 

57.  Pleriqoentsiri  iiiss.cumParrh.,  sched.PO'  Im., 
Ald.,  quia  non.  Nonnullae  ediliones  etiam  antiqu  u 
cum  prosa  qui  non.  In  Val.  2,  dubium  qui ,  an  quia 
legendum.  Urb.  quce  non,  scibcet  majestas. 

58.  Schedae  Poelmann.  scnhere  jubent  prorsus 
nec.  Sed   prastat  retinere  scripluram  comniuneni 


elamantibus.  Vat.2,  mendose,  cunctisque  clamantibns. 
In  Re,'.  2,  glossa  pariier  est  clamantibus,  quoii  ar- 
guil,  :  lind  fuisse. 

60.  Parrh.,  schedse  Poelm.,  Miserere  Deus;  quod 
non  placel:  elsi  enim  in  Prosa  esl  Domine,  lamen 
discipnli  Christum  Dominum  qnidem,  nori  Deum  tnnc 
appellarunl.  Vat.  I,  Ott.  2,  Ai.g.,  Miserere  cito  :  ele- 
gamjus  alii  ciius. 

05.  Virgilins  i  JEn.  14(i  :  Sic  ait ,  et  diclo  citius 
lumida  aquora  placut. 

6>.  Nounuili  edili  Obsequio  servire  :  majorem 
enipha.-im  hahet  fervere,  quo  eiiain  elymon  freti 
deuotatur.  Vide  not.  ad  verba  Juvenci  freta  fervida 
I.  iii,  vers.  127. 

09.  Schedae  Poelm.  subilas,  Urb.,  Parrh.,  rapidas, 
quo  ducit  Prosa.  Plerique  avidas,  h.  e.,  cupidas 
ohediemli  Christo.  Explicalio  Cellarii,  Vcnti  gaude- 
bundi  refugiunt,    Cliristo  imperante,   contraria   est 


neque  prorsus.  ln  Rnn.  error  est  ineiricus  dormital  r>  menti  poetse,   qui   aii,   venios  gaudebundos    solo 


umquiim. 

59.  Me^.  I ,  Otl.  1  ,  cod-x  veluslissimus  Tauri- 
nensis,  Cant.,  edd.  Vat.  1,  -2;  ftfon.,  lacrymantibus. 
Mss.  Alb.,   Keg.  2,    5;   V.a.  1,   Urbin.,  Ollob.  2, 

Ilom.,  Ang.,  Meus  cum  Prosa,  ei   plerisjue  editis, 

a  Jurelus,  Gallandius  et  alii,  ac  profidus;  malo, 
ac  providus,  qu.e  es  scriplura  in  quibusdam  Biblio- 
ihecis  Patrum,  et  fuit  eiiim  conjectufa  Jureti.  Pos- 
tea  occiirruut  verha  ex  psalmo  c\x,  vers.  4.  In  mul- 
tis  Bibliothecis  Patru  n  legitur  non  dormitavit  :  sed 
relinenduMi  e<t  dormitabit. 

b  Jureius  lestalur,  in  vet.  cod.  sic  legi  Numquid- 
nam  :  quini  loquendi  rationem  similibus  exeniplis 
co.ifinnai  Amobii,  et  Seduliijunioris,  auctoris  Col- 
lecl.  ia  epistihs  P.inli,  quem  mnlecum  nostro  poeta 


obsequio  in  Clnistum  circum  volitantes  i|uod:nn- 
inodi  exsultasse.  Venlis  tribuunlur  pennae.  Juvenalis 
s;it.  \,  vers.  101,  Siccat  madidat  in  carcere  pennas. 

70.  Rom.  Ubi  Dominus  liberavit  homuiem  quemdam 
a  legioue  dwmonum.  Meus,  Legionein  dcemonum  expu- 

Sedulio  confundit. 

r  Gall.mdius  conjectat  ccquorum  (luctus,  et  venti. 
Halim  sicut  cequorei  venti.  In  cogatur  subaudiendum 
est  aliquis,  aul  |irn  Neqne  legendum  Nemo,  siilicet 
neino  cdgatur  obedire  impenoso  domi.io,  cui  vio- 
leni:e  poteslatis  licenlia  suffragalur,  sicut,  etc.  Obsiat 
lamen,  quod  oinnes  editi  habenl  violentite  :  quo 
verho  obscurus  redditur  sertsus.  Paulo  posi  fortasse 
leeendum  est  scevissima. 


Gii 


CARMEN  PASCUALE.  LIBER  III. 


Gi2 


Liqucrat,  el  medios  lustrabat  passibus  agrns; 
Cum  procul  e  tumutis  geniino  stridore  rueules 
Pro>iluere  viri ,  quos  non  mala  dsemone  pauco, 
245  Sed  legio  vexabat  alrox,  nexuque  cruento 
75  Saeva  catenatis  gestabant  vincla  lacertis. 

Angebal  quoque  pcena  duplex.  Heu!  dira  furoris 
Condilio;  qui  vim  paiitur,  magis  ille  ligatur. 
Tunc  Domini  pnecepta  tremens,  esire  jubentis, 
Spiriius  infelix  bominem  non  audet  adire, 


SO  Effigicm  repetens,  quamChristnni  cernit  liabere. 

246  Sed  pecus,  iuimunda  gaudens   lue,  sem- 

[  per  amicum 
Sordibus,  alque  olido  consuelum  vivere  cceno, 
Pro  meritis  peiiere  suis,  trisiesque  phalanges 
Porcinum   lenuere  gregem   :  niger,    hispidus, 

[  borrens 
S5  Talem   quippe  domum  dignus  fuit  hospes  ha- 

[bere. 


OPUS  PASCHALE. 


cedebat ,  cum  repente  duo  viri  ssevissimi  lurba,  et 
dsemonum  legione  possessi,  de  sepulcralibus  monu- 
meniis  fremiiu  prosiluere  terribili.  Et  ob  hoc  ferreis 
eatcnarum  nexibus  innodali.  Heu  !  qtiam  gravis  est 
furoris  conditio  !  Qui  vim  sustinel  lacerantis  in- 
saniae ,  illum  necesse  est  et  vinclis  pocnalibus  sub- 
jaceie.  Convenienter  tamen  spiritus  il!e  nequis- 
simus  imer  busta  magis  habitabat  et  cineres,  cui 
nibil  est  cum  vita  commune.  Tunc  domino  venienle 
perterritus,  et  a  sedibus  purgalx  mentis  exclusus, 
in  humanam  rursus  effigiem,  quam  Cliristum  vi- 

SCHODA 
lit  de  duobus  viris  qu(c  invasit  gregem  porcorum.  De- 
pravate  exaratum  est  Lege  Joannc  pro  Legionem. 

72.  Parrh.  gemini,  favenle  Prosa,  sed  dissentien- 
tibus  mss.,  aliisnue  editis. 

7-5.  Vetustiores  codices  scribunt  Prosiluere,  alii 
Prosiliere.  De  bac  varietate  scribendi  dixi  ad  Juven- 
cum  noi.ad  1. 1,  vers.  1 19.  Oli.l,  mulo,  snpra  mala, 
ad  marg.  videmr  diver»a  leciio  n:ale.  Urb.  iia  habet 
qu<is  non  male  dcenxone  pauco.  Reg.  5,  disiiuguit  quos 
non  mala,  dccmone  pauco  —  Sed  legio  vexabat  atrox. 
"Vat.  1,  <iuos  non  de  nuda  dcemone  pauco,  —  Sed  lcgio 
vexabal  alrox  :  sed  apparet  delelum  de.  In  Reg.  1, 
glossa  esi  mala  —  pestis.  Vonckius  conjeclibal  q uos 
non  alu  dcemone  pauco,  —  Sed  legio  vexabal  atrox, 
correpia  priina  in  ala.  ut  alibi  quantilaiem  Sedulius 
negexit.  Rejicilur  a  Grunero,  cjui  illud  mala  nun  ad 
legionem  referenduni  ait,  sed  accusalivmn  pluralem 
e>se  :  opinor,  voluit  diccre  nominativum  pluralem, 
boc  sensii,  ipjos  non  mala  vexabant  daemone  pauco, 
sed  legio  air<>x  vexabai.  Wnpken.sio  haec  explicaiio 
pariiiu  arridet,  <|ui  pvoiude  teniabat  quos  non  dcemo- 
nia  pauea ,  —  Scd  legio  vexabat  atrox,  producta 
secunda  in  dcemonia,  ui  alia  solet  peccare  Seilulius, 
vel  polius  quos  non  malus  agnune  pauco,  —  Sed  Irgio 


debat  gerere,  meluens  inlrandi  licentiam  poslulare, 
pecus  iinmunda  sordium  obsccenitate  Iretissimum  , 
etolentis  coeni  semper  amicitiis  involulum,  pro  suis 
adire  merilis  impetravil.  Quippe  nigcr,  hirsulus,  et 
borridus,  propria;  deformitaii  consimilem  studuit 
B  eligere  mansionem  ,  tristesque  continuo  pbalangas 
incursus,  gregem  pervasit,  iinpulit,  ac  necavit  in 
marina  prsecipiiem  fluenia  porcinum.  Nec  immerilo 
diabolus  generaliter  dicitur  inimicus  ,  qui  cuuclis 
sit  noxins,  ut,  et  quos  odit,  impetat,  et  quos  amat, 
exslinguat. 


vexabal  a'rox,  nimiiuni  ul  mulus  pro  dsemone  acci- 
piaiur  Pi imain  conjeciuram  non  facile  admiserim, 
cum  Sednhus  alibi  secuiulam  in  dcemone  corripiat. 
Altera  non  iia  inepta  est :  sed  etiam  sic.durinr  est 
cnnsiructio,  i|ua3  buc  p;icto  [irocedere  deberei  :  Quos 
n 'ii  nialus  agmine  |iauco,  sed  atroci  legioue  vexabat. 
Sensus  biccerte  est :  Quos  non  pauci  damiones,  sed 
legio  alrox  d.cnionuin  vexabal.  Ex  Vat.  I,  fortasse 
hic  sensusita  erui  poterii  quos  non  de  dwmone  panco, 
—  Sed  legio  vexabal  atrox,  vulebcel  quos  non  legio 
de  daemone  pauco,  sed  atrox,  sive  ing-ns  vexahat. 
Suini  enim  poiest  legio  pro  quavis  manu,  seu  lurba 
d;enioniim,  qnx  major,  minorve  esse  poiest.  Verum 
diim  melius  aliqnid  affulgei,  leneamus  primam  inier- 
pretalinnem  ex  Grunero  petnam,  vel  potius  ex  Ne- 
brissensi,  nui  exponii :  Nun  mala,  — repete  ab  iufe- 
rioribus,  vexabant.  Pauco  damonc,  —  i.  e.,  pauci 
daemones  mdi.  Imelligi  etiain  poiest  :  Quos  mala 
legio  vexabal,  non  dxinone  pauco,  sed  atrox,  hoc 
csl,  numerosa.  Suspic:iri  quoque  lieel  quos  non  ma- 
cra  dccmone  pauco,  —  Sed  legio  vexabat  atrox. 

75.  Reg.  I,  Otl.  1.  in  coniextu,  Poelm.  in  con- 
textu,  gestantet:  communiorcodicum  mss.,  etedito- 
iuiii  scriptura  esi  gestabant,  quam  Ott.  1  eadeni  ve- 


D 


leri  manu  exbibet  ad  marginem.  Arntzenius  edidit 
gestantes. 

76  Reg.  I.Ott.I,  Vat. 2,cod.  lleinsii, rfwra,  quod  ar- 
guitur  ex  Prosa  gravis.  Plerique  dira.  Pcena  vero 
eratdu;  lex,  quiaei  daemonem,  et  vincula  patiebaiur. 

SO.  Codex  vems  Taiiiinensis  Effijiem  reddit.  Reg. 
\  ,  Meus  ad  niarg.,  Vulc,  N;tns.,  Torn.  1,  Bas., 
Colon ,  Vet.  1,2,  Mon.  ,  schedaa  Poelm. ,  editio 
Poclm.  in  coniexlu, reddens,  cnjus  glossa  estin  Reg. 
I  deserens.  Ueg.  2,5,  Oitid).  I,  2,  Vatt.  1,  2, 
Urb.,  Rom.,  Meus  in  coniexiu.  Alb.,  Ald.,  Parrb., 
Ang.,  repelens  :  sed  in  Reg.  2,  et  Oll.  \,  aliud  vide- 
lur  ftiisse.  quo  deleio,  eadem  maniis  velus  appinxit 
repetens  :  in  Val.  I  exaralum  eral  Effigiem  nonrepe 
tens,  sed  erasuin  poslea  fuil  non.  Editio  Poelm.  ad 
marg.,  Torn.  o,  Lips.,  Fabr.,  Ribl.  Lugd.  Patrum, 
fugiens.  Ms.  Cant.  linquens.  Cellarius  ex  conjeciura 
intrusil  rcverens  :  sed  conjecturis  lunc  demum  lo- 
cum  relinquendum  putamus,  ait  Grunerus,  ubi  in 
codd.  apii  plane  uibil  repeiilur.  Ipse  ergo  Grunerus 
eligit  fugens.  Burmannus  pra^fert  repetens,  vel  reco- 
iens ,  b.  e.,  animn,  mente  sua  reputans  :  nam  Cel- 
larius/ivo/eHs  alicubi  invenerat.  Arlnezius  puiat,  re- 
verens  es;e  conira  meniem  Sedulii  :  non  eitim  ex 
reverenlia  dsemon  exiit,  sed  vi  (Oicius  ex  im- 
|ierio  Cbristi.  Aplius  buic  loco  puiat  fugiens  ,  sed 
cum  id  in  mss.  non  reperiatur,  ingenio  alicujus  eru- 
diii  tiibueiidiiin  censet.  Tenel  igitur  cum  ms.  Arnlz. 
tinquens.  Anliquissima  sane  est  leciio  reddens ,  vel 
rcd  iit  ,  neque  spernenda  ,  si  reddens  cum  glossa  ex- 
poni  possit  per  desercns.  Verum  el^i  reddo  signifital 
restituo,  emitto,  edo  ,  lamen  pro  desero  non  facile 
invenielur.  Reiineoigitnr  repelenscnu*  pleri.-quemss., 
non  tainen  ea  significaiioni',  quam  Burmannus  volc- 
bal.  Sensus  enim  hic  est,  Non  audet  adire  hominem, 
reveriens  in  eifigiem,  qu;im  cernit  Christuro  habere, 
sive,  Non  aude;  adire  hominem  .  ei  reverti  in  effi- 
gieiu,qiiam,  ete.  Sic  paulo  poslail  petiere  pecus,  elc. 

81.  Horalius  l,  epist.  2,  vers.  2(j:  Yixissetcanis  im- 
mundus,  vel  amica  luto  sus.  Adverlil  eliain  Woj  ken- 
sius,  semper  — amicum  occuirere  pariier  apud  Avic- 
niim  ,  Syiiimacbum  ,  Aratorera  ,  Helpidiuui  per  hy- 
phen,  iii  gravcolens,  semper-  avarus. 

S4.  Edmi.  Poreorum  lenuere.  Alii  Porcinum,  etiam 
Beda  de  Melris  ,  et  ejus  Comiuenlalor  ,  qui  tacito 
aucioris  nomine,  hunc  versum  exciiant. 

85.  Arator  daemonem  hospitem  pariter  vocal  2, 
6  i  0  :  Hospite  sit  polluta  suo,  eic. 


045 


COELII  SEDDLII 


0i4 


Ilinc  alias  Dominus   pelago  delatus  in  oras,  . 
Intravii  natnle  «oluni,  quo  corpore  nasci 
Se  voluit,  patriainque  sibi  pater  ipse  dicavit. 
247  Ecce  aderant,  vivum  porianies,  jainqne 

[cadaver , 
90  Bis  bina  cervice  viri,  lecioque  cubantem 

Vix  hominem,  cui  vita  manens  sine  corporis 

[usu 
Mortis  imago  fuit,  resolutaque  membra  jace- 

[bant 
Officiis  deserta  suis,  fluxosque  per  arlus 
Languida  demissis  pendebant  vincula  nervis. 
95  Hunc  ubi  virtutum  Domiuus  conspexit  egenteiii 


Robore,  peccatis  primum  mundavil  ademptis, 
Qua)    generant    augmenta    malis  :  miseroque 

[jacenti, 
248  Surge,  ait,  et  proprium  scapulis  attolle 

[grabaium  , 
Inque  luam  descende  domum.  Nil  jussa  mora- 
i  [tus , 

100  Cui  fnerat  concessa  salus,  vesiigia  linquens 
Tandem  aliena,  suis  lsetatur  vadere  planlis, 
Vectoremque  suum  grata  mercede  revexit. 

Principis  inierea  synagogae  filia,  clauso 
Functa  die,  superas  moriens  amiserat  auras. 
105  Ai  genitor,  cui  finis  edax  spem  prolis  adultaj 


OPUS  PASCHALE. 
Hinc  Dominus  navigio  rursus  famulaute  subvec-  B  ut  in  hnminem  depulso  sordium  squalore  mundalum, 


lus,  nat;ilis  soli  fines  intravit,  ubique  a  creator  om- 
nium  nasci  se  voluit,  illius  regionis  oppidum  suam 
patriam  nuncupavit.  Tuuc  ad  eum  quatuor  viri  cer- 
vices  lecto  suppositi ,  quemdam  detulere  languen- 
tem,  vix  adbuc  hominem  ,  jam  cadaver.  Cujus  vita 
motu  corporis  carens  funeream  praeludebat  imagi- 
nem.  Iia  membra  jacentia,  resolutis  nervorum  vin- 
culis,  ac  dimissis  per  fluxos  artus  ,  el  saucios  mor- 
boque  marcida;  tabis  alienos,  uii  propriis  olficiis  non 
valebaht.  Quem  ut  dominus  supernae  viriutis  egere 
virium  resiilulione  conspexit ,  a  peccalis  prius  cu- 
ravii  absolvere,  qusemalorum  omnium  sdnt  radiccs, 


lamquam  prseparalam  sibi  salus  introiretin  domum. 
Dicit  ergo  jacenii  tunc  misero  ,  sed  felici  protinus 
fuluro  b,  Surge,  lolle  grabatum  tuutn  ,  el  vade  in  do- 
mum  tuam.  Nec  moratus  ille  parere  jussis,  assurgit, 
ex  imbecilli  validus,  ex  desperato  confisus  ,  ex  mo- 
rienle  victurus  ,  tollensque  leclulum  ,  quo  jacebat 
immobilis,  et  ip-itis  arentis  ligni  robore  factus  ari- 
dior,  suis  tandem  plantis  incedere,  alienis  se  gandet 
oaruisse  vestigiis ,  grataeque  muiua  redbibitione 
mcrcedis  vcctorem  proprium  bumeris  famulantibus 
mox  revexit. 
Hiec  igitur  Domino  facienle  miracula  ,  Principis 


SCHOLIA. 


SG.  Meus,  Paralyticum  liberal.  Rom.  IHri  Dominus 
suscitavit  hominem  drfuncium.  Sed  in  hbC  lilulo  orror 
aperius  esi.  — Kdiii  iiohbulli ,  quos  seouius  e-4  Co,l- 
larius,  pe'aqi.  Mss.  cum  plorisquc  edilis  pelago.  Sic 
Lucanus  I.  2,  ver-.  88,  Pelago  delaius  iniquo — Ho- 
stilem  in  terram. 

87.  No  nulli  volgati  m?.le  de  corpore,  pro  quo  cor- 
pore,  vidclicet  quo  solo  volnil  senasci  corpore.  Mat- 
tboeus  cap.  9,  ver>.  i,  ait :  Et  ascendens  in  na  iculam, 
Iransfretavit,  et  venit  in  civitatem  suam.  Sedblius  ex- 
ponit  natate  solum  ,  sive  Belbleem.  Sed  melius  alii 
inlelligunt  Caphamaum,  in  qua  civitale  Irequenler 
Jesus  oommoi  alintur. 

88.  Arnlz.  D.us,  alii  Pater,  et  glos-a  in  Rcg.  1,  qui 
eam  jam  fecerat.  Nebrissensis  Pater  iftst, — ciun  di- 
xit  :  Quoniam  Sazaratus  vocabilur.  Veruiri  Setlulius 
de  Belhleeni  Idquitur,  iion  dfe  Nazaroih.  Pater  igi- 
lur  dicavit  sibi,  i.  e.,  ei  Domiim  pnhiam  Belbleerii, 
Cirili  dixil  :  Et  tu  Beihlehe.n,  terra  Juda,  nequaquam 
minimi  es  in  principibus  Judu  :  ex  te  ennn  exiet  dux, 
qui  regat  ponulum  meu.n  hrael.  Syntaxi-  autfcnl  clsi 
h  erere  videtur,  non  est  lameii  iuusitaia.  Melius  qui- 
de  o  ostcum  glossa  pater  ipsc,  Cliristus,  qui  eaill  fe- 
cerat,  v'c'1  oum  Prosa  creator. 

89.  Vivum  cadaver  oppositio  verborum,  de  qua  ad 
Draconlium  1.  i,  648  :  Funera  viva  gereris\  vivax  in 
morle  cadaver.  Chrysologus  quoque  viium  cadarcr 
vocaVit  paralyticum  scrm.  50. 

90.  Juveualis  sat.  i,  vers.  Qk,Sexl<t  y.ervice  feratur. 
95.  Offiria  membrorum  dixerunt  eliam  LactahliuS, 

et  JuvVtfCiis.  Deserlits  offiriis  pro  deserius  ub  offiriis  : 
sic  pariler  priopisitionem  oniitliuit  Proporiius,  Sia- 
lius,  Tacitus,  Pb  cdrus,  Boelius. 

9i.  Vat.  i,  Meus  ,  Ilog.  2,  dimissis  :  in  Rcg.  2, 
prius  Itiil  demissh  ,  quod  ca^teri  noslri  mss.  cum 
Arntzen.,   el   prajstantissimis  editionibus  rclinent. 

a  Recte  Gallandius  advorlit,  legendum  vidcri,  ut 
constet  censns  ,  ubique  ,  boc  est ,  et  ubi  :  iiaque  id 
amplector,  quamvis  in  omnibus  vulgatis  sit  ibique. 

b  In  quibusdam  editis  lego  effecluro,  in  aliis  affec- 


Arn:zenius  ex  Prosa  praHulit  dimissis  :  sed  conferri 
deberet  Prosa  cum  muliis  mss.,  lit;  vera  lcctio  ex  ea 
boc,  el  aliis  in  locis  erui  posset.  Alioqui  Irequens 
esi  confusio  in  hujusmodi  v-rbis  demitto,  dimitto  ; 
demersus,  dimersns ;  delapsus,  dilapsus ;  ol  qnod  alii- 
not  quiilcm  ad  senientiam ,  parum  rcfeit,  iitrum, 
ulri  pncferas. 

95.  Ariiizeniiis  cum  solo  ms.  Arniz.  egere,  quod 
ilem  ex  PrOsd  conlirmat.  Non  autem  video,  cur  as- 
truat,  eqere  ad  poelarum  genium  accommodatius 
esse,  qiiam  egcntem,  quod  unanimi  consensn  alii 
mss.,  ct  editi  coinprobant  :  ni  lorte  si  nlcntia  illi  ar- 
rideal,  a  nobis  alibi  explosa.  non  bene  bujumiodi 
participiis  versum  eoncludi.  Yiruium,  vel  virtutis 
Dominus  Dcus  p'hras'es  sUiit  ecclesiasiiox,  ct  in  ora- 
tionibus  limrgicis  recepise. 

9i.    Cant.  ,   Arniz.,  codex    Burmanni ,    scboda^ 

Poelin.,  1'arrb.,  Ald.,  Lips.  cum  mss.  noslris  Oll.  1, 

Vat.  1,  Rc^'.  5,  Urb.,  Itom.,  All).,   Meo ,  confvmal. 

n  Alii  n:ss.,  et  editi,  munduvit,  ijuod  rccenii"ie>  u\n- 

"  plecluiiiiir  ex   Prosa,  et   simili  loco  I.  i,  vers.   57, 

Lcclificata  segcs  spinis  mundalur  adeaiplis. 

97.  Fabr.,  ei  quidam  alii  editi,  misno  indc  jacenli. 

99.  Edinib.  discede,  qme  est  etiam  oonieotuia 
WopKerisll.  Gninoriis  ihetiir  desceude,  quia  Sotet  id 
\erl)inr.  poiii  proiro.  In  Rog.  2,  glossa  ascende,  perge, 
eade. 

100.  Vel.  1,  confessa  :  lege  conce  sa. 

102.  Glossi  Rt!g.  1,  Yeclorcm-grabalum.  Grata- 
placida.  Aeeipe  nnnc  N<  biissensis  eiiarralionem  : 
Ycclur  iii  sunm,  vel  seipsum,  vel  aridhitum.  Merccde 
gfttta,  quia  ab  dliis  vchebalur  merccile,  se.d  riW  grata. 

105.  Meus,  Rogal  Dominum  princeps  sacerdoium 
pro  filia  defnnctu.  Rom.,  De  filia  principis  sijnaijvgaj. 
Taurinens.,  Principis  syuaijoga;  filiam  suscitat. 

104.  Nebrissensis  ad  verbum  clauso  die  prolcrt 

turo,  in  aliis  mendose  furo.  Vix  dubito,  quin  vera 
sii  leetio  futuro,  vel  affuturo.  lnfra  in  vel.  cod.  erat 
ex  becilli  pro  ex  imbecilli. 


645  CARMEN  PASCHALE. 

Sustulerat,  sanctos  Doniini  lacrymansque,  ge-  j^ 

[mensque 
Corruit  ante  pedes,  vix  verba  precaniia  fari 
Singultu  (|iiaiiente  valens,  Mi>erere  |»arenlis 
Oibati,  miserere  senis,  modo  filia,  dicens, 
110  Unica,  virgineis  nec  mcIIiuc  maiura  suh  annis,        120 
249  Occidit ,   et  misero  patris  mihi  nomen 

[ademii. 
Affer  opem,  lapsamque  animam   per  menihra 

[ refunde, 
Qui  lolum  prseslarepotes.  Haec  inquit :  etauctor 
Lncis  ad  exsiincue  pergebat  funera,  gressum  125 

115  Vix  populo  stipante  movens  :  permixtaque  tur- 

[bis 


LIBER  III.  6i6 

Ihat  inundantem  muiier  perpessa  cruorem, 
Qune  magnas  lenuaiat  opes,  ut  sanior  csset, 
Exhaustaque  domo,  nec  pioficienle  medela, 
Perdiderat  proprium  pariler  cum  sanguine  sen- 

[sum. 
Ast  ubi  credenlis  jam  sano  in  peciore  ccepit 
Dives  adesse  fides,  mediis  immeisa  catervis, 
Niliiur  aversi  vel  fihim  langere  Cliristi : 
250  Posteriusque  lalens,  subilam  furaia  salu- 

[tem 
Exlrema  dc  veste  rapii,  siccisque  fiuentis 
Damnavii  patulas  audax  fiducia  venas. 
Senserat  ista  Deus,  cujusde  fonte  cucurrit, 
Quod  virlus  secreta  dedit,  furiumque  fidele 


OPUS  PASCHALE. 

synagogae  filia  viialibus  teiminis  occupata,  siipernae  B  per  annos  duodecim  mnlier  saueiata    qnaj  meden- 


lucis  spiranienta  perdiderat  jaceliatque  corpus  iiu- 
mobile,  solijam  debiium  sepul tnrtc.  Tunc  a  iiiiseri 
pignoris  clade  genitor  sauciaitis  excurrens,  cui  (inis 
exlremus  spem  generis  ahslulerat  jam  flirentem  , 
lacrymans ,  ingemensque,  Domini  volvebatur  ad 
pedes.  Vix  verba  precaniia  singultu  quatienie  con- 
lirmans ,  Miserere  patris  orbati  ,  micrcre  senis  ,  in- 
quicns,  destituli.  Unicam  habeo,  vel  magis  habui  (i- 
tiam  ,  qucc  modo  deficicns  in  annis  necdum  puberibus 
constituta  ,  patcrui  mihi  nominis  cernitur  abslulisse 
vocabulu.  Confer  opem,  ei  subveni  ,  tlilapsamque  ani- 
mam  membris  reslilue  jain  frigentlbus,  cui  totum  posse 
suppedilat ,  cui  tolum  passe  nil  ubviut.  Tales  vix  il!e 
preces  implevit,  et  jam  Dominus  consti|iatus  disci- 


tihus  plura  conlerens,  nil  proficiens,  et  facultatihus 
pariier  vacuala  prodibat,  et  sanguine.  Sed  ubi  cre- 
dulo  jam  sani  cordis  arcano  fidelis  (ce,»it  ahundare 
prsesumplio,  niediis  se  catervis  vehenn  nler  inseruit, 
parvam  salteindcsiderans  summitaiem  Dominicicon 
lingere  vestimenii,  lateusqife  posterius,  ab  exirema 
pendenlis  ora  laeinioe  fuitivam  suhito  rapuil  sospita- 
teiii.  0  quam  rebus  arduis  impetrandis  plus  est  con- 
fidere,  quam  rogare !  Quippevenit  ex  corde  fiducia, 
ex  lingua  preces  saepius  sine  corde  funduntur,fiducia 
sine  corde  non  nascilur.  Eccc  nunc  fejmina  longa? 
passionis  supplieio  desperala,  venii  ad  medicum, 
non  obsecrans,  non  geniens,  non  deplorans,  sed 
lacens  abstulit,  quod  qucerebat.  Stabat  iuore  muto 


pulis,  etcalervis,  ad  puellce  gradiebaiur  funera  sus-  C  sileuiium,  et  animus  exclamabat  ad  Domiinnii.  Mox 

ciiaiKhic.  undosi  sanguinis  rivos  inajor  fidei  desiecavit  alluvio, 

Ibat  aulem  turbis  immixta  nimio  cruoris  fiuenlo      cunctisque  grathe  muliebris  ignaris ,  Clnislum  non 

SCHOLIA. 


versum  Virgilii  n  ^En.,  Ante  dicm  clauso  rcsper  com- 
ponet  Olympo;  el  ad  superas  auras,  vi  JEn.,  Supe- 
rasque  cvadcrc  ad  auras. 

110.  Vat.  2,  nccnon,  manu  fortasse  recentiori,  nec 
adhuc. 

111.  Vat.  2,  Reg.  5,  Ald.,  mihi  patris.  Elegans 
essti  ,  Occidil  :  heu !  misero  palris  mihi  noinen 
ademit. 

1 15.  Voiukiiis  sollicilabat,  Qui  lotam,  vel  Qui  vo- 
tum;  quem  Woi  kensius  reete  refellii,  n.ubis  pro- 
bans,  loium  pro  omnia  accipi.Confer.  vers.  520,  I.  iv 
Juvenci  :  Totvm  complcre  licel»t.  lia  h.cnii  Amhro- 
siu>,  Zeno  Vermensis,  Cbrysoloius.  _  Deus  uuctor, 
rcp  rtnr,  domiiius  lucis  a  poelis  sacris  p*as«m  dicitur. 
Iti  bynino  S.  Vinccniii,  qiiem  dcseriplum  habeo  ex 
perveleri  codico  Vai.  Ralal.  ninn.  <sT3,  neque  e<li- 
lum  pnto,  simili  modo  :  Al  contra  dimicans,  auctorcm 
litcis  Pairem,  ejuufue  nalum. —  Qvi  soius,  ac  verus  est 
Dcns,  insKvAiius  iu  es  confesms,  Quae  esl  iiuiiaiio  I'ru- 
d  iiiii  1 1 > 1 1 1 1 1 <>  rj ,  Reri  t.  S.  Vtneentii  vers.  37  seqq., 
Noi  titci*  auclorcm  Patrem,  ete. 

116.  M  ns,  fluorem  :  leline  cruorem. 

117.  Parrh  ,  expcudit  :  alii  tcnuurnt.  Iu  Ueg.  1, 
alind  fuii,  sed  eadem  veius  manus  appinxit  tenuarat. 
Roin.  ni( ■ndoMi,  lenuerat.  lu  Oli.  1,  cx  tenuarai  fac- 
tum  est  triiucbat.  .Mininie  loco  movcri  debel  tenua- 
ral  pro  minueral. 

120.  Ott.  2,  crcdeittijam  sano  peclore,  qtn  d  ferri 
polesl. 

121.  Ollob.  2,  mediisque  :   superflua  est   con- 


junctio. 

122.  Oli.  2,  Urb.,  adversi  :  legertvm»  ex  Evange- 
lio  :  Accessit  retro. 

125.  Vat.  1,  subito,  manu  forte  eadem  factum  sul>- 
itam.  Arator  n ,  1209 ,  Undique  prcecipites  subitam 
ravuere  salutertH 

125.  Meus,  Sanavit,  R«>m.  pro  d.  s.  Curavil,  in 
lextu  Da-mnavit,  (juod  niss.  alii  cum  oninibiis  ediiis 
cxinhcnl.  Biirniannus  <  onjiciehat  Sttgnavit  ,  ut  stu- 
gnure  sunguinem ■.  dici  notil  Fahcr  ad  Ju>iin.  I.  xxxvu, 
c-  11.  Ve» um  Wopkensius  recic  explicai  itamnavit 
pro  obsiruxit.  Nehris;ensi>  oh-ervai,  damna  siiini  pro 
coiisiriutjoexM.iV  cllo,  ei  Scrvioad  Virgiliuni,cclog.  v, 
vers. 80,  b<  mntibisiuquoqne  i'o<i.s.W<i|  k-  n-i  s  pr  >ua 
intcipi<'t.ilio:ic  l;>inlai  Prr.deuiiiini  hynni.  n  Pcrisi., 
vcrs.479,  NefandaAarmtet  limina, —  Obdenswncnspes- 

D  SiViV:  :et  il.mai  t.  vcrs.  650.  Dttmna  aitns.  Ihiln-  tttme, 
ineas :  ci  Apolh.  vers.  "52,  Anie  /orcs  tumuli,  qua  saxa 
immauin  duro  —  Objicc  damnaraut.  Sic  Araior  I.  M, 
ver-.  Ifi5,  Quin  etiant  custiuic  dato  signare  sepulcrum 
—  .1«7  getiunum  wluere  ncfas,  Dnmiin  qnc  pnralani 
— Surgetidi  tiiinnitrcviani.  I,;cien>in  d\  inmireiilqit/ni- 
do  idem  vaicre,  ac  danninin  iiilcrrc.  Hispanicc  itanar, 
ostendi  ad  Dr  coniinm  1.  n,  vers.  .">l«i,  ubi  liunc 
eiiaui  versuin  Sediriii  allega-vi;  Sc<i  revera  boc  loco 
sensus  jiosuilat,  Danniuvil  e\ph«vivi  per  obstritxit, 
constiinxit,  aut  impedivit,  nc  cruore  diffluerent. 

126.  Nonnulli  vulgali  ,  cujus  in  fonlt  ;  minus 
bene. 


647  COELII  SEDULH  G48 

Laudat,  et  egregiae  trihuit  sua  vola  rapinae.         a         Tibicen,   plangorque  frequonsconfuder.il  aedes. 


Ventum   erat    ad    moesti    lugeniia    culmina 

[  lccli , 
150  251  Deflenlcmque  domum,  moviens  ubi  virgo 

[jacebat 
Extremum  soriita  diem  ,  trepidusque  tumultus 
Omnia  lamentis  ululans  implebat  aiuaris, 
Funereosque  modos  cantu  lacrymante  gemebant 


135  252  Donite  sollicila  concepios  menie  dolorcs, 
Ilic  sopor  est,  Salvator  ait,  nec  funus  adesse 
Gredite,  nec  somno  positam  lugeie  puellam. 
Dixeral,  et  gelida  constrictum  morie  cadaver 
Spiriius  igne  fovet,  verboque  immobile  corpus 

1  iO  Suscitat,  atque  semel  genitam  bis  vivere  praesiat. 
Obslupuere  animis,  inopinaque  vota  parentes 


OPUS  PASCHALE. 


laiuit  sui  muneris  donum  ,  de  cujus  fonte  emanavit, 
quod  spes  confidentis  implevit,  furtumque  publicans 
lam  fidele  donis  salutaribus  remuneralur  vim  ra- 
pinae. 
Veiiium  erat  inierea  miserandae  domus  ad  tecla 


veiai,  moriu.im  lngeri  victursm.  Cunciis  etenim  cor- 
pus  videbaiur  exstinctum.  Soli  Christo,  qui  ad  vitam 
veneral  largiendam,  sopor  apparebat  infusus.  Et  hoc 
quidem  ad  ejtis  gloriam  pertinuil  singularem  ,  quod 
defunetam  dixerit  dormientem,  ut  admirabilium  sci- 


iigenlia ,  funus  ubis  virginis  inimaiurum  lacrymis  t»  Iicet  facta  viriutum  parentibus  monsiraiurus,  minus 


omnium  jacebat  exposiium  ,  ccelusque  flebilis ,  ac 
lumultus  universa  vocibus  amaroe  jubilalionis  im- 
pleverat.  Plangebant B gemitu  modulante  tibicines  can- 
tus  inferis  blandienles  ,  et  illaetabilis  multitudo  dis- 
currens  crebris  clamosa  doloribus  a:des  confuderat 
infelices.  Vetat  Dotninus,  fleri  somno  composilam, 


se  donare  pronunlians,  quam  donabat,  humanse 
laudis  declinaret  injuriam.  Tunc  cadaver  immobile, 
corpusque  gelidum,  et  Irigidte  moriis  rigore  consiric- 
tum  ,  spiritus  igne  remolliens  ,  imperiosae  vocis 
arbiirio  virginem  suscitavit  a  larlaro,  semelque  pro- 
genitam  ,   vivere  praestilit  bis  puellam.  Stupebant 


SCHOLIA. 


128.  Fabr.,  et  nonnulli  alii  editi  sua  dona,  qaod 
ex  Pros;i  firmari  poiest.  Aiii  suavota,  h.  e.,  vota  ip- 
sius  mtilieris,  ea,  qnrc  voverat,  vel  oplaverat.  In 
De^.  2.  alitid  fuit.  sed  vetus  eadem  inanus  rescri- 
psit  voia.  Paulo  p»st,  vers.  141,  occurrit  eadem  si- 
gnilicalione,  Inopinaque  votn  parentes  — Aspiciunt. 

129.  Ediiio  Poelm.  ad  marg.,  Scbedie  ejusdem 
Poelm.,  ed.  Lip-;.,  limina  tecti  :  quod  quidem  niagis 
usitatum  esi  ;ipud  poeias.  ltaque  Wopkensius  ex 
conjeclura  voleliat,  mulari  culmina  tecti  in  limina 
tecti.  Sed  cum  eiemplaria  veiera  omnia  consentiant 
in  culmina  tecli,  id  reliiietidum  est  :  ac  fonasse  Se- 
dulius  amplitudinem  domus  inniwre  voluit.  Vide  Bar- 
lliiuin  ad  Claudianum  1. 1  iu  Rufinum,  vers.  205  :  llwc 
mihi  tecta  —  Culminibus  mujora  tuis.  Alioquin  ctUmen 
tecti  prn  ipso  domus  tecto  accipi  solet :  sed  ut  tectum, 
ita  etiam  culmen  pro  sedibus  ipsis  interdum  usur- 
palur. 

150.  Moriens  peculiari  significatu  pro  mortua. 
Verbum  jacere  de  vilajam  funciis  frequenler  adbi- 
beiur. 

151.  Valic.  1,  ed.  Lips.,  Extremam,  quod  pncfe- 
rendum  esse  pulat  Arntzenius,  si  regulis  gramniali- 
coi'um  stenius  :  quia  Servius  ad  Virgilium  I.  x  , 
vers.  467,  Stul  sua  cuique  dies,  sic  habet  :  Dies  vero 
lempus  vitce  :  nam  feminino  usus  est  genere  :  cum  enim 
masculmo  utnnur,  revera  diem  significumus.  Sed  quid- 
quid  sit  de  hac  distinciione ,  quain  nt»n  religiose  ab 
oinnibus  observari  ipse  Arntzenius  faietur  ,  in  re 
praseuli  ipsum  diem  postreuium  vitsc  vull  signifi- 
care  Sedulius.  Sic  Horaiins  1.  i,  epist.  4,  vers.  13  : 
Omnem  crede  diem  libi  diluxisse  supremum. 

135.  Arnlz  •nnis  ex  Prosa  conjicit  cantu  modulan- 
le,  videlicet  libicines  gemebani  canlu  modnlanle  fu- 
nereos  niodos;  nihil  tatnen  miitanduiii  censel.  Val.l, 
Meus,  Rom.,  Ang. ,  Reg.  5,  Urb.,  Oitobon.  1 ,  rec. 
m.,  Pan  h.,  gemebanl.  Iu  Olt.  1  fuit  a  pr.  m.  gemebat, 
qnod  sdieil;**  Poelm.  prxferunt,  seil  ita  ,  ut  lei^aiur 
Tibicen,  non  Tibicines.  Arnlz.,  Cant.,  Ald.,  Vel.  1, 
2,  Monast.,  Col.,  Lips.  ,  aliieque  plures  ediiiones 
ciim  Keg.  1,  posteriori  mauu,  el  aliis  mss.  noslris, 
gerebant.  In  Reg.  1  prius  erai  gerebat.  Fabr.,  Torn.  5, 

a  Jurelus  in  vei.  cod.  invenit  Clangebant,  reposuil 
Plangebant.  Primiius  etiam  in  codn  e  ins.  erat  tubi- 
cines  :  sed  bbrarius  posiea  expressit  libicines  ,  quod 
postreinuin  reclius  esse  pronuniiat  Juieius  :  quia  ti- 
biae  in  funeribus  tenerioris  aetalis  adhiberi  solebant. 


J) 


Bibl.  Lugd.,  ferebat.  Prosa  stal  pro  gemebanl. 

154.  Fabr.,  Torn.  3,  sched.fi  Poelm.,  et,  tit  puto, 
Nebrisseiisis,  Tibicen  ,  quod  et  rneiro  salisfacil ,  et 
bono  sensu  usurpari  polest  pro  muliis  libicinibus, 
ut  miles,  el  siniilia,  sive  versu  pra?c.  legas  gemebal, 
sive  gemebant.  In  Ott.  2  ex  Tubines  ,  correctum  est 
Tubicines  ,  et  recenii  >ri  manu  factum  Tibicines.  \n 
Re^.  1  etsi  a  pr.  m.  esl  gerebat,  tainen  exaraium  est 
Tibicines  cum  glos-a  ,  qna  indicatur,  secundam  esse 
longam.  In  Ang.,  Alb.,  et  aliis  mss.,  et  editis,  cnm 
hoc  errore  meiri  Tibicines.  Delendi  posset  Tubicines, 
producta  prima  ,  quia  tres  breves  conciirrunt ,  ut 
lieri  solel  in  similibus.  Juvencus  quidem  in  boc 
ptiella:  fuuere  lubas  meuiorat  I.  u ,  vers.  4(10,  et  in 
codice  Vercellensi  versionis  Itahe  Matihasi  rion  nbici- 
nes,  ut  in  Vulgaia,  sed  tubicines  letiitur,  ut  ad  eiim 
loc,  ei  in  Addendis  notavi.  Quod  autem  nonnulli 
dicunt,  libiam  seinper  adhibitam  fuisse  in  fiineribus 
bominum  miuoris  selatis,  id  ,  si  ancloritaie  Servii 
admiltatur,  inielligi  debet  de  inlantibus.  Puellaau- 
lem  ,  cujus  meniio  nunc  (ii,  erat  duodecim  anno- 
rum  :  adeoque  locus  jam  erat  lubis.  Iu  Reg.  2  pro 
frcquens  videtur  prius  luisse  fremem  :  qua3  fortasse 
proba,  el  genuina  est  lectio.  Sedulius  enim  imiia- 
lurjnvencum,  sic  describentem  idem  funus  I.  h, 
vers.  400  :  Plangentis  populi  fremitus,  clangorque  tu- 
tarum  — (Jltima  supremce  celcbrabant  muncra  pompw. 

156.  Reg.  2,  ne  funus :  sed  laclum  recentiori  ma- 
nu,  nec. 

ir>7.  Poelm.,  mendose  lugere. 

138.  Reg.  1,2,  5,Oll.  1,2,  Vat.  2,  Urb,  scheda: 
Poelm.,  Parrh.,  Ald.,  gelida,  quod  epitlieion  est  usi- 
tatuin  mortis.  In  Vat.  i,  et,  ut  videiur,  in  Vat.  2,  ex 
gelida  factum  estgelidum,  quod  edilioPoelm.,  Vet.l, 
2,  exhibent. 

li-I.  Ott.  \,animas,  recie  poster.  m.  correcium 
auimis.  Wopkensiu-i  conjicit  parentis  ,  ut  libicines, 
etalii,  qui  aderant,  obstupuerint  vota  patris.  Sed  ex 
Prosa,  et  Evangelio  Luc;e  cap.  vm,  perspicuurn  est, 
parentes  obstupuisse.  ltaque  rectein  Vai.  1,  eadem 
mauus  prima  parentis  mutavit  in  parentes. 

Confer  notam  ad  versns.  Pro  inferis  blandientes  non 
mala  esi  conjeclura  Gallandii  inferiis  blandienles. 
Idem  p.uilo  posl  refert  defunctam  dixerit :  pleryeque 
bibliolhecae  Patrum  defunclum  dixerit ,  quod  equi- 
dem  non  ausim  damnare. 


C4§  CARMEN  FASCHALE 

Aspiciunt ,  versisque  modis  per  gautlia  plan- 

[gunt. 
253  Inde  pedem  referens,   geminos  videt 
[ecce  sequenies 
Cxcatos  clamareviros  :  Fili  inclyie  David, 
115  Decute  nociurnas  exstinciis  vultibus  umbras, 
Et  clarum  largire  diem.  Quam  crcdere  (uium, 
Quam  sanum  esl  cognosse  Deum  !  jam  corde  vi- 

[debant, 
Qui  lucis  sensere  viam  ;  lunc  caeca  precantum 
Lumina,  diffuso  ceu  lorpens  ignjs  olivo, 


lib.  m.  wf, 

A  150  Sub  Domini  micuere  nianu,  tactuque  sercno 
Insiaurala  suis  radiarunt  ora  Iucernis. 

254  His  ita  dimissis,  alius  produciiur  ceger, 
Multiplici  languore  miser,  quivoce  reliclus, 
Auditu  vacuus,  solo  per  inania  membra 
155  Daemone  plenus  erat :  hunc  prolinus  ordine  sa* 

[cro 
Curavit  versis  Deus  in  contraria  causis, 
Daemonio  vacuans,  audiiu,  ct  voce  reformans. 

Nec  minus  interea  proprios  jubei  omnia  pcse 
Discipulos,  lotisque  simul  viriutibus  implens, 


OPUS  PASCHALE. 
parenies  in  filia  cunctantes  crcdere  qu;e  videbani,  B  pHcitn,  suis  hicernis  radianmt  ora  videniia. 


subiiaque  rei  jucunditate  permoii,  gaudio  lacrymis 
plus  profusis ,  genus  mutavere  plangoris. 

Inde  peracia  recidivse  Incis  operaiione  discedens, 
duos  conspicil  viros  amissis  lnminibns  sauciatos, 
talibus  pene  vocibus  deprecantes  :  Miserere  noslri, 
fili  David.  Illam  scilicet  misericordiam  deprecaban- 
tur,  ut  noctem  removens  caliganlem,  ex  cunctis 
diem  vultibus  reformaret.  Qtiam  luium  c.st  credere, 
quam  sanum  est  in  Deo  siudiose  confidere  !  Corde 
siquidem  jani  videbant  qui,  Chrislo  gradiente,  Uicis 
semiiam  seniiebant.  Tunc  oculi  mcesia  supplicii  cae- 
ciiate  compressi,  velut  oleo  torpens  ignis  infuso, 
tactu  micuere  Dominico,  dextraque  serenitaiis  ap- 


His  itaque  dimis>is,  .•■lius  morbis  el  triplicibus 
oblalus  est  imbecillis,  qui  voce  desertus,  vacuaius 
auditu,  per  inania  raptis  usibus  membra,  pleous 
solo  videbatur  esse  damionio.  Hone,  conversis  in 
contrarium  causis,  Dnminus  illico  sic  curavii,  ut 
daemonio  vacuasset  H  ejecio,  voce  pariler,  et  audilo 
replevisset  infnso. 

Nec  cunctatus  duodecim  quoque  discrpulis  tan- 
tumdern  tradere  pote^tatis,  jubet  cos  omnia  posse 
perficere,  qnre  videbant  se  fecisse,  tulisque  viriuii- 
bus  opulentos  mittit  ad  ovium  indaginem  perditarum, 
domus  scilicet  Israel,  quia  necdum  per  omnes  jugi- 
ter  gentes  hujus  noniinis  disperserat  dignitalem. 


SCHOLIA. 


142.  Codicesnoslri  unanimi  consensu,  Mss.  Lips.,  C  et,  ulvidetur,  Alb.,  Quam  sanum  est,cognosceDcum 


Heins.,  Bailliii ,  Parrh.,  schedaj  Poelm.,  ac  multi 
edili,  plangunt.  Poelm.  in  coniextu  cum  aliis  editis 
plaudunt.  Bene id  esseait  Wopkensius,  h.  e.,  exsul- 
tant  :  neque  illi  displiceret  pangunt,  i.  e.,  bymnos 
canunt  :  praefei  t  tamen  plangunt,  ut  dici  solel  flere, 
aul  lacrymari  gaudio  :  quse  etiam  luil  interpretatio 
Nebrissensis  ,  et  glossaloris  in  Reg.  1  :  E.x  nimio 
gaudio  el  admiratione  flent.  Huc  pertinel  ,  quod  su- 
pra  de  conlrano  plangore  aii  :  Plangorque  frequens 
confuderat  wdes.  Favet  prosa,  et  similis  locus  Viclo- 
rini  Piclaviensis  de  J.  C.  Deo  et  bomine,  vers.  59  : 
Jussumque  cadaver  —  Prosilit  ante  oculos  :  lcelus  fit 
plannor  in  omnes. 

143.  Rom.  De  duobus  co2cis  illuminatis  a  Domino. 
Meus,  Cceci  duo  vident.  Urb.  Unde  pedem.  Val.  1, 
Jnde  pedes,  ead.  vet.  m.,  pedem. 

144.  Meus,  clamore,  quod  edidit  Fabricius  :  sed 
rctinendum  clamare. 

145.  Omnes  mss.    noslri   Decute.   Parrhasius   et 


Neque  id  feiri  polest.  Prosa  pro  eognoase  referi  in 
Deo  studiose  confidere. 

148.  Prima  manus  in  Arntz.  pro  scnserc  scribil  vi 
dere,  inviia  prosa. 

149.  Reg.  1  defuso,  factum  diffuso.  Similiier  in 
Vat.  i,  defttso  muiatum  est  in  difuso.  Plerique  alii 
mss.  diffuso.  Editi  eiiam  variant.  Burmannus  pro- 
babai  defuso.  De  hac  varietate  scribendi  dixi  iu  noi. 
ad  Draconiium  1.  m,  vers.  73. 

1)0.  Arnlz.,  schedse  Poelm.,  Parrh.,  Meus  pro  d 
s.,  Reg.  2,  Ott.  t  a  sec.  m.,  fulsere  :   alii  micuere  ; 
quod  pro   glossa  vel  d.  s.  in  Reg.  2  apponitur. 

151.  Amlz.,  schedx  Poelm.,  Reg.  2,  micuerunl : 
in  Reg.  2  glossa,  vel  d.  s.,  radiarunt.  quae  commu- 
nior  est  leciio.  Editi  plerique  radiaruvJ ,  Parrh.  rni- 
cuerunt.  In  Ott.  1  posterior  manus  fecit  radiarunt. 

152.  Rom.  De  quodam  agro.  Poelm.  Dcemonium 
mutum  ejicilur. 

156.  Urb.,  Rom.  erroremetrico  transponunt  Deus 


*-xif.      vu.in-o     ...t7o.        iivaui       ^iiun.       i    .i  i  i  ii.isiiis      Cl    pw  1  ri\J.    u  1  u.  ,    11'Mll       i   l   1  >  i  l  c    llli.-l  I   n  u    [  1  ,!  1 1  3  | '<  >1]|  1 1  t  I     UCUS 

plerique  edili  Discute.  Cellarius  cum  pluribus  mem-      versis.  Meus  vcrsis  Dominus  contraria  :  sed  deest  sen- 


branis  resiiiuit  Decule.  Vule  1.  n,  vers.  154,  Deculil 
expulsas  illasis  vultibus  umbras. 

140.  Vat.  1.  Et  clare  :  alii,  Et  clarum.  Olt.  2,  ed. 
Lips.,  tutum  est.  Meus  mendose,  tuumesl.  In  Ott.  1 
viilelur  luisse  tolum,  laciuin  tulum  cum  glossa  sanum, 
fumum.  Communis  oinniuni  scriptura  tutum  sine 
est. 

147.  Parrh.  Quam  sanum  sit  nosse  Deum.  Reg.  1 
in  coniexiu,  Reg.  2,  5,  Ou.  1  a  sec.  m.,  Ald.,  vi 
liiulli  edili,  Quam  sanum  estcognosse  Deum.ha  Arntz. 
sine  est.  M>.  Burmanni,  Reg.  1  ad  marg  pro  d.  s., 
Qunm  clarum  esl  cognosse  Deum.  Oit.  1  a  pr.  m., 
Qttam  clarum  novisseDeum.  Meus  in  coniexlu,  Quam 
sauum  uovisse  Deum.  Meusprod.s.  perperam,  Quam 
clarum  est  cognoscere  Deum.  Rom.,  Quam  sanum 
cognoscere  Deum,  comctum  cognosce  Dcum.  Vat.  1 
male  Qnam  sanum  eslcognoscere  Deum.  Val.2,  Urb., 

"  Observat  Juretus,  vaeuassct  esse  pro  vacuaret, 
ul  replevissel  pro  repleret,  et  1.  v,  cap.   7,  meruisset 

Patrol.  XIX. 


sus;ad  marg.   pro  d.  s.   recte  versis  Deus  in  con- 
traria. 

158.  Rom.  Ubi  Dominus  dedit  potestatim  discipulis 
super  omnia. 

159.  Val.  1,  totis  virtutibus  et  simul  hnplens.  Vonc- 
kius  aii,  sensura  exigere  loteosque  simul.  Merito  dis- 
sentit  Wopkensius,  qui  et  ipse  conjicil  totosque  si- 
mul.  i.  e.,  omnes,  sed  reiinel  toiisi/ue  pro  omnibus. 
Noiionem  hanc  VOClS  lolus  pro  omnis,  sequiori  ;evo 
adhibilam,  in  Virgilio  ei  Cicerone  frustra  quarri 
aflinnat  idem  Wopkensius.  Alii  similia  exempla 
Plauti,  Phjaedri  et  llinii  allegant.  Conjectura  W<>p- 
kensii  totosque  reperitur  in  meo  coilice  ;  sed  eadeni 
manus  correxii  totisque.  Hanc  leciionem  confinnat 
prosa  :  et  exponcre  possumus,  integris,  universis 
virtutibus  imptens. 

pro  mereretur.    Mutalio  istlncc  temporum  familiaril 
est  seriptoribus  sequioris  cetatis. 

21 


051  COELII  SEDLLII 

160  Iie,  ait,  et  trisles  morborum  excludite  pestes,      * 
Sed  domus  Israel  (quia  necdum  nomine  gentes 
255  Auxerat  hoc  omnes),  coelorum  dicite  reg- 

fnum  , 
Daemoniis  auferte  locum  ,  depellite  lepram  ; 
Funclaque  subductae  revocate  cadavera  vitae. 

165  Sumpsistis  gratis,  cunctis  impendite  gratis. 
Ac  velut  hoc  dicens,  Ego  vobis  quippe  ministris 
Servandos  committo  greges,  ego  denique  pastor 
Sum  bonus  ,  et  proprios  ad  victum  largior  agros. 
Nemo  meis  ovibus,  quae  suot  mea,  pascua  vendat. 

170  Haec  in  Apostolicas  ideo  prius  edidit  aures 


6  2 

Omni|)Olcns,utabbisj;im  sese  auctore  magistris 
In  reliquum  docirina  fluens  decurreret  aevum. 
Qualiter  ex  uno  paradisi  fonte  leguntur 
256   Quattuor  ingentes   procedere    cursibus 

[amnes 

175  Exquibusin  totum  spargunturfluminamundum. 
Quisquiseninideiiatisopus,quodnon  babeiexse, 
Sed,  Domino  tradenie,gerit,  sub  munere puro 
Susciplet ,  puro  riispenset  munere,  possit 
Ut  dispensaior,  non  ut  mercator  haberi , 

180  Davidisque  modis  vitam  cantare  futuram  ; 

Intraboin  Domini  requiem,quianescio  niercem. 


OPUS  PASCHALE. 
Euntes   ergo,  sic  admonet  inter  alia  quae  jubebat,  B  disciplinac,  ut  ab  eorum  dehinc  magisterio  propagata 


prwdicale,  dicentes,  quia  propiavit  regnum  coelorum, 
infirmos  curate,  morluos  suscilate,  leprosos  mundate, 
dcemonas  ejicite;  gralis  accepislis ,  gralis  date.  Tam- 
quam  si  dicerel  pastorali  Dominus  cura  sollicilus  : 
Ego  vobis  operariis  utpote  solertibus  commendo 
cautius  greges  bonus  pastor  exsistens,  pro  quorum 
victuali  solatio  proprii  juris  agros  imperlio.  Nullus 
itaque  meis  agnis  et  ovibus  vendat  pascua  meae  po- 
testati  subjecta,  quod  ideo  prius  Apostolicae  tradidit 


in  posteros  deflueret  sequentis  aevi  docirina,  sicut  a 
derivata  per  totius  mundi  liiuitem  flumina  vagantur 
innumera.  Quisquis  itaque  Deitatis  opus  exercet, 
quod  non  proprium  geril,  sed  spirilali  dignus  tradi- 
tione  suscepit,  puri  muneris  graiiam  conseculus, 
puri  muneris  gratise  sil  devotus,  ut  dispensator  po- 
tius,  quam  videalur  esse  mercaior,  et  canlico  Davi- 
dicae  jucundilalis  impleto,  spem  sibi  vitao  sic  pro- 
nuntiet  affuturae  b  :  Qai  non  cognovi  negotiationcs, 


160.  Rom.  pellite,  Meus  expellite;  alii  excludite, 
quod  meliuse>l,  nam  paub»  post  recurrit  depeltitc. 

161.  Arntz.,  Oit.  2  cum  Monast.,  Fabr.,  Lips., 
Poelin.  aliisque  editis,  Sed  domui  lsrael,  qu<>d  de- 
f-idit  Wopkeasius :  nimirum  dicite  coelorum  regninn 
domui  Israel.  Fere  omnes  nostri  mss.  cum  Cappu 


SCHOLIA. 

typographico ,  cum  duo  sequenies  ibi  legantur.  Li- 
dorus  I.  vi  Etym.  ,  c.  16,  hac  eadein  similnudine 
utilur  :  Inler  coelera  aulem  concilia  qualuor  esse  sci- 
mus  venerabiles  synodos,  qum  lotum  principaiiter  fidcm 
compl.cluntur,  quasi  quatuor  Evanyelia,  vel  totidem 
purcdisi  [lumina.  Hoc  capui.  a  Rraiilione,  qui  Ktymo- 


soto,   Parrh.,  Ald.,  el  aliis,  Sed  domus  Isruel,  quod  C  logias  Isidori  in  libros  digessit,  accersitum  videri  ait 


contra  Wopken^ium  luelur  Grunerus,  videlicet  ex 
cl.idite  pestes,  sed  domus  lsrael  :  noiidum  enim 
gentes  aliae  hoc  noinine  appellabanlur,  ut  postea 
Paulus  Abrahamum  patrem  gentium  vocavii,  genles 
Abrahami  semeu,  lilios  dixil.  llec  interpretaiio  et 
leclio  retmenda,  qu.fi  ex  Evaugeho  et  prosa  maxime 
conlirmatur.  Quod  autem  in  genilivo  domus  ullima 
eorripiatur,  id  novuin  non  est  in  Sedulio.  Alia  est 
conjeelura  Wopkensii  munere  pro  nomine,  qu.e  si- 
miliier  a  prosa  clare  damnatur. 

162.  Poelm.  pro  d.  s.  Sanxerat  hoc,  Rom.  ducitc: 
lege  dicite,  h.  e. ,  pracdicate. 

163.  MendumestinReg.  5, Dcemouis,  el  in  Poelm. 
auferre. 

164.  Cant. ,  Parrh.  ,  Vet.  1,  Ras.  ,  Torn.  1,2, 
Cunctaque.  Legeadum  cum  plerisque  Functaque ,  h. 
e.  ,  defuncta.  Sic  enim  hoc  verbuin  suini  solet ,  sci- 
licel  simplex  pro  composilo. 


annolalor  Isidori  Grialius.  S^d  rationes  ,  quas  pro- 
ferl ,  minime  id  probanl. 

174.  Mss.  Heins.  Arnizen.  irrigui  pro  ingenles.  In 
Vat.  2,  videtur  haec  vox  in  duas  divisa  tn  yentes, 
quod  non  arridel. 

176.  llic  et  sequentes  quinque  versus  absunt  a 
mss.  Heins. ,  Cant. ,  Lips.  ,  Arntz.  ,  a  nostris  omni- 
bus  codicibus,  etiain  ah  Ang.  et  Alb.  ,  ab  antiquis- 
simo  Taurineusi,  ab  Aldo,  ab  edd.  Vel.  1,  2,  Mon., 
Lips.  et  aliis.  Edilio  Poelm.  et  alia'  eos  exiiibent : 
recenliores  quoque  ediiores  Cellarius  ,  Grunerus  , 
Arntzenius.  Seinenlia  eorum  in  prosa  legitur  :  sed 
cum  prosa  nonnuinquam  in  nlia  ,  quae  in  carmine 
non  sunt ,  excurrat ,  inerilo  suspicari  possumus, 
hos  versus  Sedulii  non  esse ,  sed  alterius  ,  qui  ex 
prosa  eos  concinnaverit.  Arntzenius  cx  siylo  pio- 
nuniiat,  haeC  ab  aliena  manu  panno  Seduliano  fuisse 
assuta.  Equidem  tam  aperium   discrimen  inier  lios 


165.  Juvencus  I.  n  ,  vers.  442,  Et  voshand  aiiter  j)  et  versus  Sedulianos   non   video ,  neque  diliiculter 


gralis  inpendile  dona. 

168.  Mon.  Cum  bonus,  mendose. 

169.  Urb.  questus  :  le^e  quce  sunl. 

170.  Wopkeusius  inierpungenduin  censetAc  (vel- 
ul  lioc  dicens:  Eyo...  vendatjHwc  in  apostolicas,  etc, 
Prosa  aliam  distinciioinm  suadei. 

171.  Ms.  Arntz.  miuislris  i  alii  s  lavente  prosa  , 
magislris. 

172.  Cant.  discurrerel :  melius  alii  ,  decarrcret  ; 
quamquain  similia  verba  praeposilione  de  el  dis 
composiia  sae|ie  inier  se  permuiantur,  neque  sem- 
per  signilicalu  disiiiiiiuuntur. 

173.  l'arrhasius  huoc  et  seqq.  ver-ms  octo  omit- 
lil  usjue  ad  Exin  conspicuam.  In  editione  Gruneri 
desideratur  hic  versus  Qualiler,  sed  aperto   mendo 

*  ln  vulgatis  omissum  est  sicut,  vel  ui,  et  sine  ullo 
sensu  legitur  doctrtna,  derivata,  etc.  Gallandius  erro- 
reui  j  im  advertit.  In  quibusdam  Fairum  bibliothecis 


credam  ,  ipsnm  Sedulium  ,  confecta  prosa  ,  hos 
quoque  versus  carmini  addidisse  :  ex  quo  aceidcie 
poluit  ,  ul  in  miiltis  exemplaribus  desidereutiir. 

177.  Wopkeusii  conjectura  sub  muuere  puro  pro 
sub  nomine  puro,  ul  h  ibent  ediii  ,  innitilur  pmsai 
ei  toti  contextui  :  adeo  pie  ea  lectioreeipienda  a  no- 
bis  est.  Non  eniiu  ex  solis  editionibiis  vulgatam 
scripturam,  qu;e  miiius  commoda  est ,  retinere  de- 
bemus.  Respondenl  aatem  haec  versui  165,  Sump- 
sistis  yrulis,  cunctis  impmdite  gralis. 

18(1.  Amizenius  ex  prosa  conjicit  Davidi cisquc : 
id  ceiie,  vt-d  ,  ut  in  m^s.  plerumque  scrioiiur,  Da- 
vilicisque,  uiagis  redolei  Sedulinm.  E*\'\U,Davidt9que. 

181.  Xescio  mercem  est  nescio  mercator  e.-se  ,  ut 
paulo  auie  ait ,  ;io/i  ut  mercator  haberi ;  vel  non  co- 

mendum  esl  lumina  pro  flumiua. 

h  Juretus  scripiuram  veteris  exemplaris  reiiuuit: 
elsi  enim  in  Vulgata  nunclegilur  psalm.  lx.v  ,  vers 


655  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  III.  G54 

257  Exin  conspicuam  synagogae  ingressus  in  A  En  iierum  veteres  instaurans  lubricus  artes 

[  aulam,  190  llle  chelydrus  adest,  nigri  qui  felle  veneni 
Aspicit  invalidum  ,  dimenso  corpore  mancum,  Lividus,  humano  gaudet  pinguescere  tabo, 

Seminccem  membris,  non  totum  vivere ,  cnjus  Quodque  per  alternos  loiies  disperserat  jpgros 

185  Arida  lorpentem  damnarat  dextera  partem  ;  Virus,  in  unius  progiessus  viscerafudit  : 

Imperioquemedens.gelidamrecalescerepalmam  Cui  vocem,  lumenque  lulit,  triplicique  furore 

Pr^cipit,  et  reduci  divino  more  saluti,  195  Saucia  membra  tenens,  mulum  quatiebat,  et 
258Sicutsemperagit,  niltollit,  etomniareddit.  [  orbum. 

OPUS  PASCHALE. 

inlroibo  in  potenliam  Dornini.  Nullus   namque  sine  Tunc  imperioso  potenler  auxilio  pnlmam  meruit, 

Dornini  largiiale  potesl  habere  famulus,  quod  mini-  cessantibus  alienum  in  calorem  sanguinis  venarum 

stret,  aut  umle  dona  disiribuat,  si  non  acceperit,  molibus,   animari  non  arte  praestitit,  sed  jubendo 

quoe  dependat.  Paulum  audiamus  apostolum  simili-  concessit,  dicens  :  Extende  manum  tuam,  etextendit 

ter  haec  dicenlem  :  Sic  nos  existimet  homo,  ut  mini-  manum  suam,  et  restituta  est  ei,  sicut  altera.  Vere 

stros  Christi,  el  dispensatores  mysteviorum  Dei.  Hic  Dei  munns  est  istud  singulare,   quod    incessanier 

jam  quwrilur  inter  dispensatores,  ut  fidelis  quis  inve-  exercet,  qui  humanae  saluti  nil  adimit,  etsemper  uni- 

niatur.  Ei  iterum  monet  idem  doctor,  et  dicit  :  Quid  *>  versa  restiluit. 

autem  habes,  quod  non  accepisti  ?  quod  si  accepisti,  £n  ilerum  lubricus  adest  ille  Cliclydrus,  et   no- 

quid  gloriaris,  quasi  qui  non  acceperis?  xius  instaurator,  qui  livido  veneno  fellis  uberrimus, 

Synagogam  deindeDomiuus  cum  fuis?el  ingressus,  iabo  pinguescere  gaudet  humano,  quodque  per  mul- 

cemit  invaliduin  stupore  dimensi  corporis  mancum,  ios  alternis  passionibus  occupatos  ssepe  virus  effudit, 

membris   seminecem  sauciatis,  toHim   nec  vivere,  in  uniiislotum  membra  saeviendo  congessit.cuimen- 

necobire,  cujus  arentcm  dextram  pigri  lorporis  gla-  tem  rapuit,  vocem  clausil,  lumen  exstinxit,  tripli- 

cics  ampuiaverat,  desperatis  usibus  jam  sopitarn.  cesque  simul  clades  innectens  ,  mutum,  cuecumque 

SCHOLIA. 

gnovi  negotiationes,  ut  ait  prosa.  est,  retincri   debet  :  ita    enim  explicatur  :  et,   sicut 

182.  Hom.  Ubi  reddidit  Dominus  manum  cuidam  semper  agit,  saluli  divino  more  reverlenti  nil  lollit, 
manco.  —  Ms.  Amtz.  et  ed.  Lips.  scribunt  Exhinc.  et  omnia  reddit.  Iia  eiiam  prosa. 

Wopkensius  melius  putat   Exin  continuo,  vel  Exin  188.  Ott.  1,  scmper  ail  :  reline   agit.  Nebrissensis 

coniiguam.  Scd  nulla  est  causa,  cur  conspicuam  reji-  sic  explicat,   Nil  toliit  pro  mercede,   vel  nil  diminuit. 

ciatur.  Hocsecundum  magis  placet. 

183.  Reg.  1,  2,  Meus,  Urb.,  Rom.  dimenso,  cu-  189.  Rom.  De  ca>co,  el  mulo.  Meus,  Ccecus  mutus 
jus  esl  glossa  in  Reg.  l,quasi  mensuram  nonhubente,  ti  dwmoniacus  liberatur.  —  Aldus  edidit,  Ecce  iterum. 
ei  in  Reg.  i,  diminuto.  Iu  Oit.  1  etiam  ex  demerso  190.  Arntz.,  Reg.  1  a  pr.  m.,  etOli.  1  a  pr.  m., 
factum  esl  dimenso.  Grunerus  id  seculus  esl,  quod  nigro,  ut  apnd  Senecam  ^Ed.  vers.  558,  Et  felle  nigro 
etiam  in  ms.  Burmanni  exsiabal,  et  confirmalur  ex  tabidum  spiiimii  jecur.  In  Reg.  1  et  Oit.  1  correctio 
prosa.  Alii  mirum  quanium  variant.  Vatt.  1,2,  indical  nigri,  quoe  est  communis  scriptura  :  et  pas- 
Reg.  5,  Ang.,  Ald.,  Poelm.  in  conlextu,  Lips.,  sim  quideni  nigrum  venenum  dieiiur,  quod  exemplis 
Fab.,  Cell.,  demisso,  quod  vix  idoneum  sensuin  re-  confirmare  snpervacaneum   est. 

cipit.  Nebiissensis ,    Barih.  et  scbedie  Poebn.,  de-         192.  Meus  Quique  :  melius  alii   Quodque.  Amiz. 

messo,  h.  e.,  mulilato,   ut  exponii  Nebrissensis.  In  conira  leges  pedias  omiitit  que.  Ssenein  codd.  mss., 

edii.  Poelm.  ad  marg.   demessos   error  esl  pro   de-  id  accidere  observal  Arntzenius.  Rom.    diffuderat 

messo.  Cappusolus,  Parrh.,  dimerso,  vel,  ul  melius  wgros.  Senlentia  est,  Quod  alternalim  plures   aegros 

sciibitur,  in  0:t.  1  a  pr.  m.  demerso.  Codex  Arnlz.  inliciens  disperserat,  etc. 

demii>so,  a  sec  m.  inulaliim  in   demso,  quod   forle  194.  Cellarius  edidit  lucemque,  Fabricium,  Poel- 

erit  demenso.  Alb.,  Vel.  1,  2,  Mon.,  Oll.  2,  dimisso.  mannum  el  nonnnllos  alios  editos  seculus.  Schedaj 

184.  Amizenius  edidil  nec  :  atque  ita  quidem  lia-  Poelni.,  Arntz.,  Parrh.  cum  nostris  omnibusmss., 
bel  prosa  ;  sed  mss.  nostri  cum  plerisque  ediiis  melius  lumenque  :  nam  lumen,  et  saapius  lumina  in 
non.  Solet  autem  alierum  pro  altero  usurpari ;  ei  in  plurali,  pro  oculis  poniiur.  Tulit  sxpe  usurpaiur  pro 
mss.  frcquenter  inler  se  confunduntur.  abstulit,  nimirum  simplex  pro  composiio. 

185.  Vet.  1,  2,  el  Mon.,  damnaret.  Ita  fuit  in  mss.  195.  Voiukius  conjiciebal  Saucia  membra  terens. 
Ottob.  1,  Rom.,  Meo,  sed  emendatum  est  per  dam-  Sed  quanto  inelius  est  tenens,  h.  e.,  occupans,  et 
narat.  Vat.  1,  repugnanle  melro,  damnaverat.  quasi  ditione  sua  conlinens  !  Orbum  simpliciler  pro 

187.  Reg.  1,  2,  5,  Ott.  1,2,  Ang.,  Alb.,  Urb.,  cceco,  pro  orbo  visus,  aut  visu  baud  bicile  invenies 
Meus,Rom.,  Val.  2,  Cant.,  Arntz.,  etAId., etreduci,  D  apnd  antiquiores  Laiinos.  Ilalico  sermone  orbocx- 

cujus  glossa  in  Reg.  1,  reverli,  quae  indicat,   reduci  cus  esl.  In  gbissis  Isidori  vesligium  aliqu<>d  apparet 

csse  a  reduco,  reducis:  sed  tunc  secunda  esset  produ-  hujus  signilicalionis.  Connario  modo  orbali    eaecos 

cenda.  Iu  Reg.  2  glossa  est  remeabili  a  redux,  redu-  et  excaicaios  sese  dicebant,  quia  oculis  liberi  a^qua- 

cis.  Vat.  1,  ac  reddit.  Parrbas.  eireddU.Fubr.eltem  baniur,  ul   ex  veteri  inlerpreie  Apollonii  Tyrii   et 

reddit.  Torn.  3,  et  alii,  sululem,  pro  saluli.  Arnlze-  Quinliliano  observnl  Barlhiiis  l.  lvii,  c.  6.  Fortuna- 

nius  cum  schedis  Poelm.  el  aliis  vulgalis,  el  reddi  uis  eadem  signilicatione,  atque  Sedulius,   dixit  lib. 

divino  more  saluti  :  qui  nnn  intelligil,  quid  sibi  velit  vm,  carmen  25,  Juyiter  ille  sacris  merilis  iltuminat 

reduci.  Alqui  licec  scriptura,  quae  fere  omnium  mss.  orbos. 

15,  Qiioniom  non  cognovi  lilteraturam,  introibo  in  po-  esl  Qui  pro  Quia,  ut  revera  Gallandius  edidil.  Apo- 
tenlias  Domini,  lamen  mulli  veleres  ,  ut  Hierony-  sioli  verba  siini  ex  1  ad  Corinth.  cap.  iv,  vers.  1,2 
mu<  ,  Augustinus  ,  Arnobius  in  Commenl.,  et  I'shI-      el  7.  lnfra  ad  vers.  109  in  prosa   anliquai  mendum 

erium  Romaiuun,  exbibenl  negotiatioiiem  pro  litte-      videlur  pro  untiqua. 

aturam.  In  bibliothecH  Palrum   fortasse  mendum 


689  COEUI  SEDULH  6Sfl 

259  Tunc  Dominus  mundi,  lux  nostra,  ct  ser-  A         260  Cernit,   et  avdentem  SoliS  remlniscitur 


[mo  parentis, 
Sordibus  exclusis,  oculos  atque  ora  nova\it ; 
Verbaque  per  verbum,  per  lumen  lumina  sur- 

[gunt. 
Venerat  et  mulier,  morbo  contracta  vetusto, 
200  Non  senio,  tremebunda,  gemens,  incurva,  ca- 

[ducis 
Vultibus,  et  solam  despectans  cernua  terram. 
Quse,  Domino  miserante,  juges  post  octo  de- 

[cemque 
Membra  levat  messes,  coelumque,  ac  sidera  lan- 

[dem 


[orbem, 

205  Totum  erecia  videns  ;  quia  quos  malus  oppri- 

[mit  boslis, 
Ima  petunt ;  quos  Christus  alit,  sine  labe  re- 

[surgunt. 
Cumque  dehinc  populum  sese  in  deseria  se- 

[cutum, 
Ut  typicus  Moyses,  verusque  propheta,  videret 
Anliquam  sentire  famem ,  majoribus  actis 
210  Antiquam  monsiravit  opem  ;  tunc  alite  multo 
Carnis  opima  dedit ,   geminis  modo   piscibus 

[auxil. 


OPUS  PASCHALE. 

compulit  insanire.  Huic  misericors  totius  mundi  sal-  B  tem  aliquando  reminiscitur  se  vidisse.   Quid  difle- 


vator,  lux  noslra,  sermo  genitoris,  obsceno  spiritu 
turbaio,  visum  reddidit,  os  novavit,  perque  verbum 
verba  proficiuni,  per  lumen  lumina  reviviscunt. 

Mulier  quoque  venerat  sospitanda,  veleri  magis 
coniracta  morbo,  quam  senio,  gestu  iremula,  gemi- 
tibus  anhela  ,  scapulis  curva ,  vuhibus  inclinata  , 
semperque  despectans  humilem  eernua  depressione 
lellurem.  Quae  Domini  virtutibus  allevata  post  octo 
juges  annos,  ac  decem,  membris  erecta  suspensis 
ccelum  tuelur,  ac  sidera,  globumque  solis  arden- 


rat,  idola  colentes,  advertite,  inter  Deum,  quem  fu- 
gilis,  et  drcmonem,  quem  placaiis,  si  placari  lamen 
is  possit,  qui  laedere  nou  desistit.  Omnes  enim,  quos 
ille  possidet,  opprimuntur  :  quos  Christus  jugo  sua- 
vissiniLC  levitatis  onerat,  allevantur. 

Inde  cum  populum  in  deserta  sese  proseculum,  ut 
Moyses  typicus,  ei  propheta  verus,  nspiceret  anii- 
quae  victus  sterililate  deucere,  maximis  antiqua  so- 
lalia  reparavit  augmentis.  Tunc  siquidem  repenli- 
nam  mullce  volucris  carnem,  modo  duorum  piscium 


SCHOLIA. 


196.  Poelm.ad  marg.,  Fabr.  et  alii  nonnuUi  vul- 
gati,  lux  vera.  Schednc  Poelm.  cum  nostiis  mss.  et 
pr;estantissimis  edilionibus,  Ivxnostra.  Roin.,  noslra, 
sermo  :  metrum  exigit  nostra,  et  sermo. 

197.  Meus  inendose  Moribus  pro  Sordibns.  Ed. 
Lips.  non  male  expulsis  pro  exclusis.  Sedulius  alibi 
eiiam  adhibet  excludo  pro  expello.  S.  Damasuscarm. 
i  in  laude  n  Davidis  :  Sedibus  deposttis  purgant  pe- 
netralia  cordis;  qui  versus  in  codice  Vaticano  num. 
84,  in  quo  est  Psalterium  ex  versioneS.  Hieronymi, 
etinquodam  epigrammate  subS.  Ilieronymi  nomine, 
melius  legitur,  Sordibus  expositis,  elc,  ac  legi  pos- 
Bel  r.rvulsis,\e\  exclusis.  In  alio  P^allerio  Ilieronymi 
cod.  Valic.  4226,  epigramma  edilum  Ilieronyini  no- 
mine  tribuitur  Damaso,  et  simili  modo  legitur,  Sor- 
dibus  expositis. 

198.  Meus  corrupte  Utnbraque  per  verbum,  ac  mi- 
nus  eleganier  per  lucem  lumina,  quamvis  prseces- 
sorit  lux  nostra. 

199.  Rom.,  De  muliere  contracla.  Meus,  Mulier 
cnrva  eriqitur.  Cappnsotus,  contacta  ;  lege,  conlracta. 
Urb.,  ridicule,  morbo  contracta  venustn. 

-200.  Meus,  Urb.,  Non  senio  tremebunda  gemens, 
sed  curva  caducis —  Vultibus,  quod    probari   nequit 


tenendum  cx  Luca  c.  xm,  ubi  haec  mulier  annis  de- 
cem  et  oclo  eo  morbo  laborasse  dicitur.  Messis  pro 
anno  s;epe  sumitur,  ul  hiems,  arista.  etc.  Arntz., 
Ott.  1  in  contextu,  et  nonnullas  editiones,  et ;  pleri- 
que  mss.  cum  aliis  editiss  ac.  Alb.  ex  glossa  leval 
annos;  deinde  cozlum,  ac  sidera  landem. 

204.  Rcg.  2,  ac;  alii  venustius,  ct. 

205.  Vet.  \,  guia  no.s.-em^ndandum  est,  quiaquos. 

206.  Ima  petunl  ex  Virgilio  vm,  67. 

207.  Rom.,  Ubi  plnit  manna  populis  D<>i  in  deserto. 
Melius  Poelm.,  Quinque  -panibus  quinque  tnillia  ci- 
baritur.  Hoc  enim  est  prscipuum  capilis  argunien- 
tum. 

208.  Plerique,  atque  veiustissimi  noslri  mss.,Reg. 
1,  2,  5,  Valt.  1,2,  Alb.,  Ollobon.  1,  2,  Rom.,  Ang., 
Meu<  cum  Canl.,  Parrh.  et  aliis  editis,  scribunt  Moy- 
ses.  Recentiores  cum  Ald.  et  aliis  prailerunt  Moses, 
quia,  nl  advertit  Grunerus,  Moynes  trisyllabum  pri- 
mam  corripit,  et  secundam  producit.  Verum  elsi 
exempla  quredam  sunt,  ex  quibus  apparet,  poetas 
Cliristianos  primam  in  Moyses  coriipuisse,  secun- 
dam  produxisse.  tamen  difflcileest  in  his  nominibus 
pro[>riis  Ilebr.rorum  legem  staiuere,  ad  quam  versus 
pouiarum  (^hristianorum  refingi  debeant,  cum  poe- 


Arnizenius  interpungit  incurva  caducis.  Vet.  i  inler-  D  tre  sequioris  a^lalis,  etiam  ethnici,  sicpe  in  quibusvis 


pungit  incurva,  cnducis —  Vuttibus,  quod  non  malnm 
sensum  efficit:  sed  prosa  alind  vult. 

20"2.  Arnlz.  scrihit  jugis  pro  jnges  ex  diverso  modo 
terminandi  hujuscemodi  casus  plurales,  jugeis,  jugcs, 
et  juqls.  Wopkensius  recte  explodit  conjecturam 
Bart  i ';,  rscranteDeo.  Cerie  Domino  mi.,erante,  hoc 
est,  lu!iH'licio  Domini,  probum  e-t,  magisque  ex 
siy';0  ccclesiastico.  Fabricius  edidit  Qiuc,  miserantc 
Deo,  juges :  id  s-ecuti  sunt  nonnulli  vuigati,  acdefen- 
dimt  schedse  Poelm.,  quia  jlges  primam  producil.  At 
quid  hoc  refert,  cum  ex  unanimi  codicum  consensu 
constet,  Sedulium  primam  in  jugis  s ;«'pecorripnisse  ? 

203.  Meus  corrupte  lavat  pro  levat.  Cant.,  Reg.  I, 
Rom.,  Meus,  Parrhas.,  Reg.  2  a  pr.  m.,  obscure  ; 
Vat.  1  ex  correctione,  Ott.  -2,  Url».,  menses.  Reg.  2 
ex  correctione,  Reg.  5,  Ald.,  Vat.  2,  ut  videlur,  Vat. 
1  a  pr.  m.,  Ang.  et  multi  ediii,  messes,  quod  unice 


nominibus  propriis  eflferendis  niagnain  sibi  licenliam 
arrogaveiiut :  qua  deredisserui  pluribus  in  Pruden- 
lianis.  Qnod  attinet  quidem  ad  Moyses,  prima  potius 
essei  producenda,  cum  Graece  scribatur  per  omega. 
Onidquid  id  esl,  niliil  obslat,  qoominus  Moyses  sic 
exaratum  disyllabum  sit  per  coniractionem  duarum 
vocalium.  Trisyllabum  Moyaes  hoc  eodem  libro  oc- 
cunil  vers.  28n. 

210.  Arntz.,  Cani.  et  sched.e  Poelm.,  cum  mss. 
nostris  Reg.  2,  5,  Vatic.  2,  Vat.  1  ex  correciione, 
Oitol).  2,  Ang.,  Urb.,  Alb.,  multo.  Sic  Parrh.,  Ald., 
et  multa- antiquae  ediliones.  Alii  mss.  et  editi,  mulla. 
Utrumlilici  rectnm  est,  cuin  ales  sit  tam  masculini, 
quam  feminei  generis. 

211.  Vet.  1,  2,  Mon.,  geminis  modo  panibus  am- 
plum,  et  v.  seq.  pluit,  modo  piscibus  auxit,  inverso 
et  praepostero  ordine. 


657  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  III.  638 

261Sufficiens  tunc  manna  pluit,  modo  panibus  A         Torva  laborantem  jactabant  sequora  puppim  , 

[amplum  225  Adversus  nam  flatus  erat;  tunc  noctis  opacae 


Quinque  dedit  victum   per  milia  quinque    vi- 

[rorum. 

Cretera  turba  Iatet ,  numero  nec  clauditur  ullo 

215  Mavima  pirvorum  legio ,  vel  maxima  ntatrum. 

Quodque  magis  slupeas.cophinos  ablata  replerunt 

Fragmina     bissenos  ,    populisque     vorantibus 

[aucta  , 
Quae  redit  a  cunctis,  non  est  data  copia  mensis. 
Jamque  senescentem  calidi  subccerula  ponii 
220  Oceano  rapiente  diem,  cum  pallor  adesset 

Noctis,  et  astriferasimlucerel  hesperus  umbras, 
262  Discipuli ,  solo  terris  residente  magistro, 
Undosum  petiere  salum,  fluctuque  tumente, 


Temporecalcatas  Dominus  superambulat  undas, 
Et  vasii  premit  arva  freti  ,  glaucisque  fluenlis 
Circumfusa  sacras  lambebant  marmora  plantas. 
Miratur  slupefacia  cohors,  suh  calle  pedesiri 
230  Navigeras  patuisse  vias  :  at  Petrus  amicarn 
Doctus  habere  fidem  ,  Chrisiumque  agnoscere 

[semper, 
In  medias  descendit  aquas,  quem  dextra  levavit 
Labenlem  Domini,  nil  lanto  in  gurgite  passum  : 
263  Cui   porlus  fuit    illa    manus,    pelagique 

[viator 
255  Libera  per  vitreos  movit  vesiigia  campos. 

Genesar  inde  soli,  Domino  veniente,  coloni 


OPUS  PASCHALE. 
redundare  fecit  quanlilatem.  Tunc  uherrimum  ccelo  B  cido  comprimebat  incessu,  sacraque  Chrisli  vesligia 


manna  diffudit,  modo  quinque  panibus  dislribuiis, 
totidem  virorum  millibus  epulas  abundareconcessil. 
C;etera3  motus  lurbae  delituit,  mulierum,  parvulo- 
rumque  raultiludine  mimerum  non  habeme ;  quodque 
magis  amplius  admircris,  quisquis  isia  perlegeris, 
si  necdum  libi  nota  didiceris,  post  expulsam  salu- 
ratae  plebis  esuriem  cophinos  ablaia  duodecim  frag- 
memorum  moles  implevit.  Nec  tanta  fuit  copia,  cum 
daret,  quanta  fuit  in  reliquiis  jam  fastidita,  cum  tol- 
litur. 

Interea  sub  cserulosa  ;cstuanlis  uuda  fervoris 
oceano  diem  suscipienle  prscipitem,  cum  stellalae 
noctis  proximum  per  pallidum  nuntiaret  adventum, 
terris   magistro  residente,  discipuli   marinum  soli 


mili  pelagus  abluvione  lambebat.  Mirantur  novum 
subiio  pericliiantes  aspectum,  pedestri  sub  calle  viaa 
patuisse  navigeras.  Cunclisque  nutantibus,  utrum 
vere  Dominus  appareret,  an  oculos  metu  discriminis 
obumbratos  incerla  caliginis  simulacra  decipereni, 
Petrus  fidei  saucius,  et  amicus,  cui  familiaris  graiia 
semper  Christum  agnoscere  concedebat,  ut  ad  euin 
pergeret,  postulavit.  Yocatusque,  nil  trepidans  in 
marina  descendit,  nulla  refluentis  unda3  rapaciiaie 
submersus,  qui  Dominicae  manus  auxilio  sublevatus 
potentis  dexterae  lutissiinum  conlugisset  ad  porium, 
perque  vitreos  salsi  maris  campos  callem  secuit, 
conlra  mentem  pelagi  viator  exisiens.  Ofideicres- 
centis  augmentum  !  pridem  retia  pauperis  contem» 


petivere  navigium,  furebalqueponius  expositam  fla- G  psit,  vitse  solatium;  nunc  ipsam  renuit  vilam,  qua- 
bris  adversantibus  in  carinam.Tunc  umbrosae  noctis      tenus  veniret  ad  Christum. 

quarta  fere  vigilia  calcatas  Dominus  super  undas          Genesar  igitur  terram,  ccelu  comitante  discipulo- 
obambulans,  tumidos  spumo.-i  gurgiiis  fluctus  pla-      rum ,   relicia  Dominus  navi  calcabat,  cujus  incolae 

SCHOLIA. 
212.  Nonnulli  vulgati  nunc  :  lege  tunc ,  ut   vers.      senescens,  mensis  senescens,  cum  prope  (inem  sunt. 


210.  Vide  etiam,  quse  proxime  dixi  de  liocversu. 

216.  Canl.,  Reg  1,  5,  Urb.,  Rom.,  Vall.  1,  2,  cum 
Aldo  ei  aliis  editis ,  Quoque  magis.  Alii,  Quodque  . 
qnod  forlasse  fuil  a  pr.  m.  in  Reg.  1,  ut  iu  Reg.  2 
videlur  prins  liiisse  Quoque.  Utraquc  leciio  bona  est. 
Desumptumid  estexJuvenali  sat.  6,  vers.  87  :  Uique 
mugis  stupeas.  Meus  mendose  replent  pro  replerunt. 

218.  Arnlzenius  cnm  Cellario  el  ms.  lleinsii  edidit 
Reddilaque  a  cunciis.  Reg.  1,  Olt.  \  ,  Redditci  quce 
cunciis.  Reg.  1  pro  d.  s.  ab  eadem  veteri  m.  ,  qua? 
redil  acunctis,  quod  plerlque  alii  mss.  el  editi  exhi- 


224.  Meus,  corruple,  Turba  labranlem  jacebanl,  et 
videlur  correclum  Turba  per  Perturbata.  Reg.  1,  ciun 
plerisque,  Torva  el  glossa  aspera;  .^ed  videtur  prius 
fuisse  Turba.  In  Oltob.  1  clare  Turba.  Urb.,  et  Valic. 
2,  jactabat.  Sed  lectio  communis  recte  procedil. 

225.  Arnlz.,  venius  pro  flatus. 
227.  Vat.  2,  Reg.  5,  glaucique  fluentis,  quod  edi- 

tum  esl  ab  Aldo  :  sed  deest  sensus  ,  nisi  legas  glau- 
cique  fluenti ,  scilicet  marmora  fluenti  glauci.  Was- 
sius  ad  Sall.  Cat.  21,  p.  27,  ex  cod.  bibl.  publ.  Cant. 
legit  siccisque  fluenlis,  quod  Grunerus  et  Ai  nizenius 
bent.  Arntzenius  pro  hac  lectione  citatParrhasium  :  D  praeferunl.  Non  placet,  fluenta  vocari  sicca  ,  quia 

plantae  sicca3  eranl  :  neqne  id  placuit  Wopkensio  , 
qui  ipse  coiijiciehal  raucisque  fluenlis,  sed  melius 
concludit  ,  qu*  integra  sunl,  movenda  non  esse. 
Arntzenius  ex  Aratore  pro  siccisque  fluentis  profert 
in  epist.  ad  Vigil.,  Fluctibus  in  mcdiis  cui  via  sicca 
fuit.  Sed  neque  uoc  loco  fiucius  vocanlur  sicci  :  et 
Sedulius  ipse  in  prosa  nullo  modo  sicca  fluenla  innuit. 

229.  Plerique ,  calle.  Poelin.  ,  ad  marg.  ,  calce. 
Meus  in  coniextu  calce  ,  ad  marg.  culle  ,  quod  re- 
tinendum. 

252.  Meus,  dextera  :  ut  slet  versus  ,  reponendum 
dexlra. 

256.  Rom. ,  Vbi  Dominus  sanavit  quenulam  wgro- 
tum.  Meus,  Ad  tactum  vcstis  liberantur  ajgroti.  In 
Oit.  1  scribitur  Genezqr,  et  videtur  prius  fuisse  Gen- 
nexir:  Alb.  exhibet  Genessar.  Meus  Ganexar  ,  Rom. 


sed  is  edidii  Reddita  quce  cunclis.  Noslra  scriplura  ex 
prosa,  cum  tolliiur,  clare  coufirmatur. 

219.  Rom.,  Ubi  Dominus  ambulavit  supra  mare. 
Reg.  1  ,  Ifeus  in  coniextu,  calidi ,  cujus  glossa  in 
lleg.l.  ferventis,  inquolamenforlasse  prins  twlgelidi. 
Sic  Meus  pro  d.  s.  cum  reliqnis.  Magis  erudita  est 
sciiplura  calidi  :  fin^ebant  enim  poelse  ,  aaquora  le- 
pescere  a  sole  nccidenle.  Horatius  I.  i,  sat.  4,  vers. 
29  :  tlic  mulal  merces  surgente  a  sole  ad  eum,  quo  — 
Yespertina  tepet  regio.  Ovidins  1.  i  Mel.  63,  Vesper  , 
et  occiduo  quo?  lillora  sok  tepe  cunt.  Tibuilus  I.  I!,  el. 
5  :  Quaque  patent  ortus,  et  tjua  fluilantibus  undis  — 
Solis  anhelanles  abluil  amnisequos.  Alii  veteres  pula- 
bani,  solem  quoiidie  Oceano  exstingni :  ex  quo  mare 
re<alescere  necesse  erat.  Diciiur  vero  sol  vel  dies 
senescens  pro   occidente  co   fere   inodo  ,  quo   hma 


659  COELII 

Infirmos  traxere  suos,  ut  fimbria  saltem 
Vixattacta  Dei  morbis  mederetur  acerbis; 
Et  quoquot  tetigere,  jugem  sensere  saluiem. 
264  210  Quam  preliosa  fuit ,  quae  numquam 

[vendita  vestis, 
Ipsa  omnes  modici  redimebat  iiiunere  lili! 

Hinc  Tyrias  partes,  Sidoniaque  arvapeientem 
Anxia  pro  natae  vitio,  quam  spiritus  atris 
Vexabat  stimulis,  mulier  Chananaea  rogabat, 

245  Se  canibus  confessa  parein,  qtii  more  sagaci 
Semper  odoratae  recubanl  ad  limina  mensae, 
Assueti  refluas  dominorum  lambere  micas. 


SEDULII  680 

A.         Voxhumilis,  sed  celsa  fides,  quac,  sospite  nata, 
Decanefecitovem,  gentisque  in  sentibus  ortam 
250Compulit  Hebra?.i  de  gramine  vescier  agri. 

Alla  dehinc  subiens  montis  juga,    plebe  se- 

[quente, 
265Milliac3ecorum,  claudorum  millia  passim, 
Lepi ososque  simul  populos,  surdasque  catervas, 
Invalidasque  manus  ,  et  quidqnid  debile  vulgi 
255  Venerat  ,  in  priscum  componit  motibus  usum  , 
Et  revocata   suis  allemperat  organa  nervis. 
Dumque  medens  aegrum  refovet  virtule  tu- 

[multum  , 


OPUS  PASCHALE. 

gratnm  suseipientes  advenlum  ,  suos  diversis  lan-  B  delambentes  excussas  ,  cadenlium  micarum  exigui- 
guoribus  impeditos  ad  divinam  sanandos  praesenliam      tate  pascanlur.  Vox  humillima ,  sed  fides  excelsa, 


congregabant ,  ui  fimbria  saltem  vestimenli  ejus  at- 
tacta  morbis  mederetur  asperrimis.  Et  quisquis  me- 
ruit  boc  potiri,  compos  factus  est  mox  salutis.  Quam 
pretio^a  fuit  baec  vestis!  vel  pretium  magis  ista  non 
habuit ,  quae  nullo  venumdata  commercio,  parvi  fili 
muneribus  ipsa  relimebat  universos. 

Hinc  Tyri,  Sidonisque  praetereuntem  regionis  iti- 
nera  ,  mulier  Chananaea  pro  filiae  viiio  saucialae, 
quam  spiritus  ater  insederat,  suppliciter  obsecra- 
bat,  se  canibus  pottulans  exaequandam,  qui  domino- 
rum   mensas  sagaciter  non  relinquunl,  ut  reliquias 


qune  ,  filia  sospite,  canem  transtulit  mox  in  ovem, 
inque  sentibus  suae  gentis  exortam  ,  Hebraci  grami- 
nis  fecit  iniroire  per  pascua. 

Alta  dehinc  juga  moniis  ascendens  ,  populo  co- 
milatus  innumero,  millia  claudorum  pariter  et  cac- 
corum  ,  surdos  eliam  et  leprosos  conventus  ,  ac 
manibus  imbecilles,  et  quidquid  aegrum  vulgi  con- 
fluxeral ,  usiun  reformavit  in  pristinum  ,  suisque 
nervis  et  motibus  organa  debilium  statuit  tempe- 
rata  membrorum. 

Dumque  mirabilis  operalione  virtulis  agmen  refo- 


SCHOLIA. 
GcHcsaret.Metrum  soluin  palilur  Genesar,  atque  ita      lutem.  Fabricium  alii  secuti  sunl.  Verum  primam  in 
exliibet  Vulgaia  Malth.  xiv,  34  :  Venerunt  in  lerram  C  juqis  saepe  corripuisse  Sedulium  constat 
Gemsar.  Ott.  2,  Ang.,  male,  Undesoli:  pejus  Urb 


insoH.  Plerique  referunt  soli ,  scilicet  coloni  soli, 
seu  terrae  Genesar.  Sed  in  Reg.  1,1,  Vat.  5 ,  lorte 
fuit  solum,  quod  exstat  in  Yat.  2,  Alb.,  Reg.  5,  Aldo, 
et  iinnnullis  aliis  vulgaiis,  ut  bic  sensus  sit,  Inde 
Domino  veniente  solum  Genesar,  h.  e.,  in  solmn,  seu 
terram  Genesar. 

258.  Rom.  non  ineple  ,  Vixac  tacla.  Ottobon.  2, 
morbos  sanqret  acerbos,  quod  a  manu  glossatoris est, 
aiitalicujus  inepti  correctoris.  Arntzenius  cuni  mul- 
lij  edilis  tenuit  morbis  medealur  acerbis,  el  quamvis 
fateatur,  in  ms.  Arntz.,  Cantabr.,  editionibus  Aldi, 
Lip-ieiibi  ei  aliis,  uti  eiiam  in  prosa  ,  exstare  mede- 
relur,  taincn  id  negligii,  quia  scepius  ita  a  librariis 
peccalnm  fuisse  ,  fusius  alibi  docuerunt  viri  erudilis- 
simi.  Verum  qmerendum  esset,  an  peccaverint  libra- 
rii,  qui  scripst-runt  mederetur,  an  qui  medeatur.  In 
n.ss.  uoslris,  Ang.,  Alb.,  Reg.  1,2,5,  Vatt.  1,2, 
Ott.  l,Rom.,  invenio  medereiur  :  huc  facit  mendum 
in  ms.  Urb.  mederentur,  et  in  meo  codice  moddcre- 
tur,  nisi  id  accipere  imlis  pro  moderelur.  Parrbasins 
jiariter  edidit  mederetur.  In  Reg.  2  prius   fortasse 
aliud  fiiit,  sed  nunc  clare  est  mederetur  cuin  glossa 
sanaret.  In  Reg.  1  similis  esl  glossa  medicarelur  snpra 
mederelur.  Prb  mederelur  stal  etiamcodex  anliquissi- 
mus  Taurinensis.  Haec  igitur  vera  lectio  censenda 
est,  qiiam  vetera  exemplaria  unice  confirmant.  For- 
tasse  opponcl  aliquis  ,  secundani  in  mederetur  esse 
longam.  Veruin  id  quidem  est,  et  haec  fuisse  videiur 
causa,  cur  nonnulli  editores  amplexi  fuerinl  medea- 
tur.  Nihilominus  cuin  plura  sinlverba  secundie  con- 
jugationis,  quae  aliquaudo  ad  lerliam  transferuntiir, 
ut  fulgeo,  ferveo,  et  similia,  tenendum  e>i  Sedulium 
aualngia  usum,  mederelur  posuisse  iu  lerlii  conjuga- 
tione,  correpia  secunda. 

259-  Primus  omiiiuin  videtur  fni>se  F.ibricius,  qui 
transpositionem  minime  necessariam  contra  codicum 
tidcm  invexit,  Senserunt  jugem,  quotquot  tctigere,  su- 


D 


240.  Vat.  1,  nunquum  est  vendila;  alii  omiltunt  est. 
Cur  autem  ait,  numqsiam  venditam  fuis>e  Cliristi 
vestem?  Foriasse  quia  milites  tunicam  inconsulilein 
scindi  noluerunt ,  et  de  illa  sortiti  suni,  cnjus  cssel, 
ut  refert  Joannes  xix,  25. 

242.  Roin.,  DeChanancea.  Meus  Filia  Chanwmm 
tiberalur. 

243.  Reg.  l,,Oit.  I,  Meus,  atris;  plerique  alii  mss. 
cum  Arntz.,  Parrb.,  et  Ald. ,  atrox,  sed  in  Reg.  2 
prius  videtnr  fuisse  atris ,  cujus  glossa  nunc  apparel 
cum  pessimis  ajfeclionibus.  ld  praeferendum  ceuset 
Arntzenius.  Bene  esset  ater  cum  prosa. 

2i4.  Plerique  scribunt  Cananaa,  sed  in  Vulgata  le- 
gitur  Chanauwa. 

245.  Planius  videretnr,  qui  nare  sagaci —  Semper 
odoranles:  nain  mensa  odorala  esset  niensa  odorifeia. 
Fabricius  jam  edidit  nare,  sed  mss.  onincs  et  opli- 
mae  quaeque  editiones  praeferunt  more.  Prosa  sagaci- 
ter  facile  in  nlramque  scripluram  trabi  potest. 

249.  Fabiicius,  etcum  eo  nonnulli  vulgali,  genitis- 
que.  Sentenlia  exigit  gentisque. 

250.  Cellariuscum  Lips.  cod.,  Ebraici  :  plerique, 
Bebrcei,  aut  Ebrcei,  aut  Hebrei,  prodiversa  scribendi 
probabili  ratione;  sed  in  Oti.  1  prius  videlur  fnisse 
Hebraio  :  Cellaiius  ciim  mss.  Barth.  et  Heins.,  ger- 
mine.  Ita  eliam  ediderat  Parrliasius.  Grunerus  recte 
communem  scripiuram  gramine  tiielur;  favet  prosa. 

251.  Rom.,  Ubi  mututudo  cegrotantium  a  Domino 
reccpit  salutem.  Meus,  Varios  cegros  sanat.  Wopken- 
sius  mallet  subiit. 

255.  Wopkensiiis  divinaverat  Venerat ,  his  pris- 
cum  condonal  roboris  usum  ,  vel  confirinnt  roboris 
usum  :  sed  adverlit  receptain  leciionem  a  prosa  con- 
firmari. 

256.  Poelm.  ad  marg.,  membris  ,  in  contexlu  ner- 
vis  cum  prosa  et  aliis. 

257.  Rom.,  Ubi  Dominus  satiavit  quatuor  millia  vi- 
rorum  ex  septem  panibus,  et  duobus  piscibus.  —  Arnt- 


6-31 


CARMLN  PASCHALE.  LIR.  III 


Cfi) 


Teiiia  lux  aderal ,  sierilique  in  csespitc  nullum  A 
Comigerat  plebs  tanta  cibum  ,   mmiosque   Ia- 

[bores 
260  Nutribal  geminanda  fames ,  si  saucia  callem 
Turba  per  ingentem  dapibus  jejuna  rediret. 
Qua  llexus  pietate  Deus,  qui  semper  egentum 
Panisadest,  victumquelocissinefrugibus  infert, 
Pisciculis  paucis  et  sepiem  j^anibus  agmen 
266  Pavil  enorme  virum  ,  prxterque  infirma 

[secundi 
Sexus  et  setatis  saturavit  quaituor  illic 
Millia  vescentum  ;  plus  ut  mireris  ,  ei  auctas 
Disce  fuisse  dapes  ,  epulas  nutrivit  edendo 


Vulgus  ,  tl  aiiriice  treverunt  morsibiis  esca?. 

270  Relliquiasque  suas,  sporiarum  culmina  seplem, 

Expavitfugiiiva  fames  ,  ubi,  fragmine  sumpto, 

Vidit  abundantem  modico  de  semine  messem. 

Nec  tamen  humano  quamvis  in  corpore  Chris- 

[tum  , 
267  Matris  ab  occasu  morlalia  membra  ge- 

[reutem, 
275  Clam  fuit  esse  Deum,  quia  non  absconditur  un- 

[quam 
Urbs  in  monte  sedens,  modio  nec  subditur  ar- 

[dens 


Lychnus,anbelantem  sed  spargens  altius  ignem, 

OPUS  PASCHALE. 

dies  tertius  decurrebat,  et  in  locis  B  ris,  auctaesunt  epulae,  dum  voranlur,  et  cibosmor- 


vet  sauciatum 

arida  siccitale  jejunis  nullam  victus  attigerat  plebs 
defaiigata  substantiam,  geminisque  laboribus  ex- 
cilandum  languens  inedia  nulriebat  incommodum,  si 
per  callem  redituris  gressibus  immineniem  longam 
penuriae  sarcinam  populus  .suslineret  exhaustus  a. 
Qua  miseratione  flexus  omnipolens,  qui  scmper  lar- 
gus  panis  est  indigentum,  ubi  cibos  impertit ,  ubi 
frnges  steriles  necessilas  abnegarit,  paucis  admo- 
dum  modicisque  pisciculis,  et  sepiem  panibus  com- 
ininutis,  quatuormillia  virorum  saturavit,  praHerfe- 
minarum  agmen  immensum,  et  parvulorum  examen 
apibus  coaequandum.    Utque  magis  aliud  plus  mire- 


sibus  enutriios  fecunda  mensis  deirimenla  genera- 
runt.  Expavit  proprias  fames  fugiiiva  reliquias, 
seplem  sportarum  cumulis  aggregatas ,  ubi  tanli 
fragminis  ubertate  collecta  vidit  parvo  de  semine 
messem  redundare  muliiplicem. 

Quamvis  autem  bumani  corporis  Christus  a  ma- 
ternse  generationis  occasu  membra  videretur  ferre 
moi  talia  ,  latere  tamen  Deus  esse  non  potuit ,  quia 
nec  civiias  in  capite  montis  abscondilur  constituta, 
nec  ardens  cavo  ponilur  lucerna  sub  modio  ,  sed 
altius  elevata  vivacis  flammse  subsiantia  Iumen  om- 
nibus  adminislrat.  Tribus  namque  discipulis  secum 
SCHOLIA. 

zen.,  Val.  2  ,  Ang  ,  Reg.  5  ,  Ald.   et  alii:  Cumque      pturse  plane  otiosa   esl.  Verum  noslri  omnes  mss. 

ntedens  :  meliorcs  mss.  nosiri  cum  Parrh.,  Dumque  C  cum  prsestantissimis  edilionibus  exbibent  et  aucias : 

in  Urb.  error  exhanstas  yoiius  innuit  et  auctas,  quam 


medens. 

260.  Meus,  Nutricrat  geminata  fames.  Plerique  , 
Nutribat  geminanda  fames ;  sed  in  Reg.  \ ,  lortasse 
fuii  gemlnando:  quod  eliam  innuit  glossa  multipli- 
cando  ,  vel  crescendo.  Nebrissensis  exponit  fames 
prcescns  et  (utura.  Virgilii  est  Nutribat. 

262.  Meus,  scheilse  roelm.,  Tunc  flexus;  Wopken- 
sius  suspicalur  Quo  flexa  pietatc,  vel  Cum  flexus  pie- 
tate:  sed  retinet  vulgaiam  scriptnram  hoc  sensu  : 
Quamobrem  ,  vel  ob  quod  flexus  pietate  Deus  : 
quem  usum  pronominis  relaiivi  probat  ex  Hygino  , 
Livio,  Aurelio  Victore.  In  nonnullis  vulgatis  mendum 
csi  egentem. 

264.  ln  Vet.  2,  Mon.,  victum  locis  ,  desideratur 
que.  Arntz.,  affert  pro  infert. 

2')5.  Cuil.,  Olt.  2,  Rom.,  Alb.,  inormc,  quod  vi- 
detur  prius  fnisse  in  Reg.  2  et  Vat.  1.  Eodem  perli- 
net  mendum  in  Urb.  inorbe.  Munkerus  ad  Fulgent. 
Mylb.  1.  i,  c.  i,  hanc  scribendi  rationcm  defendit. 
Plerique  sciibunt  euorme  :  neque  relert,  primam 
corripi,  nam  apud  poelas  sequions  snvi  in  composi- 
lionee  soepe  corripitur.  Vide  commeni.  ad  Pruden- 
lium  Calb.  hyinn.  8,  vers.  64,  Corpus  enervans,  ubi 
similiter  aliqni  scriluinl  inervans.  Cod.  Arniz.  pro 
cnornie,  vel  inorme,  babel  grandc,  et  in  Reg.  2,  su- 
pra  enorme  manuglossaiorisexaraluniesi  Vel  grande. 
Nebrissensis  legit  eii:un  Parit  grande.  Id  factum 
a  librariis,  ut  peccaium  contra  metrum  effugercnt. 
Ea  rauone  plurima  alia  in  poeiis  chrisiianis  corru- 
periint. 

266.  Vat.  2  ,  Reg.  5,  et  Arntz. ,  Sexus  ,  cetatis  , 
qnoil  Ald.,  Fabr.  etalii  ediderunl.  Vera  leclio  est 
Scxiis,  cl  (Stalis,  qiiinob-lel,  quod  in  obliquo  sexus 
ultima  corripiatur;  nam  id  Sedulio  familiare  est. 
MeHS  illi  :  lege  illic. 

i67.  Vet.  1,  male,  [vescentem,  Grunorus  ex  Cant. 
et  cd.  Lips.,  mircris  adauctas.  Adliaeret  Arnlzenius 
cum  sthedis  Potlmanni,  quia  vocula  ci  vulgatx  scri- 


D 


adauctas.  Editio  Poelmanni  ad  marg.  adauctas  , 
coniextuei  auclas.  Conjunctio  el  oliosa  nonest :  immo 
eleganter  adhibetur  pro  ctiam.  Utplus  mireris,  disce, 
dapes  etiam  auctasfuisse. 

271.  Vet.  1,  2,  Mon.  Explevil  :  retine  Expavit. 
Meus  ,  ut  pro  ubi. 

272.  Rom.,  medico:  lege  modico.  In  meo  codice 
post  hunc  versum  inseruntur  12  versus  ex  Fortu- 
nato  in  Vila  S.  Martini  :  Primus  enim  docili  distin- 
guens  ordine  carmen,  etc,  qui  charactere  rnbro  sunt 
exaraii.  Soient  enim  in  codicibus  ejusmodi  lusus  re- 
periri ,  et  fortassc  librarius  hos  versus  scripsit,  quia 
in  eis  post  elogium  Juvenci  laudatur  Sedulius. 

273.  Meus  :  Quomodo  Dominus,  prcesenlibus  tribus 
discipulis,  est  transfiguratus.  Rom.  De  Transfigura- 
tione  Domini  in  monte. 

274.  Reg,  2,  ab  lioc  casu,  cum  glossa,  ab  lioc  casu 
dicitur,  quia  infantes  nascentes  lerram  petunl.  In  Reg. 
i,  glossa  esl  similis,  quando  cecidii  aventre  matris, 
sed  scripiura  communis  aliorum  est  aboccasu.  Po- 
nilur  igitur  compositnm  occasits  pro  simplici  cusus. 
Iii  Reg.  2,  ex  gemcntem  bene  correcium  gerentem. 

27o.  Arntzcnius  notat,  sedere  non  dici  de  Im  is  su- 
blimioribus,  qualis  esi  urbs  in  monle  constituta,  sed 
de  depressis,  el  planis,  ac  melius  putat  jacens,  si  per 
mss.  liceret.  Sed  quamvis  aliquando  sedere  usurpe- 
lur  de  bis,  quse  in  plano  el  humili  loco  sunt,  lamen 
sacpe  adhibetur  pro  consistere,  esse,  manere  in  quo- 
cum(|iie  loco,  sive  depresso,  sive  excelso,  qnod 
sexcentis  veterum  scriptorum  exemplls  posset  de- 
nionslrari. 

"111.  Wopkensius  conjicit  spargcns  latius  ignem. 
Sed  cur  displiceat  altins  ?  nam  sive  jungere  vclis 
spargcns  altius,  sive  anliclantem  allius,  sensus  com- 
modus  eruiiur,  et  Evangello  consentaneus.  Epiihe- 
lon  anlidans  SSBpe  a  poelis,  el  nonnunquam  ab  aliis 

1  Mendosc  in  vet.  cod.  exliausus  pro  exliaustus. 


663 


COELII  SEDILH 


664 


Cunctis  lumen  agit :  radians  nara  lestibus  amplo  A  285  Quid  quod  et  Heliam.et  clarum  videre  Moysem? 


Discipulis  fulgore  tribus,  velut  igneus  ardor 
280  Solis,  in  aetheream  versussplendore  figuram, 
Vicerat  ore  diem,  vestemque  tueniibus  ipsam 
268  Candida   forma  nivis  Domini  de  legmine 

[fulsit. 
0  mcritum  snblime  trium,  quibus  illa  videre 
Coniigil  in  mundo,qu:e  non  sunt  credil;i  mtindo! 


Ignotos  oculis  viderunt  lumine  cordis, 
Uimajor  sit  nostra  lides,  lamc  esse  per  orbem 
Principium   ac  finem  ,   hunc  Alplia   viderier , 

|  tl  11 IIC  Q. 

269  Quem  medium  tales  cireumfulsere  pro- 

[pbetiE, 
290  Alter  adhuc  vivens,  alter  stans  limine  vitae. 


OPIS  PASCIIALE. 


testibus  ,  in  excelsa  monlis  abductis ,  speciem  su;e 
gloiiae  iiansliguralus  ostendit,  et  velut  igueus  a  so- 
lis  r;idia\it  aspeclus,  nivis  candorem  vestibus  imita- 
ius.  Cur  vero  divinae  majestatis  splendidissimam  cla- 
ritaiem,  qnam  nullius  aspectus  potest  acies  intueri, 
solis  et  nivium  figurae  visibili  prtidentissimus  Evan- 
gelisia  conlulerit,  ratio  manifesiior  docebit.  Nibil 
estsiquidem  in  hoc  mundo  sole  clarius,  nive  candi- 
dius,  et  ob  hoc  illnd  specimen  summae  divinitatis 
raius  est  conferendum  ,  qua  nihil  mortalibus  ulira 
oculis  probatur  esse  concessum.  In  tantum  namque 
Domini  fulgor  ille  praecipuuset  solem  superabat,  et 
nives,  ut  solem  quidem  nivesque  conspicere  facile 


cuilibetobtutu  suppeditet.  Christum  vero  proprioelucis 

claritate  fulgentem  cum  nequirent  aposioli  cernere, 
pronis  in  terram  vullibus  conciderunt.  0  siiblimium 
merilorum  grande  fastigiura,  quibus  data  sunt  haec 
in  mundo  cognoscere,  quae  mundus  uou  merebat  h 
advertere!  Quid  quod  et  lleliam  nihilominus,  ac 
Moysem,  corporalibus  ignotos  aspectibus,  oculis  in- 
terioribus  cognovertint,  ut  majoris  lidei  veritas  in- 
notescens  illum  «  et  «,  id  esl,  inilium  esse  finem- 
que  monstraret ?  Ad  quem  tiles  prophetae  visi  sunt 
convenisse  ,  quorum  alter  adhuc  vivaci  senio  per- 
frualur  ,  alterius  finalem  luminis  metam  nullus  hu- 
manae  sortis  excedat  cursus ,   sidereique  sermonis 


SCHOLIA. 


applicitur  igni,  ut  oslendi  in  notis  ad  Dracontium. 
Coufer  Indic. 

278.  Voockius  conjcctat  lumen  alit.  Wopkensius 
vero  defendit  hanc  phrasiii  lumen  agit  pro  emitiit, 
effundit,  ex  Victorino  Pelavionensi  de  J.  C.  Deo  et 
homine,  vers.  lii  :  Regia  forte  poti  tu.n  primum  lumen 
agebat,  et  Drepanio  Floro  hymn.  ad  M;ch.  Arcliang. : 
Consumens  hostes,  lumen  et  intn.s  agens.  Reg.  1  el 
Metis  distinguunt  lumen  agil  radians  :  nam  testibus 
amplo;  et  in  Reg.  1,  glossa  conjungit  radiam  cum 
lychnus,  sed  potest  cliam  conjungi  cum  lumen.  Ediii, 
agit  :  radians  nam. 

280.  Reg.  1,  Ottob.  1,  celheriam  :  alii  (Vllieream. 
Editi  paiiter  variant. 

284.  Qnaz  non  sunt  cfedita  mnndo  :  Nebrissensis 
exponit  :  Vel  incredibilia,  vel  quia  mundus  e<im  non 
cognovit.  Ex  prosa  aliud  colligitur. 

285.  Fabr.,  Heliam,el  clarum  virtute  Moysen.  Cod. 
Lips.,  Helian,  el  clarum  lumine  Mosoi.  Cod.  Ileinsii, 
Arnlz.,  Reg.  2,  Ang.,  Vatt.  1,  2,  Oit.  2,  Alb.,  Urb., 
Rom.,  Heliam,  et  clarum  videre  Moijsen,  sed  iu  Reg. 
2  el  Vat.  1,  pro  et  clarum  aliud  fuil,  et  glossa  Vat.  1 
innuit,  clarum  esse  adverbium  pro  clare.  Oll.  1  :  He- 
liam  et  clarumque  videre.  Parrh.,  Heliam  clarum  Moy- 
senque  videri  — lgnotos  oculis,  viderunt  lumine  cordis 


quod  illis  contigit  videre  Heliam,  et  clarum  Moysem? 
Videruntluminecordisignotos  oculis.  Prosa  vulgalai 
leetioni  favet  :  neque  inelegans  est  practerili  rcpe- 
titio. 

'287.  Parrli.  hoc  esse:  alii,  hunc  esse;  in  Urb.  men- 
duiu  est  huc  esse. 

283.  Plerique  ,  Principium  ac  finem,  hunc  alpha 
viderier,  hunc  w  :  lleg.  1,  Yat.  1,  el  pro  ac.  Nonnulli 
editi,  utBas.,Col.,  Fabr.,  Poeliu.,  huncsimul alplia, 
ut  hiaium  fugiaiu  conlra  voluniatem  poetic.  Eodem 
speciant  scheda^Poelm.,  finem,  sic  alpha.  Pairhasius, 
inconcinne,  hoc  esse  per  orbem  —  Alpha  Deum  verum, 
et  o  principium  sine  fine.  In  Olt.  1,  prius  erai  videri, 
ct  hunc  w,  correctum  per  viderier,  hunc  w.  ln  Alb.  et 
Keg.  5  desideratur  w  in  fineversus.  Senteniia  haec, 
qua  Deus  tlicitur  alpha  et  w,  explicata  esl  in  Proleg. 
ad  Prudent.  n.  214,  noi.  a,  el  in  commentar.  ad 
hymn.  9  Calh.  vers.  11. 

290.  In  Poelm.  error  esl  Altera  adhuc.  Vat.  2, 
Alb.,  et,  ulvidetur,,  Reg.  5,limite,  quod  edidil  Al- 
dus,  et  exstat  in  Edimb.  Alii,  limine.  Canl.,  Ott.  2, 
Fabr.,  mortis  pro  vitce,  quod  pleriqne  exhihent.  In 
Arniz.  |irior  manusdedit  moriis, nltera  correxii  1';/«?. 
Cellarius  relinet  limine  vila:,  et  expouil,  quia  llel.as 
(Cellarius  nominat  Enoch,  sed  lleliam,  ut  puto,  vo- 


Wopkensius  suspicalur  Heliam,  eiclarum,  ceu  sidera,  q  luil  dii  ere)  adhuc  vivit,  Moyses  vero  in  liniine   \ 


Mosen,  aut  Heliam,  et  claro  snb  lumine  Mosen  :  ob 
serval  enim  Sedulium  numquam  fecisse  trisyllabum 
Moyses.  Burniannus  conjicil  Helian,  et  clarum  sidere 
Mosen.  Srhed;u  Poelm.,  Heliam,  el  clarum  deiiique 
Mosen. Editi  plerii|ue,//e/('am,  et  clarumvidi re Moysen; 
nonnulli  scripiuram  Fabricii  lenent ,  qu;e  Grtineio 
non  displicebat.  Multis  in  recepta  lectione  inscitum 
videlur  praeteritum  videre  in  hoc  versu,  et  illico  vide- 
runt  in  vers.  sequenli.  Probabilislectio  exstatin  Reg. 
i,  et  in  meo  codice,  et  indicata  est  in  Ottob.  1  :  Quid 
quod  et  Heliam,  clarumque  videre  Moysem  ?  Cnnnecli- 
tur  enim  pnesens  infinitivi  videre  cum  contigit.  Quid, 

a  Gallandius  intexuil  ardor,  seilicet  velul  igneus 
ardor  solis,  etc,  ut  sensus,  inquii ,  constel.  Ita  quidem 
in  carmine  legitur  :  sed  defendi  potest  scriplura  ve- 
tus  hoc  sensu ;  et  radiavit  aspectus  igneus  velut  solis, 
nimirura  velut  aspectus  igneus  solis  :  amat  Sedulius 
similibus  verborum  involucris  loqui.  Post  pauca 
verba  idemGallaudius  vulgatam  lectionem  retinuit  et 
bbhoc  illud  speciem...  conferendum;  scd  animadvertit, 


tae  erat,  inmirum  mox  re-urieclurus  cum  corpore 
slaiim  post  resurreciionem  Clnisii.  Wopkensius  ma- 
vult  limine  mortis ,  seu  lelhi,  uimirum  exislens,  seu 
vcrsans  inmorte  :  ita  enim  Moyses  morluus  opponi- 
lur  lielia:  vivenli.  Gallandius  simili  modo  exponit  de 
Moyse  inorliio  in  lerra  Moab  ex  Deuter.  xxxiv,  5, 
Grunerus  el  Arntzenius  lueitur  limine  vita\  el  ex 
prosa  interpretaniur,  Moysen  esse  in  siatu  vitas 
aaernae,  quia  e  vila  hac,  licetille  decesserit,  tamen 
in  alteram  stalim  iranslatiis  est,  el  ila  a  limine  vitae 
nuinqtiam  recessit.  Cerle  obscuia  est  seulentia  ver- 
sus,  nec  clarior  est  prosa,  in  qua  cum  legatur  fina. 
videri  legendum  iltius  speciem...  conferendam  vel  po- 
tius  illud  speciei  (seilicet  tum  solis,  luni  nivis)  cou- 
ferendum.  Mihi  unice  placei,  qtiod  et  ainplector,  illud 
specimen. 

h  Yelus  et  proha  est  scriptura  merebat,  non  mereba- 
tur :  sic  moderat,  lucraret  apud  nostrum  auclorem,  ct 
similiaapiidalios,qu«Jureius  indicat.  Exsiitbancin 
rem  Nonii  libellusde  contrariisgeueribus  vcrbormii. 


665 


Sidereoque  sono,  Meus  est  hic  Filius,  aiens, 
Ostenclit  verbo  genitum  vox  patria  Chrislum. 

Postquam  corporeos  virlus  regressa  per  arlus 

270  Texit  adoraiam  cainis  velamine  formam, 

295  Seque  palam  Dominus  populis  dedit ,  ecce  re- 

[penle 
Vir  humilis,  mceslo  dejectus  lumina  vullu  , 
Procedit,  supplexque  manus,  et  brachia  lendit, 
Imploratque  gemens  :  unus  mihi  (ilius,  unus 
Est,  Domine :  borrenda  lacerat  qucm  spiritusira, 

OPLS  PASCHALE. 
oraculo  cceliius  prorogato,  cum  dicii,  tlic  est  Filius      nio  mortis 
meus  dilectus,  in  quo  bene  complacui,   verbo  docuit 
Christum  vox  paierna  progenilum. 

At  postquam  corporeum  Dominus  resumpsit  aspe- 
ctum,  carnisque  velamine  rursus  aelheream  protexit 
efflgiem,  seque  palam  populis  demonsiravit,  quidam 
repente  vir  humilis,  genihus  inclinatus  ,  mcerore  de- 
jeclus,  supplicans  sic  orabat :  Unicus  mihi,  Domine, 
superesi  filius,  si  superesse  dicendus  est,  in  confi- 

SCHOLIA. 

lem  tuminis  metam,  locus  est  stabiliendae  leclioni  li-      irum    quidem 

mite  viicv,  aul  conjeclurae  lumine  vilw.  Neque   niihi 

displicet  explicaiio  Burmauuiad  Yal.Flacc.l.i,  vers. 

825,  per  limen  vit;e  intelligi  limen  quo  de  vita  exea- 

lur.    Sensus  ita  erit ,  Moysen   adhuc  permanere, 

eiiamsi  ex  hac  vita    decesserit.    Apud   Draconlium 

liinina  mortis  s;cpe  occurrit,  uii  apud   Juvencum  ti- 

mine  lucis,  vitce,  mortis,  ut  ex    indicibus  verborum 

apparet. 

2!H.  Parrh.,  hic  est  :  alii,  est  hic.  Rom.,  mendose, 
aqens  pro  uiens,  ul  passim  in  mss.  agit  pro  ait  inve- 
nilur. 

2!)2.  Parrh..,  verbutn  genitum.  Nehrisseusis  cum 
inveinsset  terbo  geniium,  reposuil,  lmmo  —  verbum 
genitum.  Sed  sollicilanda  non  est  sciiptura  codicum 
iijss.  verbo  qenilum.  Christus  enim  non  solum  esl 
verbum  genitum,  sed  etiam  verbo  genitus.  Hanc  lo- 
quendi  rationem  a  Patrihus  usurpatam  theologice 
explicui  ad  Piudeniium  Cath.  hynin.  3,  vers.  2: 
Omniparens,  pie,  verbigena;  el  liyinn.  14,  vers,  47  : 
Ex  ore  quamlibet  Patris  —  ,Sis  ortus,  et  verbo  edilits. 
t  2lJ5.  flom.  :  Cum  Dominus  redii  in  pristinam  figu- 
ram.  Meus  Ejicit  spiritum  immundum  ex  puero.  — In 
Reg.  1,  ex  egressa  recte  faclum  est  regressa. 

294.  Uib.,  Rom.,  Vet.  1,  2,  Monast.  adorandam. 
Plerique  mss.  el  edili,  adoratam.  Editio  Poelm.,  ad 
inarg.,  et  ed.  Lips.,  adornatam.  Scheda;  Poeimanni 
habenl  adoratam,  cun;  explicaliuiie  ,  scilicd  innc  a 
tribus  discipulis  :  et  pro  d.  s.  indicant  a  iorutitam, 
et  adorandam.  In  Oli.  1,  nunc  est  adoralam,  sed  fuit 
adornaiam,  vel  fortasse  adoplatum,  aul   adapiatum 


CARMEN  PASCHALE.  LIB.  III.  666 

A  500  Nec  linquit,  nisi  mergat  aquis,  aut  ignibus  atris 
271  Opprimat,  atque  animam  dubia  sub  morle 

[  fatiget. 
Hunc  ,   precor ,   expulso   miseratus 


utrumque 
[ furore 
Redde  mihi,  vel  redde  sibi,  ne  caeca  potestas 
Espellat  trepidam  subtracto  lumine  vitam. 
505  Dixerat,  et  genua  ampleclens,  genibusque  vo- 

[lutans 
Haerebat,  Dominuque  pio  jam  peclore  votis 

viiaeque  suspensus  ,  quem  spiritus  ni- 
mium  debellat  immundus  ,  eumque  dilacerans  ,  aut 
flammis  exurere,  aut  in  aquis  nitilur  molestis  fre- 
quenter  exstinguere,  multisque  fatigato  periculis  ler- 
iriintim  machinaiur  extremum.  Hunc,  oro  a,  depulsa 
meniis  insania  ,  mihi  redde  ,  vel  sihi ,  ne  polestas 
inimica  luci,  eteu-ca  miserovilam  subtrahat  despe- 
ralam.  Ilaec  adlmc  flelibus  ille,  gemituque  funde- 
bal,  et  Dominus  pio  jara  pectore  puerum  sospitabat. 


non  palitur  Procidit ,  supplexque 
Wopkensius  conjiciebat  Prociderat  ,  supplexque ; 
Ainlzcnius.  Procumbit,  supplexque :  sed  uierquesine 
lihris  mss.  nihil  mutandiim  censei.  Matlhsens,  xvh, 
ii,  ait  :  Accessit  ad  evm  liomo  genibus  provolutus. 
Sedulius  accessit  udeum  explicat  per  procedit,  roli- 
qna  per  supplexque,  eic,  ci  clarius,  vers.  505  :  Ge- 
nua  amplectens,  genibusque  volutans  —  Uoerebal. 
Poelm.,  Vet.  1,  Mon.,  Bas.,  Col.,  simplexque  :  mss. 
codices,  ct  meliores  editi,  supplexque,  quod  recte 
praeferunt  schedae  Poelmanni. 

298.  Meus  ,  filius,  ait,  resistenle  melro.  Arntz., 
Alb.,  sched;c  Poelmann.,  Ang  ,  Reg.  4,  2,  5,  Vatt. 
4,  2,  Oll.  4,  Urb.,  Rom.,  cuin  Parrli.,  Ald.,  filius 
unus  :  notatque  Nehrissensis  ,  hanc  re|ieiilioiieni 
unas,  unus  siguificare  unicum.  Ottob.  2,  filius,  in- 
quit,  quod  plerique  ediii  relineni.  el  pra-lulit  Amt- 
zenius.  Sedulius  videtur  imilari  Juvencum  I.  n,vers. 
298  :  Implorat  lacrymans  :  confer  not.  Wopkensius 
aceipil  Imploral  pro  phrat  ,  nisi  suhintelligendum 
velimus  ipsum.  Sensus  hoc  loco  polius  est,  Gemeus 
opem  implorat. 

50J.  Vet.  1,2,  Mon.,  quin  pro  nisi.  Parrh.,  cSune 
liquidis  demergit  aquis,  nunc  ignibus  atris.  Iia  eiiam 
schedae  1'oelin.  forlasse  ex  Parrhasio. 

504.  Parrh.,  schedau  Puelin.,  Opprimit,  el  fatigat. 
lu  Oti.  4,  fuit  fatigal,  sed  correcium  est  per  faiiget. 
Iu  On.  2,  Ang.,  Alb  ,  fatigat,  quod  defendi  poiesi, 
etiamsi  retiueaiur  Opprimat. 

50:2.  Cellarius  ,  lSunc  :  p!erique  rectius  Hiinc. 
Wopkensius  conjicii  exeluso   pro   expulso,  quia  scri- 


Frequenler  h;cc  verba  adorno,  adoro,  adopto,    ada-  D  piores  inferioris  ;cvi  saepe  excludo  pro  expetlo   usur- 


pto  in  mss.  permutata  reperiniitur  :  qu;i  di^  re  ube- 
rius  dixi  Prolegom.  cap.  7,  ac  suS|>icari  forlasse 
aliquis  poterit,  a  manu  Sedulii  esse  adoptata  ,  quod 
alii  praesertim  post  Adopiiauorum  haeresim  mendurn 
crediderint,  et,  alio  subrogato  verbo,  eraserint. 
Prosa  ex\M>ri\loeiheream. 

295.  Keg.  5etAld.,  Atque  palam  :  lege  Seque  pa- 
lam.  Parrh.,  inverso  ordine ,  populis  Dominus. 

4!  (i  In  Poelm.,  humili  mendnm  est :  in  Olt.  4, 
)no  m  r.sto  aliud  prius  fuit.  Arutz.  transponit,  vultu 
dejectus  lumina  maesto.  Beda  de  Art.  inetr.,  ei  com- 
meniator  ejus,  siue  aucloris  nomine  hunc  versum 
proferunl.  Dejectus  lumina,  ut  apud  Ovidiuni  oculos 
dejeeiu,  apud  Siatium  vulium  dejeelus,  apud  Viigi- 
lium  vutlum  demissa. 

297.  Oltob.  4,  Procidit,  correclum  Procedil.   Me- 


pant.  Vernni  lectionem  vulgalam  non  modo  codices, 
sed  eiiam  |>rosa  luetur.  Poelm.,  Col.,  Bas., utrinque. 
Meus,  Arniz.,  ;i  sec.  m.,  uiroque.  Vera  leelin  est 
utrumque. 

.".05.  Panh.,  tetra  potestas.  Wopkensins  suspicalur 
siitu  :  sed  hei.e  est  cwea,  h.  e.,  luribuuda,  nullo  ra- 
lionis  lumiue  praedila,  m  ipse  explicai. 

505.  Ott.  2,  Vet.  4,  2,  Mon.,  schedae  Poel.n. ,  vo- 
tutus.  Scriptura  communior  votutans  confirmatur  ex 
Virgilio,  I.  in  .Eneid.  vers.  607,  a  quo  iniegrura  luinc 
versuin  Sedulius  mutuaius  esi.  Seti  Virgilius  aii  ge- 
nua  amplexus.  Est  aiiteni  volulans  idcin,  ac  ?e  volu- 
tans,  vel  volulatus,  ul  volveittia  plauslra,  volventibus 
annis,  et  alia  similia. 

500.  Otl.  2,  Merebat,  fortasse  librarius  voluit  scri- 
bere  Mwrebat,  sed  longe  niclius  est  Ilmelal* 


'"  Bral  in  vet.  <od.  Hunc  ore  :   Jurelus  recle  cdidit  oro. 


607 


COELII  SEDULU 


603 


Annnerat ;  tunc  praedo  furens,  ac  noxius  hostis,  A 
Cui  possessa  din  est  alieni  fabrica  juris, 
Pervasa  migrare  domo  compulsus,  in  iram 
510  Tolliiur  accensam,  correpiaque  carpere  membra 
272  Nititur,  etfruslra,  Domino  proliibente, 

[laborans, 
Fugit  in  obscuras,  puero  vivenle,  tenebras. 
Rex  etiam  solus  regum,  el  Dominus  domi- 

[  nanlum 
Non  dedignatus,  Pelro  piscante,  tributum 
315  Solvere  Caesareum,  medii  de  gurgile  ponti 

Hamum  ferre  jubel,  gerulum  didrachmatis  aurei. 


lncola  mox  pelagi  pendeniia  fila  momordit, 
Jussa  tributa  ferens,graviorqueoneranlemetallo, 
Vilis  honor  piscis  pretio  majore  pependit. 

320      273  Discipulisque  suis  se  percunctantibus, 

[aulae 
Coelestis  regni  quispossii  major  haberi? 
Ui  Deus,  el  doctor  mirabilis,  Omnibus,  inquit, 
Celsior  esl  humilis,  cunctisque  poteniior  ibit, 
Qui  cunctis  subjectus  erit,  seseque  minorem, 

525  Demissa  cervice,  feret,  velui  iste  videlur 

Parvulus;  et  monstrat  puerum  consistere  par- 

[vum. 


OPLS  PASCHALE. 
Tunc  praedo  furibundus  ,  el  turbidus,  qui  male  tra-  B  lum  hoc  nihilominus  facto  su»3  nos  Chrisius  imita- 


tores  voluit  esse  doctrinac  ,  qui  cum  renuere  pos- 
set  indignam  hujus  praebilionis  injuriam  (uipote  cui 
nihil  erat  sociale  cum  plebe  ,  nisi  ul  salularibus 
cunctos  beneficii>adjuvaret),maluit  superfluum  mu- 
nus  exsnlvere,  quam  petenti  cuilibet  aliquid  negare, 
ut  justitiae  condiior ,  etmagister,  qni  dixii:  b  Omni 
pelenti  tribue,  primus  instituia  suae  legis  impleret. 

Cumque  simpliciter,  ut  solebant,  cum  percuncta- 
reniur  apostoli,  quis  major  in  ccelorum  posset  regno 
censeri,  Lamquam  Deus,  doctorque  mirabilis,  omni- 
bus  humilem  respondit  esse  potiorem  ,  cunctosque 
prarcellcre,  quicunetis  sese  novissimum  proestiiisset, 
velutpuer  infanlulus,  quem  spiritalis  exempli  gratia 
tenebat  in  medio  consiitutum  ,  aevi  scilicet  pusilli 

SCHOLIA. 

Perversa;  lege  Pervasa,  h.  e.,  C  cem  didrachma  alii  scribunt  didragma,  alii  didrama. 

in  Bibl.  Lugd.  prudentia,  et  in  Rom.. 


ctatam  juris  alieni  fabricam  diu  vexarat,  perversae 
domus  habitaculo  migraiurus  ,  in  iram  stimulatur 
accensam ,  correpiaque  membra  discerpere,  Do- 
miiio  vetanle,  non  praevalens,  in  inferna  puero  per- 
volavil  illaeso. 

Rex  eliam,  qui  solns  est  regum,  et  Dominus  pro- 
batur  esse  dominaniium ,  tributnm  non  dedignalus 
inferre  caesareum,  de  marinis  Quctibus  piscantem 
Petrumjubelerigere  natantem,  didraehmatis  a  aurei 
poriitorem.  Tunc  mohilior  velnx  habiiator  undarum 
voravit  tremulas  hami  decipieniis  insidias,  a  genui- 
nis  aequoribus  calamo  flagellanie  suspensus ,  piscis- 
que  vilissimus  divitem  deferens  pensionem  ,  pluris 
valuit  honore  ponderis  alieni,  quam  proprii.  Quan- 


300.  Ott.  2,  Ang 
invisa.  Utilur  eliim  Ammianus  pariiripio  pervasus 
eadem  signific^tione.  Cum  Otloh.  2  faciunl  Cant., 
Mou.,  Bas.,  Torn.  1,  2,  Edim.,  Bibl.  Lugd.,  et 
prosa,  ut  nunc  qnidem  legilur.  Codex  Rurmanni, 
Pervasta  ;  ed.  Lips.,  Provisa.  Sed  cum  plerique  no- 
stri  inss.  et  pnestanliores  editi  vocem  commodio- 
rem  Pervasa  exliibeanl,  relinenda  ea  est  :  iinmo,  ut 
probat  Arnizenius,  etiam  in  prosa  eailem  vox  pra 
peroerstB  restiiuenda  est.  Ciiat  Arntzenius  ex  Cas- 
siodorio  pervasus  el  pervasor,  et  ex  Salviano  per- 
vasio. 

510.  Meus,  Yet.  1,  2,  Mon.,  corpore  :  reiine  car- 
pcre  cum  aliis,  quod  sente:ilia  et  prosa  exigunl. 

515.  Ubi  Dominus  pro?cepil  Petro ,  solvi  tribulum. 
—  Arniz.  Rex  etiam  regum  solus,  Dominus.  Plerique 
noslri  mss.  cum  codicibus  Heinsii  el  Lips.,  Parrli., 
Ald.  et  aliis  optimis  edilioniiius,  dominantum.  Rom., 
dominantium,  quod  fuit  etiam  iu  Reg.  1,  sed  in  lioc 
ad  meiri  meliores  leges  correolum  esl  dominanlum. 
Cndex  Arntz.,  ed.  Poelm.,  Tom.  i,  2,  3.  aliique 
vulgali,  domhiorum  :  ita  videtur  fuisse  in  Oil.  I,  ubi 
nu  o  apparel  dominantum.  V.it.  2,  sine  conjiinclione, 
Rex  eliam  solus  regum,  Dominus  duminantum.  Apo- 
slolu<,  I  Timolh.  vi,  15  :  Solus  potens,  t\'x  regum,  et 
Dominus  dominantium. 

"1.').  Ms.  Arntz.  scribit  Cwsarium. 

516.  Vatt.  i,  2,  Ang  ,Alb.,Reg.  5,  Ou.2,  Rom., 
Meus,  Lips.,  schedae  Poelm.  ,  Ald. ,  Parrh.,  et  alii 
edili,  auri.  Reg.  1,  Oil.  1,  et  plures  ediii,  aurei,  quod 
videlur  fuisse  a  pr.  in.  in  Reg.  2,  ubi  nunc  est  auri. 
In  R<tg.  1.  Oit.  \,  ex  auri  videlur  faelum  aurei.  Me- 
liu»  est  aurei  disyllabum  per  conlractionem  ;  quod 
libr.nii  non  intoliigenles,  in  auri  converterunl.  Wop- 
kensius  tamen  non  improbat,  didrachma  auri  usur- 
pari  pro  aureo,  ul  numisma  argenti,  stalua  salis.  Vo- 

a  Editi,  dragmatis  :  lego  didrachmalis ,  uii  legere 
jubet  Gallandius  cx  carmine. 


D 


517.  Inepie 
a  pr.  m.,  pandentia,  pro  pendentia.  Pro  pisce,  incola 
pelagi :  sic  Plioius,  Cicero,  Phacdrus. 

518.  R'g.  1,  honorante,  quod  recte  emendalum 
per  onerante. 

519.  Vat.  2.  mendose,  piscibus.  Hic  vemis  deside- 
ralur  iu  Vet.  1,  2,  Mon.,  exslat  iu  omnibus  nostris 
exemplarib  ;s  :  neque  sensus  sine  eo  procedit. 

520.  Rom.  :  De  inlcrrogalioue  discipulorum  :  Quis 
major  esset  in  regno  ccelorum.  Meus  :  Quis  sit  major 
futurus  in  regno  ccelorum. —  Amtz. ,  suis  semper  cun- 
ctantibus  :  bge  suis  se  percunctanlibus,  scilicet  se  pro 
eum,  ui  alias  suus  pro  ejus,  sibi  pro  ei :  quae  quidem 
loquendi  raiio  non  lemere  adhibenda  est,  sed  dam- 
nari  non  debet.  Multi  scribunt  percontantibus  :  quae 
varietas  ad  orlhograpliiam  pertinet.  Meus,  Rom. , 
Cant.,  Vatl.  1,2,  Urb.,  Reg.  5,  Parrh.  et  Ald., 
aido3.  Reg.  1,  2,  Alb.,  Ott.  1,  tit  videiur,  Alig. , 
aula,  sed  prius  in  his  tribus  foriasse  fuil  aulce.  I'Ic- 
riqueedili,  aula,  h.  e. ,  ju  aula. 

•j21.  Meus,  Regni  cceleslis.  Plerique  nostri  inss.  , 
guis  possit  major.  Fahr.,  Poelm.  ei  plures  edili,  ma- 
jor  guis  vossit.  Arnlzenius  edidit  quis  major  possit  , 
quod  in  Alh.  reperitur.  Ms.  Arnlz. ,  ^is  possel  :na- 
jor  :  sic  eiiam  prosa  posset  pro  possit.  Noiandus  e.>«t 
usus  bnjiis  phrasis  possit  liaberi  pro  habcatur  vcl 
habendus  sii.  Siinilia  occurrunt  ahhi  npud  Sedu- 
liuoi. 

5:2.  Reg.  1,  Tu.n;  supra,  pro  d.  s.,  Ut. 

52-'i.  Vai.  1,  Rom.,  Parrh.,  Uimissa  ,  pro  Dcmissa, 
quod  melius  videttir.  Canl., schedje  Poelm.,  Ott.  1 , 
Ang.,  aliique  mss.,  et  plures  editi,  gerit.  Oit.  \,  pro 
d.  s..  Alb.,  Reg.  1,  2,  Lipg,,  Fabr.,  [crel ;  sed  in 
Reg.  2  aliud  fuit,  et  glossa  est  gerat.  Pairh.,  geret. 
Recentiores  praelerunt  feret. 

b  Gillandius,  Omni  petenli  le  tribv.e,  ex  Vulgala  , 
Luc.  vi ,  50.  Aliae  ediliones  Sedulii  omittunt  U. 


66.1  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  III.  G70 

Sciiicet  ingeniurn  leneii  sectemur  ul  aevi  a         lnferiorque  gradus,  quo  vuitdescendere.surgit. 

Ecce  humilem  Dominus  de  stercore  tollii  ege- 


Non  annis,  sed  mente  ,  jubet,  quia  niollior 

[aetas 
Nil  pompae  mortalis  amat ,  non  ambit  bono- 

[rem, 
330  274  Nec  resupina  lumet;  sic   purse  semita 

[viise, 
Quantum  prona  solo,  tanium  fit  proxima  ccelo: 
Mens  etenim  vergens,  allum  petit,  ahaque  ver- 

[g't, 


[num  , 
335  Et  facit  egregios  inter  residere  tyrannos  : 
At  conira  tumidum  puguaci  menie  rebellem 
Praaeipitem  coclo  sub  tartara  jussit  abire. 
275  Parva  loquor,    si  facta  Dei  per  singula 

[curram, 
Et  speciale  bonurn,   cum  sit  generale,   revol- 

[vam. 


OPUS  PASCHALE. 


vel  teneri,sectandum  praecipiens  ingenium,non  oeta- 
tem.  Quoniam  anni  videlicetinfantiles  exigino  ■  par- 
vilalis,  nec  muudanse  pompiequiddiligunt,  nec  ho- 
noris  ambiiione  tanguniur  ,  nec  lumore  superbi 
fastus  inflantur.  Ideoque  vitae  simplicitas  inelinata*, 


tem  in  squaloris  tartarei  profunda  dejecit.  Ita  nam- 
quelectio  divina  proloquilur  b  :  Humilibus  Deus  dat 
gratiam,  superbis  autetn  resistit.  El  iterum  simililer 
memorans,  dicit  :  Suscitans  a  terra  inopem,  et  de 
stercore  erigens  pauperem  ;  ut  cotlocel  eum  cum  princi- 


quantum  vicina  fit  solo,  tam  fu  vicina   ccelo.   Mens  B  pibus,  citm  principibus  populi  sui.  Omnis  enim   pau- 


enim  vergens  erigitur,  erecta  devergitur;  inferiorque 
cordis  incessus,  quo  descendere  nititur,  sublimalur. 
Ilumilem  namque  Deus  et  pauperem  de  sordibus 
erigit,  et  potenium  socielati  conjungit.  Cervicem 
diabolicae  vere  superbite  ccelesti  digniiatc  praecipi- 


pertas  humilitatissocia.  Audi  Saloinonem  dicenlem: 
Paupertns  humiliat  virum.  Sed  parva  nimis  exigua- 
que  referimus,  si  per  singula  Divinilatis  facta  cur- 
rentes  ,  specialiter  revolvamns,  quae  nullis  expli- 
canda  sermonibus,  generaliter  innotescant. 


SCHOLIA. 


327.  Meus,  scctamur  el  :  sensus  postulat  secte- 
mur  ul. 

529.  Reg.  I,  Cant.,  Ott.  1,  mundalii;  in  Olt.  1 , 
veluli  glossa,  esl  mortalis.  Olt.  2,  mondalis.  Pleri- 
que  niss.  et  editi,  morialis,  quod  prxfert  Grunerns, 
quia  elsi  Prosa  habet  mundana?,  tamen  morialis  est 
niagis  poeliciim,  rlmundalis  apud  alios  non  reperi- 
tur.  lteruin  Sedulius,  l.iv,  v.  295:Qmi  pompw  mor- 
talis  honor.  Mihi  in  Sedulio  non  displicerel  miuidalis, 
aut  etiam  mundiati*  trisyllabum  per  contraciionem, 
qno  vocabulo  Terlulianus, liieronymus,  Prudentius, 
et  Salviauus  utuntur. 

550.  Rcsupinus  pro  superbo  ab  Ovidio  et   Senera  ' 
usurpaitir,  ut  supinus  ab  aliis.  Purce  vitw ,  quia  puer 
a  puro  dicitur,  ul  ait  Nebrissensis,  vel,  ut  lsidorus 
libr.  xii  Orig.  c.  2,  a  puritale. 

351.  V»t.  i,  Quanlum  est  prona  :  alii  omitttinl  est. 
IlocSedulii  versu  potestconlirmariconjeclura,  quam 
indicavi  ad  Juvencum,  l.  iv,  vers.56:  Qui  lerrte  proni 
pro  Qui  terram  proni,  ut  in  mss.  legiuir.  Adisis  va- 
rias  ieciiones.  Tantum  et  quantum,  pro  lam  et  quam, 
sic  satis  u^itaium. 

355.  Vonckius  m&\ehM  1  nferiorque  gradu  quo  vull: 
exemplaria  vetera  et  prosa  exiguni  gradus.  Nosiri 
omnes  et  plerique  aUiquovult  descendere,  surgit.  In 
scliedis  Poelm.  erat  notaium  ,  Quo  ,  scilicet  eo  ,  vel 
ea  parle  qua  :  atiter,  cum.  Menenl  eadem  sehedaa  , 
legendum  dcscendere  surgit,  n<»n  descende  ,  resurgit. 
Ilanc  varielatem  Arntzenius  in  suis  non  invenerat. 
Exstat  taineu  iu  ediiione  ipsa  Poelmanni,  in  qua  le- 
giiur  quo  vutt  descende,  resurtjit,   el   ad   marg.  cum 


etiam  Taciti,  ut  nonnullis  videinr,  defenditur  :  sed 
lalinius  est  contra  simpliciler.  Retinendum  ergo  At 
contra,  quae  cominiinis  est  scriptura. 

557.  Vat.  i,  Prwcipitem  e  ccelo  :  alii,  Pnvcipitem 
cceto. 

558.  Parrb.,  sched.n  Poelm.,  Pauca  loquar.  Rom., 
Ang.,  Alb.,  el  alii,  Parva  loquar.  Communior  ve- 
riorque  bclio,  Parva  toquor,  cui  favel  prosa.  Wop- 
kensius  exponit,  Nimis  exigua  me  proferrc  sentio.  Si- 
donius,  carm.  5,  Parva  loquor.  Quid  ?  quod,  cte.  V;ii. 
1,  si  cuin  aliis,  sed  supra  videttir  esse  nisi.  Scripto- 
res  sequioris  sevi  usurpabant  currere  per  facta,  per 
miracula,  etc. ,  pro  lireviter  recensepo,  ul  Severus 
Sulpicius,  Paulinns  Nolanus,  Augustinus.  Nec  dissi- 
mileesi  ilhid  Ciceronis,  Verr.  5,  al.  5,  c.  42  :  Nam 
per  omnes  civitalcs ,  qiuv  decumas  debenl,  percunit 
oratio  mea. 

559.  Draeontius  conjungit  etiam  generale  el  sp.  cia~ 
le,  I.  ii,  vers.  185  :  Et  speciale  jubes,  tamquam  gene- 
rate,  lueri.  Post  liunc  ver.-um,  Reg.  i  :  Explicit  liber 
sccuiidus.  Incipil  liberui,  in  Christo.  Reg.  2  :  Explicit 
lib.  ii.  Ottob.  \  :  Finit  lib.  H.  lncipitlib.  III.  Lvan- 
gelist(c  scquitur  tiluli  singulis  capiiibus  coarctari.  Iia 
viiiose  seriptum  esl,  fortasse  ut  indieetur,  singnlis 
capilibus  suos  lilulos  prajponi.  Vat.  1  :  Hic  liber 
teriius  iucidit  secundum  personas.  Clarum  esl  Hic  U- 
ber  tertius,  alia  confusa  et  lilteris  inler  se  perntixtis 
obs^  ura.  Reg.  5  :  Finis  secv.ndi  libri.  Liber  teriius, 
Divinorum  mirabilium  liber  tertius.  Meus  :  Sedulii 
poetce  liber  secundus.  Incipit  m.  Codex  pervetnsius 
Taurinensis  :  Explicit    liber  secundus.    Incipit  liber 


rult.  Sed,   ul  Opinor,    error    lypograpbicus  est  de-  Q  tertius.  Ego  Abundaniius  islum  librum  conluli  feliciter. 
scende ,  resurgit  :  nullus  enini  inde  eruitnr  sensns. 

534.  Cant.i  Arntz.,  Ang. ,  Alb.,  Reg.  2,  5,  Vat. 
2ct  Ott.  2,  cgenum.  SicOll.  1  ,  sed  correclum  per 
egentem,  quod  exbibent  Reg.  1  et  alii.  Editi  siinili 
modo  variant. 

355.  Tyrannos,  anliqua  significalione ,  ncinpe 
reges. 

556.  Meus,  Econtra,  vel  E  conlra  :  qua.'  loquendi 
ratio  aucloritaie  Aurelii  Vicioris,  llieronymi,  Servii, 

a  In  vet.  cod.  erat  cxigui  pi  o  utfguce,  et  qui  dili- 
gunt  pro  quid  diligitnl.  In  mullifl  lnliliotliecis  Pa- 
iPHin  non  diligunt  ,sed  deiujuni    scribittir. 

b  Prima  lucc  scriptur*  vcrba  sunt  cx  Epist.   Ja- 


In  aliis  codieibus  infeiioiis  noia?  hoe  loco  nulla  est 
disliuctio  libri.  In  editis  pariier  idem  observatur : 
nain  alii  a  vers.  Jam  placidas  alitim  lihrum  inchoaul, 
alii  secus.  Liber  auteni  qui  linilur,  in  mss.  dicilur 
sccundiis  et  liber  qui  ineboaiur,  tertius, qnia primus 
liber  eanninis  quasi  exira  ordinein  poiiilur,  el  in- 
•cribitur  liber  veleris  Testamenti  :  liber  secnndns 
carminis  dicitur  priiiius  novi  TestameiiM  ;  ct  idem 
ordo  deinde  servatur. 

cobi  cap.  iv,  vers  5.  Altera  ex  psalm.  cxn,  vers. 
7,  8;  alia  dcniquc  ex  Proverb.  x,  4,  seeundum  versio- 
nem  LXX,  quam  Sedulius  pleruinquc  sequilur. 


671 


COELII  SEDULII 


672 


LIBER  QUARTUS. 


276  Jam  placidas  Jordanis  item  Iransgressus  A 

[arenas, 

Judseae  sectatus  iter,  sine  noniine  mixtura 
Vulgus,  et  innumeras  relevans  a  chde  caier- 

[vas, 
Suscipit  infirmos,  el  datdiscedere  sanos. 
5  Nil  igiiur  summo  de  se  sperantibus  unquam 
Difficile  est  conferre  Deo,  cui  prona  facultas 
Ardua  planare,  et  curva  in  directa  referre  ; 


277  Nam  quidquid  natura  negat ,   se  judice, 

[pncstat. 
Namque  foramen  acus  sicut  penetrare  camelus 

10  Membrorum  prae  mole  nequit,  sicdives,  opima 
Fertilitale  tumens,  tenuem  non  possit  adire 
Coelestis  regni  ducentem  ad  limina  callem, 
Ni  Genitor  rerum  (qui  mundiim  lege  coercet, 
Et  nulla  snb  lege  manet,  cui  condere  velle  est, 

15  Quem  fronsnulla  videt,  sed  tolum  conspicit  ipse) 


OPUS  PASCHALE. 

Jam  cum  denuo  Jordanis  fluenla  transgrediens,  R  ejus,  viam  scilicet  cognitionum,  et  semitas  volunta- 


Judaeoe  scmilam  proeieriret,  passim  vulgus  immen- 
sum,  el  calervas  ab  omni  varielale  languoris  sine 
nomine  curarvit  innumeras,  infirmos  accipiens,  et 
columes  '•.remeare  concedens.  Nil  igiiur  summo  con- 
ferre  diflicile  est  de  se  spcrantibus,  Domino,  cui  fa- 
cultas  prona  suppeditat  b  ardua  planare,  curva  diri- 
gere,  quod  est  superbos  ad  humiliora  deponere,  er- 
ranlibus  semitam  demonsitare.  Isaias  namque  pro- 
pheia  magnificus  ita  noscilur  elocutus,  Christi  cum 
denunliaret  adveulum  :  El  erunt  prava  in  directa,  et 
aspera  in  vias  planas.  Numquid  de  saxis,  aui  sentibus, 
aut  inflexis  viarum  propbetavit  anfractibus,  cum 
Cliristus  ad  salvandum  venerit  mundum,  nonsilvis, 
et  moniibus,    sed  liumanis  geniibus  constitutum? 


lum,  qua  Dominus  ad  rnundi  cordis  habitnculum 
recto  graditur  ingressu.  Cogitationes  ctenim  et  vo- 
lunta  es  viae  sunt  operum,  qure  bonum  cujuspiam 
sive  malum  prsecedere  videntur  efifectum.  Quidquid 
ergo  naturaliter  vis  denegat,  divinse  facillimum  sub- 
jacet  poteslali.  Namque  bellua  Camelus  immensa 
sicul  foramen  acus  exiguum  pro  lanti  corporis  niole 
non  pot^st  iransmeare,  sic  opulentus  dives  et  lumi- 
dus  nequil  ad  regna  ccelestia  tenuem  aiigusti  callis 
iniroire  per  portam,  nisi  rerum  providus  guberna- 
tor,  qui  totum  lege  continet,  nec  lenetur  ipse  sub 
lege,  quem  nulla  uraquam  facies  aspicit,  scd  ipse 
cuncta  semper  inlendit,  motos  bac  condiiione  disci- 
pulos  talibus  fovisset  alloquiis   consolator  :  Apud 


Hoc  est  illud  etiam,   Vox  clamantis  in  deserto,  qme  C  homines  hoc  impossibile  est,  apud  Deum  autem  om- 
monet,  parare  viara  Domino,  rectas  facere  semitis      nia  possibilia  sunl;  non  omnibus  quippe  divitibus 


SCIIOLIA. 


1.  Vat.  1 :  Dedivile,  qui  regnum  coelorum  intrarenon 
potest.  Reg.  1  :  Vbi  Dominus  innumeras  ad  Ado?  sanat 
cal.nas.  Legemliiui  Judcete  pro  ad  Adw,  ut  indicat 
gloss  i.  —  Ou.  2,  conqressus;  Ald.,  ingressus  :  retineo 
transgressus.  Meus,  iuendose,  iaie  transgressus. 

2.  Nonnulli,  seciatnr iter.  Pieriijue  tiiss.  el  edili, 
mixtum  :  ei  lorias-e  Sedi.liiisimilalur  Juvencum  I.  iii 
vers.  7bl) :  Complenlur  mensw  mixloe  sine  nomine  plebh. 
Edit.  Lips.,  mestum,  fortasse  pro  mislum  :  niulti  alii 
editi  clare  mcestitm.  In  Reg.  1,  moestum  cu  prima 
scrijilura,  et  glossa  infirmum  ; mixtum alicra  sciiptu- 
ra  :  conlra  accidit  in  Kei,'.  ~2. 

3.  Arntz.,  amorte; atii,  «  clade,  ut  1.  m,  vers.  45  : 
Populos  a  clade  levavil. 

8.  Cant.,  Arutz.,  schedye  Poelm.,  Parrh.,  Edimb., 
Rom.  ,  Ang.  .  Ou.  1,2,  Vat.  1 ,  2,  Keg.  5,  Alb.  el 
Urb.  ,  Xam  quidquid.  Reg.  1,  2,  cuin  multis  edilis, 
pr;cscrtini  recentioiibus  ,  El  quidquid.  Meus  ,  Qui 
quulquid.  Vonckius  e.\  conjccliira  :  Ul  qnidquid  na- 
tura  negal,  se  jndice,  prwslei.  Grtineras  drfendii,  V.t 
qnidquid,  etc.,  elsi  faletiir,  duriorem  esse  hiiBC  ver- 
boruui  nexum.  Clarinr  est  lectio,  (|uam  pleriijue  no- 
slri  codices  lenenl ,  Nam  quidquid  ,  eic  ,  magisque 
ad  |no.->am  accedeie  vidcliir.  Ablaiivus absulutus  se 
judice  ,  prwstal  pro  ipse  judex  prastal,  swttiU  modo 

a  yiilgatiomnes  li&beul eicolumes :  apud  Isidorum 
1.  x  Elym.  exstal  li.-ec  vox  colomis  vel  columis,  pro 
erecto  et  incolumi.  Tribuitur  eiiam  Plauto. 

b  Jiuoius  ila  eiiien Jat,  ardnu  planare,  curca  diri- 


orcurrit  apud  Juvencum,  Avitum,  Aratorem,  Foriu- 
natum,  ut  veieres  inscripliones  omittnm,  Se  vivo  fe- 
cit ,  etc. ,  de  quibus  videri  i>oU'Sl  v.  c.  iKnaiius  Po- 
tenza ,  in  opi*re  erudito  hoc  anno  1705  edito  ;  /Vo- 
tizie  concernenti  il  sacro  deposito  di  S.  Augustaie 
murtire,  etc.  Cujus  marlyris  sepukrum  Romx  nu- 
per  reperium  fuit  hoc  simplici  litulo  :  Augustalis  se 
vivo  fecit. 

10.  Ott.  1.  Alb.,  Urb.,  Rom..  Parrh.,  ms.  Bur- 
manni,  pro  mole  :  melius  est  prw  mole,  quamvis  aliud 
sit  in  prosa. 

11.  Benlleiiis  Emend.  ad  Cicer.  Qunest.  Tuscul. 
p.  54,  pro  Fertilitate  substiluil  Attititate,  quod  no- 
vum  noiuen  est  pro  pinguedine.  Recie  hanc  muia- 
lionem  Arnizenius  condemnat.  Sumitnr  enim  fertili- 
tas  pro  abundantia  seu  copia  reruni.  Aintz.,  Parrh., 
Ald.,  Vat.  1  ,  2,  Reg.  5  ,  posset  :  quod  non  displicei 
Arnlzenio.  ln  Olt.  1  ,  ex  possi!  lacluin  possel  :  in 
Reg.  1,2,  ex  posset  correciuni  possit ,  quod  magis 
placel  pro  poterit. 

15.  Poelm.  claudit  parentliesin  in  conspicit,  alii  in 
ipse.  De  voce  impossibilis  dixi  ad  Prudentiuin  vers. 
855  Apoih. ,  uti  de  simplici  possibitis  ad  Juvencuin 
ll,  553. 

gere,  pro  quo,  inquit,  vetus  codex  habebat  curva  di- 
rigere  :  fortasse  apud  Juretum  legendum  digerere. 
AUo  modonon  intelligitur,  quid  emendet.  Vetcrum 
pioverbium  crat  curva  corrigere. 


G75 


CABMEN  PASCHALE.  LIB.  IV. 


m 


Hoc  impossibile  esl  homini,  dixisset,  at  alto 

278  Possibile  est  jus  omne  Deo;   multisque 

[molestum 
Divilibus  landein  faceret  mitescere  censum. 
Nam  proprias  bene  tractat  opes,  cceloque  re- 

[condi 

20  Thesauros  vult  ille  suos,  ubi  quidquid  habetur, 
Non  mordax  oerugo  vorat,  non  tinea  sulcat, 
Nec  male  defossum  famulalur  furibus  aurum, 
Jejunis  quicumque  cibum,  sitieniibus  baustum, 
Hospilibus  leclum,  nudis  largitur  aniiclum, 

25  Solatur  nexos  in  carcere,  perfovet  segros, 

279  Atque  alis  largus,  sibi  tantum  constal 

[egenus. 


Nec  dubie  in  ccelum  substantia  pervenit  illa, 
Quoe  Christo  collata  datur  sub  paupere  forma, 
Quse    damnis  augmenla  capit,  quie  spargiiur 

[ut  sit, 
30  Qu«  perit  ut  maneat,  quse  vitam  mortua  pra> 

[stat. 
Procterea  geminos  Dominus  considere  eaeoos, 
Dum  quoddam   transiret   iter,   comilante  ca- 

[terva, 
Conspicit',  cxsiinctse  poscentes  mnnera  forma?, 
Flebilibusf)ue  vagas  implenies  vocibus  auras. 
35  Nec  cunctata  solens  pietas  inferre  salutem  , 
280  Quae  sentit  flagrare  fidem,  mox  iuniina 

[langens 


OPUS  PASCHALE. 

palrimonium  sui  ceisus  esl  oneris,  sed  illi,  qui  pro-  B  tisque  largissimus,  sibi    tantum  pauper  est  et  ege 
prioe  malus  rector  est  ubertatis.  Nam  cura  dicit  Do- 
minus  per  propheiam    :  Aurum  et  argenlum  menm 
est,  oslendit,  non  esse  malum,  quod  ejus  est,   si 


operarius  illud  bonus  habuerit;  nihil  etenim  differt, 
utrum  bonis  quis  operibus  nil  dependat,  an  plurima 
malignis  effundat.  j lle  siquidem  suas  tuto  servat 
opes,  et  collocat,  qui  ccelo  thesauros  occullat,  ac 
recondit,  ubi  non  edacis  tineaj  nec  aeruginis  scabra? 
quidquam  morsus  absumit,  nec  furibus  ad  furandum 
aditus  reseratur  effossus,  qni  jejunis  cibum,  sitien- 
libus  polum,  peregrinis  ministrat  bospitium,  moe- 
Slossdatur  incarcere,  fovet  oegros  in  corpore,  cttnc* 


inis.  Nec  dnbitare  quis  debei,  illam  prorsus  in  cce- 
lum  subsiantiam  pervenire,  qtiai  sub  vilissima  pau- 
peris  forma  Cliristo  prohatur  impenca,  qme  deiri- 
meniis  augeiur,  spargendo  servatur,  perit  ut  ma- 
neat,  vitam  a  mortua  repraesentat. 

Interea  dum  populo  Dominus  comilante  vollalus, 
Hiericum  iuisset  egressus,  duos  oculis  captos  aspicit 
considentes  in  aggere,  reddi  sibi  lumina  postulantes. 
Petebant  iia  conDdentcs  gressuum  cum  mobiliiate 
considere  b.  Sed  lenebrae  reluctantur  adversre,  nec 
cunctata  vel  paululum  virtus  illa,  pietaii  nil  abnuens, 
qtiae  salutem  consuevit  inferre,  qua  fidem  sentit  ar- 


SCHOLIA. 

16.  Plerique  nostri  mss.  cum  Arntz.,  Ald.,  Fabr.,  G  qui  ferre :   in  schedis  Poelm.  ascriptum  erat  ferre 


el  aliis  editis,  at  alto :  plerique  editi ,  et  olto.  In 
nonnullis  nostris  prius  videtur  fuisse  et  vel  ac  pro 
at.  Wopkensius,  Bti-mannus,  Arntzeuius  jure  prse- 
ferunt  al,  favente  prosa.  In  Oli.  2,  dixissc,  sed  alto, 
mendtim  videtur  pro  dixisset,  et  alto. 

22.  Burmanmis  conjicit  Nec  male  depostum,  h.  e., 
quod  avarus  abs<  ondit,  cum  deberet  eo  uli  :  aut  ac- 
cipiendum  ait  novo  sensu  defodere  pro  effodere  : 
nam  fures  non  solent  e  viscerihus  icrra:  atirum  de- 
fossnm  surripere.  Arinzenius  explicari  posse  ait 
male  defossum ,  ita  negligenter  positum  ,  ui  ficilem 
furtii  ansam  prsebeat :  defendii  autem  iectionem 
banc  vulgatam  ex  Sedulii  epistola  ad  Macedonium, 
culpa  defossa1  pecunice  non  carerem.  Sed  in  bac  epi- 
stola  seniio  est  de  pt:cunia,  seu  talento  ,  quod  ab- 
scondidit  servus,  qui  noluit  negotiari,  limens  do- 
minum  ,  quia  austerus  erat.  Vera  autem  ratio  de- 
fendendi  scripiuram  recepiam  desumitur  ex  verbis 
ipsis  Maltb.Ti  vi,  49  seq.  :  Xolite  thesaurizare  vobis 
thesaurns  in  terra  . .  .  ubi  fures  effodiunt,  ct  furantur. 
Thesaurizate  autem  vobis  in  ccelo,  .  .  .  ubi  fures  non 
effodiunl,  nec  furantur.  Aurum  igitur  male  defossum 
est,  quod  avarus,  cum  deberet  eo  bene  uti,  defo- 
dit  :  quod  fnres  aliquando  effodiunt  et  furanlur. 
Sii^nilicalio  vero  pro|>ria  dcfossi  auri  est  ahscondili 
subtus  terram.  Cicero,  1.  n  de  Oralore  :  Ul  enim 
si  aurum  cui,  quod  esset  multifariam  defossum ,  com- 
monstrare  vcllem,  sa!is  esse  deberet ,  si  signa  et  no- 
las  ostendercm  locorum  ,  elc.  Posl  aurum  Cellarius, 
el  alii  vulgati  af(igunt  punctum,  atque  ila  malc  sen- 
sum  abrumpunt.  Nam  traclat,  vull  ille,  qui,  vel  ille, 
quicumquc. 

25.  Ueg.  1  ,  pro  d.  s. ,  Beg.  2,  ex  correctione, 
Vat.  1,  2,  Oil.  2,  Lrb.,  Alb.,  Bom.,  Meus,  Beg.  5 
ct  alii  mss.   apud  Arnlzenium,  cum  Parrh.,  Ald., 


D 


scilice.  vult.  Id  non  probat  Arntzenius  ob  sequens 
largitur.  Beg.  \,  in  contexiu,  Oti.  1,  ex  corre- 
ctione  ,  Ang.  ,  quicumque ,  <|iiod  forlasse  fuit  a  pr. 
m.  in  Beg.  2,  et  in  plerisque  editis  reiinetur. 

27.  Vet.  I,  vitiose,  Hcec  pro  Nec.  Scheda?  Poelm., 
Necdubium.  Oa.  2,  Nec  dubio.  Beg.  1,  Nec  dubice, 
sed  glossa  dubilanter  poscit  dubie. 

31.  Bom.  De  duobus  cwcis  a  Domino  sanatis.  Meus, 
Duos  ca-cos  sanat.  —  Wopkensius  apiius  pulat  In- 
terea,  quod  cxstat  quidem  in  prosa,  sed  mss.  et  oditi 
exhihent  Prwterea.  Alm.  inverso  ordine  Dominus 
gemiiws.  Arniz.,  geminos  cernens  ,  sed  ob.^lat  prosa. 
Parrh.,  consistere  pro.considere,  quod  prosa  conOrmat. 

32.  Arnlz.,  Parrh.,  Cum  ralii,  Dum.  Iter  non 
solum  suniinir  pro  aclu  eundi,  sed  eliam  pro  via. 
Comitante  caterva  Virgilianum  est. 

53.  Wopkensius  suspicaiur  exstincto?  poscentes  lu- 
mina  fronlis.  Sic  1.  m ,  vers.  145  :  Decute  uocturnas 
exstinctis  vultibus  umbras.  Favet  hnic  conjectuia: 
prosa,  et  scriptura  mei  codicis,  et  ed.  Lips.,  lumina 
forma?.  Sed  magis  poetica  est  lectio  lecepta  :  nam 
casci  deformes  sunt,  et  dici  solent,  ui  notat  idem 
Wopkensius,  et  hoc  munns  poscebant  coeci,  ut  for- 
mam  amissis  luminihus  exstinciam  recupcrarent. 

5i.  Cant.,  vacuas ,  quod  epiiheton  apte  a  poe<is 
tribuitur  auris ,  sed  hoc  loco  metri  lex  posr.il  vagas, 
nisi,  omissa  coniunctione  gue,  legas,  ut  revera  le- 
gilur  in  Olt.  i,  Ftebilibus  vacuas. 

55.  Meus,  corrupte,  Nec  cuncta  solcns;  ms.  Arniz., 
Nec  cunctis  cessans ,  quod  non  ineptum  repulat 
Arnizenius  :  durior  enim  est  consiructio,  scilicet, 
Nec  cunctata  pietas  solcns  inferre  cunciis  saluicm. 
Pro  inferre  ed.  Lips.  conferre.  ProDeo  pio,  vel  divina 
pielaie  pieffls  siinpliciter  nonsemel  a  Scdulioponitur. 

36.  Wopkensius  pro  Qua;  conjicit  cum,  vel  Qua. 


n  In  vet.  cod.  erat  vita  pro  vitam. 

h  Obscurum  id  est,  sive  legas  confidere  cum  vet..  cod.,  sive  considere,  quod  Juretus  malebat. 


678 


Evigilare  jubet,  qu-fi  somnus  presserat  ingens,  A 
Aique  diu  clausnsreserans  sub  fronte  fenestras, 
Ingrediente  die,  fecit  discedere  noctetn. 

40      Hinc  repetita  sacri  gradiens  per  mcenia  templi 
Lumina  csecatis  dedil,  et  vestigia  claudis. 
Talia  davidicam  post  facta  reliquerat  urbem, 
Bethaniae  vicina  petens  :  eademque  reversus, 
Clarescente  die,  properabat  visere  lecta. 

45      Ecce  autem  mediis  aslans  sublimis  in  arvis, 
Frondea  flcus  erat ,  cujus  in  robore  nullum 
Repperit  esuriens,  lustrato  stipite,  pomum. 
Arboreisque    comis ,    Jam   nunc    ex  germine 

[vestro 


COELIl  SEDULH  676 

281^a"us'  ai',  truclus  reliquumgenerelur  in 

[oevum. 

50  Cnnfeslim  viduata  suis  ficulnea  succis 
Aruii,  el  siccis  permansit  morlua  ramis. 
Omnis  enim  quicumque  Deo  nil  ferlile  nutiit, 
Ceu  sterilis  truncus,  lignis  aequabitur  ustis. 
At  justus  palmse  similis  florebii  amoerin1, 

55  Scmper  babens   frondes,  et  tamquam  Libana 

[cedrus, 
Multiplicandus  adest,  et  verlice  sidera  tangit. 
282  P°st  oblaius  ei  virtulem  sensit  berilem 
Insanus  sermone  carens,  quem  faucibus  arctis 
Angebat  vis  clausa  mali,  vitiumque  tacendo 


OPCS  PASCHALE. 
dere,  diuturno  lumina  somno  compressa,  vigili  re-  B  spiritalibus  causis   convenit  lex    divina   cognosci. 


pente  tactu  perexcitat,  claustraque  latentium  sub 
fronte  reserans  lenestrarum,  intrante  protinus  die, 
noctem  pepulit  caliganlem. 

Hinc  sacra  templi  per  mcenia  rursus  obambulans, 
csecis  dedit  aspecium,  claudis  reformavit  iucessum. 
Post  haec  nobilium  monimenta  virtutum,  davidicam 
desereus  civiiatem,  venerat  in  loca  Bethanise,  die- 
que  remeans  subsequente,  ad  ejus  urbisdenuo  tecta 
pergebat.  Ficus  haud  procul  a  semiia  connexis  fron- 
dium  velamentis  umbrosa,  cujus  in  robore  cum  nul- 
lum  peniius  pomum  Dominus  carnaliier  esuriens  in- 
venissel,  inhumanos  arboris  ramos  non  maledicto 
suiciat,  sed  prcccepto  condernnat,  increpans  sic  in 
eam  :  Nunquam  in  te  fructus  nascetur  in  ozternum. 


Quid  enim  materies  sine  sensu  peccaverat?  praeser- 
tim  quae  fructum,  sicut  Marcus  Evangelisia  comme- 
morat,  incongrui  raiione  temporis  non  habelial ; 
nisi  ad  instruciionem  Doininns  nostne  utilitaiis  hoc 
ageret,  qui  lartorum  sermonumque  parabolis  vitale 
nobis  iter  ostendit.  Omnis  igilur  humanae  conversa- 
lionis  industria,  quae  Deo  nil  studet  nulrire,  quod 
placeat,  tamquam  pigri  stipitis  arbor  inmilis,  plena 
fronde,  non  germine,  lignis  aequabitur  concremandis, 
quemadmodum  et  illa  ficus  infrucluosa  con^islens, 
quam  Dominus  vineae,  qui  eam  plantaverat,  praeci- 
piens  ampulari,  sub  unius  anni  dimisit  induciis,  ut 
si  fruclum  vel  sero  redderei,  permaneret,  alioquin 
meriio  jam  periret;  at  vero  juxia  canticum  psalini 


Confe^timque  ficulnea  succis  viduata  subtractis,  in-  Q  dicenlis  :  Justus,  sicui  palma,  florebit,  et  sicul  cedrus, 
fecunda  protinus,  et  deformis  comarum  | .osita  digni-      qum  in  Libano  est,  multiplicabitur. 
tale  peraruii.  Non  tamen  hace  accipiamus  ad  litte-  Exin  oblatus  est  ei  quidam  cum  furoris  incommo- 

ram,  licet  manilesie  credantur  impleia,  quoniam      do,  sermonis  quoque  subjacens  detrimento,  cui  prae- 

s<;holia. 

td.  M  n.  cl  prosa  referunt  Qua.  Val.  1,  Que,  correc-      Arnlzenius.  Pro  aermine  Parrhas.  minus  bene'  gra- 


tum  per  Qua,  vel  Qinc  :  caeieri  Quce.  Reg.  1 ,  Alb., 
Oltob.  1,  2,  Aug.,  sensit :  sed  in  Oll.  1,  forte  fuit 
sentit,  quac  est  communis  scriptura.  Kd.  Lips.,  al>- 
surde,  Quam  senlit  (lagrare  sallem.  Scbedu:  Poelm. 
neganl,  pro  lumina  tangens  siibstituendiim  munera 
langeus,  quod  nescio  ubinam  Poelmannus  invenei  it, 
ncque  sciebat  Arntzenius. 

38.  Feneslras  oculos  passiiu  vocant  .'criptores  ec- 
clesiastici,  ut  dixi  ad  Dracont.  1.  iu,  vers.  619. 

4D.  Poelm.,  Co3ci  et  claudi  sanantur. —  Arnlz., 


mine.  Fabr.  ct  nonnulli  alii  vulgati,  germine  vasto. 
Melius  est  vestro  pro  tuo;  in  Urb.  irror  videlur  verso 
pro  vestro. 

50.  In/Jcw/neasubaudiri  potestarbor:  Laiinisenim 
est  adjeclivum. 

55.  Conjectura  Vonckii,  Wopkensii  el  Burmanni 
esl  istis  pro  Hs/ts.  Parrbasius  jam  edideral  istis,  <|iiod 
schedaePoelmanni  eliamexliibent.Conslansleciioco- 
dicum  estMftl,  b.  e.,  concremandis,  ul  prosaexpo- 


nit;  aut  concremaiis,  ut  glossa  Almel. ;  aul  siccatis, 
limina  templi  ,  (juae  phrasis  saiis  poelis  familiaris  ^  nt  glossa  Reg.  I ;  aul  comburendis  ,  ul  Nebrissensis. 
est,  sed  ad  aedificii  ampliludinein  explicandam  me-  "  lta  eiiam,  el  recte  legit  hunc  versum  Beda   in  Col- 

lectmeis. 

54.  Reg.  1,  amcenas  — semper  liabens  frondes,  cum 
glossa  pulcliras.  Alii ,  amcenoe,  et  nonuulli  scribunt 
amcene,  <|uod  pro  adveibio  accipi  potesl. 

55.  Ausonius  primam  corripuit  in  Libanus,  Sedu- 
liu^  pnidiicit:  sed  boc  magis  proprium  Sedulii  esl, 
quod  adjeclive  usurpat  Libana  ex  Libano ,  noniine 
iiiontis.  ilunc  ipsum  Sedulii  ver>um  produxit  Beda 
in  Collectan.,  sed  inver.^o  ordine,  Frondes  semper 
liabent,  el  lamqnam  Libana  cedrus,  etc.  In  numero 
plurium  loquiUir  quia  verba  Sedulii  ad  justos  plu- 
rali  nuinero  accommodate  transleri. 

56.  Nonimlli,  sidera  verlice:  alii,  tanget  pro  latigit. 

57.  Meus,  Mutum  ejicit  dcemonium. 

58.  Alm.,  a  pr.  m.,  Reg.  1,  in  contexlu,  Otl.  1, 
Vatt.  1,  a  pr.  m.,  atris,  quod  secutus  est  Ccllarius  cx 
scriplis  codieibus,  ut  ait.  Verum  scriptura  commu- 
nis  fere  oninium   nostrorum  codicum ,  et  Arnlz., 


lius  est  mcenia;  sic  Juvencus  1.  m ,  v.  074  :  Templi 
se  moznibus  inferl. 
42.  Plcrique  mss.  scribunl  daviiicam. 

45.  Arniz.,  tandemque;  Parrh.,  eodemque;  alii, 
eademqne.  Meus  reverlens,  non  male,  pro  reversus. 

15.  Poelm.,  Ficus  inarescil.  —  Urb.,  conslans  pro 
aslans.  Rom.,  conlra  uieuum,  slans. 

46.  Hic  versus  invenitur  apud  Bedam  Deart.  me- 
tric,  ct  ejus  Commentat.,  sed  non  indicatur  auctoris 
nomen. 

47.  Ald.,  Parrh.,  male  scribunt  cxuriens.  Olt.  1, 
lustrala  slipile  :  lege  lustralo  ex  re^ulis  gramma- 
lices. 

48.  Plerique  distinguunt  pomum, — Arboreisque 
comis  :  Jam  nunc.  Burmannus  orationem  ita  lau- 
guere  ait,  qurc  numeros  suos  habet,  si  post  pomutn 
exeat  periodus,  scilicet  pomum. — Arboreisque  comis, 
jam   nunc    ex  germine   veslro.    Burmanno    adliseret 


177 


C\RMEN  PASCHALE.  LIB.  IV. 


6"8 


CO  Prodiderat.  Sod  cuncla  solens  inflrma  levare 
Conditor,  obsessa  pepulit  de  fauce  lalronem  , 
Etvoci  patefecit  iter,   nexuque  solulo 
Muta  diu  tacitas  effudit  lingua  loquelas. 
Po-tDoininus  Pharisaea  petensconvivia  coenae, 
65  Orantis  dapibus  sese  impertivit  amici. 

Tunc  mulier,   quam  fama  nocens,    et  plurima 

[vitas 
283  Mordebant  delicta  sua?  ,  clementia  sup- 

[plex 


Corruit  amplectcns  vesligia/quaeque  profusis 
Irrigat  inoumbens  lacrymis,  et  crine  solulo 
1*70  Nec  tergere  sacras,  nec  cessat  lambere  plantas, 
Unguento  fragrante  fovens,  sententia  donec 
Laeta  Dei,  quem  ferre  manum  non   poenilel  un- 

[f|uam, 
Si  nos  poeniteat  velerem  quaesisse  ruinam, 
Vade,  tides,  mulier,  tua  le  salvavit  ab  omni, 
T§  284  Dixisset,  quodcumque  mali  gessisse  vi- 

[deris  : 


OPCS  PASCHALE. 


B 


clusis  faucium  spiramentis,  nulla  Iabiorum  cymbalis 
vox  sonabat,  nibilque  penilus  ore  denuniians,  la- 
cendo  mulam  publicat  iusaniam.  Sed  conditor  ille 
sidereus,  inlirma  roborare  consuetus,  laironum  an- 
gustis  anhelatibus  a  imminenlem  a  faucis  obsidione 
deciiiiens,  per  aperia  vocis  itinera  resoluue  vinculis 
linguaj  plena  reddidit  loquaci  libertate  conunercia. 
Pra3terea  dum  Pharisau  cujuspiam  postulaniis  pro- 
pria  Dominus  sublimarel  humililale  convivium,  ade- 
rat,properante  ingressu,  peccairixmnlier,et  famosa, 
quae  multis  deliclorum  vulneribus  sauciata,   vitam 

SCHOLIA. 
etinm  Almel.,  quo  ulebatur  Cellarius,  ex  correclione      hodieque  cernitur 
e-t  ariis,  vel  arcth,  quod  perinde  valet.  Prosa  et  con- 
textns  bocipsnm  poscunt.  Adh.erent  Parrh.,  Ald.  et 
ediii  meliores:  sic  vers.  seq.  Angebat;  alii  Uryebat. 

60.  Nonnulli,  Sic,  minus  bene,  pro  Sed. 

61.  Arntz.,  repulil;  Reg.  I,  repnulit,  sed  ad  melri 
regulas  scribendum  esl  repulit :  qua?  scripiura  vi- C 
delur  satis  probabilis,  quamvis  allera  longe  sit  com- 
mtinior.  Ut  prima  in  repulit  produeatnr,  scribi  solet 
reppulil :  ac  lbrla-.se  aliqui  librarii  putantes,  priinam 
semper  protrahi,  mutarunl  repulit  in  pepidit.  Pro 
dxmone  latronem  usurpai  noster  poeia,  ut  Pruden- 
lius  Ilamart.  vers.  9i6  :  Ne  cernat  truculentum  ali- 
quem  de  gente  lalronum. 

6'2.  Ottob.  i,  Alb.,  Arnlz..  Ang.,  vocis.  Vocisiter 
est  apud  Virgilium  l.vn,  vers.  554. Pru vod faCit  Ovi- 
diusl.  iv  Met.  vers.  69:  Ei  voti  fecistis  t/er: quaitr- 
quam  eiiam  apud  Ovidium  in  nnnuullis  editionibus 
invenio,  Et  vocis  fecislis  iter.  Editi  plerique,  voci , 
Fahr.  ct  pauci  alii,  vocis.  Parrh.,  ineudose,  patefeci 
pro  patefecit. 

05.  Arnlzenius  suspicatur  placidas,  b.  e.,  lales, 
quibus  Deum  laudaret.  Sseptus  enim  placidus  in  ta- 
citus  commutatum  esl.  Niliil  muio. 

04.  Rom.,  Ubi  mulier,  qua'  eral  in  civitale  peccatrix, 


gerebat  obscenam.  Denique  corruens  provolula  ves- 
ligiis,  nec  fleiu  proluere,  nec  crinihus  detergore,  nec 
pretioso  quiescebat  unguenlo  pedes  osculans  irrigare, 
donec  promulgata  Dei  senteniia,  quem  cadeniibus 
maiium  dare  nou  poeniiet,  si  nos  antiquae  lubricuin 
pcenileat  jam  ruinie,  verbis  indulgentiatn  (alibus  re- 
laxarel,  dicens  :  Fides  tua  <v  salvum  fecit :  vade  in 
pace.  0  quanlnm  miseris  opitulalur  inlirmis  illud 
confessione  delegere,  quod  abscondiium  d\.  leihal  ! 
Nutril  nainque  sua  vulnera,  qui  celarit,  et  slimulo 
doloris   incerlus   medico   nudare   mgligit   plagain. 

Exeuipla  alia  ex  Plinio,  Taciio, 
Velleio,  Aurelio  Victore,  profcrt  Forcellinus.  Iieniin 
Sedulius  hoc  libro,  vers.  15-2  :  Discipulosque  alios,  ut 
ex  mss.  resiiluaui,  pro  Discipulos  quoque  alios. 

70.  Meus,  Rom.,  Parrb.,  schedai  Poelm.,  Alm., 
Arnl.,  Ang.,  Tergere  nec  sacras,  nec  cessat:  ijiiod 
pralulil  Biirinannus,  qnia  tergo  poetis  usitaiius  esl, 
quam  tergeo.  Toin.  5:  Tergere  nec  cessal,  nec  sacras 
lambere  plantas.  Plerique  niss.  et  editi,  Nec  tergcre 
sacras,  nec  cessal  lambere  plantas,  quod  niagis  anres 
implet.Lrtm6ere,deosculari,  ut  apud  Paiilinuin  poem. 
55,  vers.  541  :  Castuque  lambentes  Domini  vestigia 
Chrisli. 

71.  Mss.,  ut  in  aliis  scriploribus  accidit,  variant 
in  hoc  verbo  scribendo :  alii  fraglante,  alii  flagrante; 
alii  fragrante,  quod  hac  in  re  usitalius  est.  Nersus, 
nescio  cujus,  est  :  Quce  flagrant,  ardent;  quod  fra- 
grat,  mitiii  odorem,  ui  diversa  scribendi  ralio  pra> 
scribalnr. 

72.  Schedse  Poelm.  Lata,  quod  ex  prosa  potcst 
confirmari.  In  Oit.  1  etiam  est  Lata,  sed  male  inver- 
tilur  ordo  horuni  versuum,  nam  prius  [loniinr  Lata, 
tum  Unguento.  Coinmunis  lectio  est  Livta,  et  Nebris- 
sensis  exponit,  lcetam  facicns  mulierem.  Conlra  Juve- 
nalis   sal.  2,  vers.  62  :  Tristis  sentenlia  fertur.  Post 


riguiit  pedes  Cliristi  lacnjmis.  Meus,  Liberat  a  peccalis  p  hunc  versuin  Lceta  in  Rom.  et  Olt.  2,  inseritur  alius, 


Magdalenam.  — Rom.,  mendose,  Pharisee 

65.  Ms.  Burinanni  cuni  Ang.,  Alb.,  scribit  impar- 
tivit.  Plcrique  impertivit,  sed  nonnulli  per  coinpen- 
dium  lillerarum. 

66.  Riun.,  pluria,  corr.  plurima.  Invenitur  quidem 
pluria  et  compluria  pro  plura  ct  ccmpluria.  Iloc  ta- 
inen  Inco  melius  e->l   superlalivum  plurima. 

68.  Wopkensius  suspicatur  Irruil,  aut  Corripil :  pro- 
btliti  tamen  agnoscit  esse  Corrnit,  ut  I.  m.  vers.107: 
Corruil  ante  pedes.  Idein  Wnpkcnsius.iu  qinrque  ait 
ein  liiicuni  quc  solummodo  inelri  causa  injeclum  vi- 
derl  :  ;!lioi]uin  snspi<  ■amli  locus  essei  quasiiue  profu- 
sis,  scilicet  pluntas,  ut  el  in  verbis  el  crine  soluto  po- 
naiur  pro  eiium.  Fortasse  sacrus  plantas  esl  accusa- 
liui-.  aj  positionis.  lit  ea  vesligia  (  sacras  planlas) 
qu;c  in  igt,  nectergere  cessai,  net  lambere.  Vcrior 
tainen  interpretilio  desuniitur  ex  non  vnlgaii  signi- 
ficaiione  conjunctionis  que  pro  eliam,  quuque,   ut  in 

■  Male  velus  codex  anhetantibus,  nisi  legeris  angus- 
tiis  anhelantibiis,  Melius  reposuissct  Jurelus  anhcliii- 


qnein  c:eieri  ignoranl,  scilicet,  0  quam  confestim  pc~ 
reunt  discrimina  leli ,  vel,  ut  legendum  arbilror, 
lethi. 

75.  Vet.  \,  perperam,  non  pro  nos.  Bom.  pro  «71/0?- 
sisse,  non  male,  fecisse.  Arntzenius  ex  quodam  ms. 
imlical  sensisse,  quod  sensti  carel. 

74.  Oll.  I,  Rom.,  salvabit,  erroreinde  orlo,  quod 
b  el  D  facile  inler  sc  niuabantur  ob  aflinem  p:o- 
nuntialionem. 

75.  Cani.,  Almel.,  Arntz.,  a  pr.  m.,  Reg.  1,  ex 
correctionc,  Reij.  2,  Ott.  1,  3,  miti.  h\  Vat.  1  for- 
tasse  prius  fuil  mali,  pnslea  facluin  csi  malo,  atque 
iterum  alius  conector  restituil  mali.  In  Beg.  I  fuit 
male  anle  coirectionein.  Val.  2,  Reg.  5,  Urb.,  Ott. 
2,  B0111.,  Meus,  Ald.  et  plerique  edili,  malo.  Scliedai 
Poelinann.,  et  Arnlz.,  a  secunda  nianu  corrigenie 
simili  inodo,  exbibeiil  mulo.  Parrb  .  Fabr.,  Torn.  5, 
el  nonnnlli  alii  vu  gati  cuni  Ang.,  Alb.,  malum.  Re- 

bus.  Menduin  |iulo  latronum  pro  latronem,  el  postea 
excide  homiiii  pro  exi  de  hominc. 


m  COELIl  SEDULII  61 

Uiere  pace  mea.  Magna  est  medicina  fateri,        A        Et  sanctum  coguosco  Del;  nee  plura  locutus, 


Quod  nocet  abscondi ;  quoniam  sua  \ulnera  nu- 

[trit, 
Qui  tegit,  et  plagam  trepidat  nudare  medenti. 
En  polluta  diu,  modicum  purgata  recessit 
80  Per  gemitum,  propriique  lavansin  gurgiteflelus, 
Muntla  suis  lacrymis  redit,  et  detersa  capillis. 

Jamque  Capharnaea:  synagogam  intraverat  urbis 
Riie  doceus  populos,  quem  cum  \idisset  iniquus 
Humano  sub  corde  latens,  clamore  protervo 
85  285  Spirilus  infremuii,  Quid   nobis,  et  tibi? 

[dicens  : 
Perdere  nos,  heu !  Christe,  \enis?  Scio  denique, 

[qui  sis, 


Imperio  terrente,  tacet,  hominemque  reliquil 
Pulsus,  et  in  vacuas  fugiens  evanuit  auras. 

90      Sic  eiiam  variis  finem  languoribus  esse 
Fecit,  et  exclusos  semper  reticere  coegit 
Damonas,  ac  talem  proliibet  se  pandere  testem. 
Olim  quippe  ferox,  et  nigne  morlis  amator 
lllc  nocens  anguis,  dejectus  culmine  coeli 

95  286  ^um  pompis,  sociisque  suis,  omnique  ne- 

[fandic 

Agmine  mililioe,  Ciiristum,  quem  noverat  illic, 

Conspicit  in  lerris,  \elamine  camis  operlum, 

Etgemit  esse  homini  Dominum  virluiis  amicum. 

Dumque  Tyri  iransgressus  iler,  Sidonia  rursus 


OPUS  PASCIIALE. 


Ecce  nunc  femina  diuturni  cont3gio  morbi  polluia  , 
parvi  gemiius  afflictione  purgatur,  suique  gurgite 
fletus  abluitur,  et  lacrymis  perfusa,  capillis  cxiersa, 
discedit  munda,  qme  venerat  sordida. 

Ad  urbem  quoque  Capharnaum  nomine  Dominus 
cum  venisset,  in  qua  plurimos  synagog33  concilio 
ccelestis  populos  edoceret,  subito  per  humanse  \ocis 
nunisterium  corporale  nequissimus  ille  diabolus  ta- 
lem  fremuit  in  clamorem  :  Quid  libi,  el  nobis,  Jesu 
Nazarene?  venisti  perdere  nos?  Scio,  quis  sis ,  san- 
ctus  Dei.  Moxque  Domino  minaciter  dicente  perterri- 
tus,  atque  dejectus  :  Obmutesce,  et  excide  homini, 
spiritus  immunde,  magno  reboans  cum  mugitu,  quo 
divino  se  fateretur  imperio  \erberalum,  reliquit  hu- 
mana  praecordia,  fugiens  in  auras  nou  videndo  ob- 
scuras. 


Similiter  Dominus  mullis  di\ersse  languentihus, 
et  \ariaj  cladis  calamilale  vexatis  opem  praesiitil  sa- 
lutarem,  multaque  daemonia  verbo  suae  poteslatis  cx- 
clusa  loqui  penitus  non  sincbat,  fidetn  majeslalis 
aetbereae  lali  dedign;:tus  teste  \ulgari;  qnippe  vetus 
anguis  ille  tarlareus,  vitue  perdilor,  mortis  inventor, 
cum  toia  socialis  pomp.w  demcniia,  totoque  damnaio 
militi;c  fiedo  satelliie,  ccelesti  dejectus  e  culmine, 
Chrislum,  quem  in  illa  noverat  arce  sidereum  ,  stu- 
pebat  in  terris  carnis  huiniliiate  vestiium,  magisquc 
gemebat  hinc  lividus,  quod  \irtulis  Domino  cernebat 
hominem  sic  dilectum. 

Dumque  Tyri  dehinc  loca  praetericns,  Sidonio  Do- 
minus  graderetur  in  littore,  curavit  oblauim  gemina 
quemdam  calamiiate  miserrimum,  qui  vocis  et  au- 
riurn  privatus  officiis,  nec  sua  dare,  nec  albna  po- 


SCHOLIA. 
centiores  praeferant  mali :  Wopkensio  lamen  placet  G      87.  Parrh.,  Te  sanctum  :  reliqui,  Et  sanctum.  Oh 
malo  :  nam  similis  irajectionis  exempla  apud  Sedu- 


lium  et  ;ilios  occurrunt. 

76.  Consule  noi.  ad  Dracont.  i,  34  :  Sic  impune 
reis  licuit  peccasse  fatendo. 

77.  Ld.  Poelm.,  abscondit,  quod  recie  damnant 
scheda*  ejusdem  Poelmanni.  Sensus  eniin  est,  Magna 
est  mediciua  f;iteri,  quod  nocet,  si  abscondatur.  In 
Reg.  \  fortasse  iuil  abscondh,  nunc  esl  abscondi. 
Vulnera  pro  viliis  et  peccaiis  dicunt  Juvcncus,  Pru- 
dentius,  Prosper,  Aralor,  et  ad  rem  praesentem  Se- 
verus  Sancius  de  Morl.  boum  :  Nam  vulnus  reserat, 
qui  mala  publicat,  —  Claudit,  qui  lacilum  premit.  Iu 
prosa  eral  doloris  inserlum. 

79.  Almel.,  Impolluta  :  alii,  En  polluta. 

80.  Rom.,  propriosque:  lege  propriique.  V;,t.  2  , 
Reg.  5,  Parrli.  el  Ald.,  lavans  se  gurgite  :  inelius 
omiuitur  se,  alque  ila  plerique  referunt  lavans  in 


servavi  jam  in  not.  ad  alios  poetas  chrislianos, 
Cluisiiim  per  excellenliam  sanclum  simpliciler  voca- 
ri.  Plura  e  sacris  lilteris  teslimonia  proleil  Hiieiius 
Demonsir.  Evang.  prop.  9,  c,  81,  quibus  Clirisius 
sanctus,  et  sanctus  Dei  appellatur. 

b8.  Arntz.,  editio  Lips.,  jacel  :  melius  alii,  lacet. 
Canlabr.,  Reg.  I  et  nonnulli  edili,  relinquit,  qnod 
forlasse  fuii  eliam  iu  Rcg.  2,  in  <iuo  nunc  apparet, 
ui  in  plei  isque  et  prosa,  reliquit. 

'.10.  Meus,  Sanatque  plures  lanquores.  Poelm.,  Chri- 
stus  variis  morbis  medetw,  dwmonesque  laceve  jubet. 
—  Mss.  plerique,  etiam  anliquissimus  Taurinensis, 
el  piiEStantissimi  edili,  Sic  eliam.  VeU  2,  Fabr.  ei 
noimulli  alii  vulgati,  Hic  etiam. 

91.  Ott.  2,  Fecerat,  et  clausos;  retine  vulgatam 
leclionem.  Phrasis,  fecit  esse  finem,  pro  fecit,ut  esset 
finis,  Sedulii  aequalibus  haut  ignota  erat. 

92.  Reg.  1,  Ott.  1,  pro  d.  s.,  ei  Vat.   I,  gupra 


guryiie 

81.  Edimb.,  rediil   detersa.  Parrhasius,   redit,  et  ^  Dcemonas  :  plerique  mss.,  Damones.  Edili  pra:ferunt 
deterta,  quod  ait  Panhasiiis  iia  scnpltiin  a  Sedulio,  *   Dcemonas   more    Graeco,  ut   posirema    corripiauir. 


quia  apud  Ennium  legerat,  Terta  nilel  galea.  Verum 
hic  locus  est  Varronis  apud  ^oniuin,  c.  2,  n.  847. 
In  noslris  mss.  el  lere  omnibus  ediiionibus  verbuui 
hoc  scribitur  detersa,  non  delerta.  Alb.,  corrupie, 
redit  et  detensa. 

82.  Rom.,  UbiDominusintravil  Capliarnaum.  Meus, 
Damonem  fugat.  —  Scheda;  Poelm.  scribunl  Caper- 
ncece,  a\i\,Capliernece;  alii,  Caphernw;  alii,  Caplier- 
nceoi. 

86.  Arnlzen.,  nos  jam  :  alii,  nos  heu  !  Valt.  i,  2, 
Ott.2,  Meus,  Parrh.,  quis  sis  .alii,  qui  sis.  Similisest 
varietas  in  re  eadem  apud  Prudentium  Apoih.  vers. 
419  :  Qui  sis,  quid  venias,  qua  nos  virlute  repellas, 
—  Novimus. 


Aldusediditoc  lali  prohibet  se  pundere  tesli.  Sic  etiam 
Reg  '■}.  Iu  Oit.  1  et,  ut  \idetur,  in  Reg.  1,  prius  luii 
tuli,  sed  iu  utroi|iie  clare  est  leslcm.  Ang.,  et  pro  ac. 
In  Poelm.  mendum  est  panderel  testem  :  alioquin  co- 
gilarealiquisposset  aclalem,  proliibct ,se panderet  esst . 

96.  Parrh.,  inverso  ordine,  quem  Christum  no- 
verat. 

99.  Rom.,  De  duobus  ccecis.  Verius  Meus,  Sana'. 
mutum  et  surdum.  — Arntz.,  schedae  Poelm.,  Vat. 
2,  Reg.  5,  Meus,  Rom.,  Urb.,  Ald.,  Cumque  :  melio- 
res  mss.  et  editi,  Uumque,  eliam  Parrhasius,  cui 
Arnlzenius  male  affingit  Sumque.  ln  Reg.  1  obscu- 
rum  esl,  iter,  an  item  sit :  sed  iter  praestat  retinere. 
In  prosa  mendum  erat  Dumque  tria  dehinc. 


681 


CARMEN  PASCHALE.  LIB.  IV 


682 


100  Arva  legens,  phcidas  Dominus  calcnret  arenas,  A  110  SereseratsermoneDeum,tuibnsquefrequentes, 


Curavit  gemino  miserum  spiramine  clausum 
Qui  vocem  non  ore  dabat,  non  aure  trahebat, 
Sidererequemanus  ruplispenetrnlibus  omnes 
Atiaclu  paluere  fores,  laUusque  repente 
i05  Audirique  loquens,  nieruilque  audire  loquentos. 

Tu  quoque  virtutis  sensisti  munus  lierilis, 
287  Procumbens  oculis,  cujus  in  lumina  Chri- 

fstus 
Exspuit,  el  speciem  simulatae  mortis  ademit. 

Hinc  majora  docens  populos  ccelestia  ,    ve- 


Quao   nimis  irrueront,   cupiens  vitare  parum- 

[per, 
Stagna    petit  ,    parvaque    sedens    Simonis  in 

[alno , 
Litlore  sislentem  firrnabat  ab  oequore  plebem. 
288  Et  dictis  jam  finis  erat ;  tunc  altius  ac- 

[tam 
115  In   pelagus  jnbel   ire   ratem ,    vastoque   pro- 

[fuudo 
Reiia  demitti  piscantia  ,  quse  niliil  omnem 
Claudere  per  noctem  vacuo  potuere  labore. 


[rum 

OPUS  PASCHALE. 
terat  verba  suscipere.    Sed  laciu  manus   ajtbereae  B  edocens  instilutis,  Deum  sese  manifestius  aperiret, 
cunctis  peneiralibus,  qua3  pernicis  clauseral  violen-      evitans  paululum  turbas  praicipitmier  infusas,   ad 


tia,  disrupiis,  repente  fores  patuere  impulsae,  vena- 
rumque  cuslodiis  prolinus  rclaxaiis,  qui  niodo  muius 
videbaiur,  ac  surdus,  et  ipse  loqui  ineruit,  et  alios 
loquentcs  audivit. 

Tu  quoquc  Dominica;  virtutis  doua  sensisti ,  cujus 
in  oculis  tartarea  ca»citate  compressis  Chrislus  ut 
exspuit,speciem  illico  simulalsc  monis  extersit.  Cum- 
que  perennis  vilae  suffragia  sacris  habere  populos 


stagnum  ivwrini  gurgitis  venit,  parvaque  Simonis  re- 
sidens  in  carina,  plebem  lillore  permanenlem  divinis 
imbuebat  oraculis.  Tandem  dicla  definiens,  nuinquum 
desideriis  copiosa  ,  jubet  aliius  eunie  navicula  ,  pe- 
Iago  rctiadimiiti  piscantia,  qune  totius  noctis  evolnto 
circulo,  nihil  trahere  de  profundis  opere  valuere 
frustralo.  Paret  Simon  sacro  laelus  imperio,  luibas- 
que  fluctivagas  linea  doclus  obsidione  concJudens, 


SCHOLIA. 


100.  In  Otl.  1  fortasse  prius  fuit  calcurat :  nuncest 
calcaret,  ut  in  aliis. 

102.  Meus,  Parrh.,  ed.  Lips.,  nec  pro  non.  Ele- 
gan:iu>  est  non,  magisque  metro  congruit  :  quam- 
quun  h;ec  monosylliiba,  quae  brevia  censentur,  vel 
revcra  sunt  eommunia,  vel  facile  producuniur. 

104.  Arntzeiiiiis  eisi  consentit,  fere  omnes  babere 
Atlactu,  laiiien  pra-lert  A  tactu.  Reiinenda  est  scri- 
plura  vetus  Attactu,  pro  quo  nonnnlli  scribunl  Ata- 
clu;  el  inde,  ut  videlur,  Valic.  2,  Alb.,  A  tactu.  Ob- 
servandiim  lamen  ,  lilleras  majusculas  inilio  ver- 
suum  a  iitlera  eju^dem  verbi  sequeuiis  nonnibil  esse 
iuterduni  sepaiatas.  Meus,  Attactu,  pro  d.  s.,  Ad 
tactum.  In  piosa  est  taclu,  quia  attactu  verbum  ma- 
gis  proprium  poetarum  est.  Confer  lect.  var.  ad  1.  n, 
v.  156. 

105.  Parrh.,  sched;e  Poelm.,  loquentem. 

10b\  Meus,  Sanat  ccectim.  —  Parrbas.,  inverso  or- 
dine,  sensisii  virtutis  :  sclieda;  Poelm.,  pessime, 
seusisti  viremis. 

107.  Codex  Arnlz.,  Fabricius  et  nonnulli  alii  vul- 
gali,  in  cujus;  alii,  cujus  in,  producia  ullima  in  cu- 
jus  raiione  C;esurae.  Canl.,  Arntz.,  plerii|iie  nostri 
inss.,  Parrh.,  Ald.,  lumme ,  cum  glnssa  in  Reg.  2, 
aspi'ctu.  Favel  prosa.  Reg.  1  ac  plures  ediii,  lumina, 
qu.>d  grammalicorum  regulis  niagis  esl  consenta- 
ncum.  Censet  tanieii  Caiuiegelierus,  quanio  quisque 
eleganlior  sii,  ei  veluslior  scripior,  tanto  frequen- 
tius  iii  ab  co  promiscue  nsurpari  vel  cum  acusativi , 
vel  cum  ablaiivi  c;i»u.  Kdilor  Edimburgcusis  pula- 
verai,  Sedulium  iia  scripsisse  Procumbens ,  etc, 
imitalione  Luc;mi  ni ,  713.  Ai  Burmannus  ree.te  ani- 
inailvernt,  alia  de  re  apml  Liicanum  agi.  Foriasse 
aliinn  locuni  indicare  voluit  ediior  Edimburgensis. 

108.  Conseniiuni  plenque  codices  in  nmulutee; 
alibi  lamen  hoc  veibtim  scribiiur  itmi/o,  ei  similatus: 
nisi  duo  disliucla  esse  verba  malis.  Eiiam  boc  loco 
Vat.  I,  similatce.  Pro  monis  Weilzius  nol.  ad  Pru- 
dentium  png.  t>67  ciial  ncctis,  fonasse  casu.  Inter- 
dum  tainen  nox  a  piietis  pro  moile  adhibelur. 

1 0-J.  R'.'in.  i'bi  Dominus  sedens  in  puppi,  docebal 
turbas.  Meus  Jubet ,  Petrum  piscari.  Arnlz.  Ilomines 
pro  populos ,  ex  glossa  lortasse. 

1 10.  Urb.,  Rom.,  sequenles  :  melius  reliqui ,  fre- 

Patrol.  XIX. 


quentes. 

112.  Meliores  noslri  mss.  cum  mullis  edilis  par- 
vaque  sedens  Simonis  in  c.lno  :  nempe  ahuts  per  syu- 
ecdochen  pro  navi  a  poetis  inlerdum  ponilur.  Rom. 
conlra  meirnm,  et  nullo  seusu  purvo  sedens  in  Simo- 
nis  atvo.  Mss.  Lipsieusis  ,  el  Almel.,  \at.  1,  Ou.  2, 
Q  Uib  ,  Meus  ,  Ang.,  parvaque  sedens  in  Simonis  alno. 
Sic  Vai.  2,  Alb.,  et  P;irrh.,  sed  alvo  pro  atuo.  Rei;. 
5,  parva  residensque  Simonis  in  alno  :  sic  in  Eimtis 
Aklus,  sed  hac  inler|»uuciione  Stagna  petit  pnrva  , 
residensque  Simonis  in  alno  :  prius  ediderai  parvaque 
sedens  in  Simonis  alno  ,  quod  Fabricius,  Celiarius, 
et  Arutzenius  sequuulur.  Nebrissensis  legerat  in  Si- 
monisalno,  sed  corrigil ,  ut  stet  versus  ,  residens  Si- 
monisinalno.  De  varia  quantitate  bujus  vocis  Sbnonis 
vide  nol.  ad  Dracont.  1.  iii  vers.  250,  et  ad  Juvenc, 
1.  l  vers.  458  vnr.  lect. 

115.  Cellarius  lenuii  firmabal  ciim  mss.,  el  Fa- 
bricio  :  et  laudavit  Poelmannuin  pro  formabat. 
Wopkensius  id  accepit  de  ins.  Poelir.anni  :  ita  etiam 
Arntzenius,  qui  addit,  omnes  edilos,  quos  ipse  in- 
spexerat,  pr;eferre  ftrmubat.  Verum  Cellarius,  ut 
ego  puto,  ipsam  editionem  Poelmanni  intelligit,  in 
qua  cerie  csl  formabat.  N<>siri  omnes  ms>.  cuin  Ang. 
firmabal ,  etglossa  in  Reg.  docebat :  eoilem  pertinet 

_  meiiduni  in  meo  codice  firmabit.  Conseniium  P;»r- 
"  rbasius,  Ald.,  et  praestanlissimi  editi.  At  Wopken- 
sius,  Burmannus,  Banh.us  lenent  formabul,  quod 
Arntzenius in Observau  cap.  9  late  coiifirinat.  Faei- 
lis  quidem,  et  frequens  mutatio  estiniei  haec  verba 
fiimabat,  et  formabat  :  et  verbum  Lui  x  docebat  ap- 
lius  exprimilur  per  formabai  :  sed  iiihiiomiuus  dese- 
lend;»  noii  est  leciio  codicum  ftimubat.  In  prosa  esi 
imbuebat. 

il5.  Rom.,  ln  peluqo  :  reline  Jn  pctaijus.  Pleiiquc 
codices  scribunt  ratcm  :  nonnulli  ratim. 

116.  Oll.  1,  a  pr.  in.,  Mens,  Rom.,  Ang,  Alb., 
Olt.  2,  Valt.  i,  2,  Reg.  2,  dimitti ;  alii ,  demilti.  S;e- 
pissime  occurril  bac  varietas  in  hoc  verbo. 

i  17.  Nonnenio  conjecerat  vano  :  sed  vacuo  pro  r«/io 
recte  poni  probat  Wopkensius,  cui  adhseret  Arntze- 
nius,  licet  frequens  occurrat  in  codicibus  m*s.  ha?c 
permutatio. 

22 


685 


Simon  paret  ovans,     et   aquosis  geniihus  in- A 

[slans, 
Lineaclaustrajacit.tantumque  immanis  aperlos 
120  Implevit  capiura  sinus,  ut  praedi  redundans 
Turbaret  geniinas  cumulalo  pisce  carinas  : 
Nam    socia   isthic   puppis   eral.    Six    maxima 

[saepe 
Gaudia  non  ferimus.propensaquevola  timemus; 
289  Quodque  Deo  facile  est ,  homines  optare 

[nec  audent. 
125      Talibusinsignis  virtulibus,  ibai  in  urhem, 
Quae  sit  dicta  Naim,  populo  vallalus  opimo, 
Et  grege   discipulum  ,  miserum  cum   cominus 

[ecce 


COELH  SERILH  684 

Cons;  ieit  efferri  juvonem,  gelidnmque  cadaver, 
Pluriluis  exsequiis  el  inani  fuuere  passum 

450  Triste  ministerium,  cujus  sors  invida  nialrem 
Jamdudum  viduam  gemina  viduaveral  urna. 
Nec  rcmorata  diu  pietas,  inimica  doloris, 
Auxiliiim  vitale  tulil,  lactoque  leretro, 
290  Surge,  ail,  o  juvenis  ;  parensque  ln  lem- 

pore  dicto 

155  Mortuus  assurgii,  rcsidensque  ,  loquensque  re- 

[  vixii, 
Atquecomes  geniiricis  abit :  nam  funere  torpens, 
Et  licet  amissae  passus  discrimina  vilae, 
Non  poteral  famulus,  Domino  clamante,  tacero, 
Nec,  viia  prsesenle,  mori.  Mox  agmine  verso, 


OPCS  PASCHALE 
aquosi  marmoris  gentes  murali  cinctas  proteclione  B  daver  efferri  vanisexsequiarum  muneribustristi  mi- 
capiivat,  tanlumque  piscium  multitudo  sinus  cumu- 


lavit  extensos,  ut  et  Simonis,  el  quae  socia  puppis 
astabat,  squamosis  molibus  occupata,  periculo  erepta 
sii  vix  cariua.Sicnos  eliam  plerumque  perturbai  ma- 
ximi  successus  inopinata  felicitns,  etgaudium,  quod 
volivc  suseipimus,  si  modum,  mensuvamque  tran- 
sceiiderii,  velut  nuinus  inlolerabile  jam  fimemus; 
qure  pnmpta  divinitale  conceduntur ,  meiuunt  lio- 
mines  nptare. 

Talibns  insignis,  clarusque  viriutibus  uibem,  quae 
Naim  dicitur,  pioperabat  inirare  discipu!is  Dominus, 
populisqne  vallatus,  cum  repente  juvenis  as,picit  ca- 


nisterin  sublimalum,  cujus  malrem  secnndo  sors  iu- 
vida  pridem  marito  ,  nunc  filio  geminaa  viduaverat 
urna?  miseria,  nihilque  remorata  pielas,  doloris  ini- 
mica,  viiale  protinus  eommodavil  auxilium,  fcretro- 
que  manu  a  redeuiptionis  attacio  ,  dixit  Dominus  ad 
derunctum,  Adolescens,  libi  dico,  surge.  Etrescdit, 
qui  eral  mortuus,  et  cocpit  loqui,  et  dedil  cum  matri 
suw.  Licet  enim  juvenis  luce  privatus,  corpore  fuerit 
pigr;e  morlis  oppressus,  et  funus  velierelur  ex-iin- 
ctutn,  nec  funulus,  Domino  se  vocanie,  reiicere,  nec 
spir  tus,  prresenle  vita,  polerat  non  rcdire.  Mox 
igitur  omnis  eral  laciymando,  qni  nubila  facieb  rcd- 


SCHOLIA. 

1  18.  A'd.,  Simo  paret ;  eceieri .  Simon.  Ghssa  co-  C  cipulo  adjeotive,  qnod  eiiam  in  Oll   *,  v  idetnr  fuisse 


dicis  Alm..  sive  Burinan.  e-t  :  D  phcibus  gentes  di- 
cit,  tieul  Virtjiluts  de  uphtts.  De  piscibHS  eliam 
\ii'i!  lins  dixit Georg.  iv,  150,  Gem  humUln  ponli. 

H9.  Minim ,  inlei  lot  conjeciores  nemiucin  con- 
jeeisse  Linea  eluthra  jacit  :  nam  elsi  Caper  ncgat  , 
recte  Latine  dici  clatlira  neuiro  gencre,  tamcn  Nic. 
Heiiisius  in  melioribiH  Propertii  libiis  invenii  1.  iv, 
el.  5,  vers.  "S2.  Gum  fnllcnda  meo  pollicc  clathra  fo- 
teni.  Alii,  etamtra  foretrt. 

{±•2.  Vet.  1,  male,  Iftm  socio  isiic  quis  efat,  ncque 
melius  Mon.,  ISam  socio  istic  pius  erat. 

1-25.  Olu  1,  perpensaqtte ;  alii ,  vel  propensa  clare  , 
vel  perpensa,  aut  propensaiu  dnbio  nexu  HtterarwW, 
In  mss.  scliedis  Peerm.  ad  propema  aseripiimi  erat 
maqna,  qa*  cst  giossa  in  Iioin.,  et  Reg.  2:  in  Reg. 
auiem  1,  copiosa,  sed  Ainizcnius  hanc  explicaiioncm 
rejnii,  nisi  scribatnr  impensu  :  et  propema  ciim 
Wo.ken-io  exponit  prospera  ,  ulpronam  forltiiiam, 
apud  Vdlemm  p.    n,  c  69.   S:c   dicilur  propemui 


a  pr.  m.  Draconliiis  Satisf.  Vefi».  1"4  :  Cinctus  apo- 
stolica  discipitlante  monu ,  ut  halienl  mss.  c  diecs. 
Sinivnoiiis  rdiilil  Cinclus  apostotic/t,  dtSciptlttique  ma- 
nu.  Onincs  noslii  inss. ,  Arniz.,  Parrli.,  Akl.,  p:^sa 
cum.  Poclm.  et  alii  vulg.iti  titnc,  Arnlzeiiius  cx  ali- 
quo  ihs.  allcgal  dum. 

128.  Plcriipie  ncslri  mss.,  el  o]jfim;Tr*  qu.cque  edi- 
tiones  efferri  ,  quo  ipectal  Mens  cl  ferri.  Oliobon.  I, 
offerri,  reo.  m.,efferri.Voelttt.  el  •  lii  \u!gaii,  afferri. 
Scd  efferri  funeris  verbum  proprium  esi. 

129.  In  Rcg.  1 ,  ex  passum  fnclum  passim  cum 
glossa  late  ,vel  nbique  :  rursus  ad  marg.  pro  d.  s. 
passum  cum  eaetens. 

150.  Trisle  ministerium  desumptum  ex  Virgilio  vi, 
225. 

151.  Reg.  5,  una;  oorrige,  eYtta. 

152.  Urb.,  Roin.,  Psffrh.,  Arnizen.,  Cant.,  dolori, 
qitod  pnelulil  Cellarius.  Pleiique  codd.  mss.,  et 
cdili  doloris,  <\u<  d    a'i]ue    boniim    esi  ,  \el    niclus. 


favor,  propensa  rnnnera,   propensus  animus  iranslata  y  Mox  Rom.,  dcdil  ;  rcliqui  ,  iulil.  Bibl.  Lugd.,  tecto 


significatione  a  laucibus ,  qwifum  qu.e  pmidcrosior 
est ,  propendct ,  seu  deprimiiur.  Pierique  mss.,  ct 
editi  limemus,  quod  prosa  et  senfmtia  cxigunl  : 
iioihwIh  lenemuscvm  Poclmanno,  elFabricio 

125.  Pu'g.  I,  D.  jilio  vidwB  susd^afo.Meus,  Resur- 
ijit  puer. 

l?S).  larrli.,  Ang.,  Alb.,  Qttce  fil ;  alii,  Qttm  sit 
pro  quce  est,  vel  erat  dicla.  Nonnulli ,  Que  s't  dicta. 
P.irrli  ,  sehedx'  Poclm.,  ffaum;  alii,  N-eym  ;  pleii- 
quc,  Sam:  vel  Wffiif.  Vii'gala  no  ira  Maim.  Oll.  1, 
ve'atus,  sed  l»rlis-e  prius  fuit  vallatus,  qnod  <  um 
cseleii-  omnibos  rctinendum. 

127.  Reg.  1,  dmrpulo,  e.idcm  maiius  fecit  discipu- 
lum  cum  glessa  discipulorum.  Sed  non  male  erat  dis- 

*  Vetus  codex  manus  pro  manu.  Observ;u  prajterea 
Juretus,  redemptionis  pro  redemploris  a  Sedulio  niore 
suo  positum. 


qtte  ;  emenda,  tacloqtte.  trror  cliam  esl  in  Rcg.  1  , 
tc.ctvqite. 

155.  Meus,  residcns,  loquensqv.e  ;  desideralur  CQTY- 
jiinciio  quc  ad  raiioncni  mciri. 

156.  Parrli.,  j-chedse  PoeIm.,oWf,  uon  funerc  tor- 
pem.  —  El  licct.  CotiTmodicr  esi  recepta  lcciio. 

157.  Plerique  inss.  et  edili,  Et  licet,  nonnulli  vul- 
gati  En  licet,  alii  cum  Fabrrcio  Ilicct,  quod  indicant 
eliam  scheda;  Poeltuanni.  AntisstB  vitce  dixit  eliam 
Juvcions  n,  5'25.  Wopkensitis  observal,  discrimina 
riiif  amissce,  poni  proviia  amis-a,  ut  apud  alius  dis- 
crimen,  sivc  periculi  m  mortis  ,  sanguinis  ,  elc.  Notat 
eiiam  discrimen  ah  Aviio  ,  et  Araiore  usurpari  pro 
damno,  ierumna,  malo. 

''  Restituit  Juretus  unbila  facie  ,  cuin  in  vel.  cod. 
corrupte  csset  uubila  facile. 


6<«S 


CARMEN  PASCHALE. 


140  Deponens  trepidum  recidivo  tramite  luctum,      A  *50 
Candida  felicem  revocavit  pompa  parentem. 
291  Ncc  tihi  parva  sahis,  Domino  medicanle, 

[M.iria, 
Multiplici  besum  cnravit  vulnere  sensum, 
Quam  fera  seplcnis  rabies  invaserat  armis, 

145  D;emonico  cuneata  g!obo;sed  squamcus  anguis 

Imperiosa  sacri  fugiens  niiracula  verbi,  155 

Corde  tiio  depulsus  abit,  volueresque  pcr  auras 
In  chaos  infernae  lapsus  penetrale  gehennae, 
Seplcm  ingens  gjTros,  septena  volumina  traxit. 


LIB.  IV.  m 

Neveredundantemcumulatogermine  messem 
Exiguis  Dominus  sineret  languere  colonis, 
232  Discipulosquealios,  quorum  mensconscia 

[recli, 
Puraque  simplicitas,  numero,  meritoque  reful- 

[gehs, 
Aurea  libra  fnit,  velul  agnos  praecipil  inier 
Sanguineos  properare  lupos  :  Assumile,dicens, 
Jura  potestaiis,  nnlhim  metuaiis  ut  hostem ; 
Vipereasque  minas ,  et  scorpionum,  atque  ini- 

[micae 


OPUS  PASCHALE. 
diiur  serenata,  convenlus,  et  in  recidivum  iramitem  B      Tunc,  ne  copioste  messis  germen  uberrimum  rari 

cultoris  opere  deficieuie   langueret ,  alios  quoque 


pcsito  gressus  mceroreconvertens,  suis  i-edibus  ma- 
trem  candida  revocavit  pompa  gaudentem. 

Nec  libi,  Maria,  salus  exigua,  Domino  medicante, 
collata ,  niuiiis  vuluerum  plagis  laesum  pecioris 
curavitarcanuin,  quaui  seplena  rabies,  globoctineata 
d.emonico,  sepienis  armorum  niotibus  possidebat. 
Sed  squamei  serpens  maculosus  erroris  ,  iremenda 
fugiensOiniiipoleniis  imperia,  tuo  expuhus  excorde, 
cbaos  lartarei  pelivit  inferni,  sepiem  meiiibrorum 
gyros  lorquens,  sepienisque  voluminibus  eva- 
nescens. 


duos,  et  septuaginta  discipulos,  meutesimplices,  pu- 
ritaie  fulgentes,  qui  numero,  meritoque  conspicui, 
libra  digni  in  aurca  nuncupari,  velul  insonles  agnos, 
et  miies,  ad  asperas  hominum  menies  quasi  lupos  in- 
lerjubet  ire  raptores.  Talibus  eos  verbis  bonaius, 
et  alloquens  :  lte,  ccce  mitto  vos,  sicut  agnos  inter 
lupos.  Rursusque  revetds ,  alaeribtuque,  eis  etiam 
ut  dacinone*  subjacerent,  dixii,  hacc  admonens  : 
Ecce  do  vobis  potestalem  calcandi  super  serpentes,  et 
scorpiones,  el  supra  omnem  virtw.em  inimici,  ct  nihil 


SCUOLIA. 
140.  Reg.  1.2,  5,  Valt.  I,  2,  Oit.  2,Urb.,  Rom., 
Ang.,  Alb.,  et  Meus cum Parrlu.  Ald.,  sched.Poelnu, 
ms.  Lips..  recidivo.  Olt.  I,  redivivo,  posteriori  manu 
recidivo.  Mss.  Arnlz.  et  Rurin.,  cum  plerisque  editis, 
redivivo.  Nebrissensis  videlur  adoplare  recidivo  ( in 
noiis  legiiur  reidvo)  cuni  oxplieaiione  remenso.  Nic. 
UeinsUis  in  pltiribus  membranis  \u\en\i  recidivus  pro 
redivivus  :  cni  in  delicii>  luii  recidivus  pro  redivivus 
snbstiiuere,  ut  noiavit  Hurmannus  ad  Samonicum  de 
Medic.c.ip.  50.  Cellarius  Joan.  Frid.  Gronovin  niale 
alfiusfil.  (inod  de  Nic.  Hemsio  narratuin  est.  De  dis- 


crimine  laruin  vocum  videnot.  adDracont.  I.  i  vers. 
558  el  I.  ii  vers.  635.  Apud  Sedulium  Pro-a  tuetur 
recidivo.  Magis  quidem  L  itinum  est  redivivus  :  sed 
scriptorcs  ihferioris  aevi  scepe  usum  sui  temporis, 
iinii  id,  qtiod  magis  Lalinum  erat,  sequebaiuur.  Adi- 
sis  Isidorum  I.  xvn  Eiym.  cap.  6,  n.  10. 

151.  Rom.,  renovavit,  rccte  emendaium  per  revo- 
cavil,  h.  e.,  ilerum,  aique  ilertim  vocavil,  ulexponit 
Arntzenius,  vel  polios,  ui  cgo  arbilror,  i  nlomum.re- 
dtixii.  I'ro  pompa  Gellarius  cum  Gronovio  ,  vel  cum 
Ileinsio  potius,  ediilit  lu  bu  salis  inepie,  ui  Wupkcn- 
situ,  ct  Arnlzenius  demonstranl  ;  nam  de  multilu- 
dine,  qiuc  funiis  cnmiiatur,  pompa  dici  solct.  Pom- 
ptim  candiduin  iiUcrprclatur  Barlbius  I.  il,  Advers. 
cap.  2,  quod  velcrcs  moituoruni  lectos  solerenl  lin- 
teis  couiegere.  Magis  lanicn  pulo ,  cand  dtiin  dici 
pomp.un,  qnia  hcla  crat,  cum  pompa  luneris  llcbilis 
sii.  Sic  de  lesla  pompa  Ovidius  I.  iv  Fast.  vers.  906 
emlem  verbo  usus  :  Qbsitil  in  mditt  candida  ponipa 
via. 

142.  Rom.,  De  Maritt  peccalrice.  Mcns,  Liberut  a 
scptem  spiriiibits  Mariam.  Reg.  1,  De  Maritt  Mada- 
lenw.  Re  vera  Maria  Magdalcua  indicaiur.  Vide  not. 
ad  Juv.  iv,  510. 

143.  Poelman.,  mendose,  Jesum  curavit  pro  Iw- 
sum. 

144.  SehedacPoelm.  legi  jubent  Quem  nro  Qnum, 
inviio  Arnizenio.  CtirninonrS  lectio  e>i  Quam,  scd  in 
Ollob.  1  forlas-e  prius  fuil  Quem. 

145.  Urb.,  Rom.,  Meus,  Dwmoniaco  :  lege  Diemo- 
nico,  ul  slel  versus.  Reg.  1,  coujuncia,  pro  d.  s.  cu- 
neala  cum  plerisque.   ln  Oll.   1,  pro  cuncata,  quod 


recenli  manu  ascriptnm  esi,  aliud  fuil  a  pr.  m.  Cel- 
larius  cilat  Lips.  sive  codiccm,  sive  cdilioncm  pro 
conncxa,el  in  Val.  2  \idetur  esse  cunclula  loeo  verbi 
cuneata,  quod  reiinendum  omnino  est,  a  cufieo  mili- 
tari,  sivc  multitudine  peditum  in  cunei  formam  re- 
dacla. 

14G.  Oit.  1,  Vai.  1,  codex  Burnianni  Imp  rio 
sacri,  quod  forlassc  fuil  eiiam  in  Reg.  2.  Glossa 
Val.  1  esi  secunduiii  i><pcriitm.  Plerique  Imperibsa 
sucri.  Pro  verbi  P.irrh.  Christi,  ex  glossa,  ul  videlur. 

H9.   Versus  Virgilii  v,  85. 

150.  Rcg.  1,  Ubi  misit  discipulos  lxxii  ad  prwdi- 
cttndum.  Meus,  Mititl  discipHlos  cum  virlutc.  Rom., 
Cbi  Dominus  miilit  suos  discipulosin  munduin.  Par- 
rbas.,  scbcdas  Poelm.,  (jraminc;  alii  melius,  ger- 
mitie. 

152.  Reg.  1,  2,  5,  Ang.,  Alb.,  Vat.  1,  Olt.  2, 
Urb.,  Meus,  Rom.,  codd.  Bnrmanui,  et  Arnizenii 
cum  Aldo,  Vet.  1,  -2,  Moiu,  Discipulosque ;  in  0;t.  1 
videlur  ila  fuisse ,  sed  dcleium  est  que.  Mirari  subil 
lanlani  codiium  mss.  consensionem  in  conjunclione 
quc  inlrudenda,  qua2  cerle  necessaria  non  videtur, 
ac  propterea  in  plerisrrae  editionibus  omitiiiur. 
Equidein  censeo,  Sedulium  iia  scrip^isse,  ut  vcrba 
Lncic  refcrrei  c.  x,  vers.  1  :  Post  hwcaulem  designa- 
vit  Dominus  et  atios  scptuiitjiuta  duos.  Sedulius  que 
pro  ct,  aut  citr.m  posuil,  ut  jam  notavi  ad  vers.  68 
hujus  libri,  Mens  conscia  rccti  ex  Virgilio  i  /En.  608. 

154.  Gellario  libra  vidctur  esse  non  staicr,  aut 
exanun,  scd  pondo,  ul  ad  parabolam  dc  lalenlo 
rcs|>icialur.  Crediderim  poiius,  nielapboram  dcsumi 
a  libra,  seu  libella,  macliina  geomciriia,  qua  aiii- 
ontium,  fluviorum,  eic,  exploraiur. 
ad   12  uncias  librse  ,  quia  scx  12  fa- 


ludo  mans, 
Vel  alhiditur 
ciunt  72. 
\W.  Reg. 


2,  Jttre,  sed  correctum,  Jttra.  Edilio 
ct  schedab  Poehn.  ctini  nonnullis  aliis  cdilis  tiniea- 
tis.  Plerique  mss.  noslri,  et  alii,  mduatis.  Bis  a|iud 
Draconliiim  u,  257,  7."0,  occurnl  hcnii.-iu.bium, 
Jttra  potestalis. 

157.  Rcg.  I,  2,  Vat.  2,  Alb.,  Ronu,  Meus,  et  sctr- 
pionnm,  utque  tnimica.  Sic  ctiam  Olt.  1,  sed  prius 
fuil  scorpion,  ut  videtur,  el  inimicc.  Val.  I,  et  scor- 


687 


293  Omnia  virtutissensu  calcate  fideli. 
Nuila  nieis  famulis  feritas  adversa  nocebit. 

160  Nec  laimim  hoc  gaudele,  viri,  quodspiritusaler 
Subjaceat  vobis,  quanlum  qtiod  nomina  vesira 
Scripsit  in  seiernoccelestis  liitera  libro. 
Jus  est  quippe  Dei,  vitam  prceponere  factis. 
Nam  merito  cessante  bono,  miracula  nil  sunt, 

165  Quaefaciuntpleruinque  mali  quibusaibiterorbis, 
Nescio  vos,  dicturus  erit,  discedite,  cuncti 
Ariilices  scelerum,  rebus  qui  semper  iniquis 
Divinum  simulastis  opus.  Sic  lernpore  Moysi 
294Carminibusquidam  vanisMemphitis  in  oris 


COELll  SEDULH  688 

A  170  Signa  dabant  non  sponte  Dei,  sed  imagine  falsa 
Visibus  humanis  magicas  tiibuere  figuras. 

Post  Pharisa ■orum  cujusdam  principis   iolrat 

Clarificare  domum,  ncn  escam  siimere  tantum, 

Ad  quam  tunc  facili  convenerat  ille  precalu. 

175  Hic  homo  perspicuo  disienlus  ventre  tumebat 

Plenus  aquce,  gravidamque  cutem  suspenderat 

[alvus 
Inclusam  paritura  necem  ;  jam  membra  flue- 

[bant, 
Accrescente  sinu,   miserosque  infusa  per  artus 
Turgida  perflatum  macies  tenuaveratsegrum, 


OPUS  PASCIIALE. 
vobis  nocebunt.  Yerumtamcn  nolite  gauderc,  quod  spi-  B  pbilicis  vanilatibus  confidentes,  Moysi  coelestia  nile- 


ritus  vobis  subjecti  sunt.  Gandete,  quoniam  nomina 
vestra  scripia  sunt  in  cceio.  Haec  est  enim  regula  di- 
vini  judicii,  viiam  faciis  antelerre,  non  facla  vilae 
praeponere.  Nam  si  meritum  sancti  cessaverit  insti- 
tuii,  niliil  h  ibent  a  momenli  miracula,  qua;  proban- 
tur  et  a  malignis  frequenter  ostcnsa,  quibus  ille  se- 
cretorum  lestis,  et  arbiter  gestorum,  seu  retributor 
dictorum  evan^elista)  pncdixit  eloquiis,  Non  novi 
vos,  discedile  a  me,  omnes  qui  operamini  iniquitatem. 
Talis  sub  iEgyptia  quondam  Phaiaonis  aderant  ly- 
iwnnideduu  scelerauc  societatis  artifices,  qui  Mem- 


pionum,  alque  inimice.  Urb 

fortasse  mendo>e  pro  scorpion.  Ott.  2,  Aug.,  Par- 
rbasins,  et  plerique  ediii,  et  scorpion  alque  inimica. 
Re^.  5,  et  scorpi  inimica  venena  :  ila  coirexit  Aldus 
in  Erralis,  cuin  in  conlexlu  edidi-set,  et  scorpionum 
inimica  venena.  Nebrisjsensis  correctioni  Aldi  adlia:- 
sit,  quam  eiiam  exbibenl  si heda:  Poelm.,  Arntzenio 
non  probante.  Codex  Alm.,  et  scorpion,  atqueinimica?. 
Iu  tanta  discrepantia  veterum  exemplarium  exisiimo, 
a  Sedulii  iiianu  esse,  Vipereasque  minas,  et  scorpio- 
num,  atque  initnictB —  Omuia  virtutis.  Terlia  in  scor- 
pionum  produci  solet ,  sed  vocales  i  et  o  contrahi 
possunt  i ii  miam  syllabain  per  synaeresin.  Omnia 
virlivis  inimicce  ponilur  pn»  omnem  virtutem  inimi- 
cam  :  uuales  locutiones  non  semel  observavi  in  Ju- 
venco,  ut  ex  iudice  verborum  verbo  omnia  colligitur. 
Vcrba  Lucae  suntc.  x,  vers.  19  :  Ecce  dedi  vobis  po- 
testatem  calcandi  supra  serpentes,  el  scorpiones,  et 
super  omnem  virtutem  inimici  :  el  nilril  vobis  nocebil. 
Ex  quibus  emeudari  debet  inlerpimclio  Arnlzenii, 
qu.eest  bujusmodi  :  Assumite  ,  dicens  ,  —  Jura  po- 
testatis ,  nullum  metuaiis  ut  hnstem  —  Vipereasque 
miuas,  el  scorpion  :  atque  inimica  —  Omnia  virlutis 
sensu  calcute  fideli.  Nam  calcate  conjungendum  eht 
ciiin  minas,  etc. 

158.  Canl.,  Meus,  virtuli;  Roni.,  virtule  ;  legen- 
dum,  virtutis,  ul  nuper  dicebain.  Rom.,  fldei  pro  (i- 
deli  :  sic  producenda  essei  secunda  in  fidei  cuin  Pau- 
lino;  praBslai    tamen  retinere  fideli. 

159.  Qnidam  edui,  feritas  famulis. 
169.  Nonnulli  etliii,  quid:  retine  qnod.  Confer  nol. 

ad  Juvencum  n,  45,  Spirims  aier,  sciltcet  dscmon. 

161.  T»»rn.  2,  Subjiciat   vobis  ;  corrige  Subjaceal. 

102.  Ms.  Biirm  inui ,  lieg.  1,  a  pr.  ui.,  Scribat. 
Lrl».,  Rom.,  Scnbit.  Reg.  1,  pro  d.  s.  a  nianu  po>te- 
riori,  sed  antiqua,  Scripiit,  (|iiod  plerique  prxferunt. 

163.  Facta  res  gesia:  sunl  memoratu  dignse,  aul 
iniiaculosae  :  uli  viia  simpliciter  pro  bona  vila  :ili- 
qiiamlo  stimitiir.  Wopkensiud  profert  locum  Sevcri 
Sulpicii  cap.  26  Vitic  S.  Marlini  :  Nam  elsi  farta  il- 
lins   expUcari  verbis  utcumque   polueiunt,  iuteriorem 


bautur  aemulari  miracula,  dolisque  magnificis  fabri- 
caias  humanis  visibus  nebularum  opponebant  ima- 
gines,  et  figuras. 

Inlerea  cujusdam  Pharisxorum  principis  veniens 
obsecratus  ad  epulas,  non  niagis  vescendi  giatia, 
quam  ejus  doniiim  clarilicare  festinans,  vidit  lio- 
mineni  falso  crassiiudinis  lumore  distentum,  cujus, 
aqua  redundante,  perspicnus  utris  putabatur  essc , 
non  utertis,  pra3gnansque  cmis  immanilas  necem  par- 
turibat  incliisani,  et  tabescentium  delrimenlo  mem- 
brorum  sinus  augebatur  immodicus.  Iia  niacies  ubi- 
SCHOLIA. 
el  scorpio  atque  inimica,      vitam  illius...  nultaumquam...  explicabit  oratio. 

165.  Meus,  pleriqne ;  melius  reliqui,  plerumque. 

166.  Vel.  \,dociurus;  lege,  diciurus. 
I(i8.  Rig.  1,  Olt.  1,  simulatis ;  rectius  alii,  simula- 

p  stis.  Vat.  1,  a  pr.  m.,  similastis,  a  sec.  rec.  manu, 
simulaslis.  Pleiiijue  mss.,  Moysi;  ediiio  Poelm., 
Mosi,  schedae  ejusdem  Poelni.,  Mosis  ;  Aldus,  Mosa? 
t|Uod  lenuit  Nebrissensis,  scilicel  Moses,  Mosw,  ul  An- 
chises  Anchisa'.  Arnizeniusrejicii  il/oj/si,t|uasi  idmetro 
repugnei.  Srdpotest  per synseresin  esse  disyllabum. 

169.  Mempliiiis  cum  substanlivo  aliquo  solet  con- 
jungi,  ul  Mempliitis  ora,  aula,  lerra  :  casus  vero  se- 
cuodus  apuil  antiquiorcs  Latinosest  Memphitidis.  Se- 
duliusproregione/Egypiia  novo  moresnnpliciieradlii- 
bet  Memphitis,  M emphitis.  MemplU  urbs  eral^Igypii. 

170.  Parrb.,  sclieda;  Poelm,,  falsi;  alii,cum  prosa 
falsa. 

172.  Rom.,  Ubi  Domimis  sanavit  lnjdropicum. 
Meus,  Hydropicum  sanat. 

174.  Reg.  1,    Rim.,    facilis,  non  male,  pro  facili. 

176.  Fere  omnes  nostri  mss.  cum  ms.  Arnlz., 
Parrb.,  Abl.,  Fabr.,  et  aliis,  aquo?  :  in  Oil.  1  est  a 
que ,  sed  fortasse  fuit  aquis.  Meus,  Alm.,  editio  et 
schedae  Poelm.,  et  multi  vulgati,   pra-seriim   recen- 

D  tiores,  aquis.  Ganl. ,  Ang. ,  ins.  et  ed.  Lipsiensis, 
Vel.  1,2,  Mon.,  aqua.  Numcro  singulari  favet  prosa. 
Wopkensius  COlijicil  gravidaque,  ut  a  anle  que  prodll- 
caturqiiod  uovttm  iiouesl.  Sed  recleopponit,  Arntze- 
nius,  iu  prosa,  prwgnans ml  cutis, nona<la/ru«  relerri. 

177.  Vat.  2,  Vel.  1,  Inclusu;  reiine,  lnclusam. 
Nnnnulli  cotlices  mss.  scribunt,  Inclausam. 

178.  Uib., Rom.  Aresceniesinu,  niillo  idoneosensu. 
Infusii  per  artus  Virgilianum  est  1.  vi,   vers.  726. 

179  Plerii|iie,  perflaium  ,  et  in  Reg.  2,  et  Otl.  1 
glossa,  valile  jiatitm.  In  Reg.  l,elsi  iinuin  videtur  ver- 
bniii,  «lassa  lainenest  fetidum  anhelitum; (\iwdiadicsil 
per  flalum  ln  meo  codice  esl  perflalum,  el  ad  inaig. 
prod.  s.perflalu.  Urb.,  Augl.eled.  Edimb.  perflatum. 

180.  Spaliumuteri,  magoiiutlinem,  ampliindinein, 
et  mociii  nleri,  nl  apud  alios  spalium  corporis,  la- 
teris,  plantae,    rhoiubi,  et  similia. 


"  Erat  in  vet.  cod.  monumenti  pro  momenli.  Mox  in  nonnullis  editis  mendose  doctorum  pro  dictorum. 


089  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  IV.  690 

180  Inque  uteri  spatium  lotus  convenerat  liydrops.  A         Hunc  procul   ut  videre  decem  maculosa   ge- 
295  Non  tulit  hanc  speciem  mundi  Pater,  et  [rentes 

sua  transil  Leprosi  portenla  viri,  quos  corpore  fcedo 

Sabbala  non  curans,  hominem  curare  paralus  Discolor  obscenis  turpabat  poena  figuris, 

Quem  voluil  magis  esse  suum  :  nam  sabbata  Praeceplor,    miserere,   potes  namque  omnia , 

[propler  [Jesu , 

Condita  sunt  hominem,  non  est  bomo  sabbaia      195  Clamanles  dixere  simul  :  tunc  tlexa  potesias, 

[propler.  Qua?  nuniquam  pietate  vacat,  clemenlior  infit  : 

185  Tunc  pius  liumenteni  siccata  corporis  unda  Iie,  sacerdotum  cmtspectibus  ora  ref.rte. 

Jussit  abire  luem  :  fluidus  mox  viscera  morbus  Cumque  viam  peterent,    subilo   mundaia  vi- 

Deserit,  et  vacuae  resident  in  peclore  fibrae,  [cissim 

Carnalemque  lacum  pestis  lymphata  reliquit.  Mirantur  sua  niembra  viri,  variumque  luentes 

296  Coeperat  interea  Doininus,  Galilaea  per      200  Esse  nihil,  sese  pariler  speculaniur,  et  onmes 

[arva  Explorant  proprias  alterno  lumine  formas. 

190  Transgrediens,   sancto  quoddam  pode  tangere  Ex  quibus  ut  grates  ageret  pro  munere  tanlo, 

[castrum.      B         297^'x  unus  reduci  conversusiramiie,  pronus 
OPUS  PASCHALE. 
que  dominata  toiuin  hydropem  in  alvum  turgidain      mariam,  et  Galilaeam ,  Iliericumque  transiret,  quod- 


congregarat.  Non  lulit  numdi  Pater  hanc  speciem,  se 
praesente,  consistere,suaqne  sabbaia,  quae  tuncade- 
rant,  non  curavit,  hominem  festinans  cnrare,  (|uem 
suuin  magis  esse  desideraret.  Nec  enim  hominem 
propter  sabbalum  Deus  instiiuit,  sicul  in  alio  Evaq/ 
gelii  sancii  capitulo  suis  Dominus  ipse  verhis  edo- 
cuit,  sed  sabbaia  propier  horoinem  procreavit.  Tunc 
opus  salulis  impertiens  ,  liumentein  viscerum  desic- 
cari  jussil  illuviem.  Cum  repente  niorbosa  paludis 
eorporeae  unda  discessit,  lacusque  vitreae  jam  carnis 
exhauslus  lymphatoe  pe>iis  subito  vacuaius  abs- 
cessit. 
Cumque  Dominus  Hierosolymam  petens ,  per  Sa- 


dam  castrum  clementer  ingressus  est,  quem  proi-ul 
ut  decem  miseri  videre  leprosi ,  maculosa  corporis 
obscenitate  foedissimi,  qnos  discolor  sparsa  vullibus 
poena  turpi  fecerat  deformilate  poriema,  simul  una 
voce  clamavere  flebiliter  :  Jesu  magister ,  miserere 
nosiri.  Tunc  singulaiis  illa  potentia,  quae  numquam 
pielate  fil  a  vacua  ,  respondit,  ac  iniseranter  dixii  : 
lle,  ostendile  vos  sacerdotibus.  Subiioque,  dum  pro- 
peranl,  fugit  omnis  ex  eornm  membris  iuiquitas,  et 
mutuis  se  visibus  intuentes,  alterna  pariter  inunda- 
lione  gaudebant,  qimd  in  nullo  quidquam  ex  hor- 
renda  varielate  remanserat.  Ex  quibus  unus  tam- 
qtiam  decimas  prae  omnibus  percepii  muneris  obla- 


SCIIOLIA. 


181.  Non  tulit  hancspeciem,  hemisiicbium  Virgi-  C  que  verbtim  soleat  accipi,  Sedulius  a  lympha,  sive 

an.ua  sumii  pro  aquoso.  Ser.  Samonicus  c.  27,  vers. 
507  :  Hclleboro  quoque  purgatur  lyinphutlcus  error ; 
sic  codices  ememlatiores;  alii  legiint  liumor  pro  er- 
ror.  Prosa  Sedulii  favel  receplae  lectioni.  Triplex 
distinguilur  liydropis  species :  Ascites  curn  aqua  est 
in  cavitatibus,  vel  inier  peritonaeum  et  musculos ; 
Tyoipanites,  cum  inembranas  disiendit  non  a.qua, 
sed  aer;  et  Anasarca,  cum  aqna  inter  mnsculorum 
interslilia,  cnlem,  el  glamlulas  per  ambiium  corporis 
diffundiiur.  Sedulius  primam,  el  lertiam  speciem 
descnhere  videtur. 

189.  Rom.,  De  decem  leprosis.  Mens,  decem  leprosi 
mundantur.  Mon.  corrupie,  Gallica  per  (/m/.NoiiiiuIli 
scrihiint  Galilea,  alii  Galilcea. 

190.  Ott.  2,  sanctum;  lege,  sancto. 
195.  Arniz.,  Ang.,  Reg.  5,  Uri>.,  Rom.,  cum  edi- 

tionibns  Parrh.,  Ald.,  Lips.,  turbabat  minus  bcne. 
Oli.  f,  torpebal ,  diversa  srripiura,  vel  poiins  cor- 
reciio  turpabat  :  iia   pleriqtie;    Meus,   turparat. 

196'.  Scbedae  Poelm.,  Reg.  5  ad  marg.,  inquit  pro 
infit. 

197.  Editio  Poelm.j  et  nonnulli  alii  vulgati.  re- 
ferre,  qnod  etiamsi  defendi  pos>it ,  tamen  non  est  a 
niaiiu  Sedulii,  nt  ex  prosa  liquet.  Schedae  etiam 
Poelm.  damiiant  referre. 

198.  Arntz.,  curata ;  alii,  eiim  prosa,  mundata  , 
quod  verbiim  in  re  eadem  adliihilum  libr.  3,  vers.  29. 

202.  Rog.  5.  Ald.,  agerent. 

205.  Wopkensius  exconjeolura  praderi  mox  unus, 
quia  leprosus  ille  non  vix,  aut  aegre  hoc  ofliomm 
praestabat.  Lectmiiem  receptam  explirat  vix  quia 
caeierorum  exemplo  hinc  uvocatuiu  iri  crcdidisses,  vel 


Hanum  u  /£n.  vers.  407. 

182.  Arnlz.,  sanare;  alii,  curare,  quod  veritis- 
tius  est.  cuin  itlem  verbum  praecedat  non  curans,  eic. 

184.  Reg.  5,  Ald.,  Fabr.,  et  nonnuUi  abi  vulgaii, 
sed  non  homo  pro  non  est  liomo.  Otl.  2,  liominem,  non 
homo  sabbata  contra  melrtim.  In  Urb.  el  Vat.  2  de- 
sideralur  bic  versus. 

185.  Pro  pius  Arnlzenius  stispicatnr  prius  ob  se- 
quens  mnx  :  sed  reiinel  pius  ex  prosa,  el  quia  hoc 
epiilieton  Sedulio  in  deliciis  erat.  Parrhasius  ex  ali- 
qun  codice  jain  edideral  prius. 

180.  Sclteilne  Poelm.  mouent,  legendum  abire,  non 
habcr(\(\uh\  srilieel  in  ejuseditiotie  exsiat  habcre  luem. 
In  Vat.  I  fuit  habere,  sed  correctum  esi  per  habire,  0,110 
innuiiiir  abire.  Cellarius  cum  Alm.,  Lips.,el  quibus- 
dani  vulgaiis  edidil  fluvidus.  Iia  eliam  scrihunt  Rtg. 
1,2,  Vai.  2,  All).,  sed  in  Reg.  1,  2,  correctum  est  per 
fliiidus,  quod  pr;cferunl  plerique  imsiri  inss.  cum  cotl. 
Gaiii.,Parrh.,Ald.,eialiis  editis.Saepe  liaccpermulatio 
in  mss.,  ei  editis  eiiani  alioruin  scriptorum  occur-  J) 
rit  :  sed  satius  esl  amplecti  fluidus,  nam  fluvidus  a 
Inereiio  adliibeiur,  fortasse  ui  primam  producat. 
Ciun  igit-ir  corripiiur,  scribere  praeslat  fluidus. 

188.  iMcns.  locuin ;  alii,  lacum,  quod  probuin  est. 
Meus,  lymphuticu  linquit  :  c;cteri ,  lymphata  reliquil. 
Drb.,  Fabriiins,  et  quaedaiu  alix1  ediiimies  retinquit, 
utv.  sup.,  resident  ;  sed  h;ec  inutalio  leinporuin, 
saepe  eleganter  adhibetur.  In  Reg.  1  cx  relinqnit  fa- 
ctuin  esl  reliquit.  Ariuzenius  scripturaiii  lyiuphatica 
liquii  qnam  schedse  Poelm.  indicant,  non  inconcin- 
nam  dicit  esse.  Lymphatus  et  lymphaticus  eadein  si- 
gnificationegaudent  :  et  quamvispro  fureuli  utrum- 

a  Fortasse,  fuit  vacua. 


69!  COELH  SLDULH  692 

Sternilur  ad  terram,  Dominum  viriutis  adorans,  A         Nec,  populo  pr.  hibenle.tacns,  accedere  jussus 


20-j  Alque  sacerdoii  vero  sua  proiulit  ora. 

Denique  pontificum  princeps,summusquesacer- 

[dos 
Quis,  nisi  Cbrislus,  adesl?gemini  libarninis  auclor 
Ordine  Mclchisedech.cuidanlurmunerasemper, 
Quae   sua    sunt  ,    fructus   segelis  ,   et    gaudia 

[vitis. 
210     Cum  residens  coecus  Timaei   filius  illud 

Propter  iter,  Dominum  per  quod  cognoverat  ire, 
298   Vociferans  crebro  lumen   clamore  pe- 

[tisset, 


Ad  Dominum  palpante  manu,  visumque  rece- 

[pu, 

215  Ei,  unllo  ducenlc,  redit.  Quam  fortiter  instat 
Importuna  fldes  !  quidquid  res  dura  negarit, 
Sola  frequens  volis  oratio  proeslat  honestis. 

Unanimum  panem  sicille  petebat  amicum, 
Qui  foribus  clausis  per  opaca  silentia  noctis, 
220  Obnixeque  diu,  confldeuterque  neganti, 

299  Vocibus  assiduis ,  precibusque    extorsit 

[anhelis. 
Proeteriensque  viac  Dotninus  loca  Saraaritanaj, 


OPUS  PASCHALE. 


turus,  grata  festinatione  regrediens,  ante  Domimnn 
se  proslravit  in  faciein.  Magna  viri  fides,  magnaque 
i nile  tia,  t|iii  sub  unius  qualilatis  effeclu  geinina 
lnil  devolione  officium  :  fnies,  uuod  ob  hoc  se  inun- 
datum  credidit,  quia  rogavii.  Prudeniia,  quod  sa- 
cerdotibus  se^ussus  ostendere  ,  Jesum  maluit  ado- 
raie.  Quis  enim,   nisi  Dominus  Christus,  pontifex 


lantibus  conticescensj,  oeulatoc  sibi  tribui  copiam 
clarilalis  magis  ac  inagis  postularel,  ad  Cbrisium 
venire  jussus,  aliena  manu  perrexii,  et  voti  compos 
accepti,  nullo  fultus  duce  rediit.  0  confideniiac  vir- 
lus  infractre,  quarii  violenler  impelras,  qu;c  0|>tatis, 
et  assiduis  ex  corde  precibus  congregatis  lamquam 
debilum  exigis,  qua  posinlas  a,  sie  mereris !  Quid- 


pontiiicum,  sacerdos  sacerdotura,   gemini  libaminis  B  quid  enim  pro  qualitate  difficile  res  durior  abnega- 


auclor,  etcondilor,  cnjus  secundum  ordinem  Mel- 
chisedech  inu  icra,  qusepro  nohis  oblulil  crucifixus, 
sui  corporis  consanguinitate  ofleruntur,  triliceae 
semeuiis  cibus  suavis,  et  amcence  viiis  polus  ama- 
bilis? 

Cum  Thimae  filius  juxla  viam  fraudalus  lumine 
resideret,  qua  Chrisimn  cognovcrat  iransmeare, 
crebroque  vociferans  cum  clamore,  nec  populis  ve- 


:it,  ^ola  votis  simplicibus,  et  bonestis  oratio  fre- 
quens  obtinet  snpplicantis,  non  quod  aliquid  Deo 
diffb  ile,  sed  quod  magniludo  causoe  sil  humaniius 
desperare,  sicut  ille  noclurno  silcnlio,  qui  panes 
sibi  diuiinus  negante  poslulans  ab  amico,  quae  jure 
<  barilatis  merere  non  valuit.  auxilio  juslus  impor- 
tunitatis  extorsit  b. 
Samarilana  quoque  Dominus  loca  proetei  iens,  hu- 


SCHOLIA. 
of>  yiUtalem   liujus  alienigeuw  cum  cwleri  essentJu-C      212.  Vat.  1  petivit ;  coeleri  petismi. 

214.    Palpante  rrianu  ,  scUicet  accessit   palpanle 
mann.rt  ticntas,\\\c\ir\l  Hispani. 
21'i.  Torn   1,  2,  docente  contra  prosam,  ait  Arn- 


ttcki.  Arnizeuius  dilficuliatis  nebrilas  renioveri  ail,  si 
vix  construatur  cuni  cohversus  tramiie,  nt  bic  sensus 
sit,  Stutim  ut  redux  fuil,  slernititr  pronus  ad  terram. 
N  iduoi  iil  scii  po  qu.eruut,  vi.r  nnus  valet  unus  tan- 
lum.  Cicero  1.  xn,  Famil.  ep.  4,  a  med.,  Dolabella 
val'e  vituperabatur  ,  quod  tibi  lam  cilo  suiced,  ret  ; 
cuni  vix  dum  triqiuia  dies  in  Syria  fuisses.  Toienlius 
Pborm.  iv,  2,  i  :  Vix  dnm  dimidium  dixeram,  inte.l- 
lexerat.  De  varia  siiMiificalione  verbi  redux  videri 
poiesi  index  Draconlii. 

205.  Vet.  |,  2,  vera  ;  emenda  vero:  Christus  enim 
esl  verus  sacerdos,  ut  ex  se  uii-niibus  paiet. 

207.  Gemini  Ubaminis  quia  sicut  Melchisedech  pa- 
nem  et  vinum  obtulit.  ita  .lcsus  Cbrisius  corpus 
suuin,  et  sanguinem  sub  specie  panis,  et  vini  obtu- 
lil,  sacerdos  secundum  ordinem  Mehhisedech. 

20'J.  Reg.  I,  2,  Oit.  i.Vai.  2.  Ang.,  Alb.,  schedai 
Poelm.,  Parrh.  fruclus  segetis.et :  alii  eum  plcrisque 


tzenins  ;  conlra  mciium  ciiam,  addere  debuii.  Ek 
Aldo  liic  error  iu  alios  permanavit ;  sed  Aldus  ia 
Erratis  substituit  ducenle.  Arntz .,  o  qitam;  nou  pati- 
lur  lex  metri.  Fabr.,  et  qurcdam  aliaj  ediiioues, 
quum  pro  qncm  iniiuis  reeie. 

216.  Urb  ,  Rom.,  Meus,  Ang.,  negaret ;  ila  fnit  in 
Reg.  1,  sed  emendaium  fuit  per  negarit  cum  glossa 
vet'treril.  in  Ot.l  dnbium,  Awnegavit,  an  negarit  exa- 
r;iliim  fuerit.  Commuois,  prob  ique  leciio  esi  negnril. 
Verba  res  dura  redolent  Virgilium  i  Au\\.  2(j7  :  lies 
dnra,  et  regni  novitas  me  tnlia  coguni. 

218.  Rom.  De  illo.  qui  petiil  panem  ab  amico.  An- 
li(|iiiores  nosiri  codices  Reg.  1,2.  Ott.  1,  Val.  2, 
Unanimum;  alii  Unanimem.  Eodem  modo  ediii  va- 
riant. 


ediiis  segelis  fructus,  et,  quod  forla*se  ab  imperitis  »»  219.  Parrb.,  schedu)  Poelm.  inverso  ordine  clau- 
lihrariis  factum,  ut  uliima  in  segetis  posiiione  pro-  sis  foribus.  Nnx  a  poet's  diciiur  opaca  ,  hoc  esl,  obs- 
lucaiur  :  frustra,  mm  in  frnctus  segetis,  >t  raliune 


^cstirie  rosirema  vocis  segetis  produci  polesi,  el  in 
jiia  leciioue  fructus,  el  e;idem  est  diflicullas,  sii|iii- 
dem  uliima  in  fructus  eliarn  numeri  pluraiis  a  Se- 
dulio  corripi  solet.  Meliores  codices  babent  fructus 
segetis.  et  gaudia  vitis,  quod  el  planiuS  c>t.  Cur  vi- 
nuin  dicaiur  gaudia  ritis,  vide  nol.  ad  Dracont  I, 
ITi,  Munera  lwtitio\oAc. 

210,  Rom.  De  cccco  filio  Timwi.  —  Arntz.  Dum; 
alii  Cum. 

211.  Male  ed.  Lip~.  prwter  iter;  nam  prwter  signi- 
ficat  mo'um,  propter  siatum  in  loco.  Nec  melius  Al- 
dus  prope  iter ;  nam  id  metro  repugnat. 

a  In  Gallandio  invenio  qua  quod  postutas,  sic  me- 
reris  ;  in  antiquis  Bibliolhecis  Patrum  qua  postulas, 
sic  mereris.  Malim  qua  postulans,  sic  mereris. 


CUPn  :  binc  opaca  silentia  noctis. 

±20.  Ue«.  1,  Obnexoque,  ex  <|iio  facluin  0'nixo- 
que  cum  glo^sa,  resistente  amico  ;  rursus  correclnm 
Obnixegue.  In  Oll.  1,  aliud  videiur  fuis-e  ; sed  ea- 
dem  prnna  inauus  apoosnil  Obnixeaue.  Reg.  .*>,  con- 
fidensque,  quod  ex  Aido  forta.sse  sumptum  est  ;  sed 
iu  Aldo  nexus  linerarum  indicat  confidenterqut :  id 
sensus  el  inelrum  postulanl.  Pro  iieiianli  male  Parh. 
negavil.  In  Uom.  luit  etiain  negavit,  sed  correctio 
addila  esl  neganti, 

222.  Reg.  1,  De  muliere  Samarilana.  Rnm.  Ubi 
Diminus  venit  ad  puteum.  Meus,  Poscil  aguam,  ul  det 
eam . 

b  Mendosus  vetus  codex  extorsi  pro  extorsil,  et 
paulo  post  adorem  pro  ardorem,  quod  a  Jureto  no- 
tatum. 


m 

Humanam  flngranto  silim  collegerai  a>siu, 
Fonsi|ue  perennis  aquae ,  modicam    desiderat 

[iindam, 
2-25  Ut  biberet,  qua  corpus  erai;  tunc  accola  gentis 
Stans  mulier,  parvum  puteo  quce  traxerat  hau- 

[stum, 
Cum  dare  cunctatur  peritura?  nmnera  lymphse, 
Agnoscens  propriam  numeroso  conjuge  vitam, 
Orat,  incxhausii  tribui  sibi  dona  fluenti, 
230  Aicrnam  posiiura  sitim,  (|iia  nemo  carere 

Dignus  erit,  Domini  nisi  mersns  gurgile  Christi, 
300  Peicipi.it  placidas  animae,  non  corporis , 

[uudas. 
Dumque  sui  media  residens  lesludine  tenipli, 
Ore  lonans  patrio,  directi  ad  perviacallis 


CARHEN  PASCHALF.  LIB  IV.  «H 

A  235  Erraniem  populum  monitis  converlit  amicis, 
Ecce  ttahebalur,  mogna  slipante  caterva, 
Turpis  adulterii  mulier  lapidanda  reatu, 
Qu;im   Pharisoea   manus    placido    sub    judice 

[sislens, 
Cum  damnare  parai,  plus  liberal :  omnibus  illis 
240  Nam  simul  e  turbis  proprio  sine  criniine  nullus 
Accusaior  erat,  saxtim  qui  missile  primus 
Sumerel,  obsccence  fcriens  cor.tagia  mcecha?. 
301  Nec  poterat  quisquam  festucam  vellere 

[parvam 
Ex  oculo  alterius,  proprio  qui  lumine  grandem 
2i5  Sciret  inesse  trabem.  Profugus  sic  ille  reces- 

[sit 
Impetus,  ei  clemens  donat  sententia  culpam, 


OPLS  PASCHALE. 


mansc  sitis  ardorem  die  collcgeral  aestuanle,  fons-  B 
que  jugiter  pervins,  et  perennis  aquoe  sempor  irri- 
guus,  undam  desiderabat  exiguani,  qua  materiem 
gercbat  corporis  epoiamLtm.  Hic  mulier  illius  regio- 
nis  indigena,  quae  profandO  latiees  hauriebat  e  pu- 
leo,  modicse  euiiciatur  munus  aqiue  tribuere,  co- 
gnoscens  voce  prophelica  numero^o,  vel  alieno  d^. 
eonjuge  sui  criminis  vitam,  immorlalia  sibi  Domi- 
num  fluenta  largiri  orat,  quoriim  nuniquam  defi- 
ciente  substanlta,  sitis  defieerct  abolenda,  ignorans 
prorsus,  ac  nesciens,  nullum  lanto  munere  potitu- 
rum,  ni^i  qui  gmgile  Jesu  Christi  subme;  sus,  undis 
spiritalibus,  anima  fueril,  non  corpore  satiatus.   - 


Dumque  bujus  tonans  ore  salvator  sacri  mcenibus 
residerei  in  templi,  populum  rniseratus  errantem, 
in  reelum  tramitem  amica  titfle  a  monitione  conver- 
lens,  ecce  ductbatur  abslracta  cceiu  magnpe  mulii- 
tudinis  praeeps  adultcra  ad  cum  deforniis,  legilimsc 
conmetudinis  insiiluio  lapidum  jactibus  obruenda. 
Qu :nii  pio  jmliei  saivus  acctisaniium  furor  ingessit, 
danmare  cupiens,  liberavit.  Nam  cmidilione  propo- 
siia  iit  puniendi  sceleris  auctor  exisleret,  quisceleris 
niliil  haberet,  nullus  suo  judicio  purus  invenlus  est, 
qui  feriret  impurani.  Nec  enim  ex  alterius  oculo 
festucam  quis  audebat  evellere,  cum  trabem  sciret 
in  prcprio  permaneie.  Mox  igitur  totum  rapidae  se- 


SCIIOLIA 
223.  Val.  2,  Humana  :  corrige  Humanam.  Amtz.  C  Dumque.  Reg.  2.,  On.  1,  media  residens :  alii  residcns 
conceperat,  qna?glo*sa  esl  in  Aini.  ad  collegetat.  Hcin 


sius  ad  Ovid  ,  1.  v,  Met.  vers.  440,  cilal  Immensam 
pro  Humnnam.  et  Arisl.  sacr.  cap.  20,  comra.rerat 
pro  coUegerat.  Veruin  hoec  soepe  scriploiilius  c\oi- 
dunt,  rem  ipsani  potius,  qnam  verba  allendentibus: 

iii.  Vat.  2,  Fons  perennis  :  corrige  ex  lege  Pcdia, 
Fonsqne  percnnis. 

225.  Fere  iinnes  nostri  mss.  cum  Lips.,  ed.  Ald. 
qua  corpus  erat,  quod  prosa  conflrmat.  A'm.,  Vet. 
1,  2,  Mon.,  Col.  quin  corpus  eral.  Iia  fuii  in  Reg.  \, 
sed  ex  quia  ftcluui  esl  quu.  P.nrh.  qui  corpus  erat.  In 
scliedis  Poelm.  variie  h;e  erant  lectiones,  Al.  quia, 
ul.  qui,  «/.  qua  corpus  alal :  hanc  uliimam  Ai  nlzenius 
non  iiio; >in iii  censet-  Ea  exstat  iu  ineo  codice,  ad 
cujus  inarg.  diversa  scriptura  indicatur  qua  corpus 
crat.  Glossa  hujns  in  Rcg.  1,  est  qua-de  quaparte. 
Ail  veibum  accula,  noiai  Nebrisseusi-; ,  Quid,  si  lajas 
incola?  Revera  accota,  ei  incola  in  eo  differuut,  quod 
accola  esi,  qui  jnxti,  vel  ciici  locum  aliquera  Iiabi 


media.  Vat.  1.  residcns  medii.  Yirgilius  vero.  e\  quo 
Sedulius  proficit,  I.  i  .Eneid.  vers.  ,"09,  Media  teslu- 
dine  templi.  Videndus  ad  h.  I.  Servius,  queni  Isido- 
rus  xv  Orig.  8,  describii,  non  ui  suo  nmnine  vendi- 
tet,  qiue  Servio  debet,  ut  siit  Arotzenius,  sed  quia 
0|)iis  insuin  lsidori  e-t  centonai  iuiii. 

236.  Ecce  trahebalur,  ex  Virgilio  i  ^En.  405.  Magna 
stip  mte  caterva,  ex  eodem  iv  jE>.\.  "09. 

iZS.  Scbeuae  Poelm.  Qunm  pro  Quam  bono  aliquo 
sensu,  si  v.  seq.  legatur  Candemnare. 

239.  Fabr.  et  qurcdam  ali;e  editiones  Dum  dam- 
nare  paral,  Ueg.  1,  6'mir  damnare  pnret,cx  quo  faciiim 
Condcmnare  ptirat,  uu  eliam  e\ Iiibont  OtL  1,  Urb., 
Ang.,  Rom.,  et  alii  mss.  apud  Amixenium,  ct  sche- 
dasPoeUnannicum  cditione  P;nrlia>ii.  llinsnsinRcg. 
I  pro  d.  s.  iiidicalur  lcctio  c<uiuminis.  Cum  damnare 
parai,  ubi  cum  sumiicr  pro  dum.  Iu  Val.  1  f  rtasse 
luit  Condemnare  ,  nuuc  est  Cum  damuare  parai.  In 
Reg.  1  ex  illis  faclum  est  ille  cuin  glossa  Jude.x  Chri- 


tal,  inco'd,  uui  in  aliquo  loco  babilal.  Sed  cum  Se-  ^  stus:  ilerum  pro  d.  s.   illis  ,  Pirri^asius   intcr;.ungit 


duiius  dicat  accola  imn  urbis  ,  scd  qentis,  foriasse 
aplius   vocaiu.Iiim  huic  loco  esl  accola,  quam  incula. 

2-20  Reg. I  haustu$t<\ui)<}  fuctuw  videtur  ex haustum: 
sensus  sic  crit  parvum  hauslus,  quasi  parum  ha  stus. 
Cnmmunis  scriptura  huustum  non  male  procedit. 

228.  Wopkensius  mallet  ptirvam  ( forle  prav:un) 
pro  propriam,  sive  eliam  cutpum,,  Vel  no.rnm  ptu  vi- 
tnm,  relcnto  tunc  proptiam.  Vita&c  absolme  intclli- 
giiur  aliqnando  vifse  ratio,  bona,  vel  mala,  quod  ex 
adjuncfis  dcterminaior. 

i~<i.  Olt.  2,  Metis  Pnecipia! :  alii  melius  Pefcipfat. 
Ott.  -2,  placidasque  animte:  alntnil.i  conjuoclio  que. 

233.  licg.  I,  De  muliere  in  adulicrio  deprehensa. 
Meu-.  Mulier  itbsolvitur  adulterii  rcntu.  Canl.,  Arntz., 
Urb.,  Kom„  Meus,  ed.  Lips.,  Ald.  Cumque:  plcrique 


plus  libera!  omnibns  illis  — Namfeimul.  Ald.  plns  hbe- 
rat,  omnibus  iltis. — Nam  simul.  At  omuibus  illis  con- 
jungendum  esi  cum  turbis. 

2i0.  Meus,  ex  :  alii,  e. 

2-42.  Meus  fugiens:  relineo  feriens  ,  quod  Prosa 
confirmat.  Gonlagia  movclnv,  h,,  e.,  mcecham  couta- 
giosam,  nt  simiiia  nuilia  Sedutius  adbihet. 

213.  Fabr.,  et  panci  alii  editi  cum  prosa  ccllere, 
quod  Meus  innuit  in  evelere.  Plerique,  vellere,  Alm., 
pellere. 

24i.  Meus,  Rom.,  Parrh.  qui  in  himine,  ila  ctiam 
Urb.,  scd  mendose  limine  pro  lnmine.  Plenque  inut- 
tnnt  in. 

2iG.  Senteniia  eleganler  adliibetur  pro  judi(Je 
eam  fercnie,  «piod  muliis  exemplis  potest  cmlirmari. 


u  Perperam  vclus  codex  tita  pro  vitw,  et  mox  qui  ferrel  in  puram  pro  qui  feriret  impurum. 


695  COELH  SEDULIl 

Jam  non  peccandi  sub  conditione  solulam.         ,\ 
Nam  vomitum  quicumque  suum  canis  ore  re- 

[lambit, 
Nec  veterem  studet  bic  veniam,  nec  habere  fu- 

[luram, 

250  Hujusdamna  tenens,  bujus  compendia  perdens. 

lnde  means,  genitnm  cernilconsidere  cecnm, 

Qui  male  pragnantis  delapsus  venlre  parenlis, 

302  l"  'ucein  sine  iuce  ruit.   Tunc  sanguinis 

[ille 
Conditor  bumani,  mundi<iue  orieniis  oiigo, 
255  Imperfecta  diu  proprii  non  passus  haberi 


69t> 

Membra  operis,  natale  lutum  per  claustra  ge- 

[narum 

Illiniens  ,  bominem  veteri  de  semine  supplet. 

Nec  visuin  tamen  ante  capil,  quam  voce  ju- 

[bentis 

Accepta  Domini,  Siloam  venisset  ad  undam, 
260  Et  consanguinei  fotus  medicaimne  limi, 

Pura  oculos  lovisset  aqua  ;  mox  ergo  gemellse 

303  Vuhibus  effulgent  acies,  tandemque  me- 

[ renlur 

Ignotum  speclare  diem.  Cognoscitc,  cuncti, 

Mystica  quid  doceant  animos  miracula  nostros. 


OPUS  PASCHALE. 

diiionis  incendium  conscientiie  fuit  immunditie  B  lor,  atque  perfeclor,  oris  sui  fabricam  non  passus 
restinctum,  omnisque  tacite  a  confitendo  reus  in- 
ventus  est  accusalor.  Tunc  clemens  Domini,  miiis- 
que  senteniia  inanifesti  criminis  mcecbam  non  judi- 
cans  absolvit,  sed  miserans  non  punivil,  reversuram 
scilicet  ad  pcenam,  si  reverteretur  ad  culpam.  Nam 
jjuisquis  canino  ritu  b  illuvies,  quas  evomuii,  appe- 
tit,  et  relambit,  nec  veterem  siudet  babere  veniam, 
nec  foturam,  hujus  lucra  deperdens,  quam  inaniler 
acquisivit,  illius  damna  senliens,  ad  quam  pervenire 
non  meruit. 

Hac  etiam  Dominus  e  regione  discedens,  caeeum 
conspicil  naturalem,  qui  miserse  malris  ex  utero 
lapsus  ipse  miserior,  in  lucem  sine  luce  pervenit. 
Tunc  huniani  sator  ille  principii,  mundique  condi- 


manere  minus  impletam,  speculari  deliciente  mate- 
ria,  lutum  c,  naturale  scilicet  insirumenlum,  gena- 
rmn  claustris  illiniens,  quod  iu  liomine  minus  esse 
conspexerat,  de  veteri  bonus  opifex  cxmento  sup- 
plevit.  Nec  prius  tamen  ille  sumpsit  aspectum,  quam 
Domini  praeceptis  admonilus,  Silo.-e  salubrem  ve- 
nisset  ad  laticem,  et  lutus  d  consanguinei  medica- 
mento  jam  limi,  unda  oculos  lavisset  infusa.  Mox 
itaque  sanis  ex  vullibus  acies  gemellae  fulserunt  tan- 
dem,  dignce  conspicere,  quem  pmrsus  ignotum  ha- 
buere  primilus  diein.  Omnes  igiiur  ha?c  spiriiualiler 
legentes  oporiet  adverlere,  quid  my^tica  doceant 
bujus  facli  miracula.  Caeca  sumus  enim  proles  fe- 
libus  Eva3  creali  miserrimae,  per  tenebras  genuinae 


SCHOLIA. 


247.  Meus  salutem ,  quod  aliquo  pacto   explicari  Q 
polest  :  sed  communis,  et  vera  lectio  esl  solulam. 

248.  Relambo  auciorem  Sedulio  anti  uiiorem  lor- 
tasse  non  habet.  Canis  ore  esl  ad  morem  canis ,  ul 
explic:it  Nebrissensis. 

2o0.  Canl.  damna  ferens  :  alii  damna  lenens,  sed 
in  Heg.  \,  pro  lenens  aliud  fuit.  Plerique  perdens, 
aut  ila  chre,  aut  in  compendio  liiterarum.  Parrh., 
schcdie  Poelm.  perdit.  Banhius  cum  suo  ms.  opli- 
mum  judicat  pendens ,  invila  prosa.  Urb.  corruple 
compendia  lenens. 

251.  Meus  Videt  c&cus  natus.  Parrh.  consistere  : 
verius  est  considere  ex  Joann.  c.  ix,  v.  8,  Nonne  hic 
est,  qui  sedebat,  et  mendicabat  ? 

252.  Heg.  2,  Ang.,  Ott.  1,  Mens,  Parrh.,  et  mulli 
ediii  delapsus:  aliinosiri  mss.,  codd.  Burm.,  Arntz., 
et  pliniiii.re  ediiiones  dilapsus.  Arntzenius  luetur 
delapius.  Delabi  aeventre  parenlis  eleganler  dicilur, 
ut  cadere  de  maire,  pro  egredi  ex  ulero  matris.  Male 
delapsus,  quia  crecus  naius  est. 

255.  Sanquinis,  nempe  szeneris.  Virgilius  ecl.  vin,  D 
vers.  45,  Nec  nostri  generis  puerum ,  nec   sunnuinis 
edunt. 

254.  Rom.  contra  metrum,  mundi  quoque  orientis. 

"  In  vet.  cod.  est  confitenda,  et ,  ut  videbaiur 
scriptum,  taciiecte  :  ex  quo  Juretus  reposuit  tacitate 
confi  endo,  quia  Sedulius  liujusmodi  vocibus  tlele- 
ctaiur.  Tenei  scripturam,  qune  in  nunnullis  biblio- 
thecis  P.iirum  reperitur,  tacite.  Paulo  anie  in  ple- 
risque  editis  est  immunditie,  sed  in  bibliotheca  Pa- 
irum  Parisiensis  1589,  immunditia ;  ubi  etiam  est 
fuyit  pro  fuit. 

b  In  plerisque  bibliothecis  Palrum  corruple  camini 
ritus  pro  canino  ritu.  Senlentia  estex  epist.  n  Peiri, 
cap.  ii,  v.  22. 


255.  Reg.,  1,  habere ,  supra  melius  haberi  cum 
casieris. 

256.  Meus  cormpie  per  clausta,  ex  quo  snspicari 
aliquis  possit  per  clausa  genarum,  h.  e. ,  per  clausas 
genas.  Kvangelista  ait  ,  Linivit  lutuin  super  oculos 
ejus ,  quod  arguit  rcceptam  lectiomjm  veram  esse. 
Nalale  tulum,  ut  vers.  260,  consanguineus  limus. 

253.  Parrh.,  scheda?  Poelm.  monenlis  ;  nervosius 
est  jnbenlis  cum  prosa  ,  el  aliis. 

259.  Arniz. ,  Siloe,  cui  lavet  prosa,  Boni  eliam  est 
communis  lectio  ,  ut  terra  Asia,  humus  Grwcia.  Vo\ 
accepta  est  vox  audita.  Aliquando  exprimilur  auri- 
bus  accipere  pro  audire. 

260.  Reg.  2,  Nam  cum  sanguinei :  sed  glossa  est 
pro  consanguinei ,  scilicel  Nam<iue  hoino  ex  limo  for- 
maius,  p.tc.  Otl.  1,  Meus  totus  pr<)fo'«s,  foriasse  quia 
illico  v.  seq.  recurrit  fovissel.  Legi  hic  posset  lotus  , 
aut  potius  v.  seq.  lavisset,  ul  nunc  dicaui. 

261.  Arntz.,  Ai'g.,  lavissel,  quod  conjereral  Bur- 
mannus,  ea  probabili  ratione  duclus  ,  quam  inodo 
indicaliam  ad  v.  pr*c.  Codex  Alm. ,  gemellis  :  lege 
geniello?. 

26-2.  Pro  merentur  Arnlz.  videnlur  :  repugnant  rdii 
et  prosa. 


in 

ca 

hajc 

maleria.  L 

ciente  materi 


oqiiiiur  seuuinis.  .uue  passim  uisiinguiiiir 
dus,  niniirum  implelum  speculari,  deficienw 
.  _,imge  melius  esi  implelam  ,  speculari  defi- 
ente  materia. 

d  Pro  lutus  Gallandius  legendum  putat  fotus.  Re- 
posui  lavissel  pro  Iw.buisset. 


G97 


CARMEN  PASCHALE.  LIB.  IV. 


265  Cccca  sumns  proles  miserse  de  fetibus  Eva? , 
Porianles  longo  nalas  errore  tenebras. 
Sed  dignante  Deo  mortalem  sumere  formam 
Tegminis  bumani,  facta  est  ex  virgine  nobis 
Teria  saluiaris,  qure  fontibus  abluta  sacris , 

270  Clara  rcnascenlis  reserat  spiramina  lucis. 

Beihaniaeque  solum  repetens  intrarat,  ibique 
304  La/arus  occidua  tumulatus  sorle  jacebat 
Jam  quarto  sine  luce  die,  claususque  sepulcri 
Marmore,  corruptiim  tabo  exhalabat  odorem. 

275  Flebant  germanae,  tlebat  populatio  pncsens, 


Flebat  et  Omnipotens,  sed  corpore,  non  deitate, 
Exanimesque  artus  illa  pro  parle  dolebat , 
Qua  moriturus  eral,  lacrymisque  implevit  ami- 

[cum  , 
Majestate    Deum.  Quid  credere,  Martha,  mo- 

[  raris  ? 
280  Quidve,  Maria,  gemis  ?  Christum  dubiiatis,  an 

[  unum 
305  PosMt  ab  infernis  hominem  revocare  ca- 

[vemis, 
Qui  dabit,  innumeras  poslfunerasurgere  turbas? 


OPUS  PASCHALE. 
caliginis  longis  erroribus  incedentes.  Sed  pnsiquam  lurba  consisiens,  flevit  et  ipse  simul  Omnipotens, 
Deus  habere  dignatus  est  humanae  a  carnis  effigiem,  non  deitate,  sed  corpore.  qui  frigentis  arlus  exani- 
data  nobis  est  lerra  salutaris  ex  virgine,  quae  fonli-  mes,  qua  parte  moriturus  fuerat,  addolebat.  Impen- 
bus  sacri  lavata  baptismatis,  renasceniibus  aperuit  „  dit  namque  lacrymas,  ut  amicus,  osiendit  gloriam 
Ibmina claritalis.  $ux  majesialis,  ut  Deus.  Quid  adbuc,  Morlha,  non 

Bethaniam  deinde  solilis  gressibus  clementer  ad- 


venerat.  lbi  Lazarus  humaua  fincm  conditione  sor- 
litus,  sepulcrali  sub  lapide  quarke  bjacebat  lucis 
cursu  jam  felidus.  Cujus  ad  tumulum  Domino  ve- 
niente,  colleclaj  flebanl  pio  luclu  germame.  Flebal 

SCHOLIA. 

265.  Parrh.  de  facibus.  Olt.  2  de  fleiibus.  Urb., 
Meus  defectibus  :  retine  cum  plerisqtie  de  fetibus. 

266.  Portare  tenebras,  ut  portare  peccatum,  salu- 
tem,  etc. 

268.  Plerique  nostri  mss.  cum  muliis  edilis  er  vir- 
gine:  ita  etiam  Aldus,  cui  Arnlzenius  male  alfmgit 
de.  Meus  cum  Fabr.,  et  aiiis  vulgalis  de  virgine.  Oil. 
2  ex  virghie  vobis. 

269.  Meus  mendose1  fctibus  |>ro  fontibus.  Reg.  1, 
5,  Vait.  i,  2,  On.  2,  Urb..  Rom.,  Alb.,  Meus,  Lips., 


credis?  et  lu,  M.iria,  quid  ingemis,  qua?  Christnm  dti- 
bia  trepidatione  cunciamini,  ari  unum  possit  ab  in- 
feris  homineni  suscitare,  qui  totius  mundi  lurbas 
innumeras  rediviva  fociet  animalione  resurgere. 
Igiiur  Dominus  ut  imperiosa)  vocis  jussu  mirabili  ex- 


bus  infimi  sevi  populatio  sumcbalur,  ut  ex  Glossario 
Ducangii  liquet.  Pro  direptinne,  seu  praedatione  ve- 
leres  Latini  populalionem  usiirpalianl. 

277.  Reg.  \,  Oll.  !,  Exanimosque  non  male  :  in 
ulrnque  tamen  correcium  est  Exanimesque. 

278.  Plerique  vulgati  lacrymisque.  Mss.  nostri  , 
Arntz.,  Parrh.,  Ald.  lacrymis  sine  que.  Ced.  Burm., 
Reg.  5,  Ott.  2,  Ald.,  Parrh.,  schedae  Poelm.  imple- 
bai :  meliores  nosiri  codd.  implevit.  Cant.  laerymis 
complevit.  Alibi  diclum  de  hac   phrasi  implevit  ami- 


Alni.  abluta :  iia  eiiam  Parrb.,  Ald.,  et  alii  eiliii.  In  n  cum  i>ro  implevit  parles  amici 


Reg.  2  oblita,  sed  piius  liiit  abluta  :  in  Otl.  I  ablula, 
et  pro  d.  s.  lula  sacratis  recentiori  manu,  qu:c  for- 
tasse  ad  rationem  melri  corrigere  voluit  sed  fonte 
ablula  sacrato.  Ang.  ablita,  Vel.  I,  2,  Mou.,  el  alii 
quidam  vulgati  oblita,  quod  liuic  loco  parum  conve- 
nit.  Retineamus  ergo  abtuta,  correpta  secunda  conlra 
morein  nntiquiorum.  Sic  apud  Prudentium  liymn.  v 
Per.  vers.  562,  mnllilegiini  Moriis lavamselutam ,(\[\o 
tamen  loco  eum  prrcsianlissiinis  mss.  reiinui  erntam. 
Aucior  incertus  de  Bebiani  bapiismo  :  Ei  nuncmorti- 
ficis  eiuta  sordibus. 

270.  Wopkensius  lentabat  Clausu  renascenti  reserat 
spiramhia  luci.  Sed  leclioneni  vnlgalam  retinet,  el 
praegnandi  sensu  explicat,  reserendo  reddit,  efficit 
clara.  T"tus  hic  locus  confercndus  esl  cuiii  alio  si- 
mili  Prudenlii  Apotli.  v.  692  seq<i. 

271.  Meiis  Lazarum  suscitat.  Fahr.,  Bibl.  Lugd., 
Betlianiw  iude  solum.  Rom.,  Torn.  5,  conira  meiruin 
Betlianiw  sotum.  \n  Rom.  mendum  e>l  ubique  pro 
ibique,  quod  alii  mss.,  sen>us  ct  |irosa  evigunt. 

274.  Arniz.  exhalaral  odorem  :  reliqui  exhaldbat. 

275.  Parrhasius  in  Einendaiis,  sive  Addendis  ob- 
scrval,  quibusdam  placere  populus  quoque  prmens. 
In  cod.  Amtz.  glos^aior  id  pro  d.  scripi.  posuil.  In 
Reg.  2  iiuiic  est  populaiio  prima  veieri  nianu  :  sed 
aliud  prius  scripluni  videlur.  Glossa  in  Cant.  est  po- 
pulaiio —  multitudo  populi,  in  Reg.  1  turba  civitatis. 
Nehiissensis  exponil  populus.  Ab  hac  siguilicatione 
voc:»biili  populaiio  Hispauuin  noinen  es1.  poblacion. 
Pro  coelu  pnpuli,  pro  villa,  et  parocbia  ab  scriptori- 

H  Veius  codex  humani :  Juretus  resiituit  humante  : 
qui  eiiam  notat,  solere  auctorem,  cum  de  Cbiisti 
corpore  lnquitur,  effigiem  corporis  dicere.  Accipit  au- 
tem  Sedulius  effigiem  pro  vero  corpore,  nt  ex  lota 
orationis  serie  et  in  lioc,  ct  aliis  in  locis  perspicitur. 


280.  Reg.  1,  Meus  ohscure,  Parrh.,  Edimb.,  et 
qusedam  aliae  editiones  Chrislus,  dubitaiis,  quod  cla- 
rinrem  sensumefficit  cnni  seq.  Possit.  Oil.  I,  Christo, 
sed  factum  Chrislum,  quac  magis  recepla  est  scripiu- 
ra  :  eainque  cum  seq.  Possit  similibus  e\enip!is  lue- 
iur  Wopkensius,  ui  Gellii  I.  vil,  c,  12  :  Eumne  quis- 
quam  dubiiet,  quiu  idem  feceril.  Atfe;'l  eliam  locum 
Juvenci  ex  I.  iv,  vers.  468  :  Respondit  Peirus  :  Cun- 
ctos  si  cr  dere  fas  al.  —  Quod  tua  lobentes  possunt 
prwcepta  negare,  —  Sed  mea  non  umquam  mulabit 
peclora  casus.  Verum  hic  locus,  ut  lunc  dixi,  exponi 
iia  pntesi,  ut  cunctos  sit  accusaiivus  verbi  mutabit. 
Pr.iluli  l.inien  Cuncli,  si  credere  fas  est,  elc.  Ul  au 
lcm  Sednlius  hoc  loco  scripsisse  videamr  Christunt 
dubitaiis,  prater  exeinpl.iriiim  veterom  lidem,  facii 
etiain  prosa,  qusceamdem  phrasim  reiinei. 

281.  Reg.  2,  Url).,  AH».,  Roni.  Pos.se  ab  infemis  : 
non  palilur  melrum,  nisi  hiaium  admitlas,  aut  legas 
Posse  ex  infernis.  Tunc  synlaxis  erit,  an  dubitali-, 

D  Christum  poss»;  eic.  In  Vat.  l  eliam  eiat  Posse,  sed 
(Orreciuni  esl  per  Possit.  Cant.  inferni,  qund  quain- 
vis  in  Sedulio  subsiantive  feni  possil,  lamen  praj- 
ferenda  e^t  lectio  communis  infernis.  Pk»  cavernis 
Parrh.  legil  catervis,  q::od  rejiciendum.  % 

282.  lu  Reg.  I  supra  dubit  videlur  diversa  scii- 
plura  facit.  Wopkensius  poluisse*scribi  ait  innume- 
ris  .  .  .  turbis,  sed  receptam  leclioneir  bonam  quo- 
que  csse  confirmal.  Ms.  Arnlz.  formas  pro  turbas, 
pro  d.  s.  turmus,  quod  exliibeni  schedaj  Poelin., 
Reg.  5,  Aldus. 

b  Male  velits  code<  quarta  pro  qnarlte,  ci  infra 
frigenlis  cortus  exanimes.  Conjicicbat  Jtiretns  corpus 
exanime,  sed  pra-tulil  artus  exanimes  ex  carmine  : 
Exanimesque  artus,  etc. 


G9)  COELII  SfcDULIl  '00 

Lrgo  ubi  clamantis  Domini  sonuit  luba,  dieens :  A         Monsirarei  se  ritc  Deum,  non  cnrribus  altis, 
Lazare,  perge  foras  ;  magno  coni  ussa  pavore  Qui  pompae  mortalis  honor,  rapidisquequadrigis 


285  Tanara  dissiliuut  :  ercbi  patuere  recessus, 
Extieinuit  lelliale  chaos,  morii^tjne  prolundoe 
Lex  perit,  uique  anima  proprias  repelente  ine- 

[dullas, 
Ornitur  ante  oculos  vivens  astare  cadaver. 
303  Poslque  sepulcralem  lamqunm  recreatus 

[lionorein, 
290  Ipse  sibi  moriens  et  postbunius  exstai,  el  haeres. 
Utque,  ( adu>  avagiconlemnens  culniina  sxcli, 


Pulvereum  sulcavit  iter,  uec  lerga  frementis 
295  Ardua  pressit  equi,  phaleris  qui  pietus,  et  ostro, 

Ora  cruenlatum  mandentiaconcuiit  aurtim. 

Sed  lenlo  polius  gestamine  vilis  aselli 

307  Rectori  suffecil  bonos,  levisque   ungula 

[cujus, 

Ut  lanlo  sessore  decus  mirabile  porlans, 
300  Nobilior  sub  fasce  foret,  non  illius  impar, 

Qui  patulo  Christum  licetin  prccsepe  jacentem 


OPUS  PASCFIALE. 

clamans  a,  Lazare,  prodi  foras^  majrna  rcponie  for-  temnens,  Dominum  sese  celsissimum  magis  bumili- 
midine  tarlara  patuere  concussa,  inferni  penetrale  tale  monslraret,  non  allis  curribus,  qui  pompse 
contreniuit,  !etba!e  cbaos  expavit,  et  lex  profundo  mortalis  bonor  c  ostendilnr,  quadrijuga  celeritate 
mortis  abscessu,  aniinaque  sui  corporis  ilernm  subvectus,  iter  explicuit  orbila  sulcante  pulvereum, 
raembris  iufusa,  rupto  monumenti  tuiamine,  vivum      n  c  ardua  frementis  equi  terga  compressit,  qui  pha- 


ccrnitur  cadaver  aslare  :  poslquc  justa  sidemnia, 
post  impleiani  ftineris  sepuliuram,  tamqnam  fuerit 
denuo  editus,  et  ereaius,  ipse  sibi  mcriens  et  post- 
humiis  cxstitit,  et  supersles  abscessit. 

Ltque  Dominus,  siecularis  ambitus  caduca  b  con- 


leris,  cl  osiro  conspicuus  ora  concutit  inquiela,  spu- 
nvsuni  cruenti  pondusanri  mandeniia  :  sel  vilissimi 
le:ito  poiius  aselli  gestamine  Domino  fuit  houos  il!e 
sufficiens.  Ciijus  iingula  non  prelio  magna,  sed  nie- 
rito  lanti  sessoris  claruil  sub  fasce  nobilior,  non  il- 


SCHOLIA. 

283.  Tartara  Cellarius,  Grunerus,  et  Arnlzenius 
de  sepulcro  accipiunt,  ut  landeni  negcnt,  Cbristum 
ad  inferos  dcscendisse.  Q  us  tam  violeulain  inler- 
pretationem  ;cquo  animo  ferat?  Itertun  hacdere  libr. 
seq    redibit  sermo. 

286.  Burm.,  Arnlz.,  Reg.  1,  2,  5,  Ollob.  1,  Mcus, 
Ald.  Extremuit.  llom. ,  Urb.,  ed.  Lips.  Extvnuit, 
qua:  est  glossa  in  Reg.  I.  Alii  cuni  Parrb.,  Et  Ire- 
muit.  In  Vat.  2,  dee-t  inilinm  hujus  yersus,  et  finis 


ut  arbilror,  in  conlexlnm  irrepsit. 

294.  Fremenlis  :  sie  Virgilius  i  Georg.  v.  12,  Fre- 
mentem  —  Fudit  equum. 

296.  B|s&.  Cant.,  Lips.,  Ang.,  Alb.,  Beg.  I,  2, 
Vat.  1,  Otl.  \  ,  Urb.  Ora  cruenlatum  maudenlia  cun- 
cutit  aurum,  dissenticnie  primum  \Vopkeusio,deinde 
consentienle  iu  secundis  curis.  Rectisainae  enim  di- 
citnr,  equuin  COUdllere  ora  niaudentia  aurtini  crnen- 
lalum.  !n  ios.  Arnlz.  secumia  scriplura  cial  Ori  c. 


pr;i'ceden(is.  Pro  verbo  extremisco  citatur  etiani  Mi-  Q  numden.it  concutit   a.  ,  quam  Ahlo  quoque  aflingit 


nucius  Fclix  cap.  28,  sed  apud  huiic  cliaui  alii  va- 
rianr,  ei  legont  contremiscuni.  Scriptores  salteoi  in- 
Hmi  :evi  verbim  extremjsco  usurpassc,  ex  llisjiano 
eslremecerse  satis  clare  arguitur. 

287.  Burinannus  conjiciebai  primas  prQ  proprias. 
Vciu  n  sCriplores  Se.lnhi  aiquales,  el  aliquanlo  anii- 
qniorcs  passim  adbibenl  proprius  pro  suus.  Vide  su- 
pra  v.  201,  h.  I.,  e|  noi.  ad  Juvenc,  1.  in,  v.  505, 
iibi  veleres  poetas  ita  loctito.  iudicavi.  Vat.  2,  re- 
psiite,  quod  vi.leuir  fuisse  iu  Val.  1,  ubi  ntinc  est 
repetente,  et  glossa  subito  urci  repenle.  In  Reg.  1,  et 
Ott.  1  ex  repente  factmn  fujl  reuetente.  Urb.  cor- 
ruple  repele.  Posset  aliquo  sensu  cxplieari,  et  de- 
fendi  repente  a  verbo  repo  activo  ciitn  accusalivo  : 
sed  dubitnn  non  csi,  quin  vera  sit  scriptura  repe- 
i  nte. 

•289.  Fabr.,  et  nonnulli  alii  eiliti  tandem  :  reliqui 
cum  prosa  tamqwim  :  in  Keg.  1,  pro  d.  s.  landem. 

29t.  M'iis  Triitmpliaba!  Uomiuus.  Podiu.  Cliristus  ,. 
asimc  insideus  Jerusalem   ingredimr.    Arntz.    mundi 
pro  sazcti  e.v  aliqua  glogsa.  Scripiores  ebristiani  pas- 
sim  ■ircliiin  et  scvculum  pro  ininido  ,  reliusqne  niun- 
d.mis  usiirjiani. 

292.  Arnlzetruis  tribuit  codiii  C.anl.,  el  edd.  Ald., 
Bas.,  aliisque  Slonstrare  pro  Monstrarcl.  Vcruin  Al- 
dus  inibi  exhibel  Monstratet  :  nei|iie  aliiriiin  susii- 
neri  polest.  Rom.  cursibus  :  retine  curribus. 

293.  Vat.  2,  Reg.  5,  Ald.  Qui  pompic  cst  mortalis: 
rnelius  abest  verbuin  stibstantivum,  quod  exglo^sa, 

a  Sen-itts  videtur  prislulare  exclamal.  Vulgali  oni- 
nes  referunl  exclamans.  Paulo  posl  Gallamlius  eor- 
rexit  el  lex  p/ofundas  mortis  abscessit,  al.  ex  pro- 
fundo  mortis  abscessu.  Ediii  consianter  et  lex  pro- 
fundo  mortis  abscessu. 

b  Male  vetns  codex  caduce  contemnens  pro  caduca. 


Arntaouius  \  sed  in  Aldo  clarum  e$l  Ore,  neque  stat 
vcrstts  cum  Ori.  Cum  Aldo  facitinl  Ore  .  .  .  man- 
detUi  Vat.  2,  Reg.  5,  Panliasius,  Plurcs  vcieres  edi- 
tione>,  ut  Vet.  1,  2,  Fabr.,  Mon.,  Lips.  Ore  .  .  . 
maudenda,  quod  Ott.  2  exhibet.  Pro  comutit  pcrpe- 
rain  Bibl.  Lir.d.  concoquit,  ut  vel  ex  Virgilio  disees 
I.  iv  yEn.  v.  13i,  Qstroque  insiguis,  ct  auro  —  Stat 
sonipes,  ac  frena  fcrox  spumantia  mundit.  Scripturam 
recepiaui  prosa  quoqne  eoufirmat. 

^'.18.  (>ur  levis  iingula  ,  si  lardus  asellus  ?  Re- 
spondet  Nebrissensis ,  levis  poni  pro  nilis.  Ita  etiam 
prosa. 

500.  W  ipkensins  mallei  Mobilior :  sed  aptins  est 
i\obilior,  eujus  glossa  in  Reg.  1,  Nobilior  omnibus 
equis.  iloc  ipsuin  suadet  prosa.  Ed.  Lips. ,  seheda: 
Poelm.,et  ed.  ejusdem  Poelm.  ad  inarg.  nou  vi- 
lior  illo  :  inelius  c?e'.ei'i  non  illiv.s  imptr.  Ad  verbiun 
fasce  Burmaiiiius  margini  su:c  editionis  ascripsi  ral 
i'X  Virgilio  m  Georg.  547,  Injuto  sub  fa&ce  v'am 
cumcarpii.  Nimii uin  fascis  pro  «juovis  onere  poni- 
lur  :  quod  notavit  (Miain  Neb: •isscii  i-. 

501.  De  voce  prwsepe  in  aulereudi  easu  dixi  ad 
1.  ii,  v.  02.  Nehrissensis  volebal,  hic  legi  patula,  ul 
I  ratsepe  sil  a  praisepis.  prcv&epis  feiniu  nigen^ris.  Cd- 
laiiiis  i  oia,l,  innllos  ex  1'atribns  dicluio  de  hove,  et 
asiuo  Isaiie  l,  5,  ad  pr.esepe  Cluisti  pio  crrore  Ira- 
xis.e.  Sed  qois  Cellariuni  docuil,  erroieni  esse  opi- 
ni -.iiieni,  (juain  i])se  piam,  el  a  mullis  Patribus  ira- 
dit.un  fai(  tur? 

c  Facile  se  milii  probal  conjeclura  Gallandii,  qui 
ex  carmine  reposnit  honor,  cuni  edili  liaherent  qui 
pompiv  mattaHs  umor.  Paulo  post  in  noniiiilUs  vulga- 
tis  hastamine,  et  hestamine  menduin  est  pro  ge*tu- 
mine. 


701  CABMEN  PASCHALE.  LIB.  IV.  702 

308  Agnovit  lamen  esse  Deum.   Plebs  omnis  A  505  Talisinorbefuit?cuipalniis  compla,  veluniquam 

[adorans  Frondibus  arboreis  laudem  coelestibus  hymnis 

In  solido  molles  subjecit  tramite  vesies.  Obvia  turbadedit?DominonisicumPatreChristo. 

309  Dicite,  gentiles  populi,  cui  gloria  regi  Qui  rcgit  aethereum  piincejis  inprinciperegnum. 

OPUS  PASCIIALE. 


lius  impar,  qui  modico  Chrislum  quamvis  ccrneret 
in  praesepi,  Dominum  esse  cognovit,  hujus  graiia 
nituit  subjugalis,  cui  mediam  gradienti  per  semiiam 
plebs  omnis  subdidit  vesliments.  Dlcite ,  cuucti 
nunc  populi,  qui  gentilihus  hadenus  subjaceiis  er- 
roribus,  cui  gloria  fuerit  similis  aliquando  regnanti? 

SCHOLIA. 


cui  palmis,  rtc  frondibus  frequentis  umquam  lurbae 
p'ena  festivitas  occurrit  modulans  bymnis  ccelesii- 
bus  canlilenam?  nisi  Domino  Jesu  Christo,  qui  si- 
dereum  cum  Patre  moderat  imperium  princeps  in 
principesempiterno. 


(Inter  anaglupha  vitrea  Miisnei  Borgiani  vetus  ex-  B  gatis  :  adeoque  e  Basilidianorum  schola  per  bovem 


stat  imago  qua  pra?sepe  Salvaloris  cnm  bove  et 
asino  repru'sentatur.  In  sinislra  parle,  luna  corni- 
culala  suspicilur,  S.  Josephi,  inlVrius  seileniis,  au- 
reolcp.  inuninens;  iu  dextra,  siella  e  regione  lunac 
posita  capiii  pneri  quasi  per  raditim  de  centro  pro- 
laiuin  jungitur,  S.  Virgine  subtus  sedeute,  cui 
caput  aureolu,  pedes  auiem  faseiis  more  pne^pe- 
rarum  cireumdanlur.  Deliac  crgo  iniaginequaminsua 
ediiione  exprinii  curavit  doctissinius  sclioliastes 
quod  sei|uilur  cdisserit.  Edit.) 

In  conimenlnrio  ad  hymn.  11  Calbemcrin.  Pru- 
denlii  imaginem  vetustam  ex  anaglyphis  viiri  in 
Museo  Iiorgiano  exhibui,  qua  prsesepe  Salvatoris 
cum  bove  ,  ei  asino  reprasentatur  :  eam  iieruin  si 
sto,  iu  sacrum  hoc  pielatis  cbristiana?  iiionunieninm 
conlra  nonnullonim  eavillos  defendain,  ac  vindi- 
cem.  Exsiai  EpNtol.i  P.  D.  Jnaonis  Andresc  Pa- 
terno  Castello  Casinaiis  mnnaebi,  de  veleri  qua- 
dam  gemma ,  po.-l  Laclanlii  librum  De  mort.  Per- 
scc.  Venetiis  1766.  Gemnia  vetus  ca  est  nostr.e 
similliina  ex  antiuuo  vilro,  Gatanaein  museo  coeno- 
bii  S.  Nicnlai  de  Arenis  asservala.  Paternous  au- 
clor  epistoUe  eoitra  chrissimos  viros  Franciscum 
Goriiim,  et  Franciscuni  Yiclorinm  eoiileiidil,  islius- 
modi  gemnias  adsuperstiiiosns  usus  adbibiias  fttisse, 
a  semichrNiianis,  sive  gnosiicis  lia-i-eiicis  con- 
fictas,  et  inter  fainosas  Abraxeas  gemmas  annnine- 
randas.  Qusenam  autein  tnn  abnurmis  scntentiae 
arguinenla  proferl  ?  Frequenlissinie,  inquil,  in 
Abr.ixeis  goinniis  hinc  sol  instar  cuju-d  in  slellse, 
iiiinc  luna  coi  niculala  insculpebalnr,  uti  in  gemma 
noslra  eliain  cernitur.  Sed  in  gemina,  ciijus  iinagi- 
nen  exbibeo,  qnis  solem  inscuipium  agimscere  au- 
ileat,  ciiin  stella,  qme  re,>rieseniaiur,  nuilum  solis 
indicium  praferal  ?  Pneterea  cum  Salvatotis  pra> 
scpe  exprimatur,  consenlaneum  maxiine  esl,  ut 
ltina  collncetur  ad  indicaiidinn  noctis  tefnpus,  quo 
naius  est  Salvator,  et  siella,  qu;e  Mages  duxit   ad 


in  gemma  Osirim,  sive  Apin,  per  asinum  Deum  Sa-, 
ba-ih  repraeseutari.  Non  autem  cxplicat  cnr  Osiris, 
ct  Dcus  Sahaoth  a  Basilidianis  alligali  fiutinl  ad 
pia>epe.  Qaod  vero  constare  aii,  bistoriam  de 
bove,  et  asiuo  ad  nrsesepe  pueri  Jesu  non  prius  me- 
moratam,  quam  ab  auctore,  quisquis  ille  fuerit,  li- 
hri  de  Prorfnssionibus,  qui  sseculo  v  floruil,  id  cer- 
te  falsum  est  :  nam  ejus  meminernnt  non  sohnn 
Sediilius,  qui  sieculo  v  ineunte  scripsit,  sed  et  Pru- 
denlins  loc  cit.,  qui  saculo  iv  claruit,  et  Mcrobau- 
des,  sive  Claudianus  sub  idem  lempus,  Qimd  aulem 
Sedulius  nobililatem  quamdam,  ac  velnti  arrogan- 
liim  asino,  nui  Christum  gestavit,  lanto  sessore 
sese  jaetanli  ascribere  videtur,  indicatum  etiam  id 
est  :i  veteri  artifice  in  cochleari,  cujus  memini  in 
not.  ad  Juvencum  I.  m,  v,  632. 

302.  Ouob.  2,  Urb.,  latitum  esse. 

50").  Alm.,  Ang  ,  ed.  Poelm.  ad  marg.,  ln  soliclo 
cum  gio.-sa  in  Alm.  in  duro.  Eodem  respiciunl  Reg. 
I,  Alfr.  et  Vieus,  qui  conjunclim  scribunl  Insolido. 
In  Keg.  1,  d.  s.  esi  Insolito, * qurc  communior  est 
lectio,  ne  itie  inepta  :  sed  altera  videtur  pr:vferenda, 
eamque  receniiores  praeferiint. 

303  Oit.  2,  depravale  Talis  morte  fuit.  Pro  vel  um- 
t;nnm.  Meus,  vel  omnis,  Pan  b.,  schedai  Poelm.  palmis 
comp'a  juventus  nullo  commodo  sensu. 

30ii.  Onob.  1,  lccudes,  qmil  Armzeuius  cdidil.Ple- 
i  ique  nostri  cum  Parrrh.,  Al  I..  Poelm.  laude.u. 

."07.  Aldus  iiiierpungiir/erM  Domino?  nisicum  Patre 
Cliristo  :  non  placet,  ueijiie  id  voluit  Sedulius  iu 
pro-a. 

308,  Oll.  2,  Meus,  cod.  Arniz.  extra  conlexlunt  in 
iina  pagina  posl  vcrs.  Qniregil  exhibent  buiic  alium, 
Cui  sancius  semper  conrccjnut  Spirilus  wque.  Eum 
ignorant  no.-lri  meiiores  codices  Reg.  1,2,5,  Ang., 
All».,  Valt.  1,2,  Ott.  I,  Rom.,  Urb.,  nccnou  mss. 
Lips.,  Alm.,  Baribii,  prosa  Scdulii,  edd.  Parrh.,  Ald., 
et  ;ilie.  Sunt  tameu  nounulbe  veteres  ediliones,  qua^ 


praescpe.  Renuit  id  crcdere  1'aiernous  :  .-ed  levi  ne-  D  eum  repra^sentani.  Nonnulli  vulgati  pro  c onregnat  ha- 

bent  cum  recjnat.  Iri  perveieri  codice  Taiirinensi,  a 
quoetiam  ahesiversiis  Cui  sanctus,  clauditur  liber  bis 
verbis  :  Explicit  liber  iu.  Incipit  liber  quartus.  lujo 
Abundantius  hunc  librum  connli.  Simfli  modo  mss. 
keg.  1.  2,  Vat.  1,  On.  2,  Explicit  tiber  m.  Incipit 
liber  iv.  In  Reg.  5,  Mirabitium  divinorum  liber  Cellii 
Sedulii  qunrtus  incipit.  Meus,  Sedulii  pvetce  tibfr  ni 
finit.  Incipit  quartus.  l'rb.  Egreqii Sedulii  epUcirpide 
miraculis,  alque  mirabitibus  signis  Domnii,  et  Salvato- 
ris  ttoslri  Jesu  Christi  liber  lertius  explicit.  Ejusdem 
de  pHssrma  passione  Dowtini  nostri  Jesu  Christt,  atque 
ejus  resurrectione,  manifestationegue,  sev  apparitione, 
facta  coram  di-cipulis  libe.r  quarlus  incipil  :  et  primo 
de  orutione  facia  a  ChrislO  ad  Dcnm  Patrcm.unie quod 
coenurel  cum  discipulis  suis.  In  Val.  2,  Cl  Rom.  nulla 
indicatur  libri  divisio. 


gotio  revinci  potcst  vel  cx  ip-o  radio  stelbe  ad  ca- 
|iut  pueri  Jesu  directo,  qui  in  gemma  a  Paternoo 
ari  incisa  uon  apparet,  sed  in  noslra  clare  cons]ii- 
cilur.  Urget  Patcrnous,  virginem  Deiparam  in 
genima  osiendi  iu  lecto  deciiinbeniem,  el  lasciisa 
lunibis  usipie  ohlig  il;tin,  quod  perpelus  virginilaii 
ejus  oppemiur.  Sed  ul  oniiliain,  leclnni  non  vidcii 
scamnuin  ,  in  ipio  Deipara  sedel,  cur  artilex  cbri- 
siianus  Deiparam  sic  f.isciisinvoluiam  more  aliavum 
puerperaruni  cxprimere  non  poiuerii,  vel  oh  arcani 
di-ciplinain,  <|Uod  Viclorius  putal,  vel  ut  clarius 
pueri  in  prasepi  jacenlis  niairem  indicaret  ?  Lepi 
dusvero  est  Pateruous,  cum  aslruii,  ejusinoiii gem- 
iuam  primis  Ecclesi  e  s;eculis.  qnihus  forinata  cre- 
dilur,  a  Cbristianis  non  poiuisse  efbngi,  quia  eo 
lempore  nondum  invaiuerai  incpia  illa  labella,  ut 
ait,  de  bove,  et  asino  ad   pr?esep'e  Salvatoris   alli- 


703  COELII  SEDULH  704 


LIBER  QUINTUS. 

310  Has  inler  virtutis  opes  jam  proxima  pa-  A  Exclamansque  palam  ;  Pater,  ista  memet   ab 

[scliae  [hora 

Coeperat  esse  dies,  Domini  cum  gloria  vellet  Salvifica  :  sed  in  lianc  ideo  veni  lamen  lioram  ; 

Ponere  morlalem  ,  vivamque  resumere  carnem,  31 1  Clarifica,  dixit,  nomen  luum  ;  magnaque 

Non  aliam,  sed  rursus  eam,  quam  munere  ple-  [coelo 

[»am  Vox  resonans  venit  pernubila  :  Clarificavi, 

5  Lucis,  ab  infernis  relevans,  ad  sidera  duxit.  10  Clarificabo  iterum.Quid  aperliusestPatreleste, 

OPUS  PASCHALE. 

Inter  has  divilum  copias  sine  fine  virtuium  pasclia  sed  propter  hoc  veni  in  isiam  horam.  Pater,  honorifica 

cceperat   esse  jam  proximum,  quo  gloriosa  Christi  nomen  tuum.  Nimium  divine  locutus  est,  et  potenier, 

potentia  morlalem  a  vellet  ponere,  resumptura  car-  qui   cum  semet  honoriGcari  deposceret,   et  patris 

nem  perpetuo  jam  vivacem,  non  alteram,  sed  eam-  nomen  honorificandum  esse  signavit.  Deus  est  enim 

dem,  quam  remuneralione  lucis  impletam  ab  infer-  nomen  illi,  quod  paler,  et  filius  communi  pariter 

nis  excitans  levavil  ad  sidera.  Turbalusque  pauxil-  majestate  possident  indivisum.  Venit  autem  vox  de 
lulutn  mortis  vicinia,  ut  homo  formidans,  lalibus  ad  B  ccelo  :  Et  honorificavi,  et  iterum  honorificabo.  Quid 

Patrem  verbis  fiducia  pia;  religionis  exclamat ;  Dei  apcrtius  teslimonio  paternoe  prolessionis  impleto? 

Filium  se  demonstrans ;  Pater,  salva  me  de  istahora,  quod  clarius  coeleslis  est  asserlionis  oraculo  ?  Tamen 

SCHOLIA. 

1.  Reg.2,  Ubi  Dominnspetit  Patrem  se  clarificare  tem  creabat.  Exstat  ea  vera  lectio  in  'plerisque  no- 
verbo.  Olt.  1,  Oratio  Christi  ad  Patrem.  Pro  miracu-  stris  codicibus,  Reg.  1,  2,  Vat.  1,  2,  Otl.  1,  2,  Rom., 
lis  virtus,  et  virtutes  poeiae  chrisiiani  pas.sim  u>ur-  Meo,  Urb.,  Ang.,  et  ex  correciione,  ut  videiur,  in 
pant.  Opcm  vkt utis  dixil  etiam  Pauliotis  Vit.  S.  Man.  Alb.,  necnon  in  codice  omnium  veierrimo  Tauri- 
v,  vers.  215,  uli  Draconlius  opem  libertatis,  sa-  nensi,  in  Alm.,  Lips.  Clarifica,  dixit,  nomen  tnum 
pientue.  magnaque  coelo,  ubi   tuum   esl  monosyllabtioi  ea  li- 

2.  PelrusBurmanniissecundusin  Anthol.  vet.  Lat.  cenlia,  quaiu  in  Prolegomenis  ad  Prudeniium,  et 
epgr.  1.  i,  p.  87,  conjicit  ire  dies.  Prosa  lamen  exhi-  aliquando  in  nolis  ad  Juvencum  explicui.  Celhrius, 
bet  esse.  In  meo  codice  memlum  est  Domiuus.  Vonckius,  Wepkensius  Bedae  affingunt,  quod  legerit 

5.  Vivam,  h.  e.,  immorialem,  quod  ex  saeris  Iit-  Clarifica,  dixit,  nomen,  cujus  magnaque  coelo  :  sed  in 
lens  peiiium.  edilione,qua  ego  uior,  invenio  Clarifica,  dixit,nc.tnen 

o.  Banbius  Advers.  I.  liii,  c  3,  citat  remeans  pro  r  (uum,  magnaque  ccelo,  alque  ita  leiiisse  videtur  ano- 
retevans  Codex  Bartbii  ducit,  ex  quo  Barthius  conji-  ^  nymus  commeniator  Beihc  in  codice  Valicano  a  me 

cil  ducat.  Alm.,  Reg.  5,  Ald.,  Arntz.  vexil.  quod  re-  visus,  qui  verba  ipsa  Redemploris  prolert  ex  Iuan- 

centiores  probant :  sed  veierrimi  nostri  libri  praife-  nis  Evangelio  c.  xn,  v.  2S,  Pater,  clarifica    nomen 

runi  duxit.  Nebrissensis  noster  non  satis  advertit  ad  tuuni.  Dixenl  enira  Beda  ,  Sedulinm  poslposuisse 

metrum,  ei  sensuiu,  cum  sic  commeiitalus  e>t  :  A  ordinem  disciplinae  sajcularis,  ui  verba  Redemptoris 

lueis  infemis,  non  quod  apnd  inferos  sint  arbores,  sed  retineret.  Exi-timat  cnini  Beda,  quarta   sede    lnijus 

allusit  ad  etymon  nominis,  quo  dicilur  lucus,quasi  luce  versus  a  Sedulio  inlrusum  fnisse  pedem  ampliima- 

carens  :   Virgil.   vi  ,    Lucis  liabiamus  opacis.  Sed,  ut  crom,  sive  crelicum,  tribus  syllabis,  longa,  brevi,  ct 

dixi,  sensus  ei  metiuin  postulant,  ul  lucis  sit  casus  longa  consiantem  :   quod    miii   minimc   prnhatur, 

gignendi  a  lux  lucis.  cum  possit  spondxms  quario  loro  admitti,  coalracto 

6.  Cod.  Burin. ,  Reg.  1  supra,Reg.  2,  Alb. ,  Ang.,  tuum  per  symeresin.  Memlose  ergo  inter  Grammali- 
Vat.  2  Istuc  :  alii  isia.  Olt.  1,  ab  liora,  quod  prosa,  cl  cos  Pnlscbii  in  opere  Bedae  legiiur  cujus  pro  tuum. 
Evangelii  verba  confirmant,  et  recentiores  sequun-  Receniiores  in  plures  abeunt  conjecturas,  plerum- 
lur  :  plerique  lamen  mss.,  el  editi  in  hora.  qne  ine|itas,  et  qu:is  post  veram  leciionem  ex  codi- 

7.  Alm.,  Reg.  1,  in  conlextu  Salvifica.  Re?.  1  ad  cibus  asseriam  vix  adducor,  ut  leviler  indicem. 
marg.  prod.s.,  Clarifica,  qu:e  esl  communis  leetio,  Wonckius  :  Clarifica,  dixit  ,  nomen  pius,  magnaque 
siinra  Salvifica  est  glossa  glorifica.  Ex  Prosa,  el  Evan-  ccelo.  Wo|  kensius  :  Clarifica,  dixit.  nomen;  divinaque 
gelio  pr;cferenduin  videtur  Sulrifica.  ccelo,  vel  Clarifica,   dixit  ,  nomennunc;   magnuque 

8.  Mirum  quantum  ms«.,  et  editi  variant  in  boc  ccelo,  vel  Clarifica,  di.ril,  nomeu,  permagnaque  coelo, 
versu.  Reg.  5,  Ald.,  Clarifica,  dixit,  notnen  tuum ,  J}  vel  Clarifica,  dixit,  nomen  plus  :  mugnuque  ca?l>. 
altaque  coelo,  cum  biitti  luum.  Cappusotus,  Parrh.,  Arntzenius,  Clarifica,dixit,noinen)tu:  magnaquecoelo. 
Clanfica  nomenque  luwn  ,  inquit ,  mognaque  cozlu.  \\\  conlexlu  lanien  Arnizcnius  relinuil  comiiiuniorein 
Canu,  Poelin.  in  coniexlu,  Fabr.    Claiifica   uomen-  codicum  scripiuram,  Cellirium  seculus. 

que  tunm,  permugnaque  ceelo.  Nonnuliai  veieres  edi-  10.  Reg.  1,  Vatl.  1,2,  Arnlz   a  primam.,  Otlob., 

limes  Clarifica,  dixit,  nomenque  tuum,   permagnaque  1,   Clarifice  nique,  el  glossa  in  Reg.  1,    fulurum  tem- 

ccelo,  qno  pacio    versus    iiiiu    pede    longior  evadil.  pns  conjunctivi  scepe  ponitur  pro   futuro  indicativi.  In 

Schedx  Poelm.  Clarifica  uomenque,  inquil,  permagna-  Oti.  1,  forla-se  prius  fuil  Clarificabo,  contra  in  Reg. 

que  ccelo.  Cod.  Barlbii,  ed.  Lips.  Clarifica,  dixit,  no-  2  esl  Clarificabo,   sed  videuir   fuisse  Clarificemque  ; 

men  :  tunc  magnaque  coelo.  qu.t  in  scripiura  que  est  nam  legitureliam  clarificubo  pro  g'o-sa,  qiue  glossa 

irapsXxov  ut  saepius  in  optiinis  eiiam    scriptoribns,  est  in  Val.   1,  ad  verbum    Clarificemque.    Secunda 

quod  notat  B  irihius    H;ec  v  nieias  oria  esl  ex  syn-  manus  in  Arniz.   dedil  Clarificabo,  quod    nounulli 

aeresi,  quaB  in  vera  lectione  ignaris  librariis  difficul-  mss.  cum  Ang.,  Alb.,  et  fere  oniues  edili  ample- 

a  Sic  emendavit  Jurelus,  qui  in  vet.  cod.  invenit  mortalem  vel  exponere  sumplura  camem.  Paulo  post 
ex  vicina  in  vet  cod.  re*cripsil  vicinia. 


20 


705  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  V 

312  Ccelo    assertore?  At  nec  sic   agnoscere  A 

[Chrislum 
Gens  voluit  Jud;ca  Deum  ;  p.irs  esse  ferebat , 
Hoc  lonilrum  :  pars  angelicam   crepuisse  lo- 

[(]iielam. 
0  gens  cceca  oculis,  o  gens  durissima  corde ! 
15  Non  toniirus  potuitCliristum,  siveangelus  ullus 
Auctorem  generasse  suum,  qui,  nomiiie  Patris 
Audito,  responsa  daret,  sed  ab  orc  Tonaniis, 

313  Natum  agnoscentis  ,  populus  quo  crederet 

[aslans, 


706 


Vox  emissa  suo  respondit  consona  verbo. 

Annua  tuncsacrsecelebrans  permuneraecense 
Pascliales  ex  more  rlapes  ,  liumilemque   inini- 

[strum 
Se  faciens,  el  graia  suis  exempla  relinquens , 
Assurgit,famulisquelibensfamulatur  .eiomnem 
Linteolo  accinctus  lanium  inclinavit  honorem  , 
25  Discipulis  ut  sponte  lavans  vesligia  cuuctis, 
Nec  Judam  exciperet,  quem    proditionis   ini- 

[quse 
Noverat  auctorem.  Sed  nil  libi  gloria ,  sseve 


OPUS  PASCHALE. 


Judaa  gens  perfida,  quce  pondus  tant;e  veritatis 
audiverat ,  nequnqnam  signis  ila  manifeslis  impulsa, 
Doniini  Jesu  Chrisli  deitatem  credidil  approbaiam. 
Quidam  enim  sirepilum  fuisse  loniirui  asirucbant , 
alii  locutiim  ei  angelum   disputabanl.  0  plebs  vere 


coeca,  corde  durissima  !  de  qua  prophetans  iia  locu-  B  lavit  inP.iire. 


puncia  lurba  nimis  incredula  sero  cceliiem  deduce- 
retad  fidem.  Hocest  ilaque,P;drem  Filiorespondere, 
su;c  voci  consimiliter  consonare,  quoniam  verbo  "e- 
nilus  verbum  Patris  est  Christus,  el  parilis  conje- 
ciura  sermonisPairemrevelavit  in  Filio,  Filiuin  reve- 


tus  est  Esaias  a :  Obccecavit  oculos  eorutn,  et  indu- 
ravit  cor  eorum,  uli  ne  videant  oculis ,  et  intelligaut 
corde,  et  convertantur,  el  sanem  eos.  Neque  enim 
toniirus  Christum,  aul  angelus,  crealura,  suum  ge- 
neravit  auctorem,  cui  clamanii  conudeuter  ad  Pa- 
trem,  illi  respondisset,  ut  Pater,  sed  ab  ore  Dei 
b  specialiter  Patiis,  qui  Filium  vere  cognovit,  relo- 
quens  vox  processit,   ut  bac  saltem  raiione  com- 


Tunc  annui  .sacramento  convivii  cum  paschales 
epulas  celebrarei  ex  more,  ut  humiliiaiem  diligi  suo 
potius  edoceret  exemplo,  surrexit,  ac  linleo  se  pra> 
cinxit,  doctorque  discipulis  Dominus  sese,  famulis 
pedes  abluens,  inclinavit,  taniumque  suse  deposuit 
fasligium  poiestatis,  ut  ab  hujus  obsequii  digniiaie 
nec  Judam  fecisset  exsorlem,  quem  nefandaa  noverat 
proditionis  auctorem.  Sed  nihil  bunc  gloria  conse- 


SCHOLIA 

ctunlur.  Tertia  manus  in  eodem  Arnlz.  Clarificans, 
quodParrh.,  ei  schedsePoelm.exhibent.  Mihi  verior 
videtur  lectio  Clarijicabo;  nam  fonasse  Clarifuem- 
que  ab  aliqno  librario  scriptiun  fnii,  qui  conjunciio- 
nem  que  in-cessariam  existimaveril.  Alius  censebii, 
Clarificemiue  ab  exscriptoribus  \\\Clarificabo  iniila- 
tnrn,  ipiia  lioc  clarius  est.   In    Vet.    I    inendura  est  C  leri  celebrans  per  niunera  coence 


ctum  Audito  responsa  daret.  In  meo  cod.  corruptus 
e-t  etiam  hic  locus  Audito  response  dato. 

20.  lleg.  1.  Deeo,  quando  discipulorum  vedes  la- 
vil.  Araiz.  ,  Olt.  2  ,  celebrans  convivia  ccance  ;  quod 
ex  prosa  pomliis  accipil.  Sic  dapes  est  accusativus 
appositionis.  Meus  celebrans  pro  munere  caznce  •  csc- 


Clarificemque  iterum;  apertius  :  dcsideraiur  quid 

11.  Plerique  inss.  ac  nec  :  nonnulli  vulgali  at 
nec.  Grnuerus  roaleh.it  nec  pro  ne.  Noslri  omnes 
niss.  nqnoscere,  cxcepto  recenlissimo  codice  Reg.  5, 
in  quo  e>t  cognoscere,  quod  cum  Canl.,  Ald.,  ei  aliis 
ediiis  Gruuei  iis  et  Arntzenius  praeferunt.  Grunerus 
Barthin  allingit,  quoJ  i»  ejus  codiceinvenerit  coelum 
pro  Cliristum.  Al  Barihius  i.  liii  Advers.,  c.  3,  e  suo 
codice  rtfert  et  tuelur  nec  sic  agnoscere:  ct  subinde 
explic;ii,  coelum  in  verbis  siiperioribus  ccelo  assertore 
sumi  pro  Deo,  ut  apud  Petronium,  Nemo  ccelum  pu- 
tat.  Nebrissensis  ait ,  poni  masculinum  pro  neuiro  , 
ul  tempus  repertor. 

12.  Annz.  suum  :  alii  cum  prosa  Deum.  Vat.  I, 
pro  d.  s.  pars  uwi  ferebat,  non  male. 

15.  Plerii|ue  crcpuisse  :  Reg.  1,  increpuisse,  quod 
eleganlius  videtur.  Quainvis  in  alilaiivo  singulari  di- 
caturtonitru.  etindativo.et  ablalivopluralilom7n'6us, 
lainen  toniirus,  tonilri  inasculiuo  genere  declinatur, 
aul  lonitruum,  tonilrui. 

15.  Crnld.  Alm.,  Arniz.,  Barth.,  et  plerique  nostri 
cum  P.inh.,  et aliis  editis  Num.  tonitrus.  .Meus.Vat. 
2,  Cant.,  et  quiedain  ediiinnes  Non  tonitrus,  quod 
Gruiierus,  et  Armzenius  edideruni,  i|iiia  plaoinr  sic 
evadit  eensus,  et  lavet  prosa.  In  On.  2  mendum  cst 
Numcn  lonitrus.  Rom.  poterit :  reline potuit. Plerique 
imiS.,  et  eilili seuangelus  cum  liiatu;  ulii  sive  angelm. 

16.  V;it.  1,  Meus,  Rom.  pro  d.  s.  generare  :  alii 
generasse,  quod  fortasse  eiiam  fuit  in  Vat.  1. 

17.  Iu  Reg.  1  erat  Auditore  sponsa  darel :  corre- 

■  Cap.  vi  Isaire,  vers.  10. 

b  Velus  codex  diei  pro  Dei.   Meudum  eniaculavit 


21.  Omnes  mss.,  et  editi  mtnistrum,  excepio  per- 
annqi.o  codice  Taurinensi ,  in  quo  est  magistrum 
quod  suslinen  aliquo  pacto  polest  ex  Evai,»e|io 
Joann-  c.  xm,  vers.  13  seqq.,  Yos  vocatis  me,M°aqis- 
ter  et  Domme  :  et  ber.e  dicitis  ;  Sum  etenim.  Si  erqo 
ego  luvi  pedes  vestros  Dominus  et  Maqislcr :  et  vos 
debeiis  aller  alterius  lavare  pedes.  Exemplum  enim 
dedt  vobis,  etc.  Sape  in  mss.  confusa  reperies  minis- 
ter  ,  et  magisier  ,  quamvis  reipsa  valde  intcr  se  dis- 
crepeht.  In  Urb.  error  est  ministerium  ,  sed  aliud 
luil. 

22.  Exempln  pro  exemplum:  \ide  not.  ad  Dra- 
cont.  iii,  314. 

23.  Reg.  !,Oit.  1,  famulatus:  sed  in  Rog.  1  cor- 
reclioesi/amn/ofttr,  quamvisadhuc  glossa  obedieus 
ipse  allerum  indicet.  In  Vatic.  1,  e.t  famulatur ,  sed 
aliud  luit,  et  glossa  deserviens  arguil  famulatus  ln 
noiiiiullis  aliis  inss.  duhiu m  est,  an  famulatur  an 
famulatus  sil   legendum.  Sentenli.i  uirolihet   im.do 

"  constat:  ineditis  solum  inveuio  famulatur.  Wopken- 
sius  libens  exponit  per  benigne  ,  ac  similia  loca  alio- 
rum  profert  :  in  quibus  lamen  pariter  libens  pro  ul- 
tro,  libenler  aecipi  polesl. 

24.  Vat.  2.  inclinaret  honorem  :  corrigendum  in- 
cliiiavit. 

25.  Vestigia  ali.|uando ,  ut  hic ,  suul  ipsae  plantx : 
alias  signa  peduni  alicui  loco  impressa. 

20.  Ott.  2,  Nec  Judain  sprevit :  alii  ,  Nee  Judam 
exciperet,  qvnni  lempus  particula  ut  prxcedens  expo- 
scit ;  et  siraili  modo  procedit  prosa. 

Jurelus.   Videtur  etiara   reponendum    ille    respon- 

deret.  r 


ro7 


COELII  SEDULII 


W 


314  Traditor ,  illa  dabat  pedibus  consistere  A  40 

[mundfc, 

Qui  sensu  pollulus  eras,  velutomne  sepulcrum 
30  Exieriora  gerens  alba?  velamina  lormue, 

Sordibns  inlerius  ,  foedoqtic  cadavere  plenum. 
Nec  Doniinum  latuere  doli,  scelerisquefuluri 

Prodidit  auciorem,  panem  cui  tradidil  ipse  ,  45 

Qui  panis  tradendus  erat :  nam  corporis ,  atque 
55  Sanguinis  ille  sui  postquam  duo  munera  sanxit, 

Atque  cibum,  poiumque dedit,quo  perpete  nurn  - 

[quam 

Esuriant,  sitiantque  animae  sine  labe  fidelos  i 

315  Protinusin  Judain,  sedes  ubi  livor  babe- 

I  bat, 
Spiritus  inlravit  teterrimus,  armaque  sumens         50 


In  Dominum,  servile  dedit  consurgere  bellum, 
Pactus  grande  nefas  quavis  mercede  :  nec  illi 
Culpa  datur  prelio,  sed  ihb&feilt  erimina  facio. 
Taniumdem  sceleris,   terdena  nuniismata   su- 

[mens    ' 
Argenti,  pnrvo  c.rcatus  muncre  gessit, 
Quantum,  cuncla  simnl  tcrrarum  regna,  maris- 

[que 
Divitias,  omncmque  vagis  cum  nubibussethram 
Si  caperet,  gesiurus  erat  :  neque  enim   bona 

[mundi 
Sufficerent  magni  fuso  pro  sanguine  Christi, 
316  Qm  Paler  est  mundi,  qui  fecerai,   hunc 

|  quoque  nasci. 
Alque  ulinam  sterilidamnaius  matre  nequisset 
OPUS  PASCHALE. 
culus  es,  traditor  exsccrande,  ut  mundus  videreris  B  famcni,  silimque  scntire  ncqueant  anima- jam  fideles. 


vcsligiis,  qui  polluebaris  in  animis,  tamquam  scpul- 
cruin  exterius  dealbaium,  quod  fcedis  cadaveruin 
sordibus  intus  horrcl  impletum.  Nec  doli  Dorninum 
latuere  dispositi,  sed  illum  fuluri  capul  es-e  sceleris 
designavit,  cui  panem  iraderel  panis  ipse  tradendus 
ad  nccem.  Tunc  manifeslalus  est  sermo  Davidious 
dicens  •'  :  Qui  edebal  panes  meos,  ampliavWjulversvm 
tne  supplantationem.  Posteaquam  corporis  sui  Domi- 
nus  Jesus  Christus,  el  sanguinis  duo  vilse  munira 
consecravii,  propriisque  discipulis  spiritalem  (.11)1111), 
potumque  porrexit,  quo  ccelcsiibus  epulis  saginat;e 


Mox  in  Jud;c  corda,  neqnissimam  sedem  ubi  livor 
invencral,  telri  spiritus  inlroivit  iminanitas,  inquc 
Dominum  tela  corripiens  exsecranda,  servilis  belli 
concitavit  insauiani,  paclus  scelus  grande  negotii 
sub  qualibct  mercede.  Nec  cnim  culpa  manei  in 
pretio,  sed  crimcn  oonvaleseil  in  fa<  to.  Taniunidein 
saerilegii,  Iriginla  ea  cus  argenteis,  parvum  siimcus 
munus  adiuisit ,  quanium,  si  cuncta  simul  regna  tcr- 
rarum  ,  marisque  divitias,  et  omnem  vagis  cum 
nuhihus  oram  lucraret  aethercam  ,  flagiiii  perpetra- 
rel.Nequeenimlotius  mundi  bona  sufficeicnlClirisli 


SCIIOLIX. 

-28.  M.-us  coriupiere/a  pi<u7/n.  Urb  dabit:  retinc  G  nerus  cuin  prosa  mavnlt  qitavis  :  dissenlit  Arnlzc- 

nius,  quia  Judas  non  quavis,  sed  definiia  parva  iii<'f- 
eede  Iioe  scclus  peregit.  Verum  Ikec  raiio  argncrel, 


dahat.  Pro    imuidis  error  esl  in   quibuMiam   cdiiis 

7lll(tis. 

r>0.  In  Reg.  1,  Ouobon.  I,  el  forfasse  eiiani  in 
Reg.  2  luit  velamine,  sed  ubivis  corrccium  velaniina, 
qinul  vciuin  est ,  <|itamvis  allerum  sii>|jneri  eliaui 
poasii.  In  Rcg.  1  glos^a  tegununta.  De  htijusmodi 
albis  vclaminibus  sepulcroiuin  confer.  not.  ad  ,\u- 
vencum  iv,  74. 

31.  Ou.  2  inlcrnis  ,  alqne  ita  hunc  versum  non- 
nemo  allegat.Coinniiinis  scriplura  interius  ex  Prosa 
(■oalirnt.iitir.  Oll.  2,  plenumett ;  caeteri  omilliinl  vet- 
btlRl  siibstaiilivuiii  ,  quoil  pers:epe  eleganler  fil.  In 
Reg.  2  ex  pleno  recte  iacium  plenum. 

52.  Re^.  t  l)eJuda,qui  fur  tradidil.  Darlhius  I.  lui 
Advers.  c.  3,  ciial  nefandi  pro  fuluri ,  invila  prosa. 
Urh.  futurum  non  ila  bene.  Virgi  ius  i  JEn.  134  , 
NecUiluere  doli  fralrem  elc. 

33.  Parrh.,  sclicda'  Poelman.  Edidil,  quod  ex  suo 
cod.  ms.  B.tribius  loco  cilato  prailulil.  Grutterus  ta- 
men,  et  Arnizeniu*  coiiteu<luni  ,  longe  meliuse  sti  " 
ProdidU.  Ang.  l'rotulit. In  mss.saepius  invicem  cotn- 
mulauiur  prodere,  et  ederc. 

37.  Plerique  niss.  Esurient  ,  silienique:  alii  E\u- 
riiini ,  siluuWjue.  quibus  prosa  lavet.  Editi  simili 
modo  variaui.  Sequi  poteris,  quod  maluei  is.  Vaiic. 
1,  fv.klU  ex  veleti  more  scribendi  fidelespcr  fideleis, 
et  jidelis.  Vides ,  a  Sedulio  quoquc  clare  explicari 
dogma  catliolicum  de  Eiichaiisii.t;  ut  plane desipiant 
hccreiici ,  quiillud  in  dubium  revocant. 

3i.  Arma  pro  coasiliis,  sive  aite  nocendi,  ut  alibi, 
etapud  Virgtlium,  Elqnw^ere  conscius  arma. 

41.  Caut.,  Olt.  1  iu  conlexlu,  Hcg.  1  pro  d.  s., 
quavis.  Oit.l  pro  d.  s.,  cutn  caiteris,  parva.  In  Keg.  1 
in  conlexiu  ipso,  in  quo  esi  parva  ,  alrud  fuit.  Gru- 

a  Psalm.  xl,  vers.  10.  Posiea  pro  Judoz  corda 
Gallaudiussuspic.ttur  legendum  Judw  cor.  Scdin  hoc 
auctorevetus  scriplura  suspicione  fajsicaret.  Inms. 


nci|iie  in  prosa  legendum  csse  sub  qualibet  nwrcedc. 
Seqitor  igitur  GrUneruin,  quia  Sedulins  exprimit 
vcrbfl  Mallhsci  C.  xxvi,  v.  15,  Et  ail  lllh  :  Quid  vul- 
lis  mihi  dare ,  et  ego  vobis  eum  Iradam?  Arnizeiiiiis 
ex  granimalicorum  regulis  scribit  neque  Uii  :  pleri- 
rii|tie  noslii  mss.,  ol  editi  nec  illi,  negleciis  islius- 
modi  regulis,  ut  s;c|ie  ahbi. 

42.  Ileg.  2,  sed  harent,  non  male  cx  more  aevi 
Sedulii,  (|u>  h  s;epe  vim  consonantis  babebat.  Su- 
pra  tamcn  asiriptum  est  sed  iuliarent. 

4".  Meus,  Tuiiliun  idcni  sceleris  :  lcgc  Tantumdein 
sccleris.  In  ms.  Itcg.  1  ,  cx  nomismala  corte<  lum  est 
uuinismata.  Pleriqtie  nosiri  codices  nuivi&mula  cxlii- 
beni.  Dixi  de  bac  scrtbcnrfi  varieiate  in  not.  ad  Pru- 
dcnlium,  el  ad  Juveucuin. 

44.   M.mis,  Avijinlu  :  relinc  Argenti. 

46.  Arulz.  a  pr.  m.,  Meus,  atlirem,  Rom.,  Ott.  2, 
(cllwrem  conlra  nielrtmi,  Yal.  1,  Alb.  irllua,  qtt;e 
forlasse  vera  esl  leciio  pro  wihera  ppr  conlrat  lio- 
ncm.  Vide  itot.  ad  I.  n  Juvenci  v.  5S2.  Pleri<|uc  exhi- 
bertl  ivihram.  Deesl  hic  versus  in  Ang.  cbtfice. 

47.  iMctts  neque  jam  bona  minus  benc.  Vat.  1  con- 
tia  nieiitiin,  nequc  bona. 

48.  Cam.,  ct  noitnnlli  vulgali  magno  .  reliqui 
1 1 : « ■  1 1 1 1 -,  niagni.  Meus,   invcrso  or<line,  pro  fuso. 

501  Rcg.  2  pro  d.  s.,  Parrhas.  ventre  :  alii  cum 
ptosa,  mutre.  Cib.  coi  rupie  morie.  Quoniodo,  inquit 
Mebrisscnsis,  dunmalus,  si  non  luissel?  R  spondci, 
quia  boc  ipsum  non  fuisset  tnaluui,  quod  ille  po- 
stea  designavlt.  Senlcnlia  ipsa  clarior  esl,  his  subli- 
lilalibus  semotis. 


libro  erraltim  est  serviris  belli  pro  servilis  belli,   ct 
inlra  sor  melior  pro  sors  melior. 


700  CARMEN  PASCUALE.  LIB 

Natalcm  BentSffi  diem,  nec  luminis  hnjus  A 

Ilausissel  placidas  flahris  vitalil)iis  auras 

^Eterno  lorpore  laiens,  miseroque  fuisset 

Sors  melior  nescire  dalam,  quam  peidere  vi- 

[lam, 
55    Aut  male  fusus  humo,  eonfcsiiin  muiiera  lucis 

Perderet,  ut  pulvis,  quem  ventus  projicit  ingens      G5 

A  facie  terne,  rapidisque  volatibus  actus 

Spargiiur  in  vacuas  nebulis  obscurior  umhras. 

317  Tunecruente,  lerox,audax,  insane,  re- 

[bellis, 
60    Perlide,  erudelis,  fallax,  venalis,  inique, 


V.  710 

Tradiior  immiiis,  fere  prodilor,  impie  latro, 
Pr;vvius  horrihilcs  comiiaris  signifer  enscs? 
Sacrilegamquc  aciem,  gladiis,  sudibusque  mi- 

[nacem 
Cum  moveas,  ore  ora  premis,  mollique  vene- 

[num 
Inseris,  et  hlanda  Dominum  sub  imagine  pro- 

[dis  ? 
Quid  socium  simnlas,  et  amica  fraude  saluias  ? 
318  Numquid  terribiles  aul  pax  conjurat  in 

[enscs, 
Aut  truculenta  pio  lupus  oscula  porrigit  agno? 


OPUS  PASCUALE. 
fuso  comparari  cum  sanguine,  qui  inundi   pater  est  B  "<s  "  fWte  terra;a,  nullamque  memoriam  sui  noiuinis 


universi,  qui  hunc  quoque  nelandum  nasci  concessit. 
Aique  uiinam  mairis  arida  sterilitate  damnaius, 
diem  naialiiium  non  vidisset,  ncc  sclberese  lucis 
jucunda  conspicerei,  icterno  lorpore  nii  permancns, 
miseroiiue  forct  illa  sors  melior  viiam  nescire  tra- 
ditam,  quani  sentire  subtractam,  aul  confcsiiin  ut 
meruit  procreari,  meruisset  et  niori,fieietquc  psalmi 
principalis  exemplum,  quatenus  ita  prorsus  loto  de- 
periret  a  s&culu  tomqutun  pulvis,  quem  projicit  wti* 


reliquisset  infeiix.  Tunc  igitur  audax,  cruenle,  fe- 
rox,  rebellis,  lune  fallax,  crudelis,  iniquc,  venalis, 
et  perlide,  lune  iradilor,  latro,  fcre  prodiior,  fm- 
mitis,  ct  impie,  pnevius  dudor,  ac  signifer,  hosti.-, 
comitaris  horribilis  aciem,  quam  sacrilegam,  gladiis, 
et  ftr>iibus  violenler  armatam,  cuin  minaciier  mo- 
veas,  mendacibus  osculis  b  foedus  incommodas, 
mcllaque  vcnenis  adjungis,  et  sayva  Pomino  prodi- 
tione  blandiris?  Cur  socium  fallaciter  profiteris,  et 


SCiiOLIA 
5.'.  Ald.,   Auxissel;   corrige  Hauxissct.  Barlhius 
].  liii  Advers.  c.  5,  pro  flabris  cit*t  (ilris.  Commu- 
nis   scriplura  est  (labris,   quo  respicit  mendum  in 
Urb.  fabris. 

55.  Error  est  in  Mco,  el  in  Parrh.  torpere,  et  in 
Rom.  corporc  pro  lorpore.  Barlhius  nimium  subtili- 
ter  de  reterno  hoc  lorpore  pnilosophatur,  (|tiem  cim- 


62.  Meus,  Prhnus  el  horribiles ;  seilieet  primus, 
et  si»nifer  comilaris.  A!h. ,  Rcg.  1  horribilis.  Ita 
eliam  Oil.  I,  ^cd  in  lioc  correcmm  esl  horribiles. 

63.  Schedse  Poelm.  manuin  pro  aciem.  Meus,  su- 
dibvsque  minantem. 

6i.  Alm..  Amtz.,  Parrbas»,  OtloJb,  I.AIb.,  el 
nmlti  editi  Commoveas.  Id  fuit.  ctiam    iu  Reg.  2,  sed 


—     »"-•-- -"- -—      -  '--- O"      —7      -      - 

correctiuu  Cum  inoveas,  vel  Cummoccas,  ui  sciibilui 


qiue  nil  omnino  uinquam  fnit.  Yerum,  ut  dc  Nebris 
sensi  dixi,  qui  versus,  prosamque  Sedulii  non  iniel- 
liget,  mioiis  isiiusmodi  inierpreiatiofres  iniclliget. 

54.  Arnlz.  a  tn.  s.,  Parrbas.,  ncscia^e  pfo  necirc. 
Plerique  interponunt,  neicire  aatntn,  quam  perdere 
vitam.  Nonniilii  ncscire,  datam  quani  perdere.  vitam. 

55.  Ms.  Lips..  Miiis,  Vat.  2,  liomo;  plerique  liu- 
mo,  qiiiKl  inlelligitur  ex  veicri  moftf,  qno  natus  in- 
fans  in  lerra  cotloeabaltir,  nl  a  pairc  lollereiur  in 
greniium.  S • ' < l  fortasse  verior  esl  leclio  liomo,  qiiae 
in  aniiq  io  cl imi  ms.  Taurinensi  exsiat  :  videtur 
enim  Sedulius  voluisse  relinere  verinim  Maiiluci 
c.  xxvi,  v.  24,  Vtv  antent  Iwmini  illi,  per  ftuem  Fitius 
homiiiis  tradelur  :  bonum  erat  ci,  si  nalus  non  fuisset 
homo  ille.  Obvium  e-i  apud  poetas  fnsus  pro  natus. 
Prosa  ex  dic;U  confcstim  ut  meruit  ptoeregti,  qimd 
utrique  scripttir;e  potest  congruere. 

57.  Oit.  1,  uuctus,  reete  correclum  pcr  aclus.  Sa- 
crae  Scriplur»   phrasis  ftsi,  A  facie  tciw.  Consule  j)  el 
noi.  ad  Draceittium  u,  557.  i, 

5i>.  P-elm.,  Invectio  in  Judain.  Mcus,  Apostro- 
pbat.  Meo9,  fcrox  .lit.las,  msane  :  C;ei'ri  (tudax  pro 
Judas.  Beria  eiiam,  ipii  in  lil>.  de  Arte  mcir.  l.unlat 
huiic  versnm,  legit  audax.  \n  pro>a  niilla  esi  dlStinc- 
tio  eapteis  hoe  loc^»,  ul  notinumquam  atlibi  et  prosa 
ali  exemplai  iluis  mss.  carminis,  et  luec  ip.sa  cxein- 
plaria  inlcr  se  di-erepant. 

61.  Do  voce  traditof  dlsputanl  viri  criiiri,  an  a 
Tacitu  usurpata  fuerit  pm  prodilure  :  ah  ea  certft 
noii  ;ildioireni  Tcriullianus,  aliiquc  vctercs  scrijio- 
res  Cliristiani. 

0  Ps:tlm.  i,  vers.  4.  Postea  mendtim  occurril  in 
nonnultis  Bihlioibecis  Patruin  :  Tunc  igilnr  |iro  Tune 
igitur,  et  tunc  fuilax,  tunc  tradiior  pro  tune  fallax, 
lune  traditor.  Su,  ra  rCSTirtpsi  idcmo  torpore  pro  tcm- 
pore. 


etiam  iu  Ucg.  1  cum  glossa  cum  sollicites.  Meus  mcn- 
dese  Commoves  :  plerique  Cum  moveas,  quml  scn- 
leutii  posttilat.  Mss.,  ei  edili  passnn  ori  ora  :  l\< ig. 
5,  Ald.  ore  ora,  quod  exstat  eliam  in  Arnlz.  ali  al- 
tcra  mann,  et  in  schcdis  Poeluianni.  Id  eligunt  Gru- 
neriis,  et  Arnizenius,  qui;i  Laiimini  non  e  t  ori  ora 
premere.  Certc  Latiniusesl  ore  ora  prcmere,  bed  non 
facile  damnaverim  alierum.  Vat.  l,  premes,  corre- 
cum  premis.  Parrh.,  premens,  <|uia  prius  cdidit  f.om- 
moveas.  In  Rmi).  scriptum  erat  meltlsque,  in  Poclm. 
error  est  melique  pro  mellique. 

65.  Plerique  noslri,  et  blauda  Dominum,  Arntzc- 
liius,  inverso  ordine,  cdidit  et  Dominuut  blanda, 
alios  sceutns. 

(iG.  Woptensius  sic  sollicilahat  hnnc  versura  : 
Qnid  socium  simulans  inimica  (raude  stilula*,  scilicct 
siiv.ut.ans  te,  ei  salulas  illiim,  vel  Quid  soclum  simu- 
las,  et  amica  fronte  salutas,  vel  Quid  socium  simulat, 
et  ctvctt  fraude  sglutas  ?  Verum  cx  Prosa  agnovit 
em  Wopkensius,  yeram  csse  codicum  scripturam. 
Arnlz  ,  Reg.  5,  Ald.  amicum,  alii  cum  prosa  ainica , 
h.  e.,  -ub  specie  auiicilisc. 

67.  Barth.  cod.,  Ganl.,  Ald.,  Numqunm  :  noi  nulli 
codd.  mss.  obscure  Sumquam,  aut  Numquid.  B;ir- 
ihius,  Gruncrus,  et  Arutzeuins  praeferuui  Sum  uam 
ciim  prosa.  Pleriqne,  ci  optimi  mss.  exliiheni  i\«m- 
(/»•(/,  quod  cum  inierrogalione  eamdem  senientiam 
reddit,  neque  minu  elegansest.  Porro  noa  ila  pro- 
slc  iuhserenduro  cst,  ut  cjus  leciio  yeaustiori  ;iltcii, 
in  qii.mi  pr;esianiissima  velera  excmplaria  conseu- 
tiuni ,  pr.eleralur. 

'•  l.rror  est  in  vel.  cod.  ocutis  pro  osculis,  et  in 
qiiiinisd .iin  ediiis  ccnirus  tidjUtitjis  \  n>  icncais  adjun- 
gis,  sl  fraudis  salvutione  pro  fraudis  $tdutatiome  :  i .e- 
(jue  iiilclligilur  ,  quid  sit  amicw  fiitudis  stilntatiottc 
perstringcris. 


711 


COELIl  SEDULII 


712 


Tr.iditus  ergo  viris  operator  sanctus  iniquis,  A    80  Cum  Domino  se  velle  mori,  Prius  aliger,  iiwjult, 


70    Consuetamnonliquit  opem,  pueroque  revulsam 
Ense  Petri,  nequa  pius  a  pielale  vacarei, 
Reddidit  auriculam  ;  nec  enim  vindicta  Tonanii 
Conveniens  humana  fuit,  qui  millia  Patrem 
Angelicas  sibimet  legiones  poscere  posset 

75    Plusduodena  dari,  si  mallet  sumere  pcr-nas 
De  meritis,  qiiann  sponte  suas  ignoscere  plagas. 
Tunc  parci  mucrone  jubet,  quia  venerat  ipse 
319  Ponere  pro  cunctis  animam,  non  tollere 

[  cuiquam. 
Namque  Petro,  clara  jamdudum  voce  fatenti, 


Quam  gallus  cantet,  hac  nie  ter  nocle  negabis  , 
Non  reprobando  fidem  ,    sed  praedicendo  ti- 

[morem. 
Continuo  ad  tristes  Caiphai  deduciiur  sedes. 
Ille  sacerdolum  fuerat  tunc  denique   princeps, 
85  Et  princeps  scelerum,  namque  hoc  residenle 

[ cathedra 
Pesiifera,  falsis  agitatum  testibus  ardel 
Concilium,  jam  jamque  volant  mendacia  mille 
320  '"  Dominum,  vanis  hominum  conflata 

[favillis , 


OPUS  PASCHALE. 

amicoe  fraudis  salutatione  perstringeris?  Numquam  cunclis  animam  ponere,    non  venerat  alicujus  eri- 

noxios  aut  pax  conjurat  in  gladios,  aut  lupus  oscula  pere. 

porrigit  agno  truculenta.  Ipsi  namque  lunc  Pelro,  confidenti  voce  pollicito, 

Igitur  operator  sanctus  viris  traditus  exsecrandis,  velle  sese  cum   Domino   mori,  Jesu  b  respondit,  ac 

opem  solitam  non  reliquit,  sed  auriculam  puero  vio-  d\x\l:  Amen,  aiuen,   dico  tibi ,  quomatn  non  canlabit 

lenier  abscisam,  quam  Petri  gladius  ampulavit,    ne-  hodie  gallus,  donec  ter  tu   me  abneges,    non    infide- 

quo  se  a  tempore  pius  a  pietate  suspenderet,  proti-  litaiis  tunc  arguens,    scd  metum  futurne  trepidatio- 

nus  restiluit,  ac  sanavil.  Nec  enim  rationi  convene-  nis  aperiens.  Mox  ad  Caiphae  deductus  est  aedes, 

rat,  humanam    Deo  suffragari  vindictam,  qui  sibi  qui  religionis    ritu    Judaicae  piinceps    illa    quidem 

patris   defensione  transmitli  plus  duodecim  millia  lempestate  fuerat  sacerdolum,  sed  in  caihedra  pe- 

leCTiones  an^elicas  poteral  postulare,   si  mallet  de  stilentiae  cum  residerel,  et  in  peccalorum  via  con- 

sceleratis  pcenas  exigere,  quam  suae  caedis  injuriam  sisteret,  principatum  videbatur  scelerum  possidere. 

relaxare.  Jubet  ergo,  nudi  mucronis  aciem  vagina  Concilium  siquidem  violenter  accendi,  et  falsis  coe- 

condi  custode,  quoniam  ipse    videlicet  suam  pro  perat  leslibus  excitari.  Volabant  in  Dominum  mille 

SCHOLIA. 

69.  Ald.  Jeswn  traditum  reddidisse  aurem  Malcho. 
Barlhius  accipit  operator  pro  operario,  numquam 
otioso;  im-lins  Wopkeusius  pro  benelico,  muuiGco, 
ul  operatio  ele^mosynaui  eliam  significal  :  de  qua 
voce  vide  comment.  ad  Prudent.  Psych.  vers.  575. 

70.  Nonniilli  edili  tinquit.  Puero,  h.  e.,  fainulo, 
nota  signilicatione. 

71.  Reg.  1 ,  Meus,  vocaret  :  sed  in  Reg.  1  recte 
emend;itmn  per  vacaret.  Ihec  phrasis  occurrit  eliam 
1.  iv,  vers.  t96.  Araior  1.  i,  vers.  *6-2,  al.  807,  Ut 
numquam  pietate  vacel.  Ex  pro>a  videiur  colligi  ne- 
qua  sumi  pro  nequo  tempnre.  Poiest  eiiam  accipi  pro 
nequa  ratione,  aul  nequa  via,  hoc  esl,  nequo  modo. 

75.  De  hac  locuiione  millia  legiones  videri  polest 
judicium  Parrhasii  in  Proleg.  n.  189.  Simili  lamen 
modo  Livius  aliquando  loquitur,  ul  1.  xxxiv,  c  52, 
a  med.  Philippci  nummi  aurei  qualuordecim  millia, 
et  I.  xxxix,  c.  5,  et  Columella  1.  v,  c.  1. 

74.  Oti.  2  possil  pro  posset. 

77.  Parci  mucrone  :  sic  Dracontius  Salisf.  vcrs. 
157,  Mucrone  pepercit. 

78.  P.irrh.  nec  :  cicteri  melios  non.  Meus  in  con- 
lexlu  qicemquam,  pro  d.  s.  cuiquam.  Vat.  2  in  com- 
pendio  lilterarum  quemqaum,  vel  quidquam:  sed 
unice  reiinendum  cuiquam.  De  phrasi  ponere  animam  D  conjectura  conjlala  cavillis,  quam  correctionem  Cel 


las  accipit  pro  glossahujus  Ioci.  Sed  hoc  \oco  aliger 
csl  epiiheion  appositum  nominativo  gallus ,  non 
glossa.  Fortasse  in  glo>sa  Lidori  iimuiiur,  gallo 
convenire  epitlielon  aliger. 
q  8V2.  R<g.  2,  Otl.  i.  Meus  contra  melrum,  et  sen- 
sum  pvcedicando  :  in  Reg.  2,  et  Oltob.  1  recte  cor- 
rectio  adhibita  est  per  pnvdicendo. 

85.  Ald.  In  domum  Caipho?  dcduclum  Jesum. 
Meus,  Uucitur  ad  Caipham.  Ms.  Barlhii,  sched;e 
Poelm.,  Pairh.  Prolinus,  vel  Prolenus  :  reliqui  Con- 
tinuo.  Prosa  mox  Pio  ad  tristes  Reg.  5,  A\d.,  ad 
vastas,  qoud  tenuil  Nebrissensis,  ut  magniliceniia 
clonins  Caipluea:  denoleiiir.  Sedulius  aliud  voluit,  ut 
ex  optimis  quibusque  exemplaribus  patet. 

85.  Parrh.,  hic  ;  Meus,  hac  ;  lege  hoc. 

86.  Pestifera  ex  psalm.  i,  vers.  1,  In  calhedra  pe- 
stilenlUv  non  sedit. 

87.  Parrh.,  Vet.  1,  Consilium ;  reiine  Concilium. 

88.  Vatt.  2,  Reg.  5,  Canl. ,  Ald.,  labellis.  Alm. 
fabellis.  Plerique  nosiri  Ang. ,  Alb.,  Reg.  1, 2,  Ol- 
lob.  1,2,  Vaiic.il,  Urb. ,  Roin.,  Meus  cum  mss. 
Lipsiens.,  Arnlz.,  Panhaso,  et  veiustissimis  aliis 
editionibus,  favillis.  Nic.  Heinsius  in  uot.  ad  Pru- 
denliiini    hyiiiii.  n    Perisl.   vers.  518,  Correxii   cx 


vide  not.  ad  Juvenc.  i,  611. 

7rf.  Ald.  Jesum  prcedixisse  Pelro,  quod  se  negatu- 
rus  essel.  Arnlzenius  iribuU  suo  codici  Arnlz.  a  pr. 
m. ,  et  Toro.  1,  Jam  Peiro,  ms.  Cantab.,  Arniz.  a 
sec.  m.,  et  Pros;e  Samque  Petro :  in  coutexiu  edidit 
Jamque'  Petro,  nescio,  au  dediia  opera,  an  Jamque 
excideril  typographo  pro  Namque.  Plures  et  proe- 
staiuiores  nostri  mss.  Samque:  alii  cum  Parrh.,  et 

Ald.  Jamque.  ......     •  ,„• 

80  Barihius  verba  glossaru  Isidoriam  Alliger,  gal- 

»  Vetus  codex  ne  quwso  tempore.  Resiimit  Jure- 
tus  ne  quo  te  tempore.  ln  multis  Palrum  bibliolhecis 
tuspenderet,  et  proiinus  :  superfluum  est  et,  ei  repe- 


arius,  Griinenis,  et  Aniizenius  amplexi  sunl.  Gru- 
nero  non  displicehal  fabillis,  nisi  id  contra  meiruni 
esset.  Posset  lamen  aliquo  modo  susiineri  simili 
exemplo  epigrammalis,  quod  S.  Damaso  iribuitur 
iu  ms.  qumlam  codice  hiblioihec*  Angelicie:  Nou 
falsas  fabulas  sludio  meditalus  inani.  Caeieriun  nihil 
est  causae,  cura  communi  codicum  scriptuia  favillis 
recedamus,  cum  eam  Sedulius  ipse  in  prosa  cla  • 
rissime  confirmet. 


litum  videtur  ex  verbo  praecedenti. 

b  In  ms.  exemplari  pro  Jesus  scriptum  eral  iecoys . 
scilicet  Groecis  characleribus  uti  voluit  librarius. 


713 


CARMEN  PASCHALE.   LIB.  V. 


714 


Et  pereunt  levitate  sui,  velut  ignis  obcrrans 
90  Arentes  stipulas,  vires  cui  summa  cremandi 
Materies  inlirma  rapit,  vicloque  furore 
Labitur  iuvalidse  deformis  gloria  flammse. 

Postquam  nulla  dolispatuit  via,  bracbia  tolli 
Armat  in   insonlem  ssevus  furor  :  beu  mihi  ! 

[quantis 
95  Impedior   lacrymis    rabidum    memorare    tu- 

[muhum 
321  Sacrilegas  movisse  manus?  non  denique 

[passim 
Vel  colapbis  pulsare  caput,  vel  caederepalmis, 


Aut  spnere  in  faciem  plebs  exsecranda  quievit. 
llle  lamen  paiiens  subjecto  corpore  loium 
100  Susiinuit,  noslra^que  dedit  sua  membra  saluii. 
Namque  per  hos  colapbos  caput  esl  sanabile 

[nostrum, 
Hsec  sputa  per  Dominum  nostram  lavere  figu- 

[ram  , 
His  alapis  nobis  libertas  maxima  plausit. 
Al  senior,  cui  cuncta  poiens  praedixerat  au- 

[ctor, 
105  322  Quse  venlura  forent,  quoniam  transire  ne- 

[quibat 


OPUS  PASCHALE. 
mendacia,  vanis  accusanlium   favillis  emortua,  noh  B  insania  manus  borreo  memorare  sacrilegas!   Deni- 


fidei  calore  vivenlia  aperiebant*.  Mox  omnia  molu 
propri;c  leviialis  exhausla,  sicut  ignis  insaniens  per 
stipulas  arid;e  siccilalis  excurrens,  cui  vires  alta 
cremandi  cacumina  materies  nnn  ministrat  infirma, 
sed  in  cinerem  protinus  revolula  perdit  inanem 
flamma  victoriam. 

Poslquam  nullum  dolis  iter  arrisit,  fraus  viribus 
cedens  vertil  in  furorem,  atque  in  Dominum  manos 
erigere  plebs  armalur  impaiiens.  Ileu  inihi!  quaniis 
lacrymarum  roribus  impediuis,  qnaniis  animi  moli- 
bus  sauciatus  erectas  in  Duminum  rabidi   lumultus 


que  nec  caput  colapbis  propulsare,  nec  faciem  spu- 
lis  aspergere,  nec  palmarum  iclibus  verberare  plebs 
exsecrabilis  conquievit.  II!e  tamen  omnia  patienler 
excipiens,  nosirse  saluti  se  iradidit,  ac  pro  iiobis 
suum  corpus  suppliciis  deputavit.  Per  illos  enim 
colaphos  babemus  capitis  sospitatem,  illa  spuia 
nosirorum  vuliuum  sunt  lavacra;  bis  alapis  libeila- 
lem  sumus  conseculi  perpetuam. 

At  senior,  cui  verilalis  auctor  cuncta  praedixe- 
ral,  cnique  manere  nequibat  infeclum,  qnod  Cbri- 
stus  signaverat  affulurum,  usque  in  sedes  principis 


SCHOLIA. 

89.  Plerique,  Et ;  nonnulli  vulgati,  Qnce;  Barthius      pugnare ;  ubi  tamen  alii  ex  veieribus  menibranis  le- 
1.  liii,  c.  3.  subsiiluebat  At;  Arnizenius  mallet  Sed,  Q  gunt,  Quiescerent  pugnarum. 

sicui  displiceat   Et.    Parrlia-ius,  omisso    el,  edidit  9lJ.  Tutwn,  b.  e.,  omnia,  ut  apud  alios  sequioris 

Depereuut.  Cod.  Bartliii,  Cantabr.,  Meus  sua,   quod      aevi  scriptures,  et  apud  Sedulium  alibi  a  nobis  ex- 


Arnizinius  allingii  eiiam  Aldo:  sed  Aldus  cum  aliis 
re. i.iet  sui,  <| n«xl  probum  est. 

90.  Codex  Bailbii,  Arulz.  a  sec.  m.,  scliedae 
Poelm.,  Parrh.,  Oll.  2,  vis  esl  cui  :  reliqui  vires  cui, 
quud  probat,  et  explicat  1'rosa.  AUerain  leciionem 
frustr;i  extricare  conatur  Barlliius. 

9l.Vet.  I,  Mun.,  victceque  furore  :  lege  victoque. 

i»5.  kld.Jesum  colapliis,  el  pilmis  ccesum.  Wop- 
kens.us  distingiiendum  aii  bruchia  tolli, —  Armat  in 
insontem,  scilicel  br.ichia  lolluiitur,  ex  usu  vulgalis- 
simo  inliuitivi.  Tum  armat  scilicet  illos,  vel  liomi- 
nes.  Armzenius  conjicii  brachia  tollit,  —  Armaque 
ininsoutem.  Iu  Bibl.  Lugd.  per  errorem,  u:  puto, 
braclva  tollit, —  Arma  in  insontem.Vcl.  1,  Paub., 
sch<'dae  Poelm.,  hei  pro  heu. 

94.  Vei.  1,  i,  Moo.,  conira  melrum  et  sensum, 
Armai  insonlem. 

95.  Aiiuz.,  Vet.  1,  Otiob.  1,  Urb.,  Rom.  rapi- 
dum  :  setl  iu  0  lob.  1.  bei  e  coneciuin  per  rabidum: 
Wopkensius  inierpungit  rabidum  memorare  tumul- 
tum — Sacnlegas  movisse  manus?  videlnel  meiuo- 
rave  iuiiiuliuin,  b.  »•.,  iiirbam  boniinum  ninvisse 
sacrilegas  maiiiis.  Vel  alio  modo  metnorare  tumul- 
tum  ?  —  Sacrilegas  movisse  manus.  Niiiiiriim  movisse 
pio  moieiunt.  Pnorem  inlerpuiiciionem  Ainlzeniiis 
unice  piobat.  Ni>i  prosa  lioc  ipsumbuaderet,  existi- 
niareni,  moiisse  coojungeiidiimVuin  quievil,  iiemne 
ple.>s  essecranda  nou  quievii  movjssesacrilegasma- 
iius,  iion  deniqiie  qoievil  capui  pulsare  passim,  etc. 

9o.  Meus  noLisse ,  ad  maig.  pro  d.  s.  meminisse. 
Ita  planior  sensns  evailit :  >ed  obstant  reliqua  exem- 
plaria.  Glossa  in  Heg.  i  e?t  pasdm,  lcviler,  quod 
buic  loco  non  eongruit. 

98.  Nonnemo  cnat  Velspucre,  forlasse  casu,  non 
dediia  upera.  Quiesco  cum  iufinitivo  usurpavit  etiam 
Quadrigarius  apud  Gellium  1.  ix,  c.  12,  Quiescerent 


pliraium  est. 

102.  Nostri  omnes  mss.  ,  Parrh.  ,  Capp.  ,  Ald.  , 
vetiisiissiinaj  editiones,  mss.  Alm. ,  Arniz.  ,  Hwc 
tpuia  per,  quod  ,  quia  conira  meirum  e>l ,  sehedae 
Poelmanni  improbarunt.  Banhius  ad  Claudian.  iv 
Consulat.  llon.  vcrs.  017,  ciiat  Sputa  per  lnvc.  Re- 
centiores  ediiores  facilius  mutarunt  Sprta  hovc  per. 
Vermn  cnm  veleres  codices  conseniiant  in  bac 
scri ptura  Hcec  spulaper,  eam  sequi  debemus  :  non 
eniin  magis  iniruin  est ,  Sedulium  priniam  in  sputa 
corrlpuisse,  quam  primara  wjugis,  et  secundam  in 
elulut  sinnli  modo  brevera  fecisse.  Pro  laiere  non- 
nulh  vulgati  male  lavare. 

103.  Parrh.,  plaudit.  Rom.,  Urb.,  crevit,  forlasse 
ex  aliqua  glossa.  Lectio  vera  est  plausit  ex  more 
velerum,  quo  per  alapa-  icium,  et  plausum  in  malis 

y,  libertas  servis  manumissis  conferebaiur,  ut  notum 
esl.  Adi>is  Uidorum  1.  ix  Etym.  c>p.  5.  Ncbris- 
sensis  alio  fnrtasse  resp^cit,  cum  expunit  plausit, 
h.  e.,  arrisit. 

104.  Reg.  1 ,  Negatio  Pctri.  Vat.  i,  2,  Et ;  in 
Vai.  1  correcium,  At.  Vonckius  conjicit,  At  Simon, 
plaudentihus  Wopkensio,  et  Arnlzenio.  Ai  recepia 
scriplura  senior,  iia  a  Prosa,  c«  omnibiis  pxemplari- 
hus  coiifiruialur,  ac  pra-ieiea  rei  ipsi  convenil,  cum 
Peuus  senior  ca-teris  discipulis  fnerit  ,  u|  nullus  sil 
locus  cnnjeciurae  conitariie.  Qui  fmura  prxmonel, 
aucior  solet  vocari.  Juvencus  i,  w255  ,  Monuii  quod 
Spiritus  auctor.  Priiilentius  liyuin.  13  Perisl.  \er>. 
9  :  Spiritus  ille  Dei,  qui  fluxerai  auctor  in  prophetas. 

105.  Ms.  Bnrlhii  ,  Caut.  ,  Parrh.  ,  s«  h.  d.e  Poel- 
manni,  mulioe  veieres  ediiiom-s,  piosa,  nequibat. 
Reg.  i,  Otl.  1,  nequibit,  lactuni  in  Beg.  i',  nequibal; 
in  Ott.  1  ,  nequi  it.  Arniz.  cum  plurimis  nojtris 
mss.,  Ald.,  et  aliis  edilis,  nequivit. 


*  Fortasse,  vivenlia  apparebant ;^et  infra,  protinusresoluta. 
Patrol.  XIX. 


23 


715 


COELII  SEDULII 


716 


Infectum,  quod  Chrhius  ait,  se  prorsus  adesse  A 
Ipsius  ex  sociis,  semel,  ac  bis,  terque  negavit, 
Et  gallus  cecinit;  compleia  est  sanctio  Chrisii, 
Ei  sensus  rediere  Pciri  :  meraor  ille  malorum 
110  Immemorisdamnavitopus,  gemitui|uesequente, 
Culpa  fugit,  cedunt  lacrymis  delicia  profusis, 
323  Ei  dulcem  veniam,  fietus,  generaslis,  ajnari. 


Jamquediesader.it,  noclurna  moestior  umbra, 
FlagUium  visura  novtim,  tenebrisque  remoiis, 
113  Pandebat  populis  Jndaeae  ciimina  gentis. 
Mox  igitur  Dominum  Pilati  ad  moeuia  duci. 
Nexibus  aslriclum ,  Judas  ut  vidit  iniquus, 
324  Diriguit,  scelerisque  sui  commercia  red- 

[dens 


OPUS  PASCHALE. 


sacerdotum  Domini  vestigia  subseculus,  quod  ex 
ejus  esset  eliam  ipse  discipulis,  ler  est  agnilus,  ter 
negavit,  etgallus,  diei  nuntius,  cantavit,  implefque 
divinrc  sanciionis  oraculo,  prislini  quoque  sensus 
reversi  sunlPeiro,  qui  memoriam  culpae  recolligens, 
obliviobis  in  se  casligavil  errorem,  gemiiuque  con- 
linuo  prosequente,  peccaia  fugiunt,  delicia  disce- 
dunt  et   l.icrymarum  imbres  effusi  dulcem  veniam 


mitissimam  judicii  suspenderei  uhionem,  nulla  non 
ex  islis  induius  b  spes  impuniialis  obtundat.  Sed 
tamquam  famuli  diu  fugiiivi  sero  saltem  nosirum 
reveriamur  ad  Dominum,  ab  ipso  vel  senes  lubricoc 
juventtitis  veniam  postulanles,  quamvis  conveniat 
unumquemque  peccanlem  confeslim,  ne  serpentis 
morbi  primitise,  velut  radices  amari  germinis,  allius 
negligenlis  agricolae   mnissione   submcrsae,   nullo 


lletibus  anianssimis  contulerunt.  Apostolicis  igitur  B  valeant  evelli  penitus  jam   labore.     Idem  denique 


eruditi  exemplisdebemus  vim  poeniienthe,  meritum- 
que  dignoscere  vilalibus  remediis  adnitentes,  ut 
ab  animarum  fatigatione  nostrarum  mortiferos  me- 
reattiur  inorbos  excludere.  Si  enim  noxiis  cogita- 
tionum  venenis  aut  actu,  vel  etiam  coniagiis  fueri- 
mus  turpium  sauciati  sermonum,  ad  saluberrimam 
poeniienfuc  mox  nitamor  confugere  medicinam, 
qtiatenus  dolentes  ex  culpa,  non  doleamus  ex  poena; 
lacrymantes  ex  vulnere,  non  lacrymemus  ex  morte. 
Nec  tamen  poeniteiiliani  futui  is  paremus  erroribus, 
scd  pneteritis  adbibeamus  admissis.  Subindulgenfue 
namque  Gducia  delinquentes  difficib:  veniam  con- 
sequuntur  optabilem,  quam  sibi  plerique  praisumpia 
securilate  pollicenlur,  ut  peccent.  Nam  ct  David 
propbeta  mirabilis  dum  indulgenliam  pra:terili  postu-  C 
laret  erroris,  ut  hanc  facilius  impetrare',  per  igno- 
rantiam  se  deliquisse  talibus  pr.e  sc  signavit  n : 
Delicta  juvenimh  ntece,  el  ignorantia?  mca?  nc  memi- 
neris,  Deus.  Quid  ergo  qunecumque  flagilia  juvenaiis 
setas  admiserit,  in  senectutem  debent  relavamla 
servari?  Absit,  in  nobis  ut  ita  maneat,  consenescant. 
Sed   cum  divina   clementia  patienti  longaniiniiate 


propbeta,  ne  pro  juvenalibus  deliclis  ut  negligens 
videretur,  serius  stipplicare  addidit  iguorantiam, 
quo  apud  pium  judicem  f.icilius  sibi  relax  nt  meruis- 
sel  eiroivm.  lgitur  et  Pelrus  Apostolus  Chiistum 
negare  nin  siuduit,  sed  in  oblivionis-casum  simpli- 
ciier  et  ignoranier  incurrit,  Namque  sese  mori 
velle  cum  Domino  plena  devoiione  prnmiserat , 
alienus  ab  ejus  \ideri  consortio  sub  quolibet  peri- 
culo  non  ferebat.  Prseiniserat  enim  inter  crctera 
magnilicum  suaj  credulitatis  exeraplum,  quod  eum  a 
Cbristo  m-c  e\itus  posset  segregare  formido ,  ad 
quem  mcdia  festinando  pcr  maria,  rapidos  dudum 
pra:cipiiavii  iu  flucius,  nulla  vicinse  mortis  trepida- 
lione  delerritus. 

lnterea  dies,  novum  visura  flagiiium,  nociurnis 
mo>tior  umbris  illuxil,  quae  tenebrarum  remola  ca- 
ligine  Ilcbrnei  ccetus  infanda  rcserabat  vulgo  consi- 
lia.  Tunc  Judas  ,  draco  uoviSMimis,  el  priori  similis 
bomicida  venefico  (nam  sicut  ille,  Adam  vitoe  sub- 
lr;cto,  sic  et  isle,  Cbristo  morii  contradito,  gene- 
rationis  bumanaj  facius  est  persecutor),  ad  Pilati 
Dominum   conspiciens  deduci  practorium,   eumque 


106.  Vet.  1  mendose  agit  pro  ait.  Composiium 
adesse  pro  simnlici  esse  ab  aliis  et  jara  poelis  Cbi  i- 
stiaois  poniiur. 

10S.  Pairli.,  Tunc;  nonnulli  editi  Ul :  plerique, 
El  ;  Meus  El  cecinit  gallus,  inverso  nrdinc. 

109.  In  Reg.  1.  Ottob.  1,  Vatt.  1,  £,  Rom  ,  Meo, 


SCHOLIA. 


se  suspendisse.  Ms.  Barlbii  nocturnh  mceslior  umbris, 
quod  prafcrt  Barlhius,  et  cum  eo,  ed.  Lipsicnsi-  et 
prosa,  Arnize.nius  et  Grttnerus.  Venun  etiansi  con- 
cedere  velimus,  magis  poeticum  esse  nocturms  mcc- 
stior  nmbris ,  lamen  eum  noslii  onmes  veleres  libri, 
eliam-Ang.,  Alb.,  el  alii  aliormo  exbibeant  noctuma 


error  est  relire  ,   recte  emendatus  in  pleiisqne  per  D  moestior  umbra,  M  prae  tat  reiincre  :  a  quo  cerle  non 

altborrenl  aures   poelica;,   qiiid<|tiid  coolra  scnliat 
Builiius. 

116.  Vat.l,  Pilati  mmnia  :  desideralnr  ad.  Mocnin, 
ul  innu.itiir  magnificentia  ;e<liuio  Pilaii.  Puiant  eiiam 
iioniiuili,  mcenia  de  oninibus  lectis,  sivc  aedibus  pu- 
blicis,  privalisqm;  mbis  dici  posse. 

117.  Ciiineiiis  el  Amizeniiis  mallenl,  cum  ed. 
Lips.,  iniquis,  qiind  miiii  ininu>  placet,  ei  alienum 
csi.  a  prosa. 

118.  Arniz.  cod.  pro  reddens  a  pr.  m.  linquens, 
quod  Arntzenio  non  displicebat. 


rediere.  Falir.  et  noiioulke  alUe  edilkinos,  Petro, 
quod  re<i  eri  p  sset,  praisertim  favente  pr«M.  Scil 
omnes  mss.  Iiabenl  Petri;  eodemque  respicil  men- 
duin  in  Meo  1'utri. 

110.  Ott.  1,  damnacil  opes,  bene  emendatum  pcr 
opus 

111.  Vat.  1,  Culpa  fnil,  quod  cum  alii|iio  acumine 
sustineri  pos>et,  uiiVo/a  fait.  Sed  voraleclioest  fugit. 

11-2.  Koiii.,  genaastis  amaris;  recte  conectum, 
amari. 

113.  Ald.,  Jesum  ducium  ad  Pilatum  :  el  Judam 

■  Veuis  codex  prwcisiqnavit  :  Juretus  reposuit  pra3 
U  signant.  L«>cus  esi  pahni  xxiv,  vers.  7.  Jurelus 
adveriit,  ifl  se  inentibus  verbis  corriiptum  esse  in 
vct.  cod.  umiserit  pro  udmiserit,  reclum  vero  juve- 
nalis  celas  more  aoliquo  pro  juvenilis  cctas.  Siepe  ila 
loquitur  Sedulius. 


b  Juretus  conjicil  indultce  pro  indutus,  (\'\x  cst 
.scri|)iura  codicis  ras.  In  nonnullis  Bibliotbecis  Pa- 
lnim  legiinr  indulos.  Me.lius  pularem  inductos ,  vel 
induct.i.  Panlo  anle  corrigenduin  videlur,  ulita  ma- 
iieant,  vel,  ul  istamaneant. 


7i7 


CARMEN  PASCHALE.  LIB.  V. 


7U 


Ineassum,  facti  pretium,  non  facta  reliquit.       \ 
120  Quidnam  etenim  prodest,  illic  irepidare  timore, 
Nulliis  ubi  limor  est?  ant  qua3  confessio  tetto 
Lucet  io  inferno,  cum  jam  demersa  securis 
Arboris  infamhc  radicibus,  exitialem 
Qua>  peperil  fruclum,  feralia  germina  verlat 
lv25  Fundilus,  ei  dignis  perennt  mala  robora  flam- 

[mis? 
325  Conlinuoque  trucis  correptus  mente  fu- 

[roris,    • 


Se  quoque  morte  petit ;  quamquam  tunc  sanior 

[esset, 

Cuni  scelus  ulcisci  praecurrerel,  ipsaquedirce 

Gultura  vocis  iter,  cuucli  quac  vendere  mundi 
150  Ausa  redemptorem,  nodatis  faucibus  angens 

Infelicem  animam  iaqueo  suspendil  abajto. 

Lenior  ir;i  quidern  tanue  pro  ciitnine  culpa), 

Cunctorum  cui  nulla  forel  par  poena  malorum. 

326  Exilus  iiic  morlis  tamen,  etsublime  cadaver 
155  Osiendit  populis,  quanto  de  culinine  lapsus 


OPCS  PASCHALE. 


B 


vinclis  astrictum,  qui  resolvii  vincula  peccatorum, 
diriguit  miser,  et  borruit,  pecuniamque,  funcream 
mercedem  scilicet  cruoris  innoxii,  resliiuens  saevhl 
dispensaloribus,  ac  refundens,  prelio  criminis  sese 
vacuavit  ille,  nou  crjmine.  Qiiid  enifli  potcrit  socu- 
ritaii  conferre  trepidalio  mortis,  ibi  concepia,  nul- 
lus  ubi  liroor  consequitur  jam  medelam,  secandnm 
psalmi  continenliam  proloquentis  :  Iltic  trepida- 
verunl  limore,  ubi  non  erai  timor  [Psal.  xrn,  5),  hoc 
est,  in  ipsojudicio,  ubi  correctionis  lempos,  et  spa- 
lia  non  habcl  infrucluosa  formido,  aut  in  inferni  jam 
faucibus  conslitulo,  quce  potest  opitufari  confessio, 
cumlegalur  :Ininferno  aulem  quis  confitebitnr  libi 
(Psa/.  vi,  6)  ?  Judas  enim  publicus  homicida,  qni, 
quod  audire  non  meruit,  non  suum  lanlum  paren- 
lem,sed  lotius  mundi  jugulavit  auclorem,  poenitudi- 
nis  frustra  remedium  vesligabat,  quem  post  iradi- 
tionis  audaciam  sentenlice  supplicium  jam  tenebat, 

S  iHOLlA. 


et  securis  ad  arboris  radices  applicita,  quse  fructum 
prnlulit  exsecrandum,  mali  roboris  germen  inulile 
fundilttS  ampulando,  scevis  ignibus  depntaret.  De- 
mentem  subilo  correplns  est  in  furorem,  sibi  rnorti- 
ferum  nihilominus  molitur  iuteriium,  quamvis  sa- 
nior  ille  luuc  fuerii,  cum  nefandte  conjuraiionis  in 
se  flagiiium  vindicavit, M  vitamque  guliuris  exsecran- 
di,  qua  voxprocessit  immiiis,  vendens  omnium  re- 
demptionem,  faucibus  nodaiis  asiriugeiis,  animam 
Irabalfbus  laqueis  expulit  infelicem.  Parva  siquidem 
pcena  pro-lanlo  videretur  illa  flagilio,  cui  nulla  sop- 
pliciorum  aequari  valeat  maguiiudo,  tamen  ipsum 
funcsti  genusexiiii,  morsque  pendcntis  ab  alio  ca- 
daveris  ccelumnegat  aspici,  terram  velatque  aliingi, 
ut  rcus  sceleris  inaudiii  simul  ab  uirisque  dignus 
elementis  expelli,  nec  aere  fruerelur  ad  vilam,  nec 
humo,  generali  compositus  more  hominis,  animam 
dimilteret  exhalantem.  Ilabet   aliud  dedecoris  istas 


119.  Meu<,  corrupie, /h  camm  facti  pretii.  Reg.  1,  C  correvtus;  cnnjleil  \ero  trucis  correptus  monle  furoris. 


Incasnm,  recle  factum  Ittcassum,  Reg.  1,  relinquit; 
pleri'|iie,  retiquit. 

120.  Fabr.,  Nam  qnid  enim;  m^s.  nosiri,  duo  alii 
apud  Barthium  1.  uv  Adters.  c.  7,  :>c  pleri  |ue  alii, 
Quidnam  e  enim.  Reg.  5,  Ollob.  2,  Ahi.,  limorem  ; 
retine  timore. 

121.  Alm.,  tetra;  alii, recie,  fef ro ;  Meus,  corrupte, 
Iretro. 

12-2.  Mss.  Lips.,  Alm.,  sched;e  Poelm.,  Rcg.  2  ex 
correctione,  Oitoh.  t  ex  correctione ,  et  nmlti  edki, 
jam  demersa,  lnOuob.  I  videlur  prius  fuisse  demensa. 
Rig.  1  pro  d.  s.,  Rei,'.  2  a  pr.  m.,  \\e$.  1,  Valt.  I,  2, 
Url».,  Ronr.,  Meus,  Cant. ,  Arniz. ,  Ang.  obscure, 
dimersa.  Alb.,  dimissa.  Reg.  1  in  contextu,  demissa  : 
ita,  vel  dimissa  pierique  edii.  Iu  ed.  Lips.,  et  Bibl. 
Lugd.,  fortasse  error  est  diversa.  Verhum  demergo 
elega  ileradhibetur  pro  alteae  sutnma  vi  immittere  : 
Ijuod  multis  constat  exemplis. 

124.  Parrh.,  gramina,  nou  gramine.  ut  illi  imputat 
Ariitzeinus.  Metis,  corrupte,  gemina ;  Tera  leciio, 
germinu.  Alm.,  Parrh.,  vertit,  quod  receole-  editorcs 
sequuntur;  alii,  vertat.  lu  Reg.  2  ex verat  correctum 
vertat.  Ilttic  scii|>iura'  favet  prosa. 

l2o.  M>.  Barthii  ,  Lipsiensr,  et  recentes  edili  ut; 
alii,  et ;  nimirum,  rertat  et  pereant.  Juvea  lis  sat.  10, 
ver~.  145,  Slerilis  mala  robora  fici, 

1 2G.  Banhius  vidctur  alicubi rep  risse  conceplus  pro 

a  Forlasse,  vhtmqne  gutlwris.  Vulgali,  vitemque 
mttturis,  Pro  vendens  mendosura  est  videns  in  mulus 
Bibliolliecis  Palrum.  Vellem  eti  im  omnium  redem- 
ptorem:  qoamquatn  SeduUo  hoc  ipsum  signifieat  vox 

redemptio.  In  vel.  c<id.  esse  travalibns  taqueis  pro 
trubahbus  taqueis  notavil  Jurelus,  qui  plura  exempla 
congessilj  ut  probaret,  ab  antiquis  scripioribus  tra- 


Wopkensios  airem  suspiealiir  (rucis  complctus  mente 
furoris,  lepugnaiiie  prosa.  Nimirum  tnens  truds  fu- 
roris  loniiur  pro  furore  ipso,  aut  menle  luriimmla. 

127.  Cantabr. ,  Reg.  i  in  coniextu,  ot  wwnulli 
editi,  quamquam,  <j-o<1  Greneru6  el  Arnfgenius  cum 
prosa  reiinent  Reg.  1  pro  d.  s.,  cum  plerisque  aliis 
mss.  et  editis,  tamquam.  Alterum  magis  placet.  Rora. 
male  esse.  Elegans,  et  usitata  phrasis  est  morte  pe- 
lere  pfo  inierft:  crc. 

128.  Meus,  percurrcrel;  reli>|Ui  prmcurrerel,  sed 
iion  -itili  in  compendio  litcerarum,  ut  legi  etiam  pos- 
sii  pereurreret.  Urb.,  proeurreret.  Banhrus  lentabat, 
ulcisci  nece  currerei;  Grunerus,  ulcisci  pra'i>umeret. 
Nihil  niuies. 

15,1.  Meus,  in  alto.  Wppkensius  hariolabatur,  ta- 
qncis  expellerei  attis,  vel  taqueo  disperderet  ulto,  vel 
disperdidit.  Retinenda  est  recepia  leciio,  siquidem 
an  ma  boc  loco  adhibetur  pro  lolo  liomine,  ut  alibi 
sape. 
1}  l  ,2.  Lrb.,  Valic.  2,  Oitob.  2,  Rom.,  M«-us,  ms. 
Barthii,  ed.  Lips.,  Leiior  ira,  ex  quo  Banlnus  con- 
jiciebat,  //•«  quidem  feviar,  m  com  u-vior  eonstet  ver- 
siis.  In  R*g.  1  videtur  ciimr  esse  Lerior  ira,  sed 
aliinl  fuit,  ctsipri  e^t  glossa,  vel  d.  s.,  mitior.  L  c- 
tio  eommunis Lenior  ira  qnidem soliicitamla  non  cst 
Ifeus,  Parrii.,  Arniz.  a  scc.  m.,  mtilii  editi,  tnntw ; 
pluritni  nostii  mss.  cimr  \ld.,  et  aliis  valgalis,  tunto. 

bale  ap;:eMari,  qunlquid  icgens,  et  lirmiuii  esl,  ut 
trabalis  clavus,  trabalis  hasta,  trabale  telum,  trabale 
teeptrnm,  irab't!is  veclis,  trubulis  jussio.  AdditJure- 
lus,  se  in  noi.  ad  Aritorcm  I.  i,  iiuin.  i  :  CVWo,  ter- 
rwijue  petosHS  —  luler  ntrumque  perit.  expli  iiisse, 
cur  Judas  iuler  ccelum,  ei  icnam  perieril.  Iiifra  a<t 
vcrs.  149  iiialiui  iu  prosa  reuutiit. 


719 


COELIl  SEDLLH 


720 


Pridem  discipulus,  qui  nunc  reus,  alta  relin-  A 

[quens 
Sidera.tartareum  descenditadusqueprofundum; 
Tuiic  vir  apostolicus,  nuncvilis  ;>poslata  factus. 
At  Dominuspatiens  cum  praesidis  ante  tribunal 
140  Siaret,  ut  ad  jugulum  ductus  milissimus  agnus, 
Nil  inimica  cohors  insoniis  sanguine  dignum 
Repperiens,  regem  «juoJ  se  rex  dixerat  esse, 
Objicit,  ei  verum  mendax  pro  crimine  dncit. 
Nec  mirum,  si  jura  Dei  gens  porfida  vilet, 
145  327  Imperiumque  neget,  lucos  quae  semper 

[amavit, 


Idola  dilexit;  simili  n;im  more  furenles, 
Tunc  coluere  Baal,  nunc  elegere  Barabbam, 
Damnatoque  pio,  conservatoque  prolervo, 
Miiiavii  per   ulrumque  viam  sententi.i  juslam. 
150  Auctor  mortis  erat,  jussus  qui  sumere  lucem  ; 
Auctor  lucis  er.it ,  jussus  qui  sumere  morlem. 
Credite  jam  Cbristum  ,  pro  cunctis  crediie  pas- 

[sum. 
Quid  dubitatis  adhuc?en  sectus  lerga  flagellis, 
328Subditus   opprobriis,  pcenas  aniplectilur 

[omnes , 
155  Ne  dignus  sentire  necemvel  Iatro  periret. 


OPUS  PASCIIALE. 

in  species  proprirc  dejectionisindicium.  Quod  enim  B  fragiis,  lucos  olim  colnit,  idolis  obsecuta  servivit. 

Una  quippe  demenlia,  parque  videtur  insania  ,  Baal 
pnvposuisse  lunc  Domino,  Barabbam  pr^posuisse 
nunc  Chri>to,  dumqne  pius  occidiiur,  ini|iiusque 
servatur,  justitix  umiavit  viam  errans  in  utioque 
senlentia;  auctor  mortis  deputaius,  ut  viverei;  au- 
ctor  vilce  depulatus,  ul  obirel.  Ex  hoc  igilur  cuncli, 
qui  liaclemis  maneiis  in  fide,  Christum  pro  mundi 
salute  passum  fuisse  jam  crediie,  qui  fligris  sulca- 
lus,  opprnbriis  lacessitus,  pcenas  omnes  amplecii- 
tur,  ne  perire  suis  meiitis  dignus  vel  latro  susline- 
ret  exitium. 


in  siiblimi  lasligio  necem  sortilus  est  perfidus,  el 
desertor,  palefecit,  ex  quaulo  culmine  sit  lapsus, 
nuper  discipulus,  modo  jamreus;  nuper  aposto- 
lus,  nunc  apostata  nominalus. 

Cnm  vero  Dominus  anie  tribunal  prncsidis  siaret 
intrepidus,  ut  agnus  miiis  prodiiclus  ad jugulum, ni- 
hildignum  inorte  reperiens,  quod  ei  populus  accu- 
sator  objiceret,  rsgem  sese  dixisse,  qui  niaui!'esie 
rex  aderat,  studio  sedilionis  exclamaut.  Nec  mirari 
quispiam  debet,  si  plebs,  amica  fallacuc,  veritatem 
protraxerit  in  crimine,  imperiumque  sidereum,  et 
divinam  renuit  potestatem,  qua3  Crealoris  ingraia  suf- 

SCHOLIA. 

136.  Nonnulli  ediii,  qui  est  nunc  reus ;  plerique      tro  con«uleretur.  Verum  de  secunda  in  idola  correpla 
mss.  atque  alii  vulgaii  eleganlius  omiltunl  est.  C  dixi  ad  Pnidentium,  el  ad    Dracontium.  Auclor  car- 

n.  cum  aliis,       minis  inediii  de  Virlulibus  et  vi'iis  in  Bihli<>ih.  Val. 


157.  Olt.  1,  descenderatltsque ;  a  rec 
desci'ndit  ud  usque. 

158.  Vat.  2,  nune  vir  apostata;  lege  nunc  vilis. 

159.  Ald.,  Jesu  objeasie  Judceos.  quod  reqem  se 
esse  dixerit.  Arntzeniiis  erra>se  aii  Seduhuin,  quod 
prwsidem  voeaverit  Pilaium.  Venini  Sednlius  ni>men 
exprimit  Vulgatae  noslra»,  el  pluriiim  Palruin  Laii- 
uoruni :  quidquid  sil,  an  anle  Claudii  tempus  prcesi- 
dis  nomen  ptrelecius  Jmkei'  habueril.  Vide  Calme- 
tum  Diction.  Biblic.  verb.  Prceses. 

140.  Cellarius  jugulum  exponit  in  indice  locum 
jugul  tionis.  Sed  plnriina  suni  exempla,  quibus  jit- 
gulus  vel  jnqitlum  pro  nece,  csele,  jugulaiione ,  ac- 
cipiiur,  utiapiiil  Prudenli  iin,  Paulinuin  Pelrocorium, 
Saxonem  Grainmaiicum,  fcbbonem,  immo  Itanilium 
iv,  128,  In  jngulumque  dabil  frucius. 

iil.Val.  1,  insonli  sanijuine  ;  inelius  reliqui,  in- 
sontis. 


n.  591,  cap.  dn  Crapula  :  Grandia  nam  populis  mor- 
dax  quondam  idola  feci.  Fortasse  aucior  tarminis  est 
BoiiHacius  episcopus,  de  quo  Sigebertus,  ct  Fabri- 
cius  Bilil.  ined. 

147.  In  Parrb.  error  est  eliqere.  Beg.  1,  OtL  2, 
Baliul  pro  Banl.  Ali  scnbunt  Burabbam  ,  alii  Bara- 
bam,  nonniilli  Barrabam  ,  quod  postremum  hoc  nie- 
tium  non  p  ilitur. 

149.  In  Ou.  1  dnbium  est,  an  sit  scriptum  utrum- 
que,  an  uiramque.  Vera  leclio  esi  ulrumque,  quod  in 
Reg.  2  facluin  est  ex  ulramque. 

150.  Ilic  et  sequens  versus  diverso  ordine  in  codd. 
collocati  sunl.  Ms.  Bulliii,  Altn.,  el  Reg.  2,  prius 
Auctur  lucis  crat,  luni  Auctor  mortis  eral ;  sed  in 
Alm.  versus  Auctor  lucis  deesl  in  coniexiu  ,  ot  ad- 
dims  esi  margini;  in  Reg.  2,  inverso  ordine,  Auctor 
erat  lucis  ,  pro  Auctor  lucis  erat.  \n  meo  codice  om- 


144.  Ms.    Barlhii,    schedre   Pnelinan.,  Vet.    1,   2,  ^.  nino  deest  liic  ver->us  Auctor  lucis;  in  Oil.  1  versus 

...     «i    ..!.:     «.!.•:     /'*  ,.-..,,;„„„ <,■•.;    «...„..,.    ..,o..        U     i.._.„„  ■  • ...: „..   :..    .._:...:..:.. : „...1 


llon.  et  alii  ed iii,  Comperiens;  ii.»sin  omnes  mss., 
ei  alii  aliorum  cum  Parrh..  Ald., Reperiens,  &ui Rep- 
periens,  ul  intell.galur,  primam  produci.  Meus,  0  t. 
1  ex correciione,  Vat.  I,  Keg.  1,  2  in  coutextu,  di- 

xerii :  in*s.  alii,  cuin  edilis,  di.rerat. 

!  i~>.  Alin.,  Urh.,  dicil,  qnod forlasse  fuil  in  Olt.  1, 
nbi  ii iiii  -  est,  ui  in  plerisque,  ducit.  Alb.,  Kotn.,  du- 
xit.  Gl»ssa  in  Itcg.  I.  ducit,  compensal. 

i  .4.C >.l  I.  Be,'.  J,  2,  5,  Vail.  I,  2,  Parrh.,  AM., 
impia.  In  Beg.  1  d.  s.,  perfida,  qund  videlur  e-se 
glu-sa  iii  Keg.  2;  -e<l  in  aliis  inss.  ei  in  plerisque 
edilis  in  c<>iiiextu  perfida  pmiiiur.  Favel  piosa. 

1  i  >.  Aldus,  ne  Secunda  ui  itlola  vers.  seq.  corri- 
pereuir,  sic  liunc  locura  reformavii  semper  iiuwidola 
adamavit,  — Dilexit  lncos.  Id  etiam  ev-lal  iu  Keg.  5, 
sed,  iu  arbiiror.  ex  Aidi  ediiioue.  Nebrissensis  eiiam 
f\  Aldo  ,  ut  puio  ,  legit  idola  sccuuda  pioducta  , 
qu  im  alio  in  loco  a  Sedulio  correptim  faielur. 

116.  Schedse  Poelm.  ldola  erexit,  scilicet  ut  me- 


Auctor  mortis  app  >sinis  est  in  principin  pagime,  sed 
iia  iit  pra?cedat  alterum  Auctor  iuiis.  Banhius  ait, 
nielius  pra^eedere  viiam,  monem  seqni.  Comra  est 
prosa.  Scheda;  Poelm.,  sumere  lumcn  ;alii,  sumere 
lucem. 

153.  Arinz.,  Qui  dubitatis;  h.  e.  cur,  qua  ralione? 
C  >  lei  i,  eodem  sensu,  Quid.  Mens,  meinbra  prn  lerga. 
Seduliiis  aMiiulari  videlur  Horaiimu  iv  E|>od.  vers. 
II,  Secius  /Jagellis  Itic  triumviralibus  :  sic  li  re  Mar- 
lialis  ei  alii. 

154.  Pairli.,  sclieda;  Poelnian.,  Urb.,  Subditur ; 
plerique  Subditus,  quod  meliuse-t. 

155.  Oil.  2,  inaie,  Scd  dignus.  Kpg.  1,  Ne;  snpra, 
Nec;  On.  1  el  Keg.  2,  iSec,  corr.clum  Ne.  Urb., 
Fabr.,  Ang.,  Alb.,  Vat.  2,  Key:.  5,  Ald.,  Nee;  ine- 
lius  plerique  alii.  Ne.  Eabr.,  et  quidam  vulgali  ceu 
latro;  c  eleri  vel  laro,  in  Beg.  1  supra  esi  ut,  in  Oti. 
1  esl  vel ,  sed  aliud  fuit.  Val.  2,  Beg.  5,  Ald.,  perire; 
reliqui ,  periret;  Meus  pro  d.  s.,  perisset. 


m  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  V.  722 

Heu  !  falx  torva  patrnm,  segetem  csesura  ne-  A  Cumque  datus  saevisad  pcenam  Sanctusabiret 

[  potnm,  165  Militibus,  vilem  rubri  sub  tegmine  cocci 


Heu  !  facinus,  Pila(e  ,  (uum!  quot  gesseris  uno 
Crimina  judicio,  vigili  si  mente  noiares, 
Non  solas  hivisse  manus,  sed  corpore  toio 
160  Debueras  sacrum  venise  sperare  lavacrum. 
Corripis  insnntem,  sistissub  prsesidc  regem, 
329  Prseponis  bumana   Deo;  qua  morte  te- 

[neris, 
Qui  Dominum  numerosa  cruci  per  vulnera  figis? 


Yesiitur  clilamyilem,  species  ut  cuneta  cruentoe 
Mortis  imago  loret;  spinis  circnnuledit  amplum 
Nexa  corona  raput,  quoniam  spineia  beniguus 
Omnia  notrornm  snsceperai  ille  maloruin; 
170  330  lmplet  arundo  manum,   seeptrum  quod 

[inobile  semper, 
Invalidum,  fragile  est,  vacuum,  leve  :  moxque 

[alienos 


OPUS  PASCHALE. 

Heu  !  quam  tristefalcis  acumen  est,  qua?messcm  plicii  jam  teneris  in  vinculis,  quia  nnmerosa  per  vul- 
Judaicse  posteriiaiis  abscidit.  Namque  necem  Domi-  nera  cruci  Dominum  creaiurae  configis,  Cxsarem- 
ni  posiulanies,  in  se  suosque  (ilios,  ejus  sanguinem  que  inagis  offendere,  quam  Co3saris  meiuis  condi- 
professi  sunt  permanere,  dicentes  furialiter,  et  cla-  ^»  torcin? 

manles  :  Sauguis  liujtis  super  nos,  et  snpcr  filios  no-  Cumque  mililari  Cliristus  exseculioni  conlradiius, 

stros.  Omnem  fruclum  sui  germinis  damnaverunl,  inortis  sententise  subjacerel,  in  ipso  nibilominus 
donec  ab  eis  bax  macula  illius  aqua  spiritaliier  cultu,  quem  regiae  sub  imaginis  illusioue  suscepit, 
abluatur,  cujus  ineis  cruor  lctbaliter  dominatur  as-  magni  gerebaniur  sacramenta  mysterii.  Quod  enim 
persus.  Heu!  ncquitia  lui,  Pilaie,  facinoris,  quam  coceineaechlamydis  velamen  indutus  est ,  cruentum 
patrasii !  qui  tot  in  uno  judicio,  vel  poiius  pra?judi-  futurse  morlis  demonsirabat  aspectum.  Spinea  ca- 
cio  crimina  comniisisti,  qnse  si  provida  sanandus      put  ejus  corona   cireumdedit,    quoniam  spinas  om- 


mente  cognosceres,  non  solas  manus  ablueres,  sed 
totum  jugiter  corpus  sacro  debueras  aquae  spiritalis 
lavaero  perfundere.  Justum  injuste  diverberas,  re- 
gem  pra?ses  examinas,  Domino  le  prseponere,  mor- 
talis  homo,  non  trepidas.  Quibus  igilur  luendi  sup- 


nium  peccalorum,  qiire  liuinanum  genus  passim  in- 
vaserant,  pia  solus  bumilitate  portavit.  Nam  datam 
gestabat  arundinem,  mundano  regno  sceptrum  vere 
consimile,  quod  pro  nioiatione  sa?pissima  Iragile, 
vacuura,  leve  cernitur,  et  caducum.Moxque  vestibus 


SCHOLIA. 


156.  A'd.,  Jesum  ad  pcenam  duclum.   Meus  cor- C 
rupte  flax,  ei  Alb.  felix  pro  falx  :  in  Reg.  1  pro  falx 
videtur  fnisse  fallnx ;  vera  scriptura  est  falx.  P.irrb. 
falxctirva,  quoil  cnnjecil  eiiam  Nebrissensis.  ln  Rcg. 

1  est  torva  cum  plerisque ,  sed  fortasse  fuit  tvrba. 
In  Oltob.  1  clare,  turba,  sed  aliud  fuit,  et  ad  mar- 
ginem  est ,  lorvn  ;  prosa,  tnstc,  falcis  acuinen. 

157.  Ott.  1,  Urb.,  quod ;  ]e§equot. 

158.  Arlnz.,  Crbnine;  corrige,  Crimina. 

159.  Reg.  5,  Alil..  iVec;alii,  inelius,  Non:  Armz., 
solum ;  in  R  m. ,  :olas,  sed  correctuni  per  solum. 
Prrcsiat  ieiinere,  cuni  aliis  et  prosa,  solas.  Wopken- 
sius  concinniiis  puiat,  sed  corde  relolo,  vel  sed  pec- 
tore  loto.  Oh>iant  veteres  libri  et  prosa  ;  neqne  est, 
cur  inconcinniini censeatur sedcorporetoto;  immo  boc 
poscuni  praecedentia  Xon  solas  lavisse  manus. 

160.  Reg.  i  pro  d.  s.,  Reg.  2,  All>.,  Vai.  2,  Meus; 
Otlnb.  1  ex  correeiione,  mss.  Lip>.,  Caul.,  Alm., 
Ai nlz.,  sperare  ;  alii  mss.  et  pfures  eiliii,  spectare. 
quod  sulliagio  suo  scbedag  Poelin.  probarunt.  Wop- 
kensius  substiiuebai  spirare,  quod  Grunero,  et  Arnt- 
zenio  non  displicebat.  Sed  ^el  exspectare,  vel  spe- 
rare  loiius,  huic  loco  salis  consentanenm  esl. 

161.  Vet.  1,  Mnii.,  niendose,  Corporis  pro  Corripis. 
Parrh.,  et  sistis  ;  alii  cum  prosa  omiliiinl  et. 

162.  Mss.  nosiri  cum  Ang.,  cod.  Barihii,  Alm., 
Arniz.,  Parrh.,  Akl.,  et  aliis  editionibus  antii|iiis, 
Prteponis\humana  :  Alban.,  et  vuijcaii  niulli,  Proepo- 
nisque  humana.  M  prxfert  Ariitzenius;  nescin,  cur  : 
Seiltilioj  eniin  sa-pe  aspiralioni  k  vim  consonanlis 
tribuit ,  ii t  brevis  prsecedeutis  dictiouis  produci 
possit.  Arntzen.  a  sec.  in.,  Parrb.,  qui  morte leneris ; 
leg1'.  qunmorte. 

165.  Oitob.  I,  crucis,  rene  correcium  per  eruci. 
Reg.  5.  Aid.,  Fabr.,  et  quidam  alii  vulgaii,  posi  .«/- 
nera;  plerique  ui-s.  cinn  aliis  edilis  inelius  pcr 
vulue.a. 

Hii.  Ald.  Jesum  ad  pcenam  ductuin.  Titulus  repe- 
tilus.  Urb.,  Rom.,  ad  poenas.  Vat.  2  corruple  sensus 


D 


pro  Sanctus. 

J6;>.  Arniz.  cum  Fabr.,  et  quibusdam  aliis  editis, 
rubri  vilem;  vnss.  nosiri  cuin  Parrb.,  Ald.,  et  ple- 
risque  editionibus,  vilemrubri:  sed  inOll.l  fortasse 
fuil  clilamydem  rubri  sub  tegmine  cocci  —  Vesilur  vi- 
lem,  quod  in  meo  coiliie  sic  exsiat.  Wopkensius 
vuli,  conjunctim  legi  subteymine  :  plerique  scribunl 
sub  tegmine. 

160.  Arnlz.  Vesiiius.  Vat.  1,  Ott.  2,  Ang.,  Alm. 
spcciesque  :  alii  species  sine  que.  Alm.,  l)tl.  1,  2, 
Fabr.  et  nonniilti  alii  ediii,  cruenta  :  id  iia  fuit  in 
Re^.  I,  sed correclum  est  per  cruentce,  i|iiod  plorique 
exbibenl,  el  s<  hed;e  Poelm.  probant.  De  chlamyde, 
qua  indutus  fuil  Jesus,  seimonem  habui  ad  Joven- 
cum  I.  iv,  vers.645.  Vdis  diciiur  aSedulio,  quasiali- 
cujns  vilis  miliiis  propria  vesns.  Concilium  Toltanum 
I,  anno  400,  can.  8  :  Si  qws  post  baplismum  milita- 
verit,  et  clilamydem  sumpseril.  aut  chwulum,  etc.  Ne- 
biissensis  lamen  censei,  dici  vilcm,  qnia  in  vilipen- 
diuin  Clnisii  adbibiia,  non  quod  parvi  prelii  e^set. 
At  verisimile  est,  chlamydem,  in  vilipendiura  adhi- 
bilam,  vilem  quoque  lui-se,  et  parvi  preiii. 

167.  Bibl.  Lugil.  circumdabil.  quod  dcpravaium 
est.  Pro  amplum  conjicial  aiiquis  almum  :  sed  Ne- 
brissensis  exponil  amplum,  h.  e.,  bonestum.  Hinc 
amplitndo. 

170.  Ollob.  1,  Meus,  l«eg.  5,  Ang.,  Vat.  2,  ut  vi- 
deinr;  Ald.  quia,  quod  fortasse  etiam  fuit  in  Reg. 
1,  in  <]tio  mitic  esl  quod,  ut  in  plerisque.  Etiain  in 
Ou.  1  pi  ius  fuil  quod.  Reg.  1  pro  d.  s.,  Vat.  I,  et 
pluriini  vulgati,  semper.  Mss.  alii  cum  Ang.,  cod. 
Baribii,  Panb.,  Aid.,  terrai,  quod  cuni  ms.  Canl., 
scheil  s  Poelin.,  el  Prosa,  privlerunt  Grunerus,  et 
Arnizeniiis.  Barthius  conjecerat  per  se,  b.  e.,  sua  na- 
lura.  In  On.  1  est  terrai,  se  I  videtur  fuisse  scmper, 
pro  quu  siat  prosa. 

171.  In  mco  cod.  desideraiur  teve.  Reg.  5,  Ald., 
mox  alienos  sine  que. 


>23 


COELII  SEDILII 


72  \ 


Deponens  habitus,  proprium  suscepit  amiclum, 
Scilicet  human.r  positurus  tegmina  carnis, 
Et  sumpiniiis  item,  nil  jam  ut  mmabile  ferret, 
175  Post  morlem  propria  cum  noijesiate  resurgens, 
Hnmano  pouens  mortalem  legmine  carnem. 

Nec  sine  divino  constai  mnderainine  gestum, 
Quod  vinum  cum  felle  dalum,  trislemque  sn- 

[porem 
331    Suscipiens  teligit  labiis,  et   ab   ore  re- 

[movit. 
180  Quippe  necem  parvo  degustaturus  amaram 
Tempore,  quam   reduci  contemnere  carne  pa- 

fraret. 


Protinus  in  paluli  suspensus  culmine  ligni, 
Pielligione  pia  inutans  discriniinis  iram  , 
Pax  crucis  ipse  fuit,  violentaque  robora  mem- 

[bris 
185  Illustrans  propriis,  pcenam  vestivit  bonore, 
Suppliciumque  dedit  signum  inagis  esse  salulis, 
Ipsaque  sanciificans  in  se  tormenla  beavit. 
Neve  quis  ignoret,  speciem  crucis  esse  colen- 

[dam, 
332  Qu?e  Dominum  portavit  ovans,  ratione 

[potenti 
190  Quatluor  inde  plagas  quadrati  colligitorbis. 
Splendidus  auctoris  de  vertice  fulget  Eous, 


OPUS  PASCHALE. 
alienis  exutus,  suis  protinus   est  amictus,  tamquam  B  nis  exsecrandi  pia  religione  mutavit,  etabjecta  cru- 


positnrus  iu  obitn  coiporis  indumentum,  qnotl  >e 
post  pailulnm  noverat  recepliuum,  nihiljam  siim- 
plurus  muiabile  ■',  quipi.e  post  rnoitem  plena  cum 
majesinte  stue  catnis  rediens,  ac  resuigens. 

Nec  illnd  a  consoriio  divinilalis  absce.ssit,  quod 
datum  sumit  vinum  lelle  pennixium,  labiis  lofigil, 
et  ab  ore  projecit.  Siguum  quippe  fuit  mirabilc, 
amaram  moriem  Dominum  deguslare,  confesiimque 
virus  eju-.  borribile  redueis  vullus  aversione  con- 
lemnere. 

Igilur  allo  patibuli  defixus  in  ligno,  iram  discrimi- 


dcliiate  pax  ascendit  in  crucem,  violentaque  srjevi 
robovis  insirumenta  suis  membris illustrans, pflenam 

bonore  vestivit,  supplicium  salute  dicavit,  ipsaque 
pius  in  se  lormenta  sanclilicans,  siguilin  dainnalio- 
ni  proposiluni  fecil  beatiiiidine  consecralum.  Ut  bic 
nullus  animo  peregriuetur  ignaro,  crucis  speciem 
causam  veneralionis  ostendere,  qinc  Dominum  me- 
ruil  adoranda  portare,  per  quatuor  eam  plagas  orbis 
extendi,  piudenii  debet  ouisque  rationc  colligere. 
Caput  enim  Cbristi  distentis  in  cruccm  membris  ex- 
positi  axis  Orieniis  accepit.  Occiduus  autem   limes 


SCHOLIA. 
172.  Habitus  pro  cultu  exteriori  corporis,  prrjeci-  C  sed  Dungalus  librum  iv  Carminis  pnscbalis,  Jonas 
pue  vestiroento,  a  bonis  scriptoribus  usurpatum  re 
peritur 


17 A.  Ms.Lip^iens.,  nil  jam  mutabile.  Parrh.,sclie- 
d.x  Poelm.,  nit  ut  mutabite.  Rom.,  Urb.,  nil  jam  ul 
mobile;  minus  in.ile  e^set  jatn  nii  ul  mobile.  Com- 
inunis  lecti  i  niljam  ut  mntabite.  Nebrissensis  adver- 
lit,  ilem  pro  itern.n  a  Sedulio  usiirpui.  Ivx  prosa 
motatione  scepissima  fragile  su-picari  possis  mota- 
bile. 

175.  In  nonnullis  veleribus  libris  refulgens  pro 
resurgens  recie  darunaiit  Bartliius  et  Burmannus. 

17tj.  Deerat  hic  versus  in  Reg.  I,  Oit.  1,  sed 
uirobique  addiius  est  in  line  paginae,  ut  hoc  in  loco 
ponatur.  Abesl  a  Cant.,  et  a  pro.-a.  Iu  meo  jirius  col- 
locatur  Humano,  tuin  Post  morlem,  invefso,  etpne- 
postero  oruiue.  In  Alui.  sic  corruptus  est  Hutnano 
oatient  morlatem  sumere  catnem.  In  solicdis  Poelm. 
ascripluin  erat  :  scilicet  resumens  eamdem  immorta- 
lem,  quce  quidem  est  tegmen  humanum,  sub  quo  divi- 
nitas  latet. 

177.  Ald.,  Fel  Domino  datum.  Arntz.  faclum  pro 
geslum. 

178.  Reg.  2,  vino,  recie  correclum  vinum.  Rom., 
(Jrb.,  dntur;  melius  alii ,  datum.  Pro  ainaro  tristis 
usitalum  e-4. 

179.  Vil.  2,  P.irrh.,  labris  pro  labiis. 

182.  Abl.  Jesum  patulo  affixum  ligno. 

183.  Nebrissensis  oota  ad  verbum  Relligione  esl  : 
Nisi  rneiiduin  esi,  signiticat,  quod  crux,  olim  poena, 
nune  muiala  eslin  honorificam  religionem. 

l^ii.  Rom.,  Meus.  vioUnliaque  :  lege  violentaque. 
M  'ii.  robore  :  corrige  robora.  Dungalus  in  opere  ad- 
versuS  Claudiiim  Taurinensem  deCullu  iraagin.  sa- 
crar.  iom.  XIV  Biblioih.  Pairum  Lugd.  p.2l0,  et  Jo- 
nas  Aurelianensis  1.  n  de  eodem  argumeutO,  eod. 
lom.  XI  v,  |».  182,  liuiie,  cl  sequentes  uhdecim  \er- 
sus  proferunt,  ut  crucem  colendam  csse  probent : 

a  Erat  in  vet.  cod.  motabile  pro  mutabite,  et  prce 
mortem  plenam  pro  post  mortem  plena.  ln  noiinulljs 
editis  mendose  majestatis,   nisi  reponas  plena  cum 


lihruin  in  allegai  pro  diversa  carminis  dividendi  ra- 
tione,  de  qua  in  Prolegom. 

185.  Meus  corrnpic  panem  pro  poznam.  Uib.  ho- 
norem  :  reline  honore. 

187.  Apud  Jonam  loc.  cil,,  Ipseque  sanctificans, 
minus  hene. 

188.  Colendam,  non  cnltu  religioso,  ait  Cellarius, 
qui  soli  affixo  cruei  Chrislo  delielur.  Quid  ineptius? 
Quo  ergo  cultu  colenda  esi  cruxl  Doctrina  catholica 
de  adoratione  crucis  tam  certa  est,  ac  tam  clare  a 
doctoribus  e\po-i'.a,  ut  landem  luereticos  pudere 
debeat  hac  de  re  cavillari,  et  eamdem  erarobem  cen- 
ties  recoquere.  Quod  cnim  dicimus  ,  veneramur, 
colimus,  adoramus  crucem,  cum  Patribus ,  Con- 
ciliis,  et  Ecclesia  in  olficiis  liiurgicis  loquimur  : 
ejusmodi  auiem  adoritionem  esse  respcctivam,  et 
secundariam,  nemo  non  agnoscit.  Apage  ergo  inpp- 
tias  heteiodoxoruin,  (|iii  ex  liujiismodi  venerationis 

tv  signis  arguunl,  nos  adoratione  absoluta,  primaria, 
et  latrise,  quae  soli  Divinitati  delietur,  res  inammas 
colere.  Exstai  autem  apud  Orientium  carm.  dc  Tri- 
nitale  simile  crucis  elogium  :  Cur  tamen  hanc  spe- 
ciem  tencat  crucis  edita  [orma,  — Monslrat  aSorandum 
toia  ratione  character;  — Qu<>d  divisa  nola  est  in  par- 
les  quattuor  exstuns,  —  Dat  mundi  Dominum  coa.no- 
sci  el  archangelos  oi/ines.  —  Tol  rgis  ipse  ptdgas,  coeli 
quot  crux  videt  oras,  eic.  Misere  corrupia  sunt  oin- 
nia  piissimi  poetjc  Orienlii  carmina.  In  quarto  versu 
claruin  mendum  e-t ,  quod  sic  emendare  pracet : 
Dal  niundi  Dominum  coijuoscier  anguius  omnis.  In 
primo  lcgerem  cum  tamen,  in  nllimo  Tot  regit. 

189.  Lipslus  I.  i  de  Cruce,  cap.  10,  pro  potenti 
maluit  patenti.  Noiiuulli  vulgati  malc  interpungunt 
porlavit  ovans  ratione  polcnli,  —  Quattuor. 

190.  Meus  colliaal,  qn;e  e^t  etiam  coiijocluia  Von- 
ckii   et  favei  prosa  :  plerique  tamen  colUgit. 

191.  R'ig-  2  fulgit,  correclum  fulget.  Joiue  loc.  cit. 

majeslatis  suce  c*arnc,  quod  tamen  carmini  non  con- 
gruit. 


7-2"  CARMEN  PASCHALE.   LIB   V 

Oceidno  sacrrc  lambnntur  sidere  planioe,  A 


726 


Arctondexlra  tenet,  medium  keva  crigit  axem, 
Cunctaque  de  membris  vivitnalura  creantis, 
i9o  El   cruce  coniplexum  Christus  regit  undique 

[mundum. 


333  Scribitur  et  litulus,  Ric  est  rex  Judaco- 

[rum, 
Quo  niltil  a  deiiale  vacet  :  nam  coelitus  actum 
334  Hoc  Hebraea  refert,  boc  Graeca,  Latinaque 

[lingua. 


OPUS  PASCHALE. 


plantis  arrisit.  Arctous  dexlra  claruit,  medius  laeva 
refulsit.  Cnnciaque  prorsus  rnumli  subslantia,  Crea- 
toris  corporejncundaia,  ciucis  in  sc  lineam  rectis 
obliquis(|iie  limiiibus  demonstravit  impletam,  quam 
primae  lncis  ab  origineeernitur  consecuta.  Cumque 
milites  ejus  sibi  veslimenta  dividerent,  tunicam  sor- 
tiii  sunt,  quis  baberet,   quoniam  suta   non  fuerat, 


in  Chrislo.  Cur  ergo  tribus  linguis  hic  litulus  lege- 
batur  ascriplus,  cum  plures,  ac  Varias  nuiltitudinum 
nationes  nequaquam  Hierosolymce  defuisse,  Apo- 
stolorum  actuum  magnitudo  lesleiur,  et  possit  aut 
una  interpretis  diversis  liugua  suflicere  :  aul  si  cun- 
clorum  voluit  boc  oculis  Pdaiusexpoiiere,  plurima- 
rum  linguarum  commerciis  instruciam  vulei  a  noii- 


sed  de  superioribus  lexia  per  omnia,   nelariumque  B  tiam  reddidisset?  Sed  quod  non  est  humana  disposi- 

tione  perfectum,  spiriialiter  illud  sentiamus  imple- 
tum.  Vera  siquidem  fides,  caiholicaque  confessio, 
qu.x  designabatur  iu  Chrisio,  unum  populis  Regem 
speciali  verbo  pronuntiat,  qui  supra  creaturam  do- 
minatur  universam,  tam  saecuhri  causae,  quam  ra- 
lioni  convemens  esl  divinse.  Primum  quoniam  Pila- 
tus  vel  propter  Caesaris  me.tum  ,  vel  propter  suae 
creduliiatis  b  adinissum,  qui  se  regem  dixerit,  quo- 
rum  fucrit,  definivii,  ne  puro  regni  nomine  designaio 
generaliter  eum  regem  videretur  exponere  ,  aKjue 
adversus  Caesarem  praedicare,  et  tamquam  insuum 
quoque  rectorem  decreta  morie  sacrilegus  exsiilisse. 
Dehinc  quia  rex  Judieorum  Christus  religiose  nomi- 
natur,   et  omnis  genlililas  idolorum  cultibus  occu- 


duxeranl  speciem  tanli  violare  miraculi;  logani  haec 
scbismaiici  profecto  doctores,  et  sciant,  quod  impie- 
tates  exerceant  caiholicam  lacerando  concordiam. 
Si  enim  mililibus  saci  ilegis  ac  funestis  durum  visum 
cst  Christi  carpere  veslimenlum,  quale  nefas  admit- 
tunt,  qui,  ecclesiaslica  paco  turbata,  ipsuni  Domi- 
num  Christum  schismatibus  dividere  non  quie- 
scunt! 

Tiiulus  quoque,  trina  linguarum  significalione 
conscripius  ,  habens  Hebraicis  litteris  ,  Graecis,  ac 
Latinis:  Hic  est  Rex  Judceorum,  supra  Domiinmi  lege- 
batur  appositus.  Qua3  sil  eii.un  hnjus  ralio  sacra- 
meuii,  absurdiim  non  vidctur  inquiri.  Nec  eniiii  fu- 
gita  magno  myslerio,  quidquid  gestum  manifestatur 


SCHOLIA. 

mcndose    Eois.  Poetae   cbristiani   Deum  auctorem,  C  hic  estnamrex  Judcetirum.  Iia  quidem  ediderat  Al 
hoc  cst,  rerum  omnium  dominum,  et  conditorem 
passim  vocant,  ut  Prudentius,  Inaconiius ,  Avilus, 


Forlunaliis,  Arator. 

192.  Cellarius  alicnbi  invenit  flacccv  pro  s«rrrt?:sed 
sucrcc  probum  est.  Yit.  i,  Meus,  Jonas,  Alb.,  Urb., 
labuntur  sidera  :  corrige  lambuntur. 

193.  Rom.,  dexleri  :  melri  lex  esigit  dextru.  \n 
Olt.  1,  pro  erigil  aliud  fuil.  Reg.  1  leva  subrigit,  et 
pro  d.  s.  leva  erigH :  boc  lex  pedia  poscit  :  scribcn- 
dum  enim  esl  com  dipbthongo  tccva. 

i 94.  Arniz.,  Tonantis  \  alii  cum  prosa  creantis, 
quod  Arnizen.o  nervosius  vidctur. 

IOo.  Iloc  loco  inserit  prosa  ea,  quae  pertincnl  ad 
vers  is  -2  0,  et  "201  h.  I.  In  Yatic.  2  videiur  esse 
complexus  :  sic  prius  erat  in  Reg.  i,  Ollobon.  1, 
Roiii.,  sed  cofrectum  est  in  his  tribus  per  com- 
plexum.  Yerum  elcg.uiiius  cgo  exislimo  complexui  : 
ac  solent  poetae  chtistiani,  quod  in  Juvenco  saepius 
nolavi,  uiniin  a<  eii-aiivuni  duohus  verbis  apponere. 
Plerique  relinent  complexum.  Cassindorius  ex  Sedu- 
lio,  iil  puio,  in  psalm.  xxn,  v.  1S  :  Crueis  ipsa  positio 
tulis  est,  ut  pars  ejus  tuperior  cazios  petut,  infrior 
terras  uon  deserut,  /ixa  infcrnorum  ima  contingat :  el 
velut  quibusdnm  brucliiis  cxtensis  latiludo  ejus  loliv.s 
partes  uppetai  mundi.  Priecessit  La.lanlius  I.  iv  In- 
stil.,  c.  26,  Exlendit  Christus  in  passione  suu  mttnv.s, 
orbenique  dimen  us  est.  Hieroj.yinus  in  c.  xv  Marei  : 
Ipsa  species  crucis quid est,nisi  forma  quadrata  mundi, 
etc.Cmsule  Cerdam  Advers.,  cap.  100  Laudal  etiam 
bos  vcrsos  Anialarius  de  Eccles.  oflic.  I.  I,  c.  14. 

l!'G.  Ald.,  'lilulnsincruceGiwce,  Lnlinc,  Ilcbraice. 
Plerique  noslTi  m.-s.,  et  ahi,  Seribiiur  et  tilulus :  Ilic 
est  rex  Judceorum.  Aldo  aflingil   Arnlzenius  tilutus  : 

a  Nctat  Juretus  erratum  codicis  veleris  fulgi  pro 
vulcf. 

b  Perperam  vetus  codex  amissum  aquds.  Jurelus 
corrcxil  admissum,  qui  :  Gallandius  rectius  esse  pu- 


dos,  sed  correxit,  ut  in  plerisqtie  nostris.  Meus ,  ti- 
tulus  :  quia  rex  est  liic  Judceorum,  quod  non  bene  pro- 
Ccdit  :  ncqiiM  melius  A!b.,  Scr.bitur  el  titulus  super  : 
Hicest  rex  Judworum;  aul  Parrii.,  Scribitur  iu  titulis 
supev  :  Hic  est  rex  Judceorum.  Oliscrvauduni  lamcn, 
Parrba  ium  in  annotaliortibus  suis  post  Sedulium 
momiisse,  ita  quidcm  lcgi  in  onmibus  exeniplaribus, 
sed  casligandum  videri  Scribiiur  in  liiulis  :  Hic  est 
rex  Judworum,  u>  reclprbcus  vei>us  sit,  el  spondai- 
cus  imitatiohe  Maronis,  ei  aliorum,  ne  iinam  el  al- 
ler  m  syllabam  novo  exemplo  corrlpial  in  Jndwo- 
rum.  ld4CappuSDlUS  lcmiit.  Vet.  \r2,  y\v.\.,SciibiiHr 
et  titulul  :  Jesus  rex  Judteorum.  BlbJ.  Lugd.,  Faiir., 
titnlus  :  Hic  rex  est  .ludccorum.  Col.  tilulus  :  Hic  ren 
Judceorum  est.  Poelm.  titulus  :  Rexltic  esi  Juda'orum. 
h\  scripiura  codiciim  communiori,  quam  ptiain  tenet 
Bcda  de  Metris,  ultima  in  litulus  prodocituf  ratione 
asp '.raiionis  sequeniis,  aut  eiiam  \i  ca.surae.  Q  iuio 
loco  spondseus  pro  dactylo  ponitur.  Verba  tiluli  ex- 
primii  Sedulius,  qu;e  exstaut  apud  Lucam.  Domini- 
cus.Maiia  Mannius  edidit  eruditum  Commenta  ium 
de  litulo  Domlnicae  crucis  aiclieiypotom.lXSyiobol. 
lilter.Gorii.  Vidcetiam  no.tad  Juvencum  I.  iv,  vers. 
006,  ei  ad  Eleg.  vers.  110,  ubi  sentenliam  Bedae  de 
scai  sione  hojusversus  minime  probandam  referam, 
et  Benedictum XIV  de  Beatif.  I.  iv,  part.  n,  Ap- 
pend.  5. 

197.  Alm.,  ct  nonnulli  noslri  mss.  cum  multis 
ediiis.  Quod  :  meliusalii  cum  ms.  B  rtbii,  1'arrb., 
scliedis  Poelm.,  Quo  :  Parrb.  nil :  alii  nilnl.  Meus, 
vacat:  plerique vacet\;  scd  in  Rejg.  I,  cx  vacet  factum 
vacut.  ReClius  est  vacet,  pnesernm  cum  Quo. 

tabat  admissum,  qnod.  Idem  in  line  capiiis  conjicie- 
bal  rciinquenics  lionorem  pro  relinquentes  horrorem. 
Periodus  Yera  siquidem  obaCura  esl. 


727 


COELII  SEDULII 


728 


Hoc  docet  una  fides,  unum  ter  dicere  regem. 
200      Hujus  in  exuviis  sors  mittitur,  ut  sacravestis. 

Intemeraia  manens,  a  Christo  schisma  vetarei. 
Quin  etiam  insontis  latere  ex  uiroque  cruen- 

[tns 

Constituere  viros,  meritum  licet  omuibus  unum 

Non  faciat  similis  quamvis  sententia;   namque 
205  335  Inter  carnilices  sanclo  pendenie  lalrones, 

Par  est  poena  trium,  sed  dispar  cansa  duorum. 

Hi  niumlo  sunl  quippe  rei  pro  crimine  multo; 

Huicreus  est  muudus,  salvalus  sanguine  justo. 


A         Suppliciisque  tamen  rerum  dominator  in  ipsis 
210  Jura  potesiaiis  non  perdidit :  sequus  utrumque 
Judex  namque  tuens,  hunc  eligit,  hunc  repro- 

[havit, 
Ambnrnm  merita  prxcelso  examine  piMisans. 
Uiuis  enim,  quem  vila  ferox  nec  morte  reliquit, 
In  Dominum  sceleraia  nioveus  couvici»,  diclis 
215  Mordebal  propiis,  et  larnquam  setiger  hircus 
Ore  venenoso  vitem  lacerabat  amcenam  : 
Aller,  adoraio  per  verha  precanlia  Christo, 
336  Saucia  dejecius  fleciebat  lumina,  tanium 

OPUS  PASCHALE. 

pata  ,  cum  Chrisiiani  dogmaiis  meruerit  sacramenla  pro  crimine  rei  sunt  mundo:  huic  ipse  reus  cst  mun- 
sorliri,  inter  Abraham  filii-s  incipii  Dei  populus  dus,  eujus  sanguine  liberalus  est  a  peccato.  ln  illo 
nuncupiri.  Cui  legilur  promisis-e,quod  eum  faceret,  g  tanien  Dominus  palibulo  constitulus,  poleslalis  suse 


sicut  et  fecit,  omnium  gentium  patrem.  Jesus  ergo 
dictusest  Rex  Judieorum,  non  tanium  praesenlium, 
sed  etiam  fulur<»rum,qui  natnralis  gerininis  inutilem 
relinquentes  horrorem,  mox  in  oleam  fecund;e  sua- 
vitatis  unguento  sancti  chrismatis  inserendi  per- 
dent  amaritudinem  sterilis  oleastri. 

Quin  etiam  plebs  feralis,  et  noxia,  nullis  animnm 
satiata  suppliciis,  cruentos  ex  utroque  latere  circa 
Dominum  viros  eadem  statuit  damnalione  confixos, 
ut  injeclas  vulnerum  plagas  lalium  acerbaret  injuria 
personarum  ,  licet  meriti  similitudinem  non  habet 
similitudo  senientiye.  Inter  latrones  namque  justo 
pendente  carnifices  ,  trium  videlur  esse  par  pcena, 
sed  duorum  dispar  est  causa.  Illi  siquidem  mullo 


jura  non  perdidii,  qui  de  sublimis  crucis  examine, 
velut  de  regali  llirono  ,  judex  ;rquus  iilrum<|iie  pro- 
spiciens,  et  amhorum  merila  divini  cordis  lance  per- 
pendens,  hunc  elegit,  illinii  reliquil,  non  prueieriia, 
quas  lnehant,  facta  disculiens,  sed  praesenies  men- 
tium  diversitates  iniendens.  Unus  enim,  a  quo  fero- 
cis  alrociias  instituli  ncc  in  discrimine  declinavit, 
saevis  Dominum  lacerahat  injuriis,  d  ciis  mordaci- 
bus  exsecrandus,  tamquam  caper  hirsuius  venenosi 
deniis  attactu  palmili  suavissimx  vitis  inimicus, 
ita  loquebauir  illudens  :  Si  lu  es  Chrislus,  salvum  te 
fac,  et  nos.  Alius  vero  spe  ineliore  modesiior,  qui 
dum  suae  parcit  linguie,  pepercit  et  poense  supplicio, 
Dominuma  verbis  precantibus  alloquitur,  deflectens 


SCHOLIA. 
199.  Ter  designat  SS.  Triniiaiem,  non  triplex  reg-  C  glossa  sententia,  damnat.  Alb.,  mendose  Nec  fuciat 


num,  ui  Cellarius  suspicatur 

2li0.  Poelm.  Super  tunicam  sortiun'.ur.  Dempslerus 
ad  Rosin.  1.  viu,  c.  8,  p.  »40,  conjicit  in  exuvias, 
quod  videlur  [  rius  fuisse  in  Vat.  1 ;  sed  bene  est  in 
exwiis. 

201.  Meus,  necaret  :  \e«evetaret.  Ili  versus  supra 
in  pro-a  explicali  sunt. 

202.  Al<l.,  Duos  lairones  ad  Domini  lalera  crurifi- 
xos.  Parrh.,  Cum  simul  :alii  Quin  etiam.  Olt.  1,  Vat. 
1,  2,  Reg.  5,  Ald.,  Caut.,  schedae  Poelm.,  insonli : 
plerique  insontis,  sed  in  Reg.  1  videlur  coi  reclum 
per  insonli.  Pro  scelerato  cruentum  poni  ,  novuin 
non  est. 

203.  In  Rom.  meritum  omnibus  unitm  deesl  aliquid. 
Simiiis  error  in  Urb.  mcrilunufue  omnibns.  Bariliius 
ex  oplimo  codice  allegal  meiilum  non  omnibus  unum, 
quod  edidit Parrhasius,  el  in  suo  co<l.  invenit  a  se<). 
nianu  Arnlzenius.  Plerique  licel  omnibus,  quod  dis- 
plicebal  Gruaero  cnm  particula  quamvis  repelita  v.  „ 
seq.  Idcirco  ex  ed.  Lips.  reposuil  mcritum  licel  om-  " 
nibus  unum  —  Non  faciat,  similis  tameit  e.st  scnteutia. 
Ita  omriino  habet  meus  codex.  et  alter  Barlhii,  ei  in 
aliis  editionibus  sic  exstare,  ascriptum  erai  in  sche- 
dis  Poelmanni.  Nihil  miinus  retinenda  esi  lectio 
coninioiii<,  et  cum  Wopkensio  explicanda  meritum 
licet  omnibus  nnum  —  Non  faciat  similis  quamvis  sen- 
lentia  :  h.  e.,  licet  sentenlia  quanliimvis  similis  non 
faciat  oinnibus  unum,  vel  simile  ineritiim.  Pra-lerea 
aliqnando  Lalini  parliculas  licet  quamvis  jungunt, 
ut  Liicreiius,  el  Cicero. 

204.  ln  Reg.  1    similes  correctum  per  similis,   et 

a  Lacuna  hic  erat  in  veteri  codiee  ;  nimirum  sic 
habebat,  supplicio,  ac  Domini  verbis  alloquitur.  In 
plerisque  vulgatis  supplicio,  ac  Dominum  verbis  pre- 


quamvis  simul  senlentia.  Barlhius  ex  altero  cod.  op- 
limocitat,  Hosfaciat  similes  ;  ex  altero,  Non  faciat, 
similii,  ramcn  esl  sentevtia.  Pairh.,  Hos  facit  ussiini- 
les.  Vet.  1,  Mon.,  Hos  fucial  similes.  Conler  var.  lect. 
vers.  pra?ced. 

206.  Ainiz.  tribus  non  male  pro  trium  :  tunc  Iegi 
posset  duobus,  ut  legitur  iu  Urh. 

208.  Rom.  mtvandus  :  reliqui  salvatus. 

209.  Vat.  1,  Suppliciis  tamen ;  deest  que  ad  ra- 
tionem  metri. 

211.  Tuens,  h.  e.,  iuluens,  ut  apud  Virgilium,  et 
alios. 

212.  Cant.,  Ott.  1.  Alb.,  Parrh.,  Fabr.,  meritum, 
at<|iie  iia  scrihi  juhenl  sched;e  Poelmanni.  Verum 
scripiura  communis  merita,  quaB  etiam  inOlt.  1  prius 
videiur  fuisse,  retrnenda  esi,  producio  «  postremo 
ob  pr  dictionis  sequenlis,  ul  nihil  dicam  d<;  casuia, 
qiia:  etiain  id  elficerel.  Ald.,  ex  uamine  ;  emeixla, 
examine. 

213.  Arnlz.  Unuseral:  lege  cnm  aliis  el.  prosa, 
Unus  enim.  in  Olt.  2,  videtur  nec  in  morte ;  ^ed  re- 
pugnal  melruro  :  Url>.,  Rom.,  relinquit  :  alii  reliquit. 
Non  mal<:  est  relinquit ;  prusserlim  si  imilatio  sit 
Virgilii  lihr.vi,  vers.  4H:  Curwnon  ipsain  mortere- 
linquunt. 

21'».  Urh.  loquens  pro  movens. 

216.  ln  Iteg.  5,  el  Bibl.  Lugd..  mendiim  csl vitam 
pro  viiem.  Mens,  morde'>at,  qnod  jam  vers.  sup.  prae- 
cessii  :  caleri  lacerabal  : Barlfaius  I.  LivAdv.,cap.  7, 
ciiat  vitem  populatur  umcenam.  Hirci  moisiim  vilem 
enecare  a  inuliis  proditum  <st. 

caniibus  alloquitur.  Galiandiusomisitac,  quodobesse 
sensui  videlur. 


7-29  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  V.  730 

Lomina,  nam  geminas  arcebant  vincula  palmas.  A         Aggressi  facinus  violentum  grande  patrarunt. 
220  Quem  Dominus,  ceu  pastor  ovem  deserta  per  Infernas  adit  illefores,  adit  iste  supernas  ; 


'Larva, 
Colligit  errantem,  secumque  adducere  gaudet 
In  caropos,  paradise,  tuos,  ubi  fioro  perenni 
Gramineusblanditurager,nemorumqueYoluptas, 
Irriguis  nutritur  aquis,  inlerque  benigne 
225  337  Conspicuos  pomis  non  defic  eniilms  bortos 
Ingemit  antiquum  serpens  habilare  colonum. 
Ambo  i^ilur  varium  diversocalle  latrones 


230  Ille  profunda  sequens  peneiravil  clauslra  ge- 

hennae, 
Abstulit  iste  snis  ccelorum  regna  rapinis. 

Inlerea  horrenda.  subiio  venere  lenebrse, 
Et  loluni  tenuere  polum,  moestisque  nigranlem 
Exsequiis  texere  diein  ;  sol  nube  coruscos 
235  338  Abscondens  radios,  tetro  velaius  amiclu, 
Delituit,  tristemque  infecit  luciibus  orbem. 


OPDS  PASCHALE. 


lumina,tantum  libera  quae  gerebat,  in  lerram,  quo- 
niani  tensi  vulnerum  nexus ab  humilitatis  olficio  vo- 
lenles  inclinari  palmas  a  arcebant.  Nam  postquani 


ptas  fontibus  emitrila,  pulchrosque  molliter  per  hor- 
tos  infusa,  totum  grala  suavitate  laetificat,  interque 
beaios    frondibus  ramos ,  ac  nullis  ulira   pomorum 


socium,  qui  jam  desociari  meruerat,  ju-ii  sermonis  R  decipienlibus  insidiis  serpens  ingemuit  ille  lariareus, 

•  -.•       _   .         _    i  •  .  ■  ..■..•*-*    *  *     _.:_,.    1„  .,_-...   _Jrt,rtrt„/v   !«__**   /-._-.],.  1. 1 1  in       Aritl.rt    hti- 


increpatione  redarguit,  suaeque  culpam  protervitatis 
agnovii,  Domimim  sic  preeabalur  :  Memor  esto  mei, 
dum  veneris  in  regnum  tuum.  Qnem  pius  illico  Domi- 
nus,  ut  enantem  per  avia  deseria  pasior  ovem,cum 
graiulaiione  recolligens,  alloculus  est  dicens :  Amen 
dico  libi,  liodie  mecum  eris  in  pniadiso.  0  mirabilis, 
et  divina  promissio!  paradisum  sedicit  inlrare,  qui 
properabat  ad  inferna  descendere,  quatenus  edoce- 
ret.  nullum  lempus  existere,  quo  Domiuus  non  sit 
ubique  praesens.  Dienim  latronis  animum  jam  beaii 
mortis  formidine  vacuarei,  non  tanlum,  h  inqnit, 
Hodie  mecum  eris  in  paradiso ,  ubi  flore  perpetuo 
blanda  per  agros  ridet  amcenitas,  et  irriguis  volu- 


anliquum  sine  lapsu  degere  jam  colonum.  Ambo  igi- 
lur  variis  currenles  moiibus  lationes,  iicr  diversi 
callis  iiivndunl,  ac  locis  remolioribus  imminenies, 
discrelam  factis  violentiam  perpeirarunt.  Ille  fores 
inferni  intiavil,  isle  supernas  irrupit.  Ille  caligini 
pmfunda.  submersus  ,  claustra  penetravit  gehennir.. 
Me  lumen  clara?  lucis  ingrediens  ,  coelorum  regna 
diripuit. 

Interea  subito  loius  esl  obscuratus  mundus,  tene- 
bris/epentina.  caeciiaiis  oppressus,  ac  moesia  nebu- 
Iarum  mole  perfusus  funereas  dies  celebravit  exse- 
quias.  Sed  sol  radiis  remotus  absconditis  ,  tetra 
velalus  palla,  delituit.orbemque  luctibus  alieme  no- 


SCHOLIA. 

219.  Mss.  quidamapud   Barthinm,  Reg.    1,   pro  C  prosa  non  pomorum  jugem  uberiatem  indicel ,  sed 

plerique 


d.  s.,  Rom.,  et  nonnnlli  vulgaii,  Libera 
nostri  ciim  Alm.,  Parrh.,  Lumhia,  ex  Virgilio  I.  n, 
JEtt.  vers.  405,  Ad  coelum  tendens  ardentia  lumina 
frustra —  Lumina  :  nam  leneras  arcebant  rincula  pal- 
vias.  Confer  Prudenliiirn  Per.  v,  vers.  255.  Cellarius 
sequiiur  Libera,  el codici Cant.  tribuit  Lumina.  Gru- 
ncrus  in  cod.  Cani.  invenil  Libera,  et  id  prsetulit, 
quia  sic  legitur  in  prosa.  Verum  repeiitio  elegans 
verbi  Virgiiiani,  ut  versui  valde  accommodala  est, 
ita  in  prosa  per  explicalionem  libera  opporiune  ex- 
posita  esi  :  nisi  suspicari  eliain  velimus,  iu  prosam 
mendnm  irrcpsisse,  ae  legendum,  ui  in  carmine, 
lumina,  tanium  lumina,  libera.  In  vincula  variant 
eiiam  mss.,  et  edili  :  sed  reiinere  prseslai  cum  ple- 
risquevt ncula,  raiione  ejusdem  imiialinnis  Virgiliana.. 
Quod  enim  Cellarius  cum  Alm.  prafert  vulnera,  quod 
miseri  crucibus  clavisaffixi  esseht,  nnn  fwnibusalli- 
gati,  hocnihili est:  namrursusSeduliusaitvers.503, 
Post  vincla  crucis. 

22 i.  Wopkensius  conjicil  interque  beute —  Conspi- 
cuos,  vel  interque  malignus,  scilicet  serpens.  Relra- 
ganiur  veiera  omnia  exemplaria  :  nequc  male  est 
benigne,  sive  inielligas  hubitare  benigne,  sive  liortos 
benig-ie  conspicuos. 

92  .  llic  rursus  Wopkensius  conjicit  decipientibus 
pro  deficientibus ;  qna:  coujecliira  elegauii  acumine 
vable  se  Ariiizenio  probabai  :  nimirum  quia  in  coeli 
paradiso  poma  non  decipient,  ui  iu  paradiso  lerre- 
sin.  Seriptnra  communis  denotat  perennem  copiam 
fruciuum.  In  Keg.  1  aliud  prius  luit.  Propterea 
veram  crediderim   conjecturam    Wopkensii,    cum 

a  Depravatus  sic  erat  velns  codex,  incliiiari  pat- 
mescebant.  Nam  postquam  otinm  quce  jam  desociare 
meruerant.  Mcdicinam  attulil  Jureius.  Infia  Gallan- 
dius  conj i ciebal  paradisum  secumdicit  pro  paradisum 

se  dicit.  Sed  foriasse  auctor  se  pro  eum  aut  pro  mp- 


insidias  decipienles  excludal. 

226.  Nebrisscnsis  suspicatus  fueral  antiquus  ser- 
pens  ex  Apocalypsi  cap.  xn,  vers.  9  :  Draco  itte 
magnus,  serpens  auliquus,  qui  vocatur  diabolus.  Re- 
vera  in  men  codice  esl  anliquus  serpens;  erat  id 
eliam  in  Rom.,  sed  in  hoc  correcUim  esi  per  anti- 
quum. 

!2i8.  Tria  epitlieia  uni  substantivo  accommodata, 
varium  violentum  gra  de.  Esl  auiem  idem  accusalivus 
facinus  pro  utrnqiie  verbo  aggressi,  palrarunt.  Al.i 
interpunguni  facinus,  violenium  grdnde  patraruni T, 
niminim  palrarunt  violenliam  graudem,  vel  aliquid 
valde  violentum.  Alii,  Aggressi  facinus  violentum , 
grande  patrarunt,  videlicet  palraruni  aliquid  grande, 
rem  grandem.  Pianior  est  senteniia,  ui  nos  exponi- 
mus :  Ambo  diverso  calle  aggressi  suni,  et  patrarunl 
facinus  varium,  violcnium  grande".  .Netue  obstat 
prosa. 

n     2.10.  Cant.,  Abl.  et  quidam  alii  vnlgati,  pelens; 

D  alii,  sequens,  cujus  glossa  ( st  in  codice  Burmanni  pe- 
tens. 

251.  Ms.  Bartbii  scribii,  Austulil. 

252.  Ald.,  Solem  obscuratum  in  plenilunio  prwtcr 
naturam.  Poelm.,  Tenebrec.  Vet.  i,  horrendi;  corrige, 
horrendoe. 

234.  Meus,  tenuere  diem;  Rom.,  traxere  diem ; 
lege,  texere  diem,  quod  pulchre  dict  im. 

255.  Juvenciis  I.  iv,  vers.  159:  Abscondel  furvis 
rulilos  umbris  radios  sol. 

256.  Variant  m>s.  et  edili  :  nonnulli  Dilituit,  ple- 
rique  melius  Deliluit.  Pro  infecit  schedaj  Puelm.  im- 

aum  posnil. 
i>  Videtur  aliquid  dees»e,  ul  Non  tantum,   inquu, 

Meminero  tui,  sedhodie,  otc.  Ita  G  .llandius   snspi- 
catur. 


751  COELII 

Hnnc  elemehla  sibi  meruerunt  cernere  vullum, 
Auviliis  orbata  patris,  laeiaia  per  ortum,   ' 
Mcesta  per  occasum.  Nam  lux  ut  lempore  fulsit 

240  Nascentis  Domini,  sic,  lioc  moriente,  recessit, 
339  Non  absens  mansura  diu  ,  sed  mystica  si- 

[  gnans 
Per  spatium  secreta  suum;  quippe  ut  iribus 

[horis 
C;eca  tenehrosi  latueruntsidera  coeli, 
Sic  Dominus  clausi  iriduo  lulii  antra  sepulcri. 

245      Nec  lellus  sine  clade  1'uil,  quoe  lalia  cerncns 


SEDILII  732 

A         Funditus  inlremuit,  dubioque  in  fine  supremum 
Expavit  natnra  modum,  ne  cogeret  omnem 
Suinmus  apex  infema  pelens  succumbere  mo- 

[lem, 
Auctoremque  sequenspcr  tartaramundus  abiret. 
250  Sed  pielas  immensa  vagas  properabat  ad  um- 

[bras, 
Perdila  rcsiiiueus  ,  non  consistenlia  perdens. 
340  Nulla  tamen  tanti  metuerunt  signa  pe- 

[  ricli, 
QuiDominumfixerecruei,quininsuperhaustum 


OPIS  PASCHALL. 
clisinfecit.  Talem  siquidem  vultum  patris  orbaia  so-      lellussine  clade  tunc  asliiit,  omnibus  contremens 
latiis  meruerunt  elcnienta  soriiri,  ul  cujus  orlu  la>      fundameniis,  qu.ie  lalia  sentiebat  admitti,  miindii|ue 
lata  sunt,  tristarcntur  occasu.  Sicut  enim,  Domino      rata  venisse  jam  finem,   dubio  pependil  naiura  sub 
pascente,  lux  claruil,  ita,  morienie,  discessit.  Tunc  R  termino,  ne  summus  scilicet  apex  ad  infema  descen 


stella  per  diem  fulsit,  modo  nec  in  nocie  comparuit. 
Sed  quamquam  cceo,  terraque  fugitivumlunicnabs- 
ces-it,  non  tamen  diutius  in  hacremotione  perman- 
sil  per  ipsa  teinporis  intervalla  si-spcnsi,  magno  vi- 
sum  convenire  myslerio.  Nam  siiut  tribus  lioris 
mundi  facies  tenebris  oppressa  subjacuil,  ita  Domi- 
num  triduo  clausum  tumuli  sepultura  coniexil.  Nec 


dens,  omnem  prolinus  molem  secum  jugitorinclina- 
ret  in  mortem,  atqne  proprium  comitatus  auctorem, 
praceps  in  cba'  s  mundus  affluerei.  Sed  illa  pietas 
divinitatis  immensa  properabat  tlementer  ad  tar- 
lara,  qao  perdila  restitueret,  non  instituta  deperde- 
ret.  Cumque  talia  cernerent  evenire  pericula,  qui 
Doininum  ligno  crucis  affixerant,  nequaquam  expa- 


SCHOLIA. 


plevit.  Ald.,  Reg.  5,  replevit.  Prosa  luetur  infecit. 
Post  liuric  versum  Reg.  t>,  Ald.,  Fabr.,  addunl  bos 
ires  :  Toia  sibi  oppositum  fratrem  qiwl  Delin  haberel, 
— Ctttn  suberat  lerris,  sitper  ille  in  culmine  coeli, — hn- 
pia  perpetuam  timueruni  sa^c  la  noctem.  Nnnniillipro 
super  ille  exhibent  supera  ille.  Plerique  editi  omii- 
lunihos  versus,  eliam  Parrhasius,  coi  fal-o  eos  im- 
pul  t  Arntzenius.  Mss.  nostii  omnes,  aut  fere  omnes 
eos  ignorant  :  namcodex  Reg.  S,  ul  alibi  dixi,  de- 
scriptus  e\  editione  Aldi  videtur.  Desunl  etiam  in 
Ang.  oodice ,  et  in  Albanio.  In  nis.  Barihii  deeraut 
duo  primi  versus,  aderat  lertius,  rjui  ex  Viri^ilio  de- 
promptus  e^t  Geoig.  I.  i,  vers.  ':t>S  :  Impiaque  ater- 
nam  timuerunl  mcula  noctcm.  Barthius  I.  uv  Advers., 
c.  7,  duos  primos  versusnon  esscSedulii  ait,  immo 
conlra  sententiam  esse ,  non  enim  naturalihus  cansis 
hanc  eclijisi.i  Iribuit  Sedulius.  Verum  hi  ver-us, 
cujuscumqoe  landem  sint,  nalurales  causas  ai>  eclipsi 
excludunl :  nou  enim  sol  ileficii  in  plcni  unio,  ei  cum 
luna  subesi  lerris,  ae  solem  sibi  oppositum  babei, 
sed  cum  inter  solem  et  lerram  ponitur.  Eo  igilur 
magis  saeculn  impia  perpetuam  noctem  limuerunt, 
quia  eclipsis  solis  in  plenilunio  eontiglt.  Nebrissen- 
sU,  i]iii  eos  versos  legii  ,  ad  verba  suberat  terris  sic 
exponil  :  Qnia  si  lunc  plena  em  luna,  videlioet  die 
1  i-  mensi»,  necesse  quoque  fuit,  soletn  bura  diei  sexia 
esse  in  cnlmiue  cteli,  et  lnn  m  in  angulo  noclis  me- 
diw.  Minirae  vero  pulo,  eos  versus  Seduiii  esse,  non 
solum  quia  a  mss.  et  prosa  absuni ,  scd  etiamquia 
Sedulius  non  solet  rabulosa  nomina  nsurpare.  De 
tertin  versu  Impia  dubiiat  Arnlzenius  in  Mtscellan. 
cap.  lii,  et  suspicatur,  inserendum  osse  post  liunc 
versnni  236,  Delituit. 

257.  Cod.  Barthii,  scbodae  Poelm.,  mctuerunt, 
quani  seripluram  dcfendil  Bartliius.  In  pro-a  esi  me- 
rucrunt :  ita  etiam  in  plerisque  mss  ,  sed  in  Oti.  1  et 
in  Keg.  1  aliud  prins  fuerai  scriptum.  In  Reg.  2,  et 
Oti.  t,  merebant,  vel  mcerebant,  sed  in  Reg.  2  aliud 
fuit.  Fortasse  Sedulius  voluit  nneruerunt,  quod  sit 
trisyllabum  pcr  symeresin  :  hocexprimit  sopraver- 
bum  tristemque,  et  mox  Mossta  peroccasum.  Priseia- 
nus  1.  viu  aii ,  in  usu  non  esse  praeterilum  meerui  a 
moereo,  moeres  :  sed  non  valde  id  morari  nos  deberet 


in  Sedulio.  Interea  sequamur  codicem  Bartbii  me- 
tuerunt,  mm  (amenejus  interpretatinnem,  metuerunt 
cernere  vullum  Cluisti  moricntis,  sed  potius  vultum, 
seu  faciem  orbis,  eclipsi,  ei  luclibus  tristis. 

238.  Vet.  1,  la?ta<iue,  corrige  Iwtata.  In  Reg.  1  ex 
la'ta  faoiiiiu  lcetata. 
C      24i.  U s  b . ,  atra  sepulcri,  quod  ferri  polesl. 

2i5.  Abliis,  Terrw  motum  liorrendum  fuisse  in 
morle  Domini.  Mens,  Tcira  ircmv.it.  Scbed*  Poelm., 
Xou  lcllus ;  melius,  Nec  lellus.  Varius  usus  hujus 
pbrasis  s\ne  clade  observari  potesl  in  indice  vcrbo- 
runi  Dracontii. 

2'i7.  Barihius  malebat  obitum  pro  modum  :  ob- 
slanl  veiercs  libri.  Modus  supremus  est  (inis  ulii- 
mi:s,  seu  terniiniis  mensurae.  In  prosa  est  termino 
dubio. 

250.  Vat.  1  male  trajicit,  prius  Perdila  ,  ttim  Sed 
pielas.  Pbriisi  po^tica  umbras  vagus  vocat  ilefunclo- 
rum  aniinas.  Non  ergo  dubitari  poicst,  quin  Scdu- 
lius  Cbrisli  descensum  ad  inlVros  clare  astrnat.  Ne- 
brissensis  ait,  uinbias  vocari  vaqas,  quia  poela1  fin- 
gebnnt,  animas  per  inferos  vagari.  Rcciius  pulo  , 
aiiini.is  d;ci  vaqas,  quasi  vagantes,  et  erranles  a  pa- 
Iria  ocelesii :  quod  iiinnilver.s.  seq.,  Perditareslilueiin. 

251.  Ileg.  ."> ,  l!rb.,  Meus,  Rom.,  Alb.,  AlJ.,  nec 
t\\)to  non.  Arnlzenius  Parrbasio  tribuere  videiur  re- 

stiiuens,  sed  non  consistemia,  quod  nessiinuin  <li<  ii  : 
et  revera  obstal  lex  ineiri.  At  Pairliasius  levi  dis- 
Crini.ne  a  oa-teris  exbibet  restituens  ,  scd  uim  cou- 
stivitin  perdens,  h.  e.,  non  perdens  eonstanlh),  sive 
consistentia.  Cellarius,  ei  Wopkensius  hallucinati 
sunt,  pulantes,  Sedulii  menteni  esse,  perdens  non 
consistentia,  h,  e.,  rrimiua,  ea,  qu;c  s  Deo  non  in- 
s  inia,  aiiicreaia  suui.  Alind  bic  agii  Sedtilius  :  Kx- 
pavit  naiura,  ne  inundiis  periret.  lle)>ouil  Sednlius  : 
Cbrisius  ad  tarlara  properabal,  non  nt  niunduin, 
et  ea  ,  (iiue  consis:ebaut,  perderet,  sed  ut  resthtre- 
ret  perdita. 

•i'- -2.  Mcus,  Acelopotatur.  Ald.,  Acetum  porrcchim 
sitienti  Domino.  Val.  f,  timuerunt;  alii,  metuerunt, 
quo  spectant  menda  in  Rom.  meruerunt,  et  in  meo 
codice  muluerunt. 

253.  Reg.  1,  qui;  recle  faolum  quin. 


Cum  pctercl  siiiens,  unus  de  plebe  nefanda 
:>.■>.'>  Peniculo  infusum  calamo  porrexit  acetum. 
Mamzeribus  populis  in  deteriora  volniis 
Conveniens  liquor  ille  fuit  :  nam  dulcia  vina 
Sicut  iu  borrendum  dum  convertunlur  acetnm, 
A  mensis  projecta  jacent  :  ita  tempore  prisco 
260  Gens  accepia  Deo,  nunc  est  odiosa  propago. 

Ergo  ubi  cuncta  boni  completa  esi  passio 

[Cbristi, 
341  IPse  animam    proprio    dimisit   corpore 

[sanctam , 
Ipse   iterum   sumplurus   eam  ,   quia   mortuus 

[idem, 


CARMEN  PASCMALE.  LIB.  V.  754 

A         Idem  vivus  erai,  membris  obeunti! ,us  in  se, 
265  Non  obeunte  Deo,  cujus  virtute  retrorsum 
Inferna}  patuere  viae,  rupurque  fatiscunt 
Divisa  compage  petra?,  rediviva  jacenium 
Corpora  samtorum  fractis  abiere  sepulcris, 
In  cineres  animaia  suos;  subiioque  fragore 
270  lllud  ovans  leinplum,  majnris  culmina  templi 
Prncubuisse  videns,  rilu  pl;ingentis  alumni, 
Saucia  discisso  nudavil  peclora  vt-lo, 
Interiora  sui  populis  arcana  futuris 
342  Jam  reseranda  docens,  quia  lex  velamine 

[Moysi 
275  Tecta  diu  ,  Christo  nobis  veniente,  paiescit. 


OPUS  PASCHALE. 
verunt.  0  signa  lot  pra^sentis  metus  inaudita  prodi-  R  meam.  Iterum  accipiam  eam,  et  potestatem  habeo  ite- 
gialQuin  insupercum  polum  silienspostularet,  unus      rum  accipiendi  eam.  Hoc  mandatum  accepi  a  paire. 


de  plebe  ssevissiroa  spongiani  calamo  nexuit,  et  ace- 
tum  ejus  ori  porrexit.  0  quani  Ji-.d.-rorum  menli  ne- 
quissimse  liqunr  fuil  ille  convenieiis !  qui  deteriora 
secuii,  vel  infiima  pro  culpa  scilieet  iuGdelilaiis, 
Manzeres  a  suntvocati:  sieut  vina  suavia,  cum  fue- 
rlnt  in  acetuin  triste  conversa  ,  cunctis  a  mensarum 
populis  repulsa  j.vtantur,  ita  gens  isla  feralis,  et  im- 
pia,  quse  priscis  temporibns  Deo  placuerat,  nune  odi- 
bilis,  ac  nimis  est  exsecranda. 

Ut  ergo  beatoc  Dominus  emnia  passionis  implevlt, 
animaiu  protinus  suam  sancio  de  corpore  volens  ipse 
deposuil,  eam  voluutarie  ipse  ruisus  sumpturiis,  ut 
iecil,  quoniam  mortuus  quidem  fuerat,   sed  vivebat, 


Qnis  itaque  possil  dubitare,  vel  non  audiat  eum,  cui 
suam  ponere  licuit  animam,  cum  liberet,  potuisse 
quoque  resumere,  cum  plaeerei,  ethanc  in  sese  ma- 
gis  operari  viitulem,  quam  dignatus  est  iu  plurimis 
demonstrare  ?  Keserantur  fores  ecce  tariareoe, 
Cbristo  veniente  dejectse,  paiet  inlerna  reiro  jam 
semila,  rumpunlur  saxa,  (inditur  terra,  vacuantur 
sepulcra  corporibus,  reviviscit  turba  ;  et  ne  (ides  de- 
fecisset  in  credulis,  agnoscitur  resurgentium  multi- 
tudo.  Tunc  illud  quoque  lemplum  mirabile,  p'enuin 
religionis  anliquae,  majoris  tcmpli  eulmina  b  ceci- 
disse  eonspiciens  ,  velut  alumnus  tristis,  et  inge- 
mens,  proprium  dcflerat  auctorem.  Discisso  protinus 


mernbris  obeuniibus,  non  diviniiate  defunelus.  Au-  C  vclo  nudum  cunctis  pectus  ostendit,  interiora  scili- 
diamus  ex  ejus  persona,  Joannes  Evangelisla  quid  eet  evidenter  arcana  gentibus  reseranda  significans, 
rcferat :  ait  enim  Dominus  ad  discipulos  suos:  Pro-  e.  populis  Rdeliter  affuluris:  quoniam  lex,  quae  sub 
p'.er  hoc   me   Paler  diligit,  quod  ego  pono   anhnam       Moysi  velamine  diu   tecia   permansit,  Chrislo  nobis 


SCHOLIA. 
J55.  Nonnulli  scribunt   Penniculo ;  alii.  Peniculo.      cacieri  meliu 


256.  Plerique  nostri  mss.  scrihunt  Manzeribus. 
Nonniilli,  Mansseribus,  aut  Manceribus  ,  aut  M<insc~ 
ribus,  aut  Mameribus,  aui  Mnmseribus.  In  Vulgata 
Deutei'.  xxm,  2  ,  scribiiur  Mamzer,  retenla  voce 
Hebraea,  qu;e  noibum  sigoilieat  :  Non  ingredietur 
Mamzer,  hoc  est,  de  scorto  nalus,  in  Ecclesiam  Do- 
mini.  Ven  mliiis  Fortunalu*  1.  v,  earm.  i,  vers.  75, 
u^urpavit  ayw.ua  manzera.  Ganoiiislae  f.  mitue  pro- 
s '  i 1 1 1 1 ; t -  (ilios  mnnzeres  vocant  :  Manzeribus  scortnm, 


sed  mmcha  uotliis  dedit  ortum.  —  Ui  seqes  ab  spica  ,  j)  emendatum  esi  per  abiere. 


diwisit. 

20'>.  Fabr.,  abeunte,  minus  bene,  pro  obcunte. 

i<>6.  Arnlz.,  patescunt ;  rectius  alii,  fatiscunl,  vel 
falescmt;  Parrh.,  fathiscunt.  In  Ott.  \  videtnr  prius 
fuisse  ilcliiscnnt. 

267.  In  Vat.  1  ex  Divisa  videtur  correcuim  Di- 
visw.  Conjiciat  aliquis  Divutsa  compaqe,  ut  apud  Mi- 
nucium  Felieem  cap.  9,  Cailesii  compnye  diiisn,  vel, 
ui  alii  reoonere  lenlant,  din  Isa. 

2t>8.  Yet.  I,  abire ;  sic  fuil   in  Rom.,  sed  recte 


sic  spurius  esl  ab  amica.  —  Dunl  nalurales,  quce  nobis 
sunt  $pedales, 

258.  Pbrique  mss.  aique  editi,  cum;  Reg.  I  et 
alii,  dum.  Oll.  1,  couverlautur,  sed  correcium  con- 
vertuniur. 

259.  Arnlz.,  mensa ,  pro  meiuis.  Parrb.,  sic  pro 
ita.  Reg.  1  .sic,  d.  s.  ila. 

260.  Rom.,  Urb.  ,  Oti.  1,  Parr.,  exasa;  ca-teri 
odios<i ;  eiiani  in  «Mt.  I  forte  prius  fuit  odiosa. 

261.  Meus,  Erspiruvit ;  Ald.,  Jesum  exspirasse,  et 
mnha  stnttorum  corpora  rtsuscilasse.  De  epitlieto 
boni ,  quo  Christu»  per  excellentiani  insignitur,  vi- 
deri  p  >iost  Theophilus  Raynaudus  i.  II.  sect.  1, 
cap.  5,  quod  novo  tiiulo  inscripsil,  Chrinus  bonus, 
bona,  bonum. 

262.  Urb.,  Rom.  a  pr.  m.,  nonnulli  editi  demisit ; 

n  Vetus  codex  referebat  Mazires  pro  Mauteres,  et 
tanqens  ista  pro  ita  gens  itta,  Supra  forle  legendum 
expaverunt  ob  siyna,  etc,  et  a  mensarum  poculis  pro 


272.  Ms.  Lip-.  el  nonnulli  edili .  discusso;  lege, 
eum  cieris,  discisso,  vel ,  ut  nnmiulli  habent,  di- 
seiso.  Sie  abscissus ,  et  abscisus  frequenter  inler  se 
permiitaniui'.  Uoc  auiem  loeo  nielius  est  discisso  a 
discindo.  Piile.bra  Iranslatio  ab  iis,  qui  iu  funere 
suorum  nudant  peeiora,  seindunt  vestimenta,  eie. 

274.  Ainiz  a  pr.  m.,  monsnata;  alii,  reseranda; 
sed  in  Oit.  1  alind  fuil,  et  in  Reg.  1  scribitur  rese- 
renda ,  qiiod  videlur  memlum  :  nam  verbuin  est 
resero  ,  reseras ;  non  rescro ,  reseris.  l't  alibi,  ila  bic 
eliuii  variant  m>s.  el  edili  :  pleiique.  Motjsi;  non- 
nulli,  Mosi ;  \ld.,  Mosob.  Nebnsaensis  i<!  explieai  vel 
de  lesje  Moysis,  veJ  il«-  lege  t''eia  velamine  Moysis, 
de  quo  Ap  siolus,  II  ad  Cor.  m.  Glossstor  infteg.  1 
lianc  secundaa  interpretaiipnem  tenet.  In  prosaerat 
snb  Moyse  velamitie. 

populis. 
■  Mendose  vetus  liber,  tcmpli  cum  mina  cccidisse. 


735  COELII  SEDULII  736 

Dic,  ubi  nunc,  trislis,  victoria,  dic,  ubi  nunc  A  285  Liqueral  ad  tempus,  patulo  jam  frigida  ligno 


[sit, 
Mors,  stimulus,  borrenda,  tuus?  qune  semper 

[opiniis 
Insaturaia  malis,  cuncias  invadere  genies 
Poenali  dilione  soles;  en  pessima,  non  tu 
280  Pervenis  ad  Cliristum,  sed  Cliristus  pervenitad 

[te, 
Cui  licuit  sine  morle  mori,  quique  omnia  gi- 

[gnens, 
343  Omnia  constiluens,  te  non  formavit;   ut 

[esses, 
Semine  vipereo,  culpa  genitrice  crearis, 
Et,  venia  regnante,pcris.  Jam  spiritus  artus 


Viscera  pendebant ,  et  adliuc  furor  ,  arma  nii- 

[nistrans, 
Cuspide  perfossum  violat  laius :  eque  patenti 
Vnlnere  purpureus  cruor,    et  siniul   unda  cu- 

[currit. 
llocc  sunt  qnippe  sacrse  pro  relligionis  lionore , 
290  Corpus,  sanguis,  aqua,  tria  vit*  muuera  no- 

[sirsc. 
Fonte    renascenles ,    membris  ,    et    sanguine 

[Cbristi 
344  Vescimur,  atque  ideo  templum  deitalis 

[babemur  : 
Quod  servare  Deus  nos  annuatimmaculatum, 
OPUS  PASCHALE. 
adveniente,  praecl.iruit.  Dic  age,  mors  iristis,  et  im-  B  inimicae  manus  lanceam  subministral,  ictuque  nefa- 


pia,  nunc  ubi  tua  sil  feralis  illa  vicloria,  nuncubi 
stimulus,  exsecranda,  tibi  serviens  ad  sepulera,  quae 
a  primo  generatiouis  inlerilu  nullis  umquam  salu- 
raia  funei ibus  bunianum  genus  invadens,  miseraj 
soles  fragilitati  pceuuli  semper  dilione  dominari? 
Ecce  nunc  ad  Christum  pesMma  non  venisti,  sed  ad 
le  Clnisius  uhro  descendit,  cui  sine  morie  licuit 
mori,  qui  cuncta  gignens,  cuncia  eonstituens,  le  so- 
lam  lividam  noncreavit.  Siiplura  quippe  venerabilis 
dicit:  Dominus  morlem  non  fccit  (Sap.  i,  13).  Origi- 
nis  igitur  tuac  si  materiem  cupis  agnoscere,  serpente 
patre  conciperis,  el  culpa  genilriee  procrearis.  Sed, 
indulgentia  nunc  rpgnante,  consumeris. 

Interea  Domini  spiritus  jam  de  corpore  migraral 
ad  leinpus,  frigidaque  crucis  in  roboie  Cbri.4i  mem- 


rii)  lalus  Domini  plaga  violavil  infixa,  altum  vulnus 
aperiens,  :ic  defossum,  per  qund  sanguis  pariter  et 
aqure  fluxeruni.  Oquam  catiiolico  d'>gmali  sociatur 
haec.  causa  !  0  quantnm  Trinitaiis  fidei  conveniuut 
lurcsacrata  !  Corpus  namque,  sanguis,  etaqua,  tria 
vituenostra?  sunl  munera.  Omnes  enim,  qui,  Clnisto 
duce  noslro,  in  aquarum  fonte  renascimur,  ejus  cor- 
pus,  et  sanguinem  sumentes  edimus,  ac  polamus,  nt 
sancli  Spiriius  lenplum  esse  mereamur.  Nain  et 
Apostolus  Paulus  ita  loquilur,  dicens  :  An  nescitis, 
quoniam  templum  Dci  estis,  el  Spiritus  sanctus  liabilat 
in  vobis  (I  Cor.  m,  16)  ?  Quod  ut  Dominus  jnbeat 
templum  nos  iminaculatiim  gerere  ,  supplicemus, 
qnaienus  angusios,  et  lenues  tanlus  mansor  sibi  fa- 
C  ciat  idoneos,  el  cupaces. 


bra  pendebant,  ei  adliuc  lnror,  arma  non  deserens, 

SCIIOLIA. 


276.  Meus,  Apostropliat  ad  mortem  triumpliantem. 
Ald.,  Perfos>o  Christi  tatere  sanguinem  cum  unda 
manasse.  Arinz.  a  sec.  m..  ei  quidam  culex ,  in 
Bchedis  Poelm.  laudaius,  cnm  Fabr.,  ei  nonnullis 
ediiis,  sis,  quodsus  ineri  poiest,  si  vers.  seq  legatur 
Movs  stimulis  liorreuda  tuis.  Sed  aliera  leciio  verior 
est  ex  Kp.  1  ad  Cor.  xv,  55,  Vbi  esl,  mors,  stimulus 
tuus  ?  Vide  not.  ad  Juvei  cuin  1.  iv,  vers.  22. 

277.  Ott.  1,  2,  Urli.,  Vat.  2.  Keg.  5,  Ang.,  Alb., 
Ald.,  Mois  stimutis  ftorrexdaff(tscumaIiis,quos  vers. 
super.  dixi  habere  ubi  sis.  Si  legaiur  ubi  sit  —  Mors 
stimutis  horrenda  luis,  inlelligiiur,  ubi  sit  viCloria. 
Sed,  ut  jam  monui,  ahera  scripiura,  qua:  coiinnii- 
nior  esl,  el  vidclur  prius  luisse  in  Ou.  1,  relineii 
debet. 

278.  Plerique  mss.  ei  nmnes  editi,  ltutaurata ; 
sed  R-g.  1  elOti.2  exliilient  aliiid,merilopraferen- 
diim  ,   Insaturala.  Avienus  iu  Piia?nom.  Arat.  vers. 


omiiibus  et  aliis,  Cui  licuit ,  quod  relinendum  ejus- 
dem  PoelmaAni  scheda:  monent.  In  his  ciiam  ascri- 
plom  erai,  pro  morialios  exhibere  esse. 

v282.   Rora.,  eonstituil ;  melius  reiiqni,  constituens. 

283.  ln  Kom.  ex  creacit  recle  emendatum  crearis. 
Dcus  enim  non  formavit  moriem,  quae  est  Beminc 
vipereo,  ei  culpa  penilrice  creaia.  Semine  vipereo, 
nenrpe  serpentis,  diaboli,  ul  Nebrissensis  commen- 
lalur. 

285.  Urb.,  paulojam;\e%epatulo  jam  ;supra,  vcrs. 
1S2,  Proiinusin  paluli  suspensus  culmine  ligni. 

28i>.  Keg.  i,  Mon.,  pande bant : sed  in  Reg.  \,  rec. 
m.  riie correclum  pendebanl,  quod  prosa  confirmai. 
In  Urb.  eiror  est  pendebat.  Ou.  1,  ministrat :  — Cus- 
pideper  fossum,  etc,  non  male,  et  ex  plena  imii.v 
tione  Virgilii  I.  i  jEii.  vers.  \50,Jamque  fuces,elsaxa 


votant,  fnror  arma  ministrat.  Pro  lotn  rorporc  visccra 
aliquaudo  accipi  uoiatum  j  ■  m  ab  aliis  esi. 
•  83  :  .Vo  erca  insaturata  odiis.  Venaulius  in  eleg  dc  »*     287.  Vai.   2  mendose  Lapi.te  pro  Cuspide.  Cant., 
Kesurrecl.  :  lnferus  insalurabililer  cava  gultura  pan-      ed.  Lips.  cuni  Val.  2,  Ott.    2,    Meo,   alque   ; 


dens,  —  Qui  rapint  sempei ,  fit  lna  prasda,  Deus.  Vide 
Draronlium  1.  n,  vers.  '51.  C  ara  cliaui  est  prosa. 
279    Alm.,  Yenali;  lege,  Pcenuli. 

280.  Ulnma  iu  pert>ent#conlra  regulam  corripiiur, 
nt  ab  Aratore  in  advenis  in  pra-f.it.  ad  Vigilium. 
Oiientius  pariler  I.  n,  cap.  de  vana  Laude:  Linnini- 
busque  tuis  nestis  inesse  trabe.m.  Anliquiores  semper 
uliiiii.<ni  in  secunda  persena  praesemis  indicativi 
quartaseonjugaiionisproducebanl.  Ad  Seduliimorem 
1.  n  Garminum  Eugenii  Toletani  uum.  59  corrigi 
poiesi ,  Hinc  et  aposiolicos  percurrens  invenis  acius, 
pro  inveniesiti  editione,  et  xnvenire  in  mss. 

281.  Poelrn.,  cum  licuit ,  ad  maig.  cum   no>lris 


palenti, 
quo*respicii  Arnlz.  a  scc.  m.  adque.  Parrfi.  et  non- 
nulli  ediii,  ecce  pnleuti.  IMerique  mss.  et  edili,  eqne 
patenti.  Urb.,  con  upie,  lalusque  pntenti. 

288.  Lampeus  ad  Joann.  lom.  III,  p.  6-7  et  629, 
illuslrat  lninc  lociun,  elcilat  unda  recurrit,  ut  Arnt- 
zenins  advertit. 

ii89.  Bibl.  Lugd.,  sacro  pro  sacro?. 

29"».  Arnlzeuius  transponil  vitm  tria  :  quod  ctsi 
defendi  pote^t,  producta  uliiina  in  uqua  ralioue  ea1- 
sur;e,  tamen  verior  esi  altera  leciio,  in  qna  produci- 
tur  ol)  duas  consonantes  dictionis  sequeliiis. 

292.  Urb.,et,ut  videtur,  Valican.  2,  habemus ; 
reiine  habemur  pro  tumtu. 


737  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  V.  73$ 

El  faciat  tenues  tanto  mansore  capaces.  A         345  P°st  obilum   morlis  ,    numerosa  crede 

[crueutiim, 


295 


Ergo   ubi  deposili  thesaurum  corporis  am- 

[  plum 
Nobilis  accepil  Domino  locus  ille  jacente, 
Nobilior  surgcnte  lamen,  generatio  fallax 
Augebat  sub  corde  nefas,  quod  nocte  silenli 
Discipuli  Christum  raperent,   et  abisse  refer- 

[reni, 
300  Terredeunte  die  ,  sicut  praedixerat  ipse. 

Quo  stiniulantenieiu,  vigilum  munimina  poscunt 
Plura  dari,  soevaque  locum  obsidione  teneri. 
Si  nondum  post  vincla  crucis  ,  post  vulnera 

[feni, 


305  Carnilices,  implestis  opus,  nec  creditis  illum, 
Qui  toties  imis  animas  produxit  ab  umbris, 
Posse  suam  revocare  magis,  pejoribus  aptos 
Consiliis  armate  dolos,  signate  sepulcrum, 
Ponile  custodes,  monumenlo  advolvite  saxum. 

310  Quis  poterit  servare  Deum,  cui  cardine  rerum 
Cuncia  patent?  undis  habiiat ,  per  tartara  rc- 

[gnat, 
Et  cceli  de  nube  tonat.  Quid,  sseve  tumulius, 
346  Excubiisdeperdisopus?quid  niteris  illam 
Explorare  fidem,  cui  non  vis  credulus  esse? 


OPUS  PASCHALE. 
Poslquam  igitur  iliesaurum  corporis  preihsi  de-  B  post  innocenlis  exitum  b  salurastis  injustum,  Domi- 


posiium  sacer  locus  ille  suscepit,  qui,  Domino  ja- 
cente,  nobilis  claruit,  resuigenle  nobilior  triumplia- 
vii,  generatio  lallatice  devoia  consueium  sub  iinpio 
corde  nefas  excogitans,  Cbristum  noclurno  silenlio 
discipulis  jactilat  auferenduni,  ut  sictit  ipse  pnedixe- 
ral,  diem  vulgaretnrsurrexisse  post  terlium.  a  Haec 
ilaque  Judaii  fuiliva  suspicmne  perlerriti,  plurimam 
peiuut  custodiam  solertius  adhiberi,  tumnlique  fo- 
res;  ei  januain  fida  nimis  obsidione  vallari.  Si  non- 
dum  post crucis  acerba  supplicia,  post  feni  plagas, 
et  vulnera  ,  post  mortalem  corporis  sepuliuram, 
cruentum,  carnilices,  implestis  oflicium,  nec  odium 


num  qni  polentioc  singularis  qnoiies  animas  eduxit 
ab  inferis,  suam  polius  revocattirum  non  probalis,  in 
pejorem  partem  concilia  vobis  apta  peragite,  fovete 
sensibus  dolos  perfldiac  nutrimentis  armaios,  sepulcri 
clauslra  signaie,  vigilias  militares  apponile,  monu- 
mentiim  saxo  praecludite,  cunctaqne  malignis,utfa- 
citis,  dispositionibus  insiruentes,  dicite,  quis  Domi- 
num  polerit  custodire,  cui  cuncta  reseranlur,  niliil 
obstrtiiiur?  regnat  in  coelis,  imperat  fretis,  domina- 
lur  inferis.  Quid  itoque  perfidis  opus  excubiis,  et 
labore  ?  quid  linem  niieris  explorare,  quam  c  non 
vis,  etiam  cum  probaris,  admittere? 


SCHOLfA. 
294.    Alnu,  facict;  senieniia  exigitjarirt/.  Meus  C  deperdis  opus,  et  Nebrissensis  explicat  opus  tumultus, 

h.  e. ,  o|)tis  ttimiilluosorum.  Alii,  qnid,  swvelumul- 
tus, — Excubiis,  el  in  Reg.  I  esi  glossa  o  swve  (umultus. 
Pltnibus  ronjecluris  lnc  locus  solliciialnr.  Crusius 
Probab.  Critic.  pag.  170,  quid,  swve,  tumullu, — Ex- 
cubiis  quid  densis  opus?  Qu:«  conjeclura  tain  non  me- 
tro  coiiveuit,  qiiatii  alia  ejusdem  Crttsii  in  Val.  Flac- 
cumlibr.  i,vers.  94  iMoliri  liinc  puppim  jubet,  et  de- 
metere  ferro — Itobora  pro  demtlereferro.  Legit  eiiam 
Crusius  scceve  pro  sceve,  quod  parum  interest.  Bur- 
niaiiinis  secundns,  qui  Crusitim  casiigavii,  teniabat 
quid,  swve  tiimullu, —  Excubiis  distetidis  opus,  h.  e., 
variis  locis  tumultum  moves  ,  et  excubias  ponis. 
Cellarius  ex  Alm.  el  Cant.  mss.,  quid,  swve  tumul- 
tus, — hxeubiis  depstidis  opus,  h.  e.,operam,  ex  Colu- 
niella  libr.  lv,  c.  22,  Incassum  dependitur  opera.  Ea- 
dem  est  scriplura  in  Val.  1,  Oit.  2,  et  luii  in  Ott.  I, 
in  quo  corrigilur  dependis  jier  deperdis.  In  Reg.  2, 
deperdis ;  d,  s.  dependis.  Alii  nostri,   Arnlz.,  Parrh. 

■.  ciiin  niultis  editis  deperdis  opus.  Meus,  dependis  opes. 

"  Ang.,  dependis  opus.  0.  Ainizenius  ,  patriius  llen- 
rici,  divinabal quia,saeve,  tremendw — Excubits  cst  gen- 
tis  opus?  vel  tremrntis  ,  quia  inilites  |ir;v  liim.re  au- 
fugerunt.  Herm.  C  nmegieterus  alio  niodo  quid,  se- 
dule,multis — Excubiis  defendisopus.  Arntzei.ius,  edi- 
t'ir  Sedulii,  sic  Itariol.tbattir,  quid,  swve,  tumultus, — 
Excubiis  demenlis  opus.  Per  swvum  Pilaltim  inirlligii, 
per  tumultum  demenlem  custodes.  Verinti  hae  oinnes 
conjecturse  tnullo  obscuriores  sttnt  ip-a  scriplura 
veteruin  exemplarium  quid,swve  tumultus, — Excubiis 
deperdis  opus,  vel  quid,  swve  luniultus,  Excubiis  dc- 
pendis  opus,  vel,  ulest  in  uieo  C"dic<*,  dependis  opes, 
vel  ut  itt  aliis  codd.  lcgittir,  disperdis  opus.  ln  pro-a 
niltil  de  lumultii  diciiur  :  nam  per/idw  excubue  vo- 
caniur,  quia  fefel leriint.  ut  vers.  5G0  explicalur. 
314.  Virg.  ecl.  9,  v.  34  ,  Sed  non  ego  credtilus  illi. 

r  Iia  liunc  locum  sanavit  Jtiretus,  cum  in  exem- 
plari  ms.  legeretur,  quam  uobilis  eliam  comprobaris 
ammiuere.  lnterea.  .  .    irradiare  feslis  quce  Domino, 


pro  tenues  cxhibet  mentes  :  non  placel.  Mansor,  ver- 
buin  novum. 

295.  Ald.,  Corpus  Domini  condilum  sepulcro. 

297.  Arnlz  ,  Ald.  et  iionnnlli  alii  iiiierpungiint, 
Nobitior  surgente.  tamen  generatio  fallax  ;  cxleri  alio 
modo  expresso  longe  melins.  Wopkensiusconjiciebat 
tamen,  trepidalio  fullax  — Angebat  sub  corde  (ncfas !) 
quod  nocte  silenti,  vel  accommodatius  ad  senteuliam 
piosa:  lamen ,  generatio  fallax  —  Fingebat  sub  corde 
nefas,  quod  nocle  silenli.  Nibil  mutandinn  censeo. 

^98.  Ms.,  Li|iS.,  Parrli.,  Angebat.  Fabr.  ei  nonnulli 
editi.  Audebat.  Reccpla  scriptura  Augebat  bene  pro- 
cedil.  Ott.  2,  nefas  ,  ne  nocle;  reliqui,  nefas,  quod 
nocte;  sed  in  Rom.  videtnr  d.  s.  quia  pro  qnod. 

29).  Parrh.,  schedaj  Puelm.,  Dominum;  alii  et 
prosa,  Christum. 

503.  Mcus ,  Aposlropltat  ad  Judwos.  Parrh.,  Sed 
nondum  ;  senlenlia  pnslulal  Si  notidum. 

505.  Nebrissensis  legehat  Carwficis  implestis  opus 
4-U11I .  xplicalione,  ramificis,  qui  solet  damnatos  ple- 
ctere.  In  edilione  Westheineri  legitur  Carnifices. 

50!i.  Parrh.  ,  revocavil  ab  umbris  ,  quod  schedae 
Poelm.  non  proliant;  c.eieri  produxii ,  sed  mulii  in 
compendio  litterarum,  ut  perduxil  legi  possit.  Alb. , 
pn  ducit. 

507.  Urb.,  arlos;  corrige,  aptos. 

508.  F>>rte,  Conciliis,  ev  prosa. 
510.  Hermannns  Cannegieterus  conjiciebat,  Quis 

poterit  servare  Dentn  ?  quo  cardine  9  rerum — Cunela  pa- 
lent.  Laudat  coujeciuram  Ainlzeniiis,  sed  ineliusla- 
cit,  i|uod  noii  sequiiur. 

311.  Arnlz.,  terris  hnbital ;  alii,  undis  habital,  fa- 
ven  e  prosa;  nonnulli,  in  aquis. 

51  ±.  Imiialio  Lncani  I.  i,  Tarpeia  de  niibe  tonans. 
Nonniilli  dislinguunt  quid,  swre,  tumutlus—Excubiis 

a  Editi  omnes,  Hwc  ;sedi'cponeiidum  videtur,ffac. 

b  Plerique  vttls;ali  saturatis  :  Gallandius  saturaslis, 
quod  inagis  est  consentaneum.  Qu;e  sequunlur,  sa- 
lis  obscura  sunt,  et.  ut  videtur,  corrupta. 


758 
313 


Cceperat  inierea  post  tristia  sabbata  felix 


COELH  SEDULII 

A  525  Ad  lumulum 


740 


Irradiare  dies,  culmen  qui  nominis  alti 

A  Domino  doniinanle  irahit,  primusque  videre 

Promeruit   nasci    mundum  ,   atque    resurgere 

[Christum. 
Sepiima  nam  Genesis  cum  dicil  sabbata,  claret, 
520  Huuc  orbis  caput  esse  diem,  quem  gloria  regis, 
347  Nunc   etiam  proprii  donans  fulgore  iro- 

[p^i, 
Primatum  retinere  dedil;  hoc  luminis  orlu 
Virgo  parens,  aliseque  simul  cum  munere  ma- 

[tres 
Messis  aromaticae,  notum  venere  gementes 


vacuumque  videnl  jam  corpore 
faclum, 
Sed  plernim  virtuie  lncum.Nam  missus  abastris 
Angelus  amoii  residebat  verlice  saxi, 
Flainmeus  aspectu,  niveo  prseclarus  amiciu. 
Qui  gemina  specie  lerrorem,  et  gauilia  porlans, 
550  Cunctaque  dispensans,  custodibus  igne  mina- 

[cem 
348  Venerat  in  formam,   Cbristum  quarenii- 

[bus  albam. 
Iflae  igitur  Dominum  calcata  vivere  morle 
Angelica  didjcere  (ide;  perlerrilus  autem 
Miles  in  ancipili  retinet  discrimine  vitam, 


OPUS  PASCHALE. 


Interea  coeperat  illud  triste  post  sabbalum  dies 
irradiare  felix,  qui  Domino  dominanti  gralissimus 
nomen  ab  ejus  majeslate  sortiiur,  dicius  boc  honore 
Dominicus,  quippe  qui  tantum  conseculus  est  digni- 
taiis,  ut  prinius  meruerit  intueri  mundi  nascenlis 
originem,  etresurgentis  Christi  virlutem.  Hic  enim 
liber  Geneseos,  rerum  manifesius  assertor,  die  se- 
ptiuio  sabbatorum  a  suis  requievisse  Dcum  dicit 
operibus.  Apparet  ergo  perspicue,  quod  caput  orbis 
isie  sit  dies,  a  quo  primario  per  ordinem  definiius 
nameratur  sepiimus  sabbatorum,  quem  gloria  regis 
acterni,  iropaeo  qnoque  suae  resurrectionis  illustrans, 
primatum  cum  religione  concessum  dieruni  censuit 
reiinere  cunclorum.  IIujus  lucis  ortu  conspicuo  ma- 
ter  virgo  cum  cseteris  mulieribus  fideliter  congre- 
gatis,  quia  munus   pariler  ferenles  aromatum,  dum 


515.  Meus,  Diijnitas  diei  Dominicce.  Ald 
stum  die  tertia  resurrcxisse  a  mortuis.  A!d.,  in  tcrra ; 
c.i'leii,  CUin  pros;i  ,  inierea.  Nebris-ensis  suspicatur 
posi  tertia  sabbma,  h.  e.,  posl  tres  dies ;  inlerpreta- 
tnr  vcro  post  tristia  sabbaia,  h.  e.,  post  trisies  die-'. 
Sed  jiianior  est  explicaiio  posl  tristia  subbala,  h.  e., 
po>t  Iristem  illumdkra  sabb.ili. 

5i(j.  Stati'i->  ci  Claudianus  irradiare  usurpant  pro, 
radiis  illustrare;  Seduliuscura  Amhrosio,  Prudeniio, 
Rustico  llelpidio,  pro  ,  radios  emilleie. 

519.  Meus,  osiendii ;  ad  marg  ,  cum  dicat;  sic  edi- 
lio  el  srhedae  P'  elin;  reliqui, cum  dicit.  Parrli.,  sche- 
d;c  Poelin.,  clarat ;  melius  alii,  clarct. 

520.  Vet.  I,  M  ui.,  Nune  orbis;  lcge,  Hunc  orbis. 
Diem  sancium  D<  minicuin  impii,  a<:  nefarii  homines 
nuper  abnlere  teniarunt,  qui  eo  land-im  speciabant, 
nt,  peiturbalo  reniin  omnium  ordine,  religioneia 
Chrislianam,  si  pesseol,  evertercnt  :  de  quihus 
psahn.  lxxiii,  8  :  Dixerunt  in  corde  suo  coynalio 
corum  siinul  :  Quiescere  (aciamus  omnes  dies  (esios 
Dei  a  terra.  Veruni  ,  ul  pramiissuin  est  psalin.  n, 
•i  :  Qui  liabitai  in  ccelis,  irrideb.teos. 

521.  Pleiique  codd.  niss.,  1'arrh.,  Ald.,  ct  alii 
editi,  Nunc  eliam,  quod  Wopkensio  eliain  placuil. 
Arnlzcnius  cuin  noiiiiullis  vnlgalis  in.Juit  Ilunc 
etiam,  qni  adverlil ,  posl  reqis  dislinctionem  poni 
debcre,  ut  coinniodior  sit  sensi;s.  Mclius  lame-i  cst 
ISunc.  quod  opp •■■■nitur  Cenesi,  et  respicit  resurre- 
ctionem  Doiuini.  Pio  /rojj/ia.'i,  vel  iropcei,  Meu,  exhi- 
bet,  triu.iiphi. 

525.  Odilo  in  scrinone.  qui  S.  lldefonso  a  iunnul- 
lis  ascribilur,  ut  dixi  Proleg.  n.  168,  ex  Sedulii 
aliorum  [ue  senieniiatradit,  Deiparam  multo  magis, 


venerunl  ad  sepulcrum,  lacrymis  ora  sulcabal,  pe- 
B  clus  gemitibus  commovebat.  Moxque  locum  conspi- 
ciunt  sepulturac  vacuum  eorpore  jam  patere,  sed 
mira  plenum  redundare  virlute.  De  coelis  namque 
angelus  dcscemler.il,  el  a  liimuli  foribus  evoTulo  nii- 
rabilis  residebatin  saxo,  vultu  fl.mmcus,  vesiimcn- 
tisalba.us,  ut  gemina  videlicet  cliversiiate  resplen- 
dens,  terrorem  pariter  ,  laciitiamque  monsirarel  : 
tcrroiem  profecio  custodibus  ignea  facie  commina- 
tus,  kcliliam  qucrcnlibus  Chrisium  nivea  vcsiis  ju- 
cunditale  blanditus.  Ergo  mulieres  angelica  revcla- 
tione  firmaue  ,  Dominiim  gaudent  revixisse  post 
morlem.  Milites  lali  visione  perterrili ,  viiani  ne- 
queunt  retinere  iii  ancipiti  discrimine  consti  uli,  de- 
serlaque  continuo  slalione  prajcipites  urbeni  repe- 
lunt,  niiracula  perferentes  a  gratisque  nianifesta 
SCHOLIA. 
Clni-C  quam  alias  mulieres,  sollicitam  fuisse,  ui  ad  sepul- 
cru.n  irei :  quac  sententia,  quia  narrahoni  evangeli- 
caipaiiini  congruit,a  plerisquc  doctoribus  rejicitur. 
Vioe  nol.  ad  vers.  502. 

52i.  Reg.  1,  notum  cum  c.vteris ,  sed  videlur 
fui>se  nociu  :  quod  non  cohaTet  cum  fioc  lumiuis  oriu. 
Hac  raiio:  e  Arntzenius  rejecit  noclu  iu  ms.  Catit., 
et  nonnuilis  edilionibus.  Oil.  1,  2,  vencre  dutentcs; 
scd  in  Oit.  1  foriat-se  piiu>  fuit,  §ementes. 
525.  Meus  virtutevideni  :corrige  vacuumque  vident. 

527.  Amoti  ab  Angelo ,  non  quod ,  resurgenle 
Clnisio.  fueritrevolutus,  ui  contra  piclores  «bservat 
Nebrissen-is:  ipia  de  re  legi  potest  clegans,  <lo- 
ciusque  scriptor  Joaunes  Inlerian  de  Ayala  Oid. 
Merc.  in  cclebri  opere,  Picior  christianus  eruditus, 
I.  iii,  c.  20. 

528.  Panh.,  schedic  Poelm.,  veslitus:  l\eg.  1,  ves- 
titus;  pro  d.  s.  prccclarus,  quac  ubique  recepia  est 
lectio. 

5."0.  Arntzeaius  cuni  multis  edilis  igne  minaci  — 
Venerat,  in  jorma  Chrislnm  qucerenlibus  alba,  ne<|ue 
iillaui  varietaiem  ailvcnit  :  pleriqne  lamen  nosiri 
mss.  igne  minacem  —  Yencral  in  forinam,  Chrislum 
(jiuvrcniibus,  albam:  DOnnulIi  rclincnt  minaci ;  ted 
Calera,  ul  mndo  posni.  Aldus  eiiain  ita,  sed  minace, 
et  ex correciione  minacu  h\  D<'g.  I,  cx  miuaci  vide- 
tur  facluin  minacem,  qnod  iudicat  glossa  terribilcm. 
Meus  distinguil,  igne  minaci  —  Veneratt  in  formum 
Christum  qucerentibus  albam.  Communis  ooslrorum 
codicuni  scriptura  inimit:  Venerat  cii;tndihiis  in  for- 
inani  igne  minacem,  venerat  Chrislum  quairentibus 
in  forinain  albam. 

554.  Meus,  retinens. 


I) 


a  lnvet.  cod.  Jurelus  iuvenit  miraculu  perserenles, 
atque  Ua  legendum  contendit ,  ul  apud  Paulinum 
Petrocorium  1.  i,  de  Vita  S.  Martini  Sevit  et  in  no- 


stris  miracula  plurima  terris,  pro  quo  alii  habent  Sue- 
vit.  Carmen  Sedulii  magis  iacit  pro  perferentes. 


741 

555  Deserla  statione  fugax,  testisque  timoris  A 

Vera  refert  gralis;  postquamdata  inunera,  fallit 
Discipulumque  globum   placidi  suh    tempore 

[sumni 
Clam  sibi  nocluma  Christum  abstraxisse  rapina 
Composilus  simulator  ait.  Fare,    improbe  cus- 

[tos, 
340  Responde,  scelerata    cohors,   siChristus,  ut 

[audes 
Dicere,  concluso  furtim  productus  ab  aniro, 
Sopiios  latuit,  cujus  jacet  inlus  amictus, 
349  Cujus  ad  exuvias  sedet  Augelus?  anne 

[beati 
Corporis  ablator  velocius  esse  putavit 
345  Solvere  conteclum,  quam  devectare  ligatum? 
Cuni  mora  sit  furlis  contraria,  cautius  ergo 


CARMLN  PASCHALE.  LIB.  V.  742 

Cum  Domino  potuere  magis  sua  lintea  tolli. 
Menlila  est  \ox  vana  sibi  ;   iamen  isla  figuram 
Res  habet  egregiam  :  Judieis  constat  adem- 

[plum, 
550  Quem  nos  devoto  porlamus  peclore  Chrismm. 
Plange  sacerdotes  perituros,  plange  ministros, 
Et  populum,  Judiea  ,  tuum  pro  lalibus  aiiMS. 
Non  tuba,  non  Unctus  ,   non  jam  iua   victinia 

[grata  est. 
350Q',nenamDe"a  l>b'  clangettuba,  rege  per- 

[emplo? 
555  Quis  tuus  Unctus   erit  ,   qua;  verum  amiseris 

[Unclum? 
Viclinia  quae  dabitur,  cum  viciima  paslor  ba- 

[betnr  '! 
Discedat  synagoga,  suo  fuscata  colore, 
Ecclesiam  Christus  pulchro  sibi  junxit  auiore, 


B 


OPUS  PASCHALE. 

renuntiant ;  postquam  fidem  pretio  vendiderunt,  in 
fallaciam  permutanlur  ignavam,  moxque  Christi 
discipulos  noclurnse  qnietis  insidiis  aucupalos  eum 
diripuisse  confingunt.  Dic,  nefande  custos,  et  im- 
probe,  fare,  sceleraia  legio,  quid  mcditeris  astruere, 
qmc  studio  pecuui;e  co  quirendae  fovean  oui  casus 
noii  vides a  el pericli,  quantum supplicii  merearis  igno- 
ras,  cum  m.ivis  negligeus  videri,  quam  veiax.Con- 
siat  enim,  le  fuisse  pervigilem,  sollicitum,  perspi- 
cacem,  num(|uam  lumina  sonino  flexisse,  nisi  labori 
vieibus  perfovemio,  proximus  rite  collega  succede- 
ret,  ita  lociim  excubiis  coinmonisse,  ut  nullis  adiri 
posse  fraudibus  apparerei.  Nam  si  Christus,  ut  au- 
desfalsa  voce  conv. .onere,  noctnrnis  operis,  tempore 
quielo  suorum  manibus  raptus  est  e  sepulcro,  cujus 


sidet  Angelica  virtus  ad  exuvias  ?  an  beuum  corpus 
i!le,  qui  rapuit,  prius  exuit,  et  nudavit,  celerius  ar- 
bilratus  delectuni  posse  subduci,  quani  Ijgaium,  sic- 
utmanebat,  attferri?  Mentita  est  iniquitas  sibi  (Ps. 
xxvi,  12).  iiabet  tamenista  res  gr.iiiam  ligurati  se;i- 
sus  egiegiam.  J;;d;eis  elenim  Chrislun  spiritaliter 
consiat  ablatum,  queni  nos  tota  menlis,  et  pectoris 
devotione  portamus.  Plange,  Jud;ea,  tuos  ilaque  sa- 
cerdoles,  plange  ministros,  el  populum,  quae  pro 
lanlis  deserta  flagitiis,  non  jam  luba  gaudebis,  non 
Uncto  lirmaberis,  non  sacriliciis  perfrueiis.  Cujus 
spe  namque  virtuiis  tLi  tubaperflabitur,  cum  regem 
videas  interempium  ?  Quis  Unclusjam  ultra  dubiiur, 
cum  ipsius  Uncli  amiseris  principaliun  ?  Qiue  vi- 
ciima  ferietur,  cum  victima   lueiit  pastor  ipse  ma- 


ibi  linlea,  cujus  adjacent  velamenta,  circa  cujus  re-  C  <  tatus  ?  Discedat  synagoga,  proprio  jam  colore  fus- 


SCHOLIA 

335.  Rom.,  Urb.,  fvga  ;  melius  alii,  fugax.  Oli. 
2,  tesiique ;  \e«e,lestisque. 

536.  Multi  ediii  gratis;  sed  posi  data.  Parrh.,  Ald. 
cuin  nosiris  oinniltus  mss.,  etaliis  aliorum,  gratis; 
poslquam  daiu  tnunera,  fallit. 

515.  ln  Oit.  1,  ex  exuvias  correctum  excuvias.  In 
Reg.  2,  exuvias,  scd  giossa  viqilias  indieai  eseubias. 
Reg.  1,  cuin  plerisque,  exuvias,  ad  maig.  pro  d.  s. 
cxcubias,  quod  a  pr.  m.  liiisse  videlur  in  contexlu  : 
nam  glossa  vigiiias  h..c  arguit.  Urb.  mendose  ,  ad 
cximias. 

340.  Mulli  inicrpui  gunt  devcctnre  ligalum?  — 
Cnm  Hiorn  sit  furlis  contraria ,  ctwthu  erqo  :  uon- 
nulli  posi  contranu  ponini  interrog.iiiams  nniam  , 
ut  ad  pr.ii  eilentia  referaiur.  V.ilidissio;o  argu- 
inenio  Sedulius  mendacium  custodiira   relellit,  et, 


Reg.  4,  pro  d.  s.  cnm  plerisqne,  et  optimis  mss,,  et 
editis,  pectore ,  suffraganie  prosa. 

551.  Ald.  Judceam  miseram  fore,qinv  Christum 
occiderit.  Meus ,  Aposlrophnl  ud  geutem  Jud&um  , 
qv.od  amiserit  dignitatem  suam  suormn  svperbia. 

552.  Pro  talibns  ansis,  ex  Virgitifl  u  iEu.  555. 
555.  Urb.,  Rom.,  vel  jam  :  alii  non  jam.  G.  Fa- 

livirius  coniiii.  pag.  liv2,  unctus  iu  quartn  deciina- 
lione  pro  unciione  siiniit.  Melius  Celiai  ius  pro  rege, 
et  summo  s  icenfote  :  quod  cx  vers.  555  clare  paiet. 

354.  Ab  hoc  versu  rurstis  imipit  codex  Reg.  3. 

555.  Keg.  5,  Ald.,  Westhemerus  °d  marg.,  occi- 
deris  :  reliqui,  amiseris. 

3">8.  Ldiii  vulgo  pulchro  Christus  :  mss.  omnes 
nostri  ruin  Alm.,  Arnlz.,  Parrb..  Al  I..  Cftristus  pul- 
chro  Ri';;.  2,  Urb.,  schedse  Poehn.,  Parrh  .  liuxit 


ut  ait  Maldouains,  ad  eap.  \x\in  Maih. ,  suntiliter,  D  pJeTique,°jiMixtl :  nonnuHi  duhie  junxit,  vel  vinxit; 


et  eleganicr  cnaujuit. 

5 »8.  Hoin.  Htntiia  vox  :  reetkis  celeri  Mentila  esl 
vox.  lu  lleg.  1  luit,  sibi ,  corrn  luin  peritot,  rorsus 
ad  maigiiieni  d.  s.  stoi ,  ouod  piobum  est.  IbiJem 
pro  vnia  aliud  prius  fuil.  Maqis  videiur  abuiid.n  r  ; 
acsxpe  qiiiiiein  abiindai  elegauti  belienismo.  Cuin 
mora  sit ,  inquii  Sedulius ,  fartis  conir.n ia,  eautras 
fuissel,  liiileaiuni  Dttttiau  tollere,  quam  iti  solveu- 
dis  eis  iminirari. 

550.  EUg.  1  iu  coulexlu,  Ang  ,  Alb.,  Vati.  I,  8, 
sched.e    1'oelm.  ,    et    quaidam"  editiones,  corpore  : 

a  Sic  omnes^ediii:  quo  sensu,  non  video. 


simili  enim  modo  lia'e  duo  verba  m  inss.  evaranlur, 
pra3cipuc  ubi  apices  litterae  i  non  alliuuiitur.  In  L.V- 
tfetram  seounda  corripituT  ex  more  ariorum  poeta- 
riim  ciiristianoruin,  (|iii  clarius  in  vcr-u  pentamctro 
dactyliiiii  <'\  tribus  primis  syHabis  erficiunt,  ui  Ra- 
banus  carm.  100,  IIoc  altare  tenens  ecclesiam  <-'< 
In  qiiiluisdani  versibus  in  lionorem  S^.  Jacnbi,  M  t- 
tha:i  ,  Siinouis  ,  Thoina:  ,  quos  de^cripios  habco  e\ 
vetcri  cidice  Vaticni.  RegioseSuec.  u.  300,  Pa&(o- 
rcs  ovibtts,ecelesiisque  patres. 


743 


COELU  SEDULII 


m 


Ilcec  est  conspicno  radians  in  honore  Mariae  : 
560  Quue  cum  claiilico  semper  sit  nomine  mater, 

Semper  virgo  manei ;  hujus  se  visibus  asians 

Luce  palam  Dominus  prius  oblulit ,    ut   bona 

[mater, 

351  Grandia   divulgans   miracula,    qu*  fuit 

[  olim 

Advenientis  iter,  hsec  sit  redeuntis  el  index. 
563      Mox  aliis  conviva  poiens  in  fragmine  panis 

Agnitus  enituit,  qui  verus  panis  aperiis 


Sempor  adest  oculis,  (idei  quos  gratia  claros 
Eflicit,  ut  Dominum  vivenlem  cernere  possint. 
Sa?pe  dehinc  proprios  diversi  temporis  horis 
370  352  Discipulos  manifeslus   adit,  vescentibus 

[illis, 
Extemplo  nunc  ora  ferens,  nunc  piscisobusti, 
Atque  favi  mandens  epulas,  quo  rite  doceret, 
Corporeas  res  esse  dapes,  seseque  videri 
ln  membris,  quibus  anle  fuit.   Formidine  rur- 

[  sus 


OPUS  PASCHALE. 
cata,  Christus  sibi  pulchram  niveo  decore  sociavit      eoriun  se  sensibus,  et  oculis  publicavit,  quia  quod 
Ecclesiam.  Haec  honorem  Mariae  praesiat  ad  gloriam,      verus  ipse  sit  panis,  luminibus  innolescit,  quos  fides 
qme  cum  claritateconspicua  semper  maier  esse  cer-  ~  interior  inserens,   ac  detegens,  ad  agnitionem  Do- 
natur,  semper  tamen  virgo  conspicitur.  Iluic  sese  Do-      mini  gratiae  clariiate  perducit;  freqnenler  etiam  di- 


minus  iliico  posl  triumplium  resurrectionis  ostendit, 
ut  pia  genitrix,  et  benigna  lalis  miraculi  tcstimo- 
nium  vulgatura,  qu?e  fuit  nascentis  janua,  dum  ve- 
nisset  in  mundum,  haec  esset  ejus  et  nuntia,  dese- 
renlis  inferna. 

Mox  deinde  convivio  cum  quibusdam,  velut  prae- 
teriens   viator,  interfuit,  atque   in  fraclione  panis 


versis  temporibus,  etmnmeniis  nianifestum  sesedi- 
scipulis  demonstr.ivii.  Nunc  vescentibus  inopinus 
apparens,  nnnc  adusii  piscis  el  favi  cibos  accipiens, 
quatenus  cdoceret  evidemius,  res  esse  corporis  da- 
pes.quas  edendo  videnlibus  approbavii,  illa  semern- 
bra  nunc  gerere,  quac  nuper  gesserat  anle  moriem. 
Rursus  idem  ,   cum   meluenles   apostoli  plebis, 


SCHOLIA. 


559.  Meus,  perspicuo  pro  conspkuo. 

561.  Arntz. ,  cvjus  pro  liujas.  Cant.  manet  :  Ma- 
rice  se  q-.uppe  resurgens,  qimd  ineptuin  non  est,  et 
verbis  prosa?  posl  triumphum  resurrectionis  accom- 
modatum. 

562.  Arnlz.,  pius  obtulit  :  fortasse  Iihrarius  prius 
mulavit   in   pius,  ne  dicatur  Jesus  se  Virgini  Mairi 


conspciatur.  A  dexlro  ejus  latere  est  S.  Petrus,  a 
sinistro  S.  Paalus,  ut  apostolorum  reginameam  esse 
intelligamus.  De  lioc  eodem  regio  tiiulo  Deipanc 
doctis-ima  est  homilia  Alexandn  Borgia,  archiepi- 
scopi  Firmani,  inter  ejus  opera,  ei  in  libello  anno 
1792  Neapoli  excuso  :  Del  Regno  di  Maria  Omelie  di 
Mon&ignor  Alessandro  Borgia,  eic.  Develeri  frequen- 


prius  obttilisse  ;  ait  enini  Marcus,  xvi,  9  ;  Surgcns  C  ii  usti  pingendi   simul  Peirum  et  Pauluin    te>tis  lo 


autem  mane  prima  Sabbati  apparuit  primo  Marim 
Mugdalenoz.  Venim  dubium  non  est ,  quin  Sedulms 
in  hac  fuerit  sententia  ,  quod  Dominus  priroum  B. 
Virgini  apparueril ,  ut  ex  ioio  coniexiu  evinciiur. 
Engelbertus,  qui  obiit  1551  ,  de  Grai.  el  Virt.  Dei- 
parae,  p,  2,  c.  2,  apud  Pezium  t.  1  Anecd.  Et  lioc 
Seduiius  eluim  in  suo  paschali  opere  scribit,  quod  Ma- 
tri  ante  omnes  primo  apparuit,  sicut  dignnm  eral.  Qnod 
Deipara  ad  sepulcrum  simul  cum  aliis  feminis  ve- 
nent,  opiuio  feiiuresse  GregoriiNazianzeni,  Grego- 
rii  Nysseni  ,  Theopliylacli,  INicepliori  ,  ei  aliorum. 
Multo  vero  ma»is  recepta  iraditio  e»t,  Christum  ma- 
tri  S(ia3  sanciissiinin  priinae  unmiuin  apparuisse.  In 
cod.  Vat.  Rec.  chartac.  549  Miscellaneoruni  repe- 
ritur  opusculum  de  tribus  Appariiionibus  D.  N .  Jesit 
Christi,  qnoe  in  Evangelio  non  habentur.  Prima  fuit 
Mari;e  Mairi  su;e  sancii»sim;e.  Secunda  Jacobo  Al- 
phei.  Tertia  Josepho ,  qui  Dominum  sepelivit.    Au- 

ctor  probat,  priino  anle  oinues  Dnmiuui aui  sua; 

app;iiuisse  ex  Ambrosio  I.  iii  de  Virg.,cx  Augustino 
scrm.  iu  Sabbatu  post  pa-cba  ,  el  ex  Rationali  Di- 
vinor.  officior.  :  Et  «c,  inquil,  liomana  senlire  vide- 
tur  Ecclesia,  quai  primi  die  resurreilionis,  scilicel  in 
Pascha  apud  Sanclam  Martam  Majorem  celebrat  sla- 
lionem.  Ilsec  connnunis  opinio  esi  catholicoriim 
scriptorum,  utprobai  Suariusin  iu  part.,  disp.  49, 
seci.  2,qui  lamen  merilo  negal,  Deiparam  cum  aliis 
mulienbus  ivU-e  ail  seimlc.  uin. 

564.  In  Liianiis  Lauieianis  Deijiara  pnvdicaiur 
regina  aposlolorum  :  ac  revera  prima  onuiiuin  Clui- 
slum  auiiuniiavit.  Regnum  beili^sinue  Virginis  su- 
pra  Apostolos  ad  \i\um  exprimitur  in  veteri  vilro 
cujus  delineatam  imaginem  mecum  perhumaniter 
commanicavit  einineniissimus  D.  cardinalis  Dorgia, 
utsoletiile  omnium  litieiatorum  siudia  cupidissime 
promovere.  Exstat  vilrum  in  inuseo  ejusdem  Bor- 
giano  Velilris  :  neque  aliud  anliquum  vitrum  repe- 
riri  scio,  in  quo  sauclissima  Virgo  clare  expressa 


cupletissimus  est  Augustinus,  qui  hareticos,  sive 
genliles,  qui  librum  Clnisti  de  Magia  ad  Pelrum  et 

Pauluin  coufiiixerant,  sic  relellit  de  cniisens.  evang. 
1.  l,  c.  10:  Occurril  eis  Petrus,  el  Paulus ;  credo, 
quod  pluribus  locis  simul  eos  cum  illo  (Chrislo)  piclos 
viderunl.  .  .  Sic  omnino  errare  meruerunl ,  qui  Chri- 
slum  et  uposlolos  ejus,  nonin  sanclis  codicibus,  sed  in 
pictis  parietibus  quasierunt.  Nec  mirum,  si  a  pingen- 
tibus  fingentes  decepii  sunt,  etc. 

50  >.  Meus,  Cognitus  est  a  duobus  discipulis.  Ald., 
Chrisium  discipulit  agnitum  in  fractionepauis.  Schedac 
Poelm.,  Parrli.  callemque  peiens  :  reiiqui ,  conviva 
potcns,  in  meo  ct.d.  error  esl,  convivia  potens. 

560.  Rey;.  2,  Alb.,  Vatic.  i,  Heg.  5,  Ald.,  quia  : 
sic  luil  in  Reg.  \,  sed  emendalum  est  per  qui ,  quae 
coiinnunior,  et  verior  esi  scriptura. 

569.  Meus,  Aliis  apparuit.  Alil.,  Sape  Chrislum 
apparuisse  discipulis.  Anlehuuc  versum  nonnulli  po« 
U  nniii  versnm  r>7lj,  Cum  foribus  clausis,  ul  lesialur 
Cellanus.  Nostri  omnes  vulgaium  nrdinem  servani. 
IJro  proprios  frusira  Bibl.  Liigd.  praprior.  Alibi  etiam 
Sedulms  adhihet  proprius  pio  suus,  et  I.  in,  vers. 
158  seq. ,  dixil  disciputos  proprios.  Roin.,  Meus, 
diversis  :  retine  diver&i.  Reg.  5  ,  Ald.,  hora  pro 
horis. 

571.  Olt.  2,  Exemplo  :  corrige  Extemplo.  Reg.  i, 
a  m.  pr.,  Keg.  2,  4,  Urb.,  Oit.  1.  i,  Vati.  1  ,  i, 
Ald.  abusli.  lieg-  1,  rec.  ni.,Ang.,  Meus,  Alb.,  Reg. 
3,  plerique  edur,  obusti.  Iu  Rom.  ex  abusti  viiie- 
lur  f.cuin  ambusii  :  sed  id  lex  metri  respuit. 
Arntzen.  a  sec.  m.,  Parrh.,  scbedaj  Poelm.  adusti. 
Magis  in  usu  esl  adustus,  et  obustus ,  quam  abuslns  : 
sed  delendi  hoc  etiam  poiest  ab  aburo  :  quo  verbo 
ex  probatoruin  codicum  Dde  utitur  Prudenlius  lla- 
marl.  vers.  785,  ubi  alii  leyuni  amburiiur,  alii  oburi- 
tur,  alii  exurilur.  In  prosa  etiam  Sedulii  ediliones 
variant :  nam  inaliisest  adusti,  in  aliis  abusti. 


745  CARMEN  PASCHALE.  LIB.  V.  746 

375  Plcbis   apostaticae,   Dominum   quac  caca  ne-  \         Constiiit  in  medio,  non  dedignatus  apertum 


fgasset, 
Cum  fnribus  clausis  rcsiderei  lurba  fidelis, 
Pace  saluiantis  sese  inmlii,  aique  for;it;is 
353  Expediens  palmas,  nudat  laius :  ast  ibi 

[Thomas, 
Cui  Didymus  cngnnmen  erat,  cnm  frairibus  una 
580  Non  fuerat,  dubiamque  fidcm  sub  corde  gerebat. 
Donec  rursus,  eo  pariier  residenie,  veniret, 
Qui    numquam    sublraclus  erat.    Tunc  limine 

[clauso 


Discipulo  monstrate  laius,  taciuque  pmbari 
385  Vulneris,  etmenlein  paiienler  ferre  labantis. 

Agnitus  binc  potius,  quod  sit   dubitanlis  ami- 

[cus. 

Quisquis  enim  artifices  caeca  sub  imagine  frau- 

[  des 

354  'nslruit,  et  vanas  cupit  exercere  figuras, 

Non  vuli  agnosci,  nonvull,  sua  lacla  requiri, 
590  Ui  laieant  sub  nube  doli,  nebulaque  recludens 

Omnia,  sollicilos  odit  simulator  amicos. 


OPUS  PASCHALE. 

quse  Dominum  srepe  negaverat,  violenlam  n  susti-  immotis  se  denuo  loribus  praesentai,  qui  numquam 
nere  saeviiiam,  clausis  domus  j  nuis  permanerent  spiriialiter  ab  ipsis  abscesserat,  coramque  cunctis 
obstrusis,  asians  foribus  improvisus,  pacem  cunctis  visus  in  medio,  non  dedignaiur  morem  gerere  ire- 
dedit  saluialione  sermonis,  ut   afflictis  Iseliliam  tri-  r»  pidanti  discipulo  :  palmisque  rursus,  et  laiere  de- 


buens  repentinam,  quod  propbetica  voce  signave- 
rat,  approbarel,  quia  cor  contritum  et  humiliatnm 
Dominus  tion  relinquet.  Moxque  manus  aperuit  per- 
foraias  ,  plagam  laieri  nudavit  infixam,  ne  plian- 
tasma  crederent,  si  vulnerum  indicia  unn  viderent. 
Quoniam  vero  Tliomas  apque  venerandus  apostolus, 
qiism  D  dymum  vocabulo  nuncupant,  ibi  non  aderat, 
et  lalia  sociis  refereniibus  non  credebat :  ecce  Do- 
minus,  eodem  postmodum  residente  cum  fratribus, 


moiiSiraiis,  tactu  vulnerum  paiilur  se  prnbari,  roa- 
gis  binc  agnitus,  quod  ipse'  sit  Cbristns,  qni  dubi- 
lanlis  aniinam  placida  fovii  lenitate  susceptam.Quis- 
quis  enim  dolos  arlilicis  c«ca  sub  imagine  fraudis 
exercet,  vanasque  nebulas,  el  figuras  ad  decipiendas 
instruil  nieiiles  incaulas,  non  vult,  sua  facta  coguo- 
sci,  quod  lateat  sub  nubis  velamenlo  fallacis,  ocu- 
losque  compositis  miseros  simulacris  illuden>,  odii 
sollicitos,  si  deprebendi  coeperii,  et  amicos  b.  Do- 


SCHOLIA. 


375.  In  Reg.  1,  etOtt.  I,  pro  apostaticce  priusfuit  C  etiam  scriptum  luisse  in  Reg.  2.  Correctio  in  Reg. 

5  et  Oll.  1  est,  tabantis.  Lex  pedia  exigit,  labantis; 
sed  apud  alios  eiiam  poeias  chrislianos  inteidnm  in 
mss.,  tabans  in  labens  comniiilainr.  lloc  loco  senien- 
li:t>  magis  congruit  latantis.  Vet.1,2,  Mon.,  kbantern, 
Colon.  edil.,  crrore  nuper  exposito,  labentem. 

386.  Rom.,  fit ;  retiue,  sit. 

387.  Ordo  bornm  veisuum  pra^posiere  in  BiliJ. 
Lngd.  iuvertilur.  Urb.,  Rom.  Quisquh  artificis  :  desi- 
deralur  cnim.  Otl.  i.  Rrg.  3,  Alb.  Quisquis  enim  ar- 
tificis,  sed  in  Oit.  emendaiiini  ner  anifices  quod  re- 
cium  est  adjeciive,  scilicei  artifices  fraudes.  Corri- 
genda-  ergo  snnl  ediliones  Vel.  1,  2,  in  quibus  legi- 
tur  fraudis  ;  neque  audiendus  W»pkeiisiu>,  qui  ma- 
leliat  artifici  caicas  sub  tmayine  fraudes,  refraganlibus 
bbris  anliqu!-,  et  prosa.  Reiineri  polerit  artificis 
fraudis,  si  accusaiivus  verbi  insiruit  sii  figuras. 

588.  Rom.  Jnstimit  et :  resislit  mctruiii,  et  aptins 
verbum  esl,  Inslruit. 

589.  Cant.  cognosci,  quod  idem  verbum  exslat  in 
prosa,  ei  placebat  Grunero:  c;eieri  omnes  constau- 
ler.  agnosci. 

590  Rom.,  Urb.  redundens :  idem  fuit  menduni 
in  aliis  m»s.,  in  quibus  correcium  apparei  recludens. 
Cellai  ius  suspicaiur  recondens  :  facilius  e\  errore  re- 
dundens  conjici  posset  refundens  :  sed  recludu  non  so- 
liiin  sigmiicat  aperio,  se»l  eliani  conlrarium  recondo, 
clamlo  :  el  iu  Anilz.  glossa  esl  recludens  —  claudens. 
Plura  e>se  bnjusniodi  verba  pr;iposili<>ne  re  compo- 
sila  qna;  duabus  contrariis  signifiealionibus  gaudenl, 
exploralum  esl. 

591.  In  Oil.  1,  ex  simulatus  corre!  lum  csi  simula- 
lor  :  qutt  genuina  est  leclio,  quamvis  aliera  non  esset 
conleinnenda. 


aipostolicw,  quod  videtur  etiam  esse  in   me;t  c<dice 
Sed  vera  lectio  esi  apostaticce,  ul  ex  seqnentibus  li- 
quet.  Parrh.  sclied*  Poelm.  non  male  mcasset  pro 
negasset.  Ex  prosa  vero   smpe   negaverat  colligilur, 
veram  e<se  scripiuram,  negasset. 

577.  Mss.  omnes  uostri,  Ang.  Alb.,  Parrh.,  Ald., 
el  alii  editi,  Pace  salutanlis  sese  inlulit,  quod  Grune- 
ius,  et  Arutzeiiius  amplectuntur.  Ms.  Lisps.,  et  a 
sec.  m.  non  recenli  Alm.  satutalis,  quod  lenui  Cella- 
rius.  Amiz.,  Pace  saluturis,  a  sec.  m.  Pax  saluiaris 
contra  melrum.  Arnizen.,  Cant.  obtulit  pro  intulit, 
saiis  commode.  Arnizenio  non  displiccbal,  neque 
milii  displuet  Pace  salutatissesc  oblulit.  In  imnnullis 
editis  ordo  iia  inverliiur,  ul  piius  ponaiur  v.  Puce, 
tum  v.  Cum  foribus. 

578.  Reg.  1,  5,  5,  Valt.  1,  2,  Urb.,  Ang.,  Alb., 
Rom.,  Ald.,  Ou.  1  ex  «orreciioiip,  Expediens,  quod 
inleipreialur  Nebrissensis  expeditus  ostendens.  Alii 
mss.cum  Parrh.,  et  plerisque  ed\ih,Expa)idens,  quod  p. 
pio  glnssa  viileiur  esse  in  Ri  g.  1,  et  in  Ott.  i  dele-  ^ 
lnm  esl.  Arniz.,  alque  ibi :  plerique  m»s.  el  ediii, 
ast  ibi :  nonnulli  vulgali,  ast  ubi. 

580.  Ileg.  5,  Ald.,  dubioque,  scilicet  corde  :  alii, 
dubiamque. 

382.  Aruiz.  a  sec  m.,  erit  :  bene  e.»t  eral  pro 
fiarai :  nam  imperfecium  pro  plusquam  peifedo  ali- 
quando  adliibelur.  Hic  ver>.,  et  seqq.  usque  ad  v. 
Faciu  redemptoris  ferein  line  libri  desiini  in  ineo  co- 

dice,  avulso  uilo  lolio. 

584.  Reg.  5,  Ald.,  Discipulis  ;  minus  bene. 

385  Roni. ,  patienlem ;  lege,  patienter.  Olt.  -1, 
Lips.,  Alin.,  Aunz.  a  pr.  m.,  qucedaui  eduioi.es  cuin 
Reg.  1,  5,  Oit.  I,  Ang.,  Alb.,  labentis,  quod  videiur 

"  Callandius  cnm  aliis  edilis  violentiam.  Bibliotbe- 
ca  Patrum  Parisien-is  1589,  violrntam,  quod  sensus 
exposcii.  Malim  eliani  clausi,  nmi  clausis,  quod 
posiremum  taiiicn  onnies  vulgali  pra-leiunl.  Postea 
laudalur  senieniia  ex  psalm.  l,  vers.  19. 

b  In  omnibus  editis  scriplum  esl  et  amictos.  Vox 

Patro-     XIX. 


mibi  suspecla,  inquit  Gallandius.  Quidni  ?  Alqni  cla- 
ra,  el  certa  est  correciiu  ex  carmine  sollicitos  odit 
simulaior  amicos-  Prosa  addit  et,  scilicel  odit  eiiam 
anticos  sollirilos.  Panlo  posl  mendum  erat  iu  vet. 
cod.  dubitandi  pro  dubitanti,  et  abigcnli  pro  ambigenli. 
Mcdicas  manus  Juretus  adbibuit. 

21 


747 


COELIl  SEOULIl 


Gnarus  item  Dorainus ,  Petro  piscante  per  A 

[aequor 
Cum  sociis,  captum  esse  nihil,  dimittere  lina 
In  dexlras  hortatur  aquas,  mox  gurgite  clauso 
395  Pendula  fluctivagam  iraxeruni  reiia  praedam, 
355  ^er  typicam  noscenda  viam  :  nam  relia 

[dignis 
Lucida  sunt  praecepta  Dei,   quibus  omnis  in 

[illa 
Dextra  parte  manens  concluditur,    ac  simul 

fulnis 
Fertur  apostolicis  Domini  ad  vestigia  Christi. 
400  Nec  piscis,  prunaeque  vacant,  et  panis,  in  uno 


Discipulis    inveiita    loco;    quisnam    nmbig.it, 

[unam 

Hic  rebus  conslare  lidem  ,   quippe   cst   aqua 

[piscis, 

Chrislus  adest  panis,  sanctusque  Spiritus  ignis. 

Hinc  etenim  ahluimur,  hoc  pascimur,  inde  sa- 

[cramur. 
405  Tunc  epulis  praeceplor  eos  invitat  edendis, 

356  Alloquiis  de  more  piis,  mensamque  pe- 

[tentes 

Unanimes  nota  Domini  bonitate  frisuntur, 

Et  Christum  sensere  suum,  modicoque  paralu 

Postquam  vicla  fames,  et  surrexere  relictis 


OPUS  PASCHALE. 
minus  aulom  verax  inomnibus  Christus  etiam  cre-  B  q»e  perspicua,  qtribus  omnes  dextra   seclantcs,  et 


deredubitanti  mitissimus,  non  irascitur  ambigenti, 
sed  ut  digitos  quoque  mergat  in  vulnera,  facilitale 
concedii,  sciens,  hujus  probationis  exemplum  non 
ad  Thomoe  tantum,  qui  fuerat  tam  beatus,  sed  ad  fi- 
dem  deinceps  pertinere  multorum. 

Post  paucos  itemDominusdiesPetro  piscanticum 
sociis  ad  marinum  sese  litius  ostendit,  totaeque  no- 
clis  labore  perpili  a  nullam  cernens  fessos  habuisse 
capturam,  dextrum  retia  dimitti  jubet  in  pelagus 
confestimque  clauso  gurgitis  salo  piscosae  congre- 
gationis  immersa,  crepitantes  sinus  eduxcre  cum 
prscda,  quam  ante  Domini  gaudentes  projccere  ve- 
stigia.  Tale  genus  ergo  miraculi  non  vulgari  facto 
seniiri,  sed  lypica  debelintelligeniia  ponderari.  Re- 
lia  siquidem  credamus  praecepta  dilucida  nimis,  at- 


saeculi  Quctibus  cruentis  claudunlur  vestigiis  indi- 
naii.  Nam  et  piscis  supra  prunas  apposilus,  eodem- 
que  panis  in  loco  sirnul  ab  ipsis  inventus,  Catholica 
religione  cernilur  non  carere.  Nam  piscis  aqua  vi- 
detur  intelligi,  qua  nos  ablui  cerlum  e.-l,  ac  renasci, 
panis  Chrislum  signilicat  salvalorem,  cujus  eodem 
corpore  vescimur  ad  salulem.  Ignis  Spiritus  sancli 
gerit  imaginem,  qr.o  devoti  consecramur  ad  fidem. 
Iu  eadem  namque  specie  demonstratus  effulsit,  cum 
beatos  apostolos,  sicut  liber  eoruin  Actuum  prolesla- 
tur,  clara  sui  divinitate  perfudit.  Tunc  ad  cpnlas 
eos  sumendas  invitat  placida  solemniumprceeeptione 
verborum,  qui  mensye  Domini  voce  unanimes  con- 
gregaii,  cibos   sanclse    bcnedictionis  accipiunt  ,  ct 


Christum  plena  fidei  veriiate  cognoscunt. 
SCHOLIA. 
392.  Ald.  Chrislum  piscanli  Petroin  dextram  retia  Q  que  Spiritns,  ubi  abundat  que,  vel  poiius  et  :  nam  a 


jacere  jussisse. 

395.  Iu  Reg.  \,  ex  dimitiere  correciuih  cti  demit- 
tere.  Ut  alibi,  sic  bic  etiam  inss.  variant :  plerique  di- 
mittere.  Parum  id  referi.  Wopkensio  magis  [dacet 
demitiere. 

595.  Alb.  truxere  conlra  melrum.  Fluctivagam, 
vox  Statii. 

596.  Parrh.,  sched*  Poelin.,  quia  ;  alii,  nam.  Reg. 
5,  et  Ald.  nou,  quod  videtur  fuissein  Reg.  2  et  Ott. 
1,  sed  coutrarius  est  sen-us.  In  Urb.  versus  pr;ece- 
dens  conjungilur  cum  lioc  traxerunt  reiia  dignis :  re- 
liqu a  desideraritur. 

597.  Oit.  1,  in  Hlo  ;  correclumm  illa.  Psalm.  xviu, 
vers.  9  :  Prceceptum  Domini  lucidum. 

598.  Ro'ii.,  Ald.  conlra  rnelrum  dextera  parie. 

399.  Parr.,  schedse  Poelm.  apostolicis  alma  ad 
vestigia. 

400.  Poelm.,  Cum  disciputis  manducal.  —  Reg.  5, 
Ald.  Nec  pisces  :  sic  videtur  eliain  in  Vat.  2,  cacleri 
Nec  piscis,  quod  ex  Evaiigelfo  peiitum  esi. 

401.  Arnlzenius  ciifn  nonnullis  vnlgatis  praetulit 
ambiget  :  noslri  oinnes  inss.,  eliam  Aug.,  Alb.  cum 
Alm.,  Arntz.,  Panh.  ambigat  :  ita  currexil  Aldus, 
cum  in  coritexfti  edidissei,  ambiat. 

405.  F.diti  sanclus  quoque  Spirilus  :  pleriijuo  nostri 
mss.,  Reg.  1,  5,  Vatic.  I  Oltob.  I,  Urb.,  sunclusque 
Spiritus,  quod  Rom.,  Alb.,  et  Olt.  2  in  compendio 
lilterarum  innuere  videniur.  Vat.  Zpanis,  et  sanctus- 

a  In  voce  perpili,  qure  est  scripiura  veius,  men- 
dum  Juretus  suspicatur  ;  ac  cnnjicit  pervigili,  aut 
perpeti.  Gallandius  in  noiis  corrupte  editis  Jiireti  in- 
venil  pcrti,  et  putabal,  id  forlasse  positum  pro  perli- 
naci.  Sed  in  biblioiheca  Patrum  Parisiensi  1589,  cla- 


Seduli  manu  est  pnnis,  sanctusque  Spiritus,  prodncio 
que  ob  sp  diclionis  sequentis,  ut  a  Sedulio,  et  aliis 
fierisolet.  Vat.  2,  el  Reg.  5,  qui  cuni  Aldo  lacere 
solent,  el  recenles  codices  <uni,  e.\hibent  sanctus 
quoque  Spirilus.  Sic  Ang.  in  n?xu  li  ttcrai  um. 

404.  On.  1.  Hinc  etiam  ubtuimur.  Parrh.-,  schcdie 
Poelui.,  Vat.  2,  Reg.  5,  Ald.,  hinc  pascimur  :  aiii, 
lioc  pascimur. 

405.  Nonnulli  edili  transponuul,  Tunc  prccceplor 
eos  epulis  :  Arnlzcnius  boc  tnbuit  quoque  Parrbasio; 
sed  Parrhasiusreceptam  leclioneni  servai.Ms.  Arniz. 
salvator  pro  prwceptor  forlasse  ex  <jlossn. 

406.  Reg.  1,  A//o(7Mi's:lege  Altoquiis. 

407.  Gruiierus,  et  Arnizenius  cum.  ms.  Arnlz.,  el 
multis  editis  pietate  :  nostri  omnes  mss.  cum  P.in  b., 
Ald  ,  et  aliis  bonitate,  qimil  descreiidiim  non  esl.  In 
Oll.  1 ,  scripliim  ernl,  notaque  Dei  bonitate,  conc- 
clum,  notu  Domini  bonitate. 

409.  Ott.  2,  corrupte  aucta  pro  nicte.  Lrb.  Posl- 
ijunm  vicut  fames  est.  HMrrex&re.  Rom.  cbntra  meirum, 
Postqnum  vicut  [ames  surrexere.  Alin.,  Otlob.  %  Aug. 
eibi'1  iexere,  Reg.  3,  adsitrrex^re,  Alb.  esumxere  pio 
et  6im\xere.  In  Oli.  1,  fuil  exsurrexere  :  coiniiiiinis 
leclio,  et  surrexere.  Imilatio  Virgiliii  JEn.  584  :  Posl- 
quam  exempla  ftnncs  cpitlis,  mensceque  remotas.  Luca- 
nus,  ei.  Val.  Fhccus  pariier  usurparuni  vinccre 
famem. 


re  est  perpeti.  Gallandio  magis  placebat  labore  per- 
pero,  boc  est,  fallaci,  irrilo.  Amplianduni  censco. 
lnlras«cw///7«c/i6H}>,etc.,corruptuinvidelur.  Mox  forle 
calhotica  ratione. 


749  CARMEN  PASCIIALE.  LIB.  V.  750 

410  Rite  loris,  an  corde  Pelrus  se  diligat  alto,         A         Pacem  ferte  meam,  pacem  portatc  quietam  , 
Explorat   Dominns  :  Petrus   annuit  :   ergo  ni-  Pacem  per  populos  monitis  dispergite  sanctis  , 

[tenles  Et  mundum  vacuate  malis  :  gentesque  vocari 


Pastor  amans  augere  greges,  opcrario  in  omni 
Parte  bono  commendat  oves,   commendat  et 

[agnos. 
Hoc  temo  sermone  monens,  ut  lern.i  negantis 
415  357  [Culpa  recens  parili  numero  purgata  ma- 

[neret. 
lnde  sequenda  docens,  Pacem  omnes,  inquii, 

[habete , 


420  Finibus  e  cunctis,  latus  qua  tenditur  orbis  , 
Jussis  mando  meis,  omnesque  in  fonte  lavari. 

Hxc  ubi  dicia  pio  Dominus  sermone  peregit , 
Bethaniae  mox  arva  petit  :  coramque  beatis 
Qui  tanlum  meruere  viris  spectare  triumphum, 
425  JLihereas  eveciusabit  sublimisin  auras. 

358  <^u  dexlram  sedet  ipse  Patris  loiumque 

[gubernat 


OPUS  PASCHALE. 
Cum  vero  modicis  insurrexissent  dapibus  compe-      regnum  consequenler  illi  commendat,  cui  clavesse 
tenler  impleti,  Pelrum   Dominus,  an   eum  diligat      datorum  ejusdem  regni  promiserat. 
dementer  interrogat.  Cui  prolinus   annuenti,   cu-  Inde  monitis  eos  beatis  erudiens,  et  pacificse  ro- 

piens  greges,  ut  paslor  bontts,  augere,  tamquam  fi-  E  borans  traditione  doctrinae,  per  omnes  imperans  ter- 
delissimo  nimis  operaiio,   vel   probato  suas   oves,      tas  religosa)  fidei  prsecepta  dispergere,  saciiqne  ba- 


aguosque  commendat.  Et  hsec  teriio  repelit,  ac  re- 
volvit,  ul  recenliori  culpae  trina  negalio  pari  dile- 
Clionis  puigareiur  ex  ntimero.  Quod  auiem  Pelro  a 
specialiler  alendi  greges  tribuit  dignitatem,  cum 
probelut  omnes  aeque  diligere,  non  aliorum  pertinet 
ad  detrimentum,  sed  rationi  videlur  esse  conjuu- 
ctum  ;  hoc  animal  nimque  mitissimnm  pro  simpli- 
citate  nalurn1,  justis  comparatum,  quos,  cum  vene- 
rit  in  majeslate  sua  rex  oninium,  laliler  a  dextris 
astanles,  sicut  ipsedocuit,  ailoquilur  :  Venite,  bene- 
dicti  Patris  mei,  possidete  puratum  vobis  regnum  a 
conslitutione  mundi,  elc.  Ingressuios  igilur  justos  in 


ptismatis  nnicam  trinilatem  cunclis  gentibus  proro- 
gare,  sic  inquiens  ,  ac  decernens  :  Data  esi  mihi 
omnis  potcstas  in  ccelo,  et  in  terra.  Eunles  nunc,  do- 
ccle  omnes  gentes,  baplizantes  eos  in  nomine  Patris,  et 
Filii,  et  Spiritus  sancti,  docentes  eos  observarc  omnia, 
quovcumque  mandavi  vobis,  etc. 

Ctimque  Divinitas  b  omnia  mandasset  impleri, 
mox  in  Bethaniam  iisdem  pariter  eductis  egressus. 
coram  beatis  prminus  viris  ,  qui  lanti  visioncm 
triumphi  meruere  sortiri,  per  oras  evectus  pelhereas, 
arcem  sidere;edominalionis  ascendit,  et  ad  dexliam 
patriae  residet  majestatis,  totumqne    proprio  regit, 

SCHOLIA. 
410.  Ald.  cltoris  :  emendo  toris.    Reg.  5,  inverso  C      421.  Virgilius  eclog.  5,  vers.  97,  Omnes  in  fonte 


ordine,  ac  contra  melrum,  corde  se  Petrus. 

411.  Niienles,  pingues,  bene  babitos  :  quo  sensu 
nilere  usiirpant  Virgilius,  Horalius,  Phcedrns,  uler- 
que  fMinius. 

412.  Beg.  2,  operario  omni,  sed  forle  fuil  operari 
iu  omni,  ;iul  operuricr  omni :  in  Oit.  1,  etia.n  videlur 
fuisse  operciri.  Veia  lectio  esl,  operario  in  omni. 

413.  Ottob.  \,bono,  correciiun  bona.  Inepta  sane 
est  correclio. 

414.  Vait.  I,  2,  Reg.  3,  o,  Rom.,  Oltob.  2,  Ang., 
Alb.,  Parih.,  Ald.,  et  alii  llac  pro  Hoc.  Ed.  Lips. 
trino,  ot  (rinapro  terno,  et  terna.  Urb.  corruple  .Etcmo 
pro  llaic  temo,  aul  Hoc  lerno.  Vat.  1,  Oll.  2,  nwcens, 
quod  erat  etiam  in  Oit.  1,  sed  in  hoc  rile  correciuni 
eslper  movens.  Vat.  2,mendose  lerga  pro  tema,  vel 
trina. 

41G.  Akl.,  Quid  piccceperil  Christus  apostolis,  cum 
ultimo  eis  appaiuit.  Poelm.  Paccm  servandam  com 
mendat 
meti 

417 
luin ,  Paccm  fcrte 

418.  Ott.  1  cuui  cacteris ,  sanctis ,  prod.  s.  taoris, 
nisi  malis  id  pro  glossa  accipere. 

419.  Ald.,  Fabr.,  et  qnidam  alii  editi ,  vocate. 
Sensus  exigit  vocari,  utmox  occurrit  Invari. 

420.  Vat.  1,  et  cunctis  :  sic  fuit  in  Olt.  1,  scd  pro- 
be  correctum  est,  ecunctis. 

iX  Male   vetus  codex  Petrus. 

b  Suspicatur  Gallandius  in  veteri  codicc  scriptum 
fuisse  per  c.ompendium  dm,  hoc  est,  Dominus,  non 
divinita*  nam  poslea  occurrit  egressus.  'Relineri  ta- 
men  potest  divinitas  quae  vox  posita   pro  Dcu$   ad- 


lavabo. 

422.  Ald.,  Chrislum  coram  omnibus  asceudisse  in 
ccelum.  Roni.  male  trajicit  hos  versus ,  primuni  Jie- 
thania;,  luin  Hcec  ubi. 

42o.  In  Reg.  1  liiit,  .Etherius  evectas,  rite  corre- 
olum  .Etlierias  evcclus  :  alii  scrihunt  Ahhereas. 
Fabr.,  et  nonnulli  alii  editi ,  subvectus  :  plerique 
melius,  eveclus.  Vet.  1,  Mon.,  sublitnus,  quod  anti- 
qiiorum  genium  magis  sapereait  Arnlzenius.  Sic 
Accius,  Salluslius,  Lucrelius  locuii.  Nostri  mss. 
tuentur  sublimis.  Reg.  1,  et  2.  prn  d.  s.  in  oras, 
quod  videtur  fuisse  in  Ottob.  1,  in  quo  nunc  apparel 
scriplura  commuhis  in  auras.  Prosa,  per  oras. 

4-26.  Reg.  2,  3,  Valican.  2,  Rom.,  ed.  Lips.,  Et 
dextra  sedet  ipse  Patris,  quod  in  Reg.  1  videiur 
fuisse,  in  quo  niuic  est,  Et  dextram  sedet  ipse  Palris, 
siue  opporumasynlaxi.  Oll.l,  Et  dcxira sedii,  re- 
cie  correctttm,  scdct.  Huc  respicii  mendum  in  Urb., 
Et  dcxtra  sed  ipse.  Ang.,  Vat.  Ott.  2,    Reg.  5,  Ald., 


lat.  Vat.  2,  Reg.  o,  5,   inye  ,o  ord.ne  contra  D    Ilires  edilL  Ad  dexlrSm  sedet.  Vel.  1,2,  M.,,k,  bTs 
mnPacem,  inguil  ,  omu»  habete.  g^     Jn  ^  sedeL  ^^  p^ .   ^   ,    »»m 

7     Reg.  3  pnus  inserit  ,    Pacem  per  poptftos  ,      ali;e  etii,ioneS)  Et  dextram  subil.  Ediiio  Poelm.    ad 


mai g.,  Ad  dexlram  subit.  Alb.  sine  sensti  el  metro, 
El  dextcram  xvM.Probabilis  scriplura,  Et  dextra  se- 
del,  claiior  cuni  prosa,  Ad  dextram  sedct.  Vat.  2, 
Reg.  5,  Ald.,  sclied*  Poelm.,  mundunujuc  gabernat: 
meliorcs  nostri  libri  cuni  Alm.,  ms.  Heinsii,  ei  pro- 
sa,  totumque,  h.  e.,  omnia,  ut  inSedulio  jam  nola- 
lum.  In  prosa  alii,  tolumque  orbem. 

miiiit  egre&sus  per  mutationem  ejeneris,  quam  scepc 
in  isiiusmodi  scriptoribus  animadverli.  Nonnnlli  ha- 
bent  divinitatis.  Juretus  observat,  in  vet.  cod.  exa- 
r;ititni  esse  per  horas,  non  per  oras.  Freuuens  est 
h.cc  scribendi  ratio  in  mss.  codicibus. 


751  COELU  SEDULII  752 

Jure  suo,  qui  cuncta  tenens  excelsa,  vel  ima,   A         Quas  cunclos  doceant  :  lestes  nam  jure  fideles 


Tartara    post    celum  peneirat  ,  post    tartara 

[ccelum. 
Illi  auiem  lretis  cernenies  vultibus,  altas 
450  Ire  super  nnbes  Dominum,  traciusque  coruscos 
Vesligiis  calcare  suis,  veneranter  adorant , 
359Sidereasqueviasalacrisubcordereportani, 


Divinae  virtutis  erant,  qui  plura  videntes, 
435  Innumerabilium  scripseriint  pauca  bonorum. 
Nam  si  cuncia  sncris  voluis-ent  iradere  charlis 
Faeta  redempioris,  nec  lolus  ciugere  mundus 
360  Sufficeret  densos  per  lanla  volumina  li- 

[bros. 


OPUS  PASCIIALE. 


et  gubernai.  arbitrio.  Qui  cuncta  jugiter  excelsa  pos- 
sidens,  ac  profunda  posl  ccelum  descendil  ad  tarla- 
rum,  p"Si  tartarum  remeavit  in  coeluiu.  Ob  boc  igi- 
lurvoloii  liisdeui  prrcsentibusad  aslramigrare  (,uan- 
tuni  parvitalis   me;e  dignatur   sensibns  aperire),  ut 


nubes  excelsum,  cormscos  siderum  tractns  prnpriis 
dovicio  mundo,  calcare  vesiigiis,  veneranmr  sup- 
plices  et  adorant,  redituque  graiissimo  familii'  ejns, 
gressibus  aerei  tramiiis  plagas,  quas  oculis  viderunt, 
revolvunl  cordibus,   et  ri'porlant  cnncti  generis  vi- 


iter  eisdem,   qua   sequerenlur,    ostenderet,   quibus  B  ris,  ut    gent<  s   credani.  Testes  namque    lideles,  et 

anle  pasMnnem    sibi  diceniibus  :  Dominc,  nesciwus  magui  divin;e  piobanlur  esse  virtiilis,  qui  facia  Do- 

quo  vadis,  quomodo  possuwus  viam  nosse  ?  respondit  mini  Jesu  Chrisli  videnies,  iniuimerabilium  seripse- 

evidenter,  et  dixii  -.Egosum  via,elvcritas,el  vila.Via,  runt  pauca  gesiorum.  Nam  si  religiosis  nmnia   po- 

quoniani  per  eum  Palris  perveniiur  ad  gratiam.  Ve-  luissent  cbartis  annecli   nostri  miracula  Salvaioris, 

riias,  quia  credeniibus  iribuet.  qnse  promillit.  Vita,  nec  ipse  forsnan  mundus  sicut  Joannes  Evangelista 

quoniam  et  mnrti  non  subjacent,  quos  adoptat.  L?e-  lestatur,qui  scriberenlur,volu:)iina,caperel  ui.ivcrsa 

tis  vullibus  iutuentesergo  discipuli  Dominum  supra  librorum. 


SCHOLIA. 


427.  Vat.  1  non  niale,  tenet,  producta  uliimara- 
tinnecusurse.Cant.,  Ald.,et  nonnolhe  aliaeeditiones, 
excel  aque,  elima:  reiiue,  excelsa,  vel  ima ;  nam  vel 
pro  et  inicrduni  ponitur,  pra-sertim  asequioris  ata- 
lis  SCI  1]  toribus. 

428.  Sched;e  Poelm.,  Parrh.  Conservando  regit, 
penetcat.  Vera  codicum  leclio  looge  veousiior  est, 
Tariura  posl  ccelum  penetral ,  post  tartara  ccelum. 
Rnr-us  Sednlius  Christi  ad  inferos  descensiini  pro- 
liietur  :  neque  euim  tartara  inierpreiari  licet  sepul- 
cruro.  Vide  not.  ad  v.  222. 1. 1.  et  Dissertatiouem 
Liberaii  Fas^onii,  eleg.mtis  scriploris,  qua  probat, 
JfSiini  Clirisiuni  aute  descendisse  ad  inferos,  quain 
excnareiur  a  nmriuis. 

42t>.  Reg.  5,  Ald.,  laiti  :  ca?teri  melius  lcetis. 
Vat.  1  parurn  eleganter  transponil  ,  cernenles, 
loetis. 

451.  Parrhasius  edidit  Vestigis,  atque  ita  conlra- 
cte  le^endiim  suspicatur  Cellarius,  ut  metro  consiila- 
lur.  VVopkeiiHUS  relinel  Vcsligiis.  sed  ita  utsecunda 
corripiatur,  ut  alibi  Sedulius  conira  prosodiam  pec- 
eal.  Mss.,  el  pleruque  editiones  exhibent  Vesligiis  : 
qui»  in  verbn  itascnplo  peccauini  metri  nulliini  erit, 
si  dmc  vocalesexirenKHper  synaeresiu  conlrahaiitur, 
lilduae  pritnas  in  disyllahis  d<erat,  deinde.  Pra;slan- 
lissirai  no-iri  mss.  R>'g.  1,2,  Ou.  1,  Ang  ,  veneran- 
ter,  el  gl  ssa  in  Reg.  1  ,  reverenter,  in  Ueg.  2, 
cum  reverenlia,  cum  veneralione.  Heg.  5  et  Roni. ,  ve- 
nerantur,  sed  correcium  per  venerantcr.  Valt.  1,2, 
All).  in  compeiidio  lilleraruni  m:  gis  inniiunl  veneran- 
ter  quain  venerantur.  Recentissimi  codices  Rcg.  5, 
Urb.,  Ouob.  2,  veneruntur.  E\  aliomm  codicibus 
Alin  ,  Caut.,  veneranler,  cod.  rns,  Rarthii  venerantuv. 
Edili-mes  pariier  variant,  sed  antiquiores  exliilienl 
venerantnr.  Huic  sci  ipluiic  favei  prosa,el  adlueient 
receine^  edilores.  Apud  Corippum  1.  n.  v.  55,  oc- 
currii  famulanlur,  adorant.  Apud  Draeoutiuni  hb.  i, 
v.  4,  euidi,  Auclorem  confessa  suum  vcneruntcr  ado- 
rent,  seculus  aucioritaiem  Teriulbani  ei  Sedulii  boc 
loco.  Pnterat  qmdein  versus  Dr.icontii  in  redubia  sic 
reliugi  venermtur,  adorenl.  Sed  adverbimii  venetan- 
fer a Draconlio  el  Sedulio  usurpaium,  milii  etiam- 
num  videtur. 

455.  Aldus  interpungit,  doceant  testes.  Nam  jure 
(iiUles  :  non  probo. 

45*3.  Mon.  ,   voluisse  :  emenda  voluisseni.  Pro 


chartis  Arnizen.  libris,  foriasse  ex  glossa,  Parrb. 
scripiis  il;ee  hyperhnle  ex  Evangelio  S.  Joannis  si- 
niilis  esl  aliis  liebraismis,  sive  judaeorum  locutioni- 
bus.  Darlhius  I.  xli  Advers.,  cap.  24  :  Ego  iis  ac- 
cedo,  inquil,  qui  non  numero  librorum,  sed  poudrre, 
mysteriorum  exiernandum  orbem  interpreiari  u  aluni , 
cjuam   hyperbolfm  uudire.  At  aiunl,  talia  eiiam  esse, 

C  qua?  scripta  sunl.  Faieor  :  sed  quid  veiat,  aliioru  e.iiam 
residua  rehcla?...  Sic  de  umnibus  mysteriis  Ckrisli 
scrbens  fuudamentum  nobts  esi  hujus  opinionis  erudi- 
lissnnus  thcotogus  Prudcniius  Apoihmsi  :  Millibus  ex 
muliis  paucissmia  quwque  retexam — Summutim  relc- 
gens,  lotus  quoc  non  capit  orbis.  Nonuns  paraphrastes 
secutus  lilleram  capacitalem  muudi  spaiio  immensaJ 
macliince  meiitur.  Pnidenlii  quidern  Incus  nou  satis 
claius  est  pro  Raribii  npimnne  :  Sedulius  cene  con- 
Irarius  esi.  Theophilactus  tres  diver^as  inlerpreia- 
liones  in  cap.  ultim.  Joanois  sic  coinpleciitnr  :  Ne 
admireris  aulem,  quod  libros,  si  qui  de  cpfitbus  Jesu 
scribuutnr,  mundum  dixit  non  capere,  sed  inlellecta 
ine/jfabih  vi  Dci  verbi,  dictum  (ideliler  accipc.  Nam 
sicut  nobis  loqui,  ita  illi  inulio  facilius  e  t  fucere  ea, 
qunj  vuluit.  Qaidam  aulem  per  liypeiiolem  more  Scri- 
pturca  putani  diclum.  Mos  enim  Scripturce  cst  hyper- 
bole  uli....  Quiilam  antem  per  mundum  inieltigunt  eus, 
qui  mnndana  sapiunt  :  opera  autem,  quce  facta  sunl  a 

j)  Jesn,  (liviua,  et  mysleriis  plena,  lam  in  vi*ibili,  quam 
in  iniisibili  creatura,  et  quw  futura  sunl ,  et  tnytteriis 
sunt  referta,  mundanum  hominetn  non  posse  inlelli- 
gcre. 

458.  I ii  Olt.  1  bic  versus  recenti  manu  ex*iraius 
erat,  deleto  alio.  Deinde  sequilur  epigramma  in  lau- 
deni  Seilu'ii,  Sedulius  Christi ,  elc,  non  alternm, 
Sedulius  Domiui,  luin  Elegia  ,  Cantemus.  Iu  Reg.  1, 
Explicil  liber  iv.  Incipit  liber  Araioris.  Finitum  est. 
Aha  mauii  anliqua  :  Explicit,  etad  margihem,  Re- 
quire  in  lioc  volumine,  (auteihus,  socii,  Domino,  post 
Aratorem.  S«d  Araioris  in  boc  codice  snlum  id  esl  : 
Domino  sacrosancto ,  beaiitsimoque  Patri ,  atque  apo- 
stolico,  et  in  loto  orbe  primo  omnium  sacerdoli  Pape 
Vigilio  Aralor  subdiaconus.  Resiat  uiium  lanluui  ln- 
lium,  iu  (|iio  e.sl  imti  jain  in  Piolegomenis  niiin.  156 
descripia.  Hoc  opus  Sedulius,  elc,  et  epigiammaia 
Asierii,  Liberii,  el  Relisarii.  In  Reg.  2,  Explicit  li- 
ber  iv  Paschalis  carminis  heroici.  Incipit  carmen  elc- 
giacum,  quod  vocatur  Paracterium,  i.,  repercussum  eo 


755 


ELEGIA. 


754 


(fuod  repercutiatur  unus  versus  ab  allero,  hoc  est,  ini- 
tium  pri;ni  fit  ultimum  secundl.  Para<  tera  Grtvce  La- 
tine  repercussio  dicitur.  in  VaL  1,  Explicit  iiber  Se- 
dulii.  Incipit  carmcn  ipius  :  Cantemus,  elc.  Yal.  2, 
Finis.  Tnin  nnia,  Hoc  opns,  eic,  de  qua  in  Prolego- 
menis  mnn.  136  et  seq.  Illico  eleuia.  Cantcmus  etc. 
Rog.  5,  Carmen  finem  Itub  t,  nec  tauri  serta  requiro, 
—  Tu  stitdii  mcrces  esto,  Maria,  mei.  Legenduin  Fi- 
nem  carmen  hnbet.  Succedil  ndta  ,  Turtius  liufjus 
Asie  ius  qu  ntus  sequeniia  carmina  inter  scriptu  Ce.tii 
Sfduhi  invenit,  Cantemus  elc.  Sequuntur  hyninus  .i 
solis  orius  cardiue,  et  epiijramina  ips  ns  Setltilii  infra 
relerendiin:.  Ueg.  3,  Ang.,  Explicii  liber  i  edulii  ; 
el>inealia  inscriplione  elegia,  Cantemus.  Urb.  Eijre- 
gii  Sedulii  episcopi   de  passione,  resurrecttoneque,  ac 


A  ascensione  unigeniti  Filii  Dei,  et  Domini  nostri  Jesu 
Chrisli  liber  quartus,  et  ulfimvs  explicit  feliciier.  In- 
cipit  paracterum  carmen  ejusdem,  i.,  repercussorium, 
eo  quod  purs  media  primi  versus  sit  finis  secundi  ver- 
sus.  In  quibus,  eic..  ut  nuncexpouani.  OtL,  ei  Rom. 
post  finein  carminis  pasehalis  sine  ullo  tiuilo,  Can- 
temus.  Meus  codex  Fiuit  liber  quartus,  et  ullimus  Se- 
dulii  poclce ;  incipil  epigramma  disiichon  ejusdem, 
quod  a  nostvis  rcpcrcussivum  diciiur,  a  Grwcis  tzucccj- 
tspov  :  Cuutemus  ,  eie.  Parrhasius,  FxpVcil  Sedulii 
Curmen  Paschale.  Ndiil  aliud  Sedolii  additur,  sed 
earniina  qwedam  Piudcnlii.  Ms.  Heinsii,  F.xplicit 
Paschale  Carmen  Sedulii ;  incipit  hymnvs  ejusdem. 
Juretus  in  fine  prosae  :  Explicil  prosa  Sedulii. 


GOBLII  SEDULII 

ELEGIA. 


361  Cantemus,  socii,Doniino  cantemos  hono- 

[rem, 
Dulcis  amor  Christi  personet  ore  pio. 
Priinus  ad  ima  ruit  magna  de  luee  snperbus, 
Sic  homo,  cum  tumuit,  primus  ad  ima  ruit. 
5  Uniusob  meritum  cuncti  perire  minores  , 
Salvantur  cuneli  unius  ob  ineiittim. 
Sola  luit  mulier,  patuit  qnajanua  letho  : 
362  Et  qua  vila  redit,  sola  fuit  mulier. 


B         Fraler  iniqnus  erat  justum  qui  perculit  oiim , 
10        Damnator  Christi  frater  iniquus  erat. 

Trausitns  ille  monet,  quid  prima  amisit  origo, 

Quid  veiilnra  patent,  transitns  ille  monet. 
Arca     levatur  aquis ,    homines    ne    perderet 

[sequor, 
Ne  pereant  homines,  arca  levatur  aquis. 
15     Sume,  pater,  populos  pro  nati  vulnere  cunctos 
Cum  tradis  Christum  ,  sume,  pater,  populos. 


SCHOLIA. 


Prieter  modo  dicia  confer  proleg.  num  46,  ubi  li- 
tulusex  Tritlieiiiio  hic  referlur  Exiiortatorium  ad  fi- 
deles,  sive  Exhortatorius  liber  ad  fideles,  el  n.  162. 
Beiia  de  Ati.  ineir.  non  semel  ex  h:tceiegia  exeinpla 
prolerl ,  laudato  eli  >in  Sedulii  nomine.  Qnosdam 
versus  ex  e:i  desnmit  Osbernus.  scriptor  s:icnii  xi, 
iu  Vtt  i  S.  Dunstani  apud  Bollandianos  die  19  maii. 
Re.r.  2  argiiuieutum  sic  exponit :  Descriptis  jam  mi- 
racuis,  hortalur  pncla  sentm  onutes  cantare  Cltrisio, 
et  gra  ias  referre.  Urb.  In  quibus  paracteriis  carmi- 
nibus  au  lor  Sedulius  descripla  (forle  post  descripta) 
futa  alque  dicla  Sulratorts  nostri  Christi  Iteroicis 
canitinibus  ,  convocat  omnes  ftdele  i  ad  lautlem  omni- 
potentis  Dei.ejusque  Filii  Domini  nostri  Jesu  Christi. 
lu  ins.  Almel.  liuiliis  esl,  Hymnus  Sedulii.  In  edi- 
lione  Arntzenii  Ccelii  Sedulii  hymnus.  I.  Collatio  ve- 
teris,  e>  >wvi  Testamenti  perschema  spavc.A/i^sw,-  alter- 
nis  verstbus  repeltlce.  Iloc  eodem  ariifieio  alii  elegias 
compi^ueruiit,  m  in  Veter.  Analeet.  Mahillon.t.  I, 
Theodulphus  Anrelianensis,  Paulus  Diaconus  Aqui- 
leieusis/.Eiigeiiius  Toletanus,  Peirus  Dainiani.  G<d- 
fridus  Vindocineitsis ,  in  Disiicbis  inoralibus  inss., 
quae  pro  librn  xiy  M-iriialis  in  codice  memhranaceo 
Collcgii  Koinani  inseria  snnt. 

1.  Val.  2.  Oiii>b.  2,  invei-o  ordine  Cunlcmus  Do- 
mino,  socti.  T.tunnenMs  cod.  Cantenius,  socii,  Uomi- 
nirm.  Vnle  Pmleg.  iium.  180.  Kog.  5  et  Ald.,  hono- 
res,  qnod  expunit  Nebrissensis  laudes;  reliqui ,  can- 
tL-mus  honorem. 

2.  Cappusolus,  Christo ;  alii,  Christi.  ln  cod.  Tau- 
lin.  giace  pro  Clirisli ,  el  videiur  esse  prwsonet 
pro  persouet. 

5.  V  >t.  2  de  magna  luce;  alii,  magnade  luce.  Sermo 
est  de  Luciferi  casu. 

4.  Aruiz.  a  pr.  m.,  Alb.,  Meus,  Vei.  1 ,  Tom.  .", 
cum  timnil  ;;i\\\,cumtumuit  :  quo  speclant  Ollob.  I, 
Rom.,  conlitmuit  prncuni  lumuil  :  et  hac  esi  genuina 
lectio,  cuni  sermo  sit  de  stipei  bia,  qua;  per  tumoieni 
solet  ex[ilicaii,  ul  jam  dixi  ad  alios  poetas  Christia- 


nos.   Ita  etiam  scripsit  Osbernus   in  Vita  S.  Dun- 
slani. 

5.  Vet.  1.  mendose,  perire  minoris;  iu  Rom.  prio- 
res    emendatiim   est    per    minores ,   h.    e.  ,   posleri 

r  Adami. 

6.  Osbernus,  inverso  ordine  ,  forlasse  ul  liiatum  , 
fugiat,  Cuncti  salvantur. 

7.  Alin.,  Reg.  3  el  nonnuHi  editi,  qua; ;  caMeri  , 
qua  ;  in  Oltobou.  1  ambigue,  quo3 ,  vel  qua.  Eva  in- 
lelligitur. 

8.  Almel.,Rrg.  2,5,  Vatt.l,  2,  Oti.  1,  Ald.,  Cel- 
lariu^  ,  Meus  ,  Ang.  ,  Alb.  ,  0*hernus  ,  ex  qua.  Sic 
Keg.  3  ei  pro  d.  s.,  P>r  quam.  Vet.  I  ,  mendo-e,  Et 
quia.  Urb.,Oll.,  2.  R<>m  ,  Goldatus  iu  Manuali  bi- 
blico  Et  qua  ,  qnod  cuin  plerisque  vulgatis  praetulit 
Gruneru-,  qnia  pra-eessil  patutl  qua  sine  ex;  h  ic  fa- 
cile  quideinetin  ex  muiari  poiuit.  Deipara  laudatur. 

11.  Mrfiis,  q'<od  prima  ,  el  v.  seq.,  Quod  ventura, 
alii  metius  ulrohique  quid.  Urb.  admisit ;  retineo 
amisit. 

12.  Meus  Reg.,  5,  Ald.,  paret,  quae  est  eliamcon- 
jeclura  Wopken-ii.  scilicet  qnid  acquirat origo,  sive 
gens,  etsiirps  venlnra.  Alti  parent  :quod  ila  expnnit 
"glossa  io  Arniz.,  et  in  Ueg.  2    ui  priorem  transitum 

D  intelligatde  Lnocho  in  ca^lum  translato  pnsteriorera 
de  iransiui  Cmisli  in  ccelnm.  Cellarins  priorem 
tr.insitum  inierpretabalur  egressnm  Abeliset  Caini 
in  agnim.  Wopkensius  melius  obiium  Abelis.  Sed 
mallem  aliquid  clarius. 

15.  Reg.  5,  homiues  ut  perderet ;  sensus  postu- 
lal  ne. 

14.  Aroa  est  Ecclesia  per  baptismum  salva,  vel 
etiam  Christus  sacramenti   haplismi  insliluior. 

15.  Valic.  1,  per  nati  vulnera;  ea-leri,  pro  uati  vul- 
nere;  Petrus  Berinannus  cunjiciehal  fun  re  ptovu/- 
nere.  In  Bom.  inenduin  puio  cunctos  pro  cun  to.  Pa- 
ter  hic  est  Abrahamus. 

16.  Vel.  1  ,  Mon.,  Poelm.,  inverso  ordine  ,  Cum 
Christum  tradis ;  nosiri  omnes  mss.  cum    plerisque 


COELII  SEPULIl 


756 


Hostia  summa  Patris,  tacitis  signata  figuris  ;      A 

Quam  reierat  Chrisms,  hostia  summa  Patris. 
Claudicat  ecce  videns  Dominum,  dnm  pra;valet, 

[heros  , 
20        36^sPeraSens  Chrisium  claudical  ecce  vi- 

[dens. 
Reppulit  ille  famem  ,  venilus  crimine  fratrum  : 

Vendilus  est  Chrislus  ,  re;  pulit  ille  famcm. 
Pctfide,corde  peris,  dnm  vastant  omnia  plagcc, 
Dum  cessant  plagae  ,  perfide  ,  corde  peris. 
23    Agnus  ab  hoste  sacer  revocavit  sanguine  patres, 


Sanguiue  nosque  referl  agnus  ab  ho.-le  sacer. 
364  Obruit  und.i  nefas ,  popnlo  gradiente  per 

[:cquor, 
Ntinc  mundi  populis  obruit  unda  nefas. 
Murmiiratr;impieias  ,  manna  veniente  refecla  , 
30        Panis  adest  Christus  ,  murmurat  impietas. 
Plehs  sibi  dura  caput  terrae  cultoris  adoptat , 

Abstnlit,  heulChristum  plebssibi  duracaput. 
Lex  dedit  indicium  veteris  de  crimine  pcense, 
Quodque  salus  veniat,  lex  dedit  indicium. 
33    En  lapis  irriguus ,  satiare  ,  incredule  ,  fonie  :^ 


SCHOLIA. 


editis,  Cum  tradisChristum,  in  Reg.  1  scriptum  erat 
Conlradis  pro  Cum  Iradis.  Cant.  et  nonrinlfi  editi 
exhibent, Cum  sumis  Christum,  quod  ininus  beneesi. 

17.  Urb. ,  Kom. ,  sanctis  signata;  Alm. ,  Ott.  \, 
dudum  signala  ;  alii ,  laci!is  signata.  Hic  rursus  de 
Isna'\ 

18.  Yet.  I,  Mon.,  ressrut,  qnod  vitium  typogra- 
phicum  esse  suspicatur  Arntzenius  :  sed  in  Roirt., 
Ald.,  el  ut  videlur,  in  meo  codice  estetiam  reserat. 
Vera  lamen  lectioet referttt:  |>!acerel  tamen  magis 
refefi :  produci  euim  solet  prima  in  refert. 

19.  QelUfitiS  et  Arnlzenius  eJiderunt  heros  ; 
nostri  oinnes  mss.  cuin  Ang.  et  aniiquis  edilionibus 
heres  nullo  commodo  sensu.  Putet  aliquis  dum  prce- 
valet  hruet,  conti:>«. tis  duabus  ullimis  in  lsrael, 
ul  sit  spondaeus.  Ipsum  iioineu  Israel  significat 
pyanulens  Deo.  Sed  proba  videtur  vulgala  lcciio 
heros  :  sic  aPrudentio heros  dicilur.  S.  JoanncsEvan- 
gclisla  hymn.  6Cath.  1  !4,  et  Tohias  hymu.  10  Caih. 
vers.  70.  In  ms.  Alb.  videlur  fuisse  heros ,  (|Uod 
emendalum  esl  per  heres. 

20.  In  Ott.  1  videntur  iia  divisa  verba  Asper  agens; 
sed  legi  debet  Aspera  gens. 

■21.  Docta  inaniis  M  Arniz.  iintaverat ,  pro  Rep- 
pulit  alios  hahere  Pepulit  aperto  crrore.  Nonnulli 
seribwH  repulit,  quia  pulaiit  ,  re  posse  produci  , 
eiiamsi  consonans  sequens  non  «liipiicemr.  Adhae- 
reo  usui  coinmuniori ,  quo  reppulit,  et  relligio,  et 
quredain  alia  similia  scribuntur,  cum  re  producitur. 
In  refert  aliud  tenet  consueiudo  :  (|iiod  tameu  ver- 
bum,  cum  est  impersonale,  semper  primam  produ- 
eH  ,  cum  est  a  refero,  corripil ,  sed  aliquandn  pro- 
ducit.  Multae  ediliones  exhihenl  dislractus  crimine 
fratrum,  quod  defendi  potest.  Hoc  verbo  in  re  simili 
uiilur  Uraconlius  lib.  n  ,  vers.  5 1 0  :  Sauguine  dis- 
iracli  maculatur  venditor,  emptor  ;  et  Juvcncus  1.  iv, 
vers.  635.  Nostri  mss.  ignorani  hanc  lectionem  ,  et 
in  Alm.  disiraclus  est  glossa  ad  verbum  venilus. 
Canl.  cum  Alm.  ,  Ang.,  venilus  a  veneo,  a  cpio  supi- 
num  est  vennm,  et  venilum,  petniltiina  correpia  se- 
cunduin  analogiam  apud  Priscianum  !.  x.  Io  nsu  est 
venum.  Recentes  edimres  luentur  venitus,  cujus  se- 
cundam  licenier  produxeril  Sedulius.  Favei  supinuin 
ambitum,  cujus  secumla  produciiur,  quamvis  in  itum 
prima  corrioialur.  In  Vat.  2  videiur  es«e  venitus, 
quod  apparet  etiarn  in  Reg.  3,  sed  in  lioc  correctum 
esl  per  vendiluscam  glossa  venumdalus. Olt.  1 ,  Arntz. 
a  pr.  m.  cum  Reg.  5,  vendilus  cimine  fralrum,  quod 
metri  lex  respuit :  mullo  vero  inagis  inelro  advcr- 
salur  Olt.  2,  famem  qui  venditns  crimine  fratrum. 
Reg.  2,  Vat.  1,  Rora. ,  Alb. ,  Meus ,  famem  vcnaius 
crimine  fratrum  cum  glossa  iu  Reg.  2,  venditus  :  huc 
pertinel  Urb.  ,  famem,  qui  venatus  crimine  fralnrm. 
Verum  venaius  pro  venditus  lalinum  non  esl ,  ac 
praeierea  in  Urb.  contra  mctrum  esset  qui.  Arntz.  a 
m.  s.,  Reg.  5,  Ald.,  alio  modo,  famem,  frater  quem 
vendidit  auro.  Et  meiro,  et  Lalinilati  consuli  potest, 
si  ex  vcstigiis  codicum  rescribatur  Rcppulit  ille  fa- 
mem  venum  actus  crimine  fratrum.  Sermonem  e>se  de 
Joseph  vendito  a  fratribus  ,  nemo  non  videt. 


22.  Reg.  5,  Ald.  ,  Vendilus  ab  Juda.  Grnnerus 
cum  suis  mss. ,  et  editis  Vendilus  a  Juda,  qui  se 
nescire  ail  ,   unde  hauseril  Fabricius  Venditus  est 

B  Christus.  Verum  noslri  fereomncs  mss.cum  edilione 
Poelm.  in  contcxlu  ,  Ang.  cum  m^.  Arntz.  ,  cdd. 
Vel.  1,2,  Mon.  exhibent  Venditus  est  Chrisius,  pro 
quo  Alin.  Venditus  est  Dominus.  in  Arntz  a  ni.  rec. 
el  in  schedis  Poelm.  ,  Venditus  a  Juda. 

24.  Arniz.  ,  poeno?  pro  plagai  minus  eloganter; 
scribiiur  autcm  pene.  Perlhlos  hic  est  Pliarao. 

23.  Arotz.  a  m.  sec. ,  Rcg.  3,  Ald. ,  conduxit  pro 
rcvocavil.  In  Reg.2est  revocavit,  sed  vidctur  fuis-c 
reduxit,  quod  nou  damnarem  ,  et  sic  >eriplum  inve- 
ii io  in  Ang.  Sermo  esl  de  agno  paschali. 

26.  Ald.  ,  nos  revocat,  quod  cum  teclione  recepia 
v.  superiori  revocuvit  venustum  csi.  Alii  nosque re~ 
fert,  uhi  conjuiiclio  que  omitti  potesi. 

27.  Nefas,  h.  e.,  nefariosiEgyptioscumPharaone. 

28.  Meus,  Ang.  ,  Cuin  mundi  populis.  Cellarius 
cum  Alm.  ,  Cum  populis  mundi,  admi-so  hiatu.  Sic 
eiiam  Reg.  2  el  Ott.  1,  sed  in  hoc  factum  ,  Hme 
populos  mundi.  In  Alh.,  mendum,  JSec  populis  »>nn- 

r  di.  Reg.  3,  5,  Valt.  1,2,  Olt.  2,  Rom.,  Urh..  Ald., 
"  Fahr.,  3iune  munli  populis.  Multi  vulgali  ,  JSunc 
populis  mundis.  Ms.  Arnlz.  ,  iVmhc  »;iiHdi  popnli  ; 
Canl abr.  ,  Nuuc  populi  mundi,  h.  e.  ,  poimli  Ckri- 
sliani,  quam  scripluram,  el  interpretaiionein  Grune- 
rus,  et  Arntzenius  sequuniur.  Wopkensius  conjicie- 
bat,  Nune  popnlos  mundans. 

29.  Ahn.  ,  Meus  ,  referta,  quo  respicit  mendiun 
in  Ott.  2,  referto,  alii  codices  ,  refecta,  melius. 

31.  Nonnulli  ediii  mcndose  in  utroque  versu  Pleb* 
si  pro  Plebs  sibi.  Ott.  I,  Rom.  in  uiioque  versn  ca- 
pit;  sed  in  Ott.  1  recte  correctum  est  per  caput. Edi- 
tio  Poelm.  ad  marg.  adorat,  idque  praeterant  sche- 
d;c  ejusdem  Poelmamii.  Gaeteri  adopta  cum  glossa 
in  heg.  2,  eligit,  quod  huic  loco  magis  convenit :  ut 
enim  plebs  dura  Israelis  caput  viluli  sihi  adoptavil  , 
ila  plehs  dura  Judreorum  Christura  capul  sibi  ahstu- 
lii.  Alioquin  facileha:cinter  se  permutantur  in  mss. 
udorot,  adopiat,adornat,  adaptal,  uljain  alibi  osten- 
sum  est. 
D      32.  Otl.  1,  hunc  ;  bene  correctum  heu. 

53.  lieg.  ~±,  in  boc  el  seq.  v. ,  initium,  uirobiqiie 
con  cclum  irdicium,  qnod  retinendum  est.  In  Olt.  \ 
fuil  discrimine,  quoil  e\stat  in  Val.  1,  sed  tfl  Ott.  \ 
laclnin  Hsl  de  crimine,  qnsc  est  vera  lectio.  Meus,  de 
culmiue. 

3i.  Editio  Poclm.  ,  Quoque  pro  Quodque.  Rom.  , 
Oti.  -2,  (  rb.  venit,  quod  in  Meo  etiam  videtur  e«se ; 
sed  ralio  me'ri  jio^iulai  venial.  Joan.  l,  39  :  Scrutn- 
mini  scripturas.,  quia  vos  putatis  in  ipsis  vilain  aiternum 
habere  :  et  iltcesunl.  qute  teslimonium  perhibent  demr. 

35.  Vet.  2,  Eu  lopsns ;  ed.  Col.  ,  hoc  et  seq.  v.  , 
irrignis  ;  Arnlz.,  froute.  Corrige  ,  En  lapis  irriguus, 
et  fonte.  Petra  |>ercussa  ,  quae  aquam  fudit ,  est  1 1- 
pis  irriguus  ,  ul  recie  exponit  Cellarius :  qui  tainen 
inepte  accipil  satiare  pro  satiaris  indicativo  passivo, 
cum  sit  modi  imperativi. 


757 


Qni  Christum  reprobas  ,  en  lapis  iniguus.      A   55 
Carpilur  igne  sacro  munus,  votunique  pioruin  , 

365  Seditiosa  tribus  carpitur  igne  sacro. 
Regua  beala  P.tlris  legis  non  contigit  haeres, 
40      Jesus  dispensat  regna  beala  Patris. 

Dcstruit  arca  Dei,  inuros  dum  circuit,  hostem,        60 

Sic  !io>tem  mundi  desliuit  arca  Dei. 
Area  vellus  liabet,  madido  sed  villere  sicca  est, 

Siccum  lota  madens  area  vellus  babet. 
45  Yincis  honore  Dei  promisso  in  munere  gentes, 

Affcctum  naisc  vincis  honore  Dei.  65 

Tu  decus  omne  luis,  qui  slernis  csede  Goliam ; 

Qui  vincis  mundum,  tu  decus  omne  tuis. 
Maxima  dona  Dei  cuncli  cecinere  propheta?, 
50      Implevit  Christus  maxima  dona  Dei. 

Pondera  dura  lulii  mandatuni  legis,  et  iram,      B 

Graiia  mandaii  pondera  dura  tulit. 
366  Virgo  Maria  nitet,nu!lotemerantepudore,      70 

Post  parlum  pueri  virgo  Maria  niiet. 

SCHOLIA. 


ELEGIA.  758 

Filius  liic  hominis  fit  maxima  qiuestio  mjindi, 

Nobiscnm  Deus  est  lilius  hic  hominis. 
Gmidia  magna  Dei  munclus  percepit,  et  amliit, 

Respuit,  heu!  mundus  gaudia  magna  Dei. 
Signa  movent  populos,  cemunt  magnalia  caeci, 

Nulla  tamen  duros  signa  moveni  populos. 
Aspera  mors  populis  liguo  deducta  cucucrit, 

Aufertur  ligno  aspera  mors  populis. 
Ipse  tulit  Dominus  pro  pcenis  munera  servis, 

Pro  servis  pcenas  ipse  lulit  Dominus. 
Vita  beata  necem  miseris  avertere  venit, 

Pertulit  a  miseris  vita  beata  necem. 
Lumenadesse  Dei,  persensit  tartarus  ingens. 
367  Nfic  cernunt  homines,  lumen  adesse 

[Dei. 
Mors  fera  per  hominera  miserum   sibi  subdidil 

[orbem, 

Subdita  congemuit  mors  feraper  hominem. 
Suscitat  ecce  genus  morli  pater  ille  profanus, 


56.  Meus,  Ang.,  non  male  ,  Quid  Christumrepro- 
bas  ?  Alii ,  Qui  Chrislum  reprobas,  pro  quo  in  Oit.  1 
fuit  prius  reprobis  nullo  sensu.  Alb. ,  Quod  Christusn 
reprobas. 

57.  Reg.  5,  Alb.  ,  Ald.  ,  priorum ;  in  Reg.  "2,  pio- 
rum  ;  supra  ,  priorum  ;  glossa  ,  Moysi,  et  Aaron  ;  in 
Vat.  1,  et  votn  priora,  c.oireclum  priorum.  Verior, 
communiorque  scriptura  votumque  piorum,  cni  oppo- 
nilur  seditiosa  tribus.  Cellarius  in  sediliosa  tribu 
agnoscit  Core,  Dalhan  et  Abiron;  sed  hos  non  ignis 
ciMisumpsit ,  sed  terra  absorbuit.  Intelligunlur  ergo 
250  viri ,  qui  offerebmt  ineenstim  ,  et  ab  igne  con- 
suinpli snnl ,  et  alii  simililer  1470)  murmuranies  ,  C 
qui  incendio  perierunt,  ut  refertur  Nunier.  c.  xvi. 
Nadab  et  Abiu,  firii  Aaron,  eonsumpti  etiam  fuerunt 
igne  ccelesti.Sed  non  videinr  congruenter  de  bis  so- 
lum  duobus  diei  sediiiosa  tribus. 

59.  Hcvres  legis ,  nisi  ex  conjeclnra  malis  heros, 
videtnr  esse  Moyses,  qui  terram  promissionis  in- 
gressns  non  fuit.  Glossa  in  Reg.  2  :  Sultus  ex  illis, 
qui  egressi  siuit  de  /Eayplo,  intravit  in  terram  repro- 
missionis  pmter  Caleph.  et  Josue. 

40.  .\\c\.,CI\ristus:  alii,  Jesus. 

41.  Nonnulli  viilgati  hostis,  scilicet  destruil  muros 
liosi>,  dum  circuit  e'»s.  Ms>.,  cum  plerisipie  editis, 
hostem.  Arnlzeniiis  interpungit,  Destruit  urca  Dei 
muros,  dum  circull  lioslem,  sed  ex  pentametro  alia 
disiinclio  est  prcfrrenda  :  ac  revera  arca  circuivit 
muros  Ji'rico,  ut  constat  ex  .losue  cap.  vi. 

42.  Cant.,  mundi  et  dcstruit ;  abundai  conjunciio  et. 

43.  Signum  Gedeoni  datum ,  primuni  \ellus  ma- 
didum  in  area  sicca,  ium  vellus  siccuin  in  area  ma-  ^. 
dida.  Judic.  vi.  " 

45.  Docla  inaims  in  marg.  ed.  Mon.  volehat  amorc 
Dci,  ut  in  pentametro  alicuhi  le^itnr.  Wopkensius 
videlur  ntrobique  volui-.se  umore  Dei;  cerie  vel 
utrobique  iia  legendum,  vel  utronique  honore  Dei. 
Mss.  et  pleriquc  ediii  praferunl  honore  Oei.  In  nun- 
iiullis  edilis ,  promiaso  munere,  sine  in  ,  quod  deesl 
eiiam  in  Vaiic.  1,  2,  Alb.,  Urb.,  Rom.,  et  deeral 
in  Reg.  3,  ubi  recenli  manu  addiuun  est.  Nonnulli 
pro  promisso  referunl  prcemissb. 

46.  Reg.  5,  Ald.,  Effeelum;  reliqui ,  recte,  Affe- 
cum.  quod  ex  cnnjeciura  re.->cnbi  jussil  N  •luissen- 
sis,  quia  Jephthe  filiaq  amorem  rpliffi >  i  postposuit. 
|i  ■  Jepblbe  enim  scrmo  nunc  habeuir. 

47.  Rom.,  stcrr.es;  cnrrige,  tlernis. 
:-,\.  Vaiic.  -2,  reyi<;  emciuLndum,   (cgis.  In  hoc 

versu  lulit  esl  pro  aitulii,\i\  sequenii  pr<»  abstulit,  ut 
explical  glussa  Alm. 


53.  Vat.  2,  Rom.,  Reg.  5,  Urb.,  Ald.,  nullo  te- 
merata  pudore.  Otlob.  2,  Meu.s,  Reg.  5,  Ang.,  Alb., 
Vat.  1,  nullo  tcmcrante  pudore.  Reg.  2,  Ott.  1,  cum 
plerisque  edilis,  nullo  tcmerantc  pudorcm. 

55.  Qu^vstio,  quia  posiius  in  signum,  cui  conlra- 
dicetur.  Consule  hac  de  qusestione  not.  ad  Juvenc. 
1.  i,  vers.  245,  Dicta  in  contraria  siynum. 

57.  Cod.  Cant.,  Arniz.,  A!m.,  Olt.  1,  Reg.  5, 
percepit  :  hoc  ipsum  exsiat  in  creleiis  nostris  niss., 
sed  per  compendium  litterarum ;  et  in  nonnnllis, 
ul  in  Meo,  polius  videtur  legendum  pnvcepit  :  quae 
fnit  conjectura  PetriRurmanni,  hoc  esl,  sveprovcepit. 
In  Reg.  2  est  accepit  lamquam  glossa  ,  vel  poiius 
tamquam  diversa  scriptuia.  Plerique  editi,  etiam 
recenles,  mundus  Hjjec  scntit ,  el  ambit.  Vat.  2,  men- 
dose  ,  mundus  percipit,  et  ambit.  Repugnat  euim 
melrum,  etsi  ambit  potius  cobsTet  cuiu  percipit, 
quani  cum  percepit.  Putat  autem  i;lem  Rurmannus, 
ambit  poni  pro  ambiit,  vel  ambivit. 

50.  Reg.  5,  male ',  mnynalia  cceli.  Rom.  pejus 
magnalia  Dei;  sed  in  boc  correctio  adhib^ta  est  civci. 

61.  Vet.  1,2,  reducta;  lege ,  deducta,  ut  esl  in 
reliquis.  Iu  licg.  1,  2,  aliud  prius  fuil  :  in  eodeni 
supra  cucurrit  videtur  glossa  manavit,  quod  alibi 
apud  Seduliuin  in  nonnullis  mss.  prp,  cucurrit  intra 
contexlum  receptum  est.  R"pugnat  meirum.  Ang. , 
mendose,  succurrit.  In  hoc  versu  innuilur  liijiium 
arboris  veiitie,  iu  seq.  lignum  crucis. 

63.  Glcssa  Alm.  in  hoc  v.  pio  verbo  tulit  est  at- 
tulit  marlyribus,  in  versu  seq.  susiinuil  pro  martyri- 
bus.  Planius  tamen  est,  ut  in  verbo  servis  omues 
homincs  inlelligantur. 

66.  Reg.  5,  Ald.,  Dcpuiit ;  alii,  Pertulit ,  \t.  e., 
sustinuit;  neque  dubium,  quin  ^egendum  sit  f'<rtu- 
lit.  In  boc  disticho  miseri  suut  peccatores  :  de  qua 
signilicatione  egi  ad  Draconl.  1.  i,  vers.  11.  Iterum 
epdem  ^ensu  occurrit  miscri  \.  10ii. 

67.  lloc  eiiam,  loco  repeiit  Sedulius,  Christum 
Doniinum  ad  inlerorum  loca  descendisse. 

6S.  Arntz.,  Rom.,  Neccredunt;  alii  mss.  cum  edi- 
tis,  meius,  Sfec  cemunt. 

69.  Ilic  versus  profertur  a  Reda  de  Arte  melr.,  el 
ab  ejus  commentatore.  Aposlolus  ad  Rom.  v,  12  : 
Per  unum  homincm  peccalum  in  liunc  mundum  intra- 
vit,  el  per  peccatum  mors. 

70.  Alni.,  in  quo  hic  versus  margiui  ascriptus  eral. 
AiuU.,Reg.  2,  5,  Val.  1,  2,  Ol.  2,  Url».,  Rum., 
Aug.,  Meus,  congemdt.  Ut.  1,  Reg.  3,  Alb.,  cum 
plerisque  edilis,  conirernuit ,   quod  verbum  rei  ac- 


•59 


COELH  SEDULII 


760 


Ad  vitam  Cbrisfus  suscitat  ecce  genus.  A 

Hic  populus  Dominum  dura  cervice  negavit,  90 

Suscepit  primus  hic  populus  Dominum. 
75    Sanguine  leia  redit  fuso  gens  impia  Christi, 
Gu^tato  Clirisli  sanguine  la?ta  redit. 
Crimina  cuncta  suis  terrenus  contulit  auctor, 

Dissolvit  Cliristus  crimina  cnncli  suis. 
Libera  corda  sihi  facinus  devinxerat  olim,  95 

80        Nunc  relicii  Christus  lihera  corda  sihi. 
Fortia  vincla  d-'dit  peccaii  sa?va  poteslas, 
Dulcis  amor  Christi  fortia  vincla  dedit. 
Jam  super  astra  sedet,  cuncti  exsultate  fideles  : 
Perfide,  quid  ssevis  ?  j;im  super  astra  sedet. 
85    368  Mortuus  ille   tonat,    coelum,    terramque      100 

[suhegit  : 
Quid  facient  hostes  ?  mortuus  ille  tonat.  B 

Pelliiur  umhra  die,  Glnisto  veniente  figura, 
Christus  adit  gentes,  pellitur  umbra  die. 

SCHOLIA. 


Te  properare  docent  et  signa,  el  siecula  prima, 

Nos  sacra   quae  gerimus ,  te  properare  do- 

[cent. 
Unicus  adveniens  firmavit  vota  primorum, 

Voia  dedit  nobis  unicus  adveniens. 
Passio,  Chrisle,  tui  complevit  munera  legis, 

Muuera  nostra  replet  passio,  Chrisie,  tui. 
Hic  homo,  qui  Deus  est,  spes  est  antiqua  pio- 

[rum, 

Spes  in  fine  piis  hic  homo,  qui  Deus  est. 
369  Munus  erit  fidei  toto  credentihus  aevo, 

Qui  dedit,  ut  credant,  munus  eril  fidei. 
Te  veniente,  Deus,  mundanus  eoncidit  error, 

Occidil  hic  mundus,  le  venienie,  Deus. 
Gratia  plena  Dei  est,  quae  totis  gentihus  exstat, 

Abscedant  sectoc,  gratia  plena  Dei  est. 
Sola  columha  redil,  quae  tolum  circuit  orbem, 

Discedant  corvi ,  sola  columba  redit. 


commodatius  Arntzenio  videtur.Non  minus  accom- 
nioii  1 1 : i iii  est  congemuU. 

74.  Canl.,  Alm.,  suscepit  primum  hic  cum  hialu, 
quod Cellariu*.  et  Amizenius  secmi  sunt.  et  glnssae 
imli  anl,  primum  esse  Dominum.  Iu  Oti.  I  fuil  e  iam 
primum,  sed  convctum  esi  per  primus,  qu  e  est  no- 
strorum  codicum  commmiis  scripiura.  producia  nl- 
tima  in  primns  ralioue  ces  .r;e.  Rom.,  parum  ele- 
gamer,  Et  snscepit  primum  hic.  Cellarius  ait  in  hoc 
di-ticlm  Juihc  s,  et  Christianos  commnti.  Sed  p>test 
etiam  int-'iligi.  e  Jmlseis  primos  fuisse,  qui  ChrMum 
susceperunl.  Quoiiam  vero  pauci  Judaei  Chri*tum 
siiscepeninl,  aique  eonmi  populus  polius  contrarius 
est,  iiiierpreiationem  Cellarii  retinendam  censeo. 

75.  Vat.  1.  Reg.  2,  pro  d.  s.,  Arniz.  a  pr.  m., 
ridet,  quod  neiue  sententia,  neque  le\  metri  pati- 
tur.  v'e  a  leciio  esl  redit.  Idem  dictum  puia  in  pen- 
lametio. 

79.  Rom.,  devicerat;  Mens  ,  disjunxerat ,  melius 
ccien  deoinxerat.  In  noiis  Nebrissensis  definxcrat 
for  e  e-t  mendiim  ;  in  edit<one  Wesihemeri,  cui 
lise  noi  f  additae  sunl,  legitur  devinxeral. 

85.  Goldasins,  Jum  supra  astra,  ei  versu  seq., 
Jam  super  a.s/rrt,  quod  uirohique  relinendum. 

•^S.  Meus,  We  sedet,  quod  male  repetitum  esi  ex 
disticho  prjLcedenti ;  lege  tonat,  quod  in  v.  seq. 
idem  cod  x  exhihet. 

86.  Meus,  Reg.  5,  Ald.,  faciant,  Reg  2,  3,  Urb., 
Oil.  2,  Alh.,  Vai.  I,  2,  Rom.,  Arnlz.,  Ang.,  faciunt, 
qu  id  iiegligunt  editi,  sed  certe  non  est  conleuiiien- 
duin  ;  in  Reij.  5  coiiecnim  est  facient.  Ot.  I,  cum 
plen.jue  eiliiis,  facient.  Biirmannus  ad  Ovidium  lle- 
r«ud.  ep.  21,  v.  26,  ex  melionbus,  ut  ait,  libris 
m-ilehat  facianl.  Ulrnque  niodo  diei  p.ilesl ;  el  apud 
Virgiliinn  ecl.  3,  v.  l<o.  legiiur,  Quid ilomini  facient? 

87.  R -g.  2,  5,  5,Oi!  1,  Arnlz.,  Ang.,  Alm.,  Fabr., 
et  alii  ediii  recentiores,  Chrislo  veniente  figura,  puto, 
pellnur  adie  umhra,  a  Christo  veniente  lignra.  Canl. 
et  ahi  mss.  nostri,  cmii  pleris  <\\\e  ediiis,  Christi  ce- 
niente  figura.  Glossa  in  R  g.  2,  umbra  —  figura  ,  et 
niox,  Chrislo  venienie  figura — proesentia. 

«S9.  R.g.  2,  5,  Vat.  1,  docent  signa  el  scecuta  ;  de- 
sideratur  unum  et  anie  signa,  quod  a  sec.  m.  addi- 
tum  e*tin  Reg.  3. 

90.  Vet.  I,  Mon.,  Non  sacra;  corrige,  Nos  sacra. 
Indicatur  Testamentum  novum,  et  secundus  Christi 
adventus. 

91.  Cant.,  Reg.  2,  5,5,  Urb.,  Rom.,  An«.,  Alb., 
Meus,  Ald.,  vota  priorum.  Vat.  1,  vota  priora,  cor- 
rectum  vota  priorum.  Ol.  1,  2,  Vat.  2,  Alm.  pierique 
editi  aniiqui,  piorum  ;  recentiores  pr;T'ferunt  prio- 


rum  ,  quia  id  opponitur  nobis  v.  seq.  ;  Nebrissensis 
etiam  e,x  Aldo  sumpsit  prhrum,ei  hoc  explicat,qui:i 
ChrNtus  desideratus  est  a  sanctis  Patribus. 

93.  Cant.,  Alm.,  Arntz.,  Reg.  2,  3,  Ang.,  Urb., 
Alh.,  Ot.  1,  2,  Vat.  I,  tui  in  utroque  versu.  Vat.  2, 
Reg  5,  Meus,  Rom.,  plerque  editi,  tua,  quod  in 
Reg.  2  apponilur  vel  lamquam  diu.  script.,  vel  tam- 
qnam  glossa.  Reg.  5,  impievit,  correctum  complevil. 

95.  Rursus  variant  codices.  AlmeL,  Caiil.,  Alh., 
Rei>.  2.  5,  5,  Urh.,  Ald.,  Ang.,  priorum.  quod  lenet 
Nebrissensis,  et  explicat  prophetarum.  Vat.  1,  prio- 
rum.  conectnm  pio<um.  In  Rom.  duhium  piorum,  an 

G  priornm  sii.  Ol.  1,  2,  V.it.  2,  pioium,  quod  recentio- 
res  seqiiuntur ;  quia  pii  veteris  Testamenii  oppo 
liunlur  piis  novi  Teslanienli. 

96.  Ald.,  Reij.  5,  Spes  cum  fine  ;  alii.  in  fine. 
Neu<  ita  hic  corrupius  esl,  Sa>pe  in  ftne  suis  hic  qui- 
dem  Deus  est. 

97.  N"Stri  omnes  codices  cnm  Almel.  ,  Arniz. , 
erit  in  utroque  versu.  Plerique  ediii  erat,  quod  am- 
plectuutur  reienliores,  quia  totoavo.  ali  Cellariu«, 
significat  lenipus  vet-ris  Te-tamenli  Non  video 
causam  ,  et  in  pentametro  meniio  expressa  nnn  fit 
novi  fesiamenti.  Ait  ergo  Sedulius,  omnes,  qui  ali- 
quando  credituri  sunl ,  inunere  lidei  i.l  hahituros  : 
atque  id  fuiurum  inunusejus,  qui  dedit,  ul  credant. 
Val  2,  in  toto  :  alii  sine  in. 

98.  R.'g.  2.  ul  credent,  reete  emend  'lum  ut  crc- 
dant.  H  nc  suaderi  possel  leciio  munus  erut :  sed 
sensus  videiur  e-.se,  Qui  dedit,  ul  credere  possint. 

100.  Cell-irius  cuni  Fabr.  Occidet  hic  mundus. 
j.  Grunerus  cum  Ald.,  Rg.  2,  5,  Concidit  hic  mundus, 
u  quia  el<'ganler  rep°iiiur  ex  v.  pra*cedenii  concidit. 

Arntzenius  cum  suo  ms.  ,  Alni.  ,  et  nosiri-i  Reg.  5, 
Roni..  Meo,  Vat.  1,  2,  Urb.,  Alh.  Occidii  hic  mun- 
dus.  Oi.  1,  2,  Reg.  3,  pro  d.  s. ,  plerique  edili  an- 
tiqni  Occubu.it  mundus :  sic  etiam  Ang.  Sed,  utoliser- 
vat  Griiueriis,  prajsenli  pro  fuluro  uluntur  scripto- 
res ,  si  rei  certitudinem  indicare  volunt.  Ovidius 
lleioid.  2.  v.  20,  Ipsa  mihi  d<xi:  Si  valel  ille,  venil. 

101.  Oll.  1,  Gloria,  correcluni  per  Gratia,  uli  le- 
gitur  in  peiilametro.  Rom.  in  utroque  versu  hujus 
dislichi,  repuguanle  melro,  Deiplenaesl. 

102.  Poelm.,  et  qu.iedam  aliae  ediiiones  Ascendant. 
Ald.  cum  mss.  Abscedant ,  quod  retiuendum  :  nisi 
malis  cmn  Alh.  Uisccdanl,  quod  verbuin  mox  recur- 
rit.  In  Rom.  Abscedat ,  et  in  Meo  Abscendant  men- 
dose^scripium  est.  Keg.  2  omiltil  est  in  hoc  versu. 

lOi.  Cant.  cum  nonnullis  vulgatis ,  Descendant : 
seusus  exigit  Discedant.  Christum  columbam  hicvo- 
cari,   videtur  certurn.  Glossa  in  Reg.  1  Sedulium 


76!                                                                     ELEGIA.  762 

105  370  Adveniel  Dominus  dare  digna  piis,  mala  A  Gloria  cuncta  bonis  visio,  Christe,  lui. 

[  pravis,  Gloria    magna    Patri ,    semper    tibi    gloria , 

Creditejam,  miseri,  adveniet  Dominus.  [nate 

Yisio,  Chrisie,  lui  tormenium,  ct  |  cena  malo-      110  371  Cum  sancto  Spiritu  gloria  magna  Patri. 

[  rum  est, 


SCHOLIA. 


exponit  de  Ecclesia.  At,  ul  ego  puto,  Sedulius  Pru- 
dfiilii   senlenliam   expressit  hymn.   m  Gmhein.  v. 
166,  Tu  niihi,  Chrisie ,  columba  potens,  —  Sanguine 
pasla  cni  cedil  avis.   Dixi  ad  eum  locum  ,   indieari  a 
Laureto  in   SiDa  allegoriarum   Paires  qni    in  co- 
Inmlia,  rainuni  oliva;  ponanie,  Clirisii  lypum  aguo- 
verunt ,   ac  plura  alia  addidi  de  symbolu  cnlutubse. 
Sacra  vascula,  quibus  eucharistia  asservatur,  ali- 
quando  columbas  vocala>  fnisseex  exieriori  columhae 
argenteac  ligura,  animadvertit  Joannes  Baptista  Pas- 
serius  Exposit.   in  mouum.  sacr.  eburn.  post  Di- 
piycb.  Gorii  pig.  70.   Quamvis  autem  dubitandum 
non  sit  qnin  Spirilus  sancius,  qui  speeie  ct.Iiinibse  B 
apparuil,  boc  potissiniuin  syinbolo  signiGcelur,  la- 
men  conslat  eiiam  ,  columhae  noinen  inler  alia  Sal- 
vatoris  noinina  a  Patribus  nonnullis  referri.  Enno- 
dius  1.  i.  carm.  9.  vers.  17,  Hoslia ,  viryul ■um,  pa- 
stor,  mons,  rete,  columba.  Silvius  in  Manuali  hiblico 
Gnldasti:  Virgo  ,  columba,  manus,  petra,  filius,  Em- 
manuel,  lux.  Possei  aliquis  suspieari ,  legendum  co- 
lumna  pro  columba  :  sed  quid  diccmus  de  Orientio? 
Sa?pe  columba ,  dolum  quia  nescit ,  ac  sine  felle  est. 
Forte  vel  sine  pro  ac.sine.   Qnod  aitinel  ad  Silvium, 
ejus  memini  in   Prolegom.  num.  91.,  ubi  monui, 
versus  Damasi  de  ccgnominibiis  Sahaioris  in  non- 
nnllis  mss.  codicibus  Silvio  adjudicari.  Versus  Silvii 
au  liores  evs^aui,  vel  potius  quodummodo  latenl  iu 
Mniiiali  biblico  Goldasli  ,  opere  mm  passim  olivio, 
sic  inscripli:  B.  Silvii  vcrsus  de  coynomentis  Satva- 
toris  :  quos  bic  libeus  exliibeo,  ut  cum  versibus  Da- 
masi  coiilerain  :  Omnipotcns,  iis  trina,  Deus,  pater 
optime  rerum,  —  Quo  generanle  natus  sine  semine,  ~ 
tempore,  malre,  —  Ortu,  fiue,  loco,  vel  mcmbris,  post  ^* 
caro  natus.  —  Permittens  cerni ,  mnlto  quoque  nomine 
dicius.  — Spes,  ratio,  via,  vila,  salus,sapientia,  mens, 
mons,  —  Judex,  porta,  giyas,  rcx,  ycmnia,  prophela, 
sacerdos, —  Messias.   Sabaosh,   Hubbi,  spoimts,   me- 
diatcr, —  Viryo,  columba,  manus,  pelra,  filius,  Em- 
manucl,  lux,  —  Vin  a,  pas'or,  ovis,  pax,  radix,  vilis, 
oliva,  —  Fons,   panis,   ethos,  a.nus,  vitnlus,  leo,  Je- 
sus,  —  Verbum,  homo,   rete,   tapis,  Dominus,  Dens, 
cmnia  Christus.   Versus  Damasi  sum  solum  septem: 
neijU^  in  ullo  nis.   Vaticano  a   nie  rfpeni  sunt.   Ila 
aiiiem  eos  edidil  Sarazanius.    1.   Spes.  vita,salus, 
ratio,  sapientia,  lutnen.  Deficitralio  luetri.  2.  Ju.dcx, 
ui  a  ud  Silvium.  3.  Messias,   ul  apud  Silvium.  4. 
Virga,  columna,   manus,   petra.  (il:us  Emmunuelque. 
5.  Vinea ,    ut .  apud  Silvium.  6.  Fons,paries,  ayuus, 
vilulus.  leo,  propitialor.    7.  Virbum,  homo,  rete,  la- 
pis,  dvmtts,   omnia  Christus  Jestts.  In  versu  2  Silvii 
fortasse  Ie^endum  dalus  pio  natus,  el  v.  pcnultimo 
videmr  mendum  ethos.   Orienlius   in  explanatione  D 
liouiiiium  Christi  exponil  nomen  virginis,  ei  viryw, 
et  columbcv,  non  lainen   columnw.    Iu  Concilio  Ro- 
inaiio  siil)  Damaso  celebrato,  quod  inler  Appendices 
reponani ,    recensentur  nomina  Chrisii,  uti  etiam 
apud  Isidorum  I.  vn  Etym.  capit.  -. ,  sed  iilrobique 
tam  columba?,  quam  columncv  nomen  praeii  rmiliiiur, 
quod  uiruimpie  nomen  pariler  deesl  in  byiniio  ve- 
teri  coguominum  Chrisii,  quem  ex  codice  Veiiterno 
deseiipsi  not.   a.    n.    212  Proleg.  Prudenlii  :    qui 
byninus  ei  a  me,  et  ab  aliis  iunc  hahebaiur  pro  inc- 
diio  ;  sed  postea  comperi  euin  exsiare  inter  sequen- 
tias  Noikeri  Balbuli  tom.  1  Thesaur.  Anecdot.  Pezii, 
el  longe  ante  ediium  fuisse  iu  Elucid.  Clictovei  1. 1, 
Alma  cltorus  Domini,  elc. 

105.  Arntz.  siyna:  lege  digna. 

106.  Rom.    miseris  adveniel  :  cnrrcclnin    miseri 


adveniet  ,  qnod  reliqui  exhibent  cum  hiatu.  Rursus 
miseros  pro  pravis  accipil.  Iu  hoc  disticho,  et  in  se- 
quenti  sermo  est  de  exiremo  judicio,  et  comi>aratio 
fit  inter  praemia  jnstorum,  et  supplicia  peccaloriim; 
inter  visionem  judicis,  ex  qua  impil  pcenain,  et  lor- 
meniiim  susiinebum ,  et  eamdein  Clirisli  visionem, 
ex  qua  boni  gloriam  consequenlur.  Non  igimr  ele- 
gi:e  liujus  inscriptio  plane  convenit,  a  nonnullis  ap- 
posiia  :  Ciitlatio  vcleris,  et  novi  Testamenti. 

107.  ln  Reg.  3  deerat,  est,  post  malorum,  et  re- 
cenii  manu  additum  est. 

108.  Meus  ,  mayna,  ex  v.  seq.,  corrige  cuncta. 
Reg.  2,  tui  est:  sed  in  priccedenti  v.  deest  est. 

109.  Ott.  1  Gloria,  correctum  Gralia,  sed  reti- 
nendiim  est  Gloria,  ut  in  v.  seq.  Ncg.  2,  semper  tibi 
sil  gloria  :  oniittenduin  est  sit,  ul  versiis  consiel.  In 
nonnullis  ediiiombus  pro  semper  invenio  compar, 
quod  receniioruni  trmporum  videiur. 

110.  Plerique  inss.,  ei  edili  Cum  sancto  Spiritu; 
atque  iiajegit  Bed.i  de  Meiris,  ciijns  peculiarem  opi- 
nioneni  iu  quibusdam  Sedulii  versihus  scandeudis 
hoc  loco  exponam  :  AuctorVate  autem  contemnilur  re- 
gula  grammaticorum,  ut  Sedulius  in  clansula  carminis, 
cujns  supra  meminimus,  cum  dixisset;  Gtoria  mayna 
Patri ,  semper  t.bi  gloria,  nate,  subd  t :  Cum  sancto 
Spiritu  gloria  magua  Patri.  Unde  vera  scansio  versus 
islius  hcec  est :  cum  san  spondceus ,  cto  spiri  amiba- 
chius,  et  nou  dactylus :  sed  poeta,  ut  gloriam  sanclw , 
et  iiidividuaj  Trinitotis  clara  voce  decantaret ,  neglexit 
regulam  grammuiictv,  dispositionis.  Idem  ips:'  in  cur- 
mine  paschali  :  Sic  ail  ipse  docens  :  Ego  in  Palre,  et 
Paler  iu  me  Sic  enim  scanditur,  sic  /ut  dactylus,  ipse 
do  daclylus,  cens  e  trocheeus,  gin  pa  spondajus  ublato 
o  per  synatcepham.  Aut  si  scandere  vis  cens  eco  ,  e l 
facere  ductylum,  coutra  morem  ipdus  Sedulv,  quem 
per  omnia  servavit,  agis,  ut  immums  slct  vocalis  atlera 
superveniente  vocali.  l.lem  in  codem  opere:  Clorifica, 
dixit.  nomen  tnum,  mayiuique  cozlo.  ln  quo  ul  veritu- 
tcm  Dominici  sermonis  aperiins  commeudarel ,  posipo- 
suit  ortlinem  disciplinw  scecularis,  Idem  iterum  :  Scri 
bitur  el  titulus  :  Hic  est  rex  Judeorum  :  qnod  quomodo 
scandendum  judicaverit,  lideat,  qni  potesl,  utrum  Ju- 
ri.EOitUM  duos  spontlcvos  quintu,  et  sexta  regiune  contra 
morem,  un  tolutis  syllubis  juxia  quod  supra  monslra- 
vimiis,  daclylnm  fieri  volueril ,  ei  spondaium.  Non  fa- 
iile  tolam  lianc  Beda;  doctitiam  crilici  piobabunt. 
Quod  atiiiiei  ad  versuni  p  aeseniem,  Beda  s;epe  na 
cius  est  codices  deprav.-iios,  ui  in  notis  ad  Juvenc  -i:i 
observavi.  Propterea in  not.  ad  Dracoulium  I.  u.vers. 
54,  suspicaius  sum,  Sedulium  scripsisse  Cum  sancto 
Spirlu,  atit  Spritu  per  syucopen,  ul  mulia  similia 
a  poetis  usurp.ila  suni,  de  quibus  Salmasius  ad  Tie- 
bellium  p.  503.  Seduliiis  quidem  s<x>pissiinu  usus  esi 
voce.  Spirilus,  ac  semper  primam  prcduxil  :  H  poie- 
rat  quidem  gloriam  sanctae,  ct  imlividuse  Trinilatis 
clara  voce  decuiiare ,  veisii  aliier  dispo-ilo  ,  <|iiin 
regulaifi  gramnialicae  dispos:tionis  negigerei.  Pcr- 
Icclis  nnnc  mss.  codicibus  ,  lias  inveiiio  scrijliiia; 
varieiates.  In  Rcg.  2,  r>,  Ou.  1,  scripti  ea  vox  cst 
pcr  compendium  liticrarum,  ex  quo  magis  leyi  de- 
bel  Spirtu,  aut,  Spritu  quam  Spiritu.  Diuc  puto  na- 
tum,  qund  librarii  ex  simili  aliquo  nexu  expressennl 
Spirittt  contia  inetruni,  el  ineniein  Sedulii.  In  V.il. 
1,  idem  est  compendium  litierarum,  supi-a  clare  '  pfr- 
lu,  ;ul  inarg.  iiianu  veleris  glossaloris .'  Al.  pniiui 
sancto.  Reg.  5,  Spiiitui  c<  suncio.  Cappu>otus,  etAld., 
Spiritui,  el  Nuto.  Poelman.  Cum  sancto  Ftatu.  ln  no- 
stris  mss.  soli  septem  reciMitissimi,  scilicel Meus,Ang., 


COELU  SEBILII 


All».  Kom.,  Urb.,  On.  2,  V.d.  2,  cxhibent  clare  Cum 
sanclo  F.piriiu.  Pclrus  Damiani,  quamvis  Solulium 
imitatu-,  hanc  tamen  vocem  mul.ivil:  Gloria  summa 
Patri,  genilec  sit  gloria  Proli,  —  Flamine  cum  sancto 
gloria  sitmna  Palri.  Finita  elegii,  Reg.  2  sic  I  ahet : 
Expticii.  Inapit  Ambrosianum  ipxius  Sedulii.  Ott.  1, 
Finitamen.  lncipil  ars  Sedulii  poetcc,  ut  diclum  est  in 
Prolegom.  num  9.  Rom.  Explicit.  Desunlalia  Sedulii. 
Meus,  Finit  epigramma  dislichon  cjusdem  y.editlii  poe- 
W  m  fide  cathoiica.  Incipil  ejusdem  poeta;  hymnus. 
"Vat.  1,  Explicit  tiber  Sedulii.  Illico  sequitur  epigram- 


"i.-i 


Ama  Sedulii.  Vai.  %  Finis.  Nihil  aliud  est  Sedulii. 
Reg.  •*),  Eififtn  carmen  liabet,  nec  tauri  serta  requirc.  — 
Tu  studii  merces  esto,  Maria,  mei.  Amen.  Cellii  Sedn- 
lii  preibyteri  hymnus  succincte  ab  inccrnalibne  usque 
ad  asctmionem  scquitur.  Urb.,  Finis,  Paracleriuiu  , 
elegiacumque  carmen  cgregii  Sedulii  episcopi  expticit 
feliciter,  Deo  gralias.  Per  librnm  scriptinn  nomeu  Do- 
mhu  sii  benedictum.  Explevi  lioc  opns.  Sequitur  Mar- 
tyrologimu  Bcdaj.  In  Olt.  2,  post  elegiam  sequitur 
liymnus. 


GCELII  SEDULII 

HYMNUS. 


10 


372  ^  B0^a  orlus  cardine 
Ad  usque  lerrae  limitem 
Christum  canainus  principem, 
Nalum  Maria  virgine. 
Beatus  auclor  s.-eculi 
Servile  corpus  induit, 
Ut,  carne  carnem  liberans, 
Nc  perderct,  quos  eondidil. 

Clausoe  parentis  viseera 
373Cceleslis  inirat  gratia, 
Venier  puellae  bajulat 
Secreta,  qiuc  non  noverat. 


Nnnnnlli  etiatp  docti  viri  hunc  hymnum  vocanl 
acrostichum  :  sed  inseite  ;  niillum  enim  verbuni  ex 
pi imis  versuum  lilteris  conflatur.  Debel  ergo  dici 
Alphabelicus,  sive  Abecedaiius.  Alm.  sic  iiliilum 
praescribit  Jncipit  hymnus  Sedutii.  Ott.  1,  Verus 
Sedulii  de  Christo.  Vai.  1,  post  epigramma  Sedulii, 
JJcvc  tua  ,  illico  sine  titulo,  A  solis  orlns  cardin  .  In 
Reg.  3,  post  elegiacum  carmen  Canlemus  leguntur 
versus  Liberii,  ct  B< lisarii  in  laudem  Sedulfi,  luin 
Carmen  Alphabelicum  Sednlii.  In  Rcg.  2,  hic  hymnus 
dicilur  Ambrosianum  Sethilii,  ut  modo  diceham  ad 
hiieni  Elcgi?e,  quia  cum  S.  Ambrosius  prapciputis, 
et  nobilis-inuis  anctor  hyinnoriim  hahcalur,  cl  sil, 
omnes  liymni  ecclesiaslici  Ainbrosiani  dici  coepe- 
riint,  nl  iiolavi  in  Disserl.  de  Ilyino.  eccles.  uiim. 
07.  Prima  slroplia  hnjns  liyinni  est  iniiium  hyumi 
iu  lly|iapanli,  sive  in  purificatione  S.  Marioc,  e(  om- 
nibus  ejus  festiviiatibus,  quem  Ven.  Tliomasius  in 
1'vnioario  suo  relerl  ex  hreviario  M  zarahico  die  18 
decembr.  iu  Laudibus.  Eadem  slropha  exstat  in 
eoilem  breviario,  codem  die  ad  vesperum,   ubi   quac- 


B  Domus  pudici  pecloris 

Templum  repente  fit  Dei, 
15      Intacla  nesciens  virum 
Virgo  <  reavit  fdium. 
Enixa  est  puerpera, 
Quem  Gahriel  praedixerat, 
Quem  niaiiis  alvo  gestiens 
20      Clausus  Joannes  senserat. 
Feno  jacere  pertulit, 
Pnvsepe  non  abhorruit, 
Parvoquelacte  paslus  cst, 
374  Per  0,'ieni  nec  ales,  esurit. 
SCHOLIA. 

Evangelia  dixit 


Condilor  noster,  quircgit  ,  quos  con- 
p  tlidit,  et  Alcuinus  in  Sedulio  legit  quos. 
^  9.  Reg.  2  Ottob.  I,  Alcuinus,  Fahr.  ct  alirceditio- 
nes  Clausce.  Sched.c  Pochu.,  Reg.  5,  Olt.  2,  Ald.,  ct 
a^ii  ediii,  Costa?.  Alm.  ,  Allt.  ,  Caol.  e\  correciioiie 
Clausfl  :  sic  etiain  Reg.  5,  in  quo  prius  fuit  Clausoe. 
V.il.  I ,  Casta;  sed  nequc  i  um  Casta,  neque  cuni  Clausa 
raiitstat  melri.  In  Breviario  Romnno  reman-.it  Ca- 
sltc.  V'ii.  Tliomasius  in  Ilymii.  parii-m  liuju-.  hymiii 
profert  cx  quodam  hreviario  monaslicn  ad  Laudes, 
in  quo  esl  Clausa  ;  sic  etiam  hahet  hreviariuni  Moza- 
r.ihicum  die  xvni  Decembris  ad  Vesperuin. 
55.  Ott.  \  corporis,  correctum  pectoris.  . 
16.  Editi  ciim  Alcuino  Verbo  concepil  filium  :  sed 
ita  \ersus  minime  conslat.  In  Reg.  2  nunc  est  con- 
cepit,  sed  videlur  fni-se  creavil,  quod  boinim  est  pro 
gcmtit,  concepit.  In  Olt.  1,  Alb.,  Reg.  3  clarum  est 
creavit ,  quamvis  in  (Jlt.  1  recen>  niaiius  supra  ap- 
piiiNcnl  conccpit.  Correctores  hymuonim  hreviarii 
romani  curn  reperissent  in  veteri  hymuo  Verbo  con- 
ccpit  fiUum,  ul  ineiro  consulerent,  mutarunl  in  Con- 


dam  aliae  strojili.c  ex  hoc   liymno  producun,tur  ,   et  I)  cepit  alyo  /ilium  :  sed  oeque  consulitur  ipetro,  ac  me- 


cum  liynino  S.  Amltrosii  Fit  porta  Cl^risli  pervia, 
intcgiiim  hymnuin  componunt.  Vezz  >siu>  in  notis  ad 
Thomasiuui  pniavit ,  tuiuin  liymnum  a  I  Laudes  a  S. 
Ildefonso  adjudicari  S.  Amhrosio.  Al  S.  Inlefonsus 
solum  laud.it. suh Amiirosii  nomiiie siropham  desuni- 
plam  ex  ejns  hymno. 

2.  Beda  de  Melris  lcgii  Et  usqu.e.  Ila  eliam  in  h:e- 
viario  Mozarabico  a  I  Laudes  die  18  Decemhris. 

i.  Alm.  Mario?   Virginis. 

0.  PrudentiusCalh.  n, 45.  Mortnlc  corpus  indnil ; 
vide  noiam. 

7.  Rcg.  5.  ma!e  transponil  Ut  carnem  carne  libe- 
rans. 

8.  Reg.  2,  5,  Oaob.  I,  Mciip,  Alh.  quod  condidi! : 
alii  ciiiii  edilis  quos  condidit.  \.\  Va1.  i  fractum  c^l  , 
qu.s  ex  quod.  Elegantius  vidclur  quod  prasertim  iu 
carininc  ,  Alioqiiin  S.  Gregoriu^  Magnushom.  lt»  in 


li'!S  senicntiaea  Sedulio  expressir,  si  legamus  cum 
tiiluis  lus  mss.  Verbo  creavit  fHittm.  Lihranis,  ut 
pnto;,  displicuit  vcrbum  creavit,  quod  hcne  laiiiium 
esl  pro  qenuit.  In  breviario  Mozarabico  di:  xvm  (h-c. 
scrvalur  vetus  lectio  crcavil. 

\1.  !Cditi'ines  plurim:c,  eliain  reccutiores  Enixa 
jam  puerpcra.  Brcviarium  Mozarahicum die  xvinDe- 
ccmhr.  ad  Vesperuin  cum  nosiris  omnibus  mss., 
Alc - : i 1 1 ( >  .  Ald.,  el  aliis  ediiis,  Enixa  est  puerpera 
cum  iiialn,  quia  Sedulio  alibi  ctiam  usurpaiur,  Cor- 
reclores  hymnorum  breyiarii  roaiani,  ui  eum  effu- 
gercnt,  subrogarun!  Enititvr  p«  rpero. 

23.  M-s.  oiniies  ei  eilii.  Parcoqtte  lacte  pastus  est. 
Ita  ciiam  legitur  apud  Alcuinum.  CorreclGribus, 
hy  ttiiorum  hreviarii  ^omani  d.isplicebat  lac  vocari 
parvum  :  ideirco  substiluerunt,  El  lacte  modico  pastus 
esi  :  sed  quamvis  cum  metro,  et  latinitate  rccte  id 


7t"5 


HYMMS. 


7G6 


25  Gaudet  chorus  ccele-lium, 
Et  angeli  canunt  Deo, 
Palamque  fit  pastoribus 
Pastor,  creator  omnium. 
Hostis  Herodes  impie, 
30      Christum  venire  quid  limes? 
375  N°n  eripit  mortalia, 
Qui  regna  dat  coelesiia. 
Ibant  Magi ,  <|uam  vidcrant, 
Stellam  sequentes  prarvhm; 
55  Lumen  requirunt  lumine; 
Deum  fatenlur  munere. 
Katerva  matrum  personat, 


45 


Collisa  deflens  pignora, 
Quorum  tyrannus  millia 
Christo  sacravit  viciimam. 

Lavacra  puri  gurgilis 
Coelestis  agnus  altigit, 
Peccata,  qtue  non  detulit, 
Nosabluendo,  sustulit. 

Miraculis  dedil  fidem , 
376  Habere  se  Deum  patrem , 
Infirma  sanans  corpora  , 
Et  suscitans  cadavera. 

Novum  genus  potentiae ! 


SCHOLIA. 


procedat,  minus  tamen  opporiunum  est  ad  canlum  B 
ccclesiasticum,  ul  ostendi  in  disserlalione  de  Hymn. 
eccles.  praemissa  ad  Hymnodiam  Hispaniram.  Pari- 
sienses  maluerunl,  in  suo  breviario  legi,  Et  indiget 
lactis  cibo.  Pomit  lamen  reiineri  versus  ipsius  Se- 
dtilii,  Parvoque  lacte  pastus  est  :  nam  parvum  lac  est 
niodiciim  bic ,  parum  hictis.  Lucanus  lib.  iv,  vers. 
239  simili  plirasi,  Si  torrida  parvus —  Venit  in  ora 
cruor. 

26.  Nostri  fere  omnes  mss.  cum  Alcuino  et  Aldo, 
canunt  Deo  :  sed  in  Reg.  2,  fuit  Dcum,  qtiod  csi  in 
meo,  in  schedis  PcePn.,  et  Alni.,  quamvis  in  hoc  se- 
cunda  maniis  voluisse  videalur  Dominum.  Id  aulem 
meiri  lex  respu  t.  Editi  plures  canunl  Deo,  quce  es,t 
f.hrasis  ecclesiastica  cx  Yulgata  petiia,  ei  apud  Op- 
tatnm  Airum,  cl  alios  (  ccurrens.  Qmodam  ediliones, 
praseriim  recenliores,  cannnt  Deum,qnod  magis 
Lnlintim  est. 

29.  Nostri  omnes  mss.,  Alcuinus  et  antiquae  edi- 
licnes,  Hostis  Herodes,  sed  in  Otl.l,  Hostis  Herodis.  p 
In  Breviariis  antiquis  pariter  legitnr  Hostis  Herodes..  ^ 
Erasinus  primus  ,  quod  sciam,  aliler  reformamlum 
huiic  versum  censiut,  nimirum  llerodes  ho;:is  impie. 
Ejus  verbi  ex  Colloqtiio  convivii  poetici  reiuli  i;i 
Dissert.  de  Irymn.  num.178,  in  noia.  Summa  eorum 
esl  :  In  versu  Hoslis  Herodes  impie  bis  peccari,  quia 
prjmo  loco  Hoslis  trochsus  ponitur,  qui  in  cannine 
iambico  non  admillitur  :  secuitdo  loco  Hero  esi 
spondaeqs,  cum  debeal  esse  iambus.  Hanc  conjeciu- 
ram  Fabricius,  et  alii  edili  secuti  sunl.  Scqiiiinlur 
eiiam  recentiores  Munckerus  od  Hygin.  fab.  2T.3, 
pag.  289,  substitui  volebat  Herodis  hostis,  quia  alias 
uliima  syllaba  corripitur  conira  legem  pediam.  Re- 
ponit  Arntzenius,  iu  Sedulio  talia  aliquando  csse  ad- 
inittenda.  Yerum  hi>  ila*occiirroral  Erasmtis  :  cum 
llerodes  d;et:o  Groeca  sit,  ultima  in  vocandi  casu 
corripi  poterit.  Addit  Erasmus  ,  mollius  cohserere 
epiihelon  impie  cum  hostis,  quam  cmn  llerodes.  Cor- 
rectores  hymnorum  brevi  iii  Romaui  sub  tlrba- 
no  VIII  sic  reformarunt,  Crudelis  Herodes,  Deum —  D 
liegem  renire  quid  times  ?  ln  prima  vero  editione 
an.  1629,  Crudelis  Herodes,  Deum — Terrisvenire  quid 
tines  ?  Equidem  existimo,  a  Sedulii  manu  esse  llo- 
stis  llerodes  impie.  Quod  enim  primum  objicil  Er.  s- 
iiiiis,  Hostis  esse  Irochxum,  qui  iu  iambico  carminc 
locum  non  hahct,  facile  uilniiui  :  uam  aspiralio  in 
voce  Herodes  vim  consonaniis  habcie  potest  ut  ba- 
hei  saepe  apud  Sedulium,  et  ;ilios  cjus  aequales.  Iia 
llosiis  cst  spond.ntis.  Inimo  hac  ralione  possei  re- 
poni,  utsenlcntia  cum  seqiienlihus  melius  coluereat, 
Hoslem  Herodes  impie,  —  Chrisium  venire  quid  time$? 
Ail  tlciude  Erasmus  ,  Hero  csse  spond  eum  :  verum 
id  qiiidem,  ?i  prima  in  HeroJes  neccssario  pio  lm  a- 
f iii- ;  sed  cum  in  nominibus  propriis  pneise  sequiori6 
;evi  hanc  sibi  licentiam  arrojjarcni,  ut  ]>ro  libitu  syl- 
labas  producerent,  aut  corriperent,  merito  po-sumus 
in  Hero  iambum  aguoscere.  Sa:pe  eiiam  accidil,  ut 
poetse  Christiani  in  eodem  nominc  proprio  eamdera 


syllabam  mr>do  corripiant,  modo  producant.  Sedu- 
lius  v.  20,  et  1.  ii,  vers.  143.  corripuit  o  in  Ioannes, 
quamvis  per  omega  scribatur.  ldem  I.  n,  vers.  49, 
corripuit  secundam  in  Mariai,  et  eamdem  syllabam 
produxit  1.  n,  v.  30,  et  alibi.  In  nomine  ipso  Sedulii 
variat  Foruinatus  in  Proleg.  nostris  n.  166,  et 
priores  duas  syllabas  modo  breves,  modo  longas 
facit. 

30.  Alb.,  veuisse ;  corrige,  venire. 

31.  Reg.  3,  diripit,  Vat.  1  cum  plerisque  editioni- 
bus,  arripit.  Fabr.,  Biblioth.  Lugd.  abripit.  Plerique 
nostri  codiccs  cum  Cai.t.,  Alm.,  Armz.,  Alcuino, 
Aldo,  eripit,  quod  in  breviariis  quoque  exsiat. 

53.  Reg.  2,  Oll.  1,  Alm.,  Rcg.  5,  Alcuinus  qua 
rcnerant  :  iu  Olt.  1  prius  fuit,  qui  venerant ;  in  Reg. 
3  diversa  seriplura,  quam  viderant.  Edimb.  forlasse 
cx  lypographi  errore,  qua  viderant.  Communis  scri- 
plura  cst  eiiam  in  breviariis,  quam  viderant,  quod 
videlur  pelilum  ex  Mattha^o  u,  9  :  Qui  cum  audissenl 
regem,  nbicrunl:  et  ecce  stellaquam  viderant  in  orien- 
te,  itulecedebal  eos.  Cellariu-.  lamen  praiulit  qua  vc- 
r.eranl,  h.  e.,  qua  via  ex  oriente  veneranl.  Non  p'a- 
Cel. 

55.  Alcuin.  male,  requirunl  munerc. 

36  Mcus,  Diem  ;  corrige  Deum.  Iu  Reg.  5.  desunt 
reliqua. 

57.  Val.  1,  personant,  ficlum  deinde  pnsonat. 
Non  male  lamen  esset  personant.  Advcrlenduii!  est, 
passim  ia  edilionibus.  eliain  reccntiorihiis  scrihi 
Calcrva,  Aldus  edidit  Kalerva,  quae  est  sciiplma  Sc- 
dulii  :  shiuidem  hac  stropha,  ut  ordo  alphabi  licus 
scrvelur,  a  K  initiuni  dcbet  sumere.  Atquc  ila  scri- 
bunt  Kartts,  et  Kaslris  alii,  qni  similcs  hymnos  ahe- 
CcdariOS  couc.niiarunt,  ut  Beda,  et  Amcenus,  de 
quibus  poslmodum  tlicam.  Isidorus  1.  i  Eiym.  c.  27, 
K  lilteram  antiqui  piwponebtinl  qaolics  A  seqnebalur; 
quod  Diomedes  rcsti  ingil  ad  a  hreve,  ul  calena. 

38.  Vat.  1,  Concisa;  alii  nielius,  Collisa. 

10.  Meus,  Reg.  2,  Alcuinus  viclima,  sed  in  Reg.  2 
viiletur  facium,  victimam.  Pcirus  Burmannus  conji- 
ciebat,  victimas.  Arnizenius  ait,  Sedulium  forte  sin- 
gularem  pro  plurali  posuisse.  Bene  alio<: nin  esl  vi- 
ctimqm  in  singulari  [  er  appositionem,  Quorum  willia, 
victimam,  sive  sacrificium,  Christo  tyntnnus  sacravit. 
Conjeciura  Burmanni  confirmatnr  ex  Caim.  Paseb. 
I.  v,  vers.  75.  seq.  MMia  angeticas  lcgiones. 

41.  Poelm.  mendose,  Lavacro. 

44.  Apud  Alcuinum  obluendo,  qui  forlasse  error 
est. 

46.  Alcuinus  sic  corrupte  exhibet  Habcre  sccun- 
dttm  Patrem. 

48.  Ileg.  5,  Cant.,  Ald.,  et  iionnnlli  editi  Ilesu- 
scitans.  Plerique  nostri  mss.  cum  Alm..  Alcuino,et 
inultis  editis,  Et  suscitans.  Arnlzenius  advertit,  ser- 
v.iri  posse  Re^uscitans,  qnia  in  compositis  a  consona 
iiuipientihus  re  est  auceps  :  quae  ratio  inepla  csi  ; 
nam  cinn  priinus  pes  in  carmine  hoc  iambico  pos&jt 
csse  vel  iambus,  vel  sponda^us,  ctiamsi  in  resusci- 


767 


50      Aqnae  rubescunt  hydriae, 
Vinumque  jussa  fundere 
Mutavii  unda  origiuem. 
Orai  saluiem  servulo 
Nixus  genu  ceniurio , 

55      Credentis  ardor  plurimus 
Exslinxit  ignes  febrium. 
Peirus  per  undas  ambulat 
Cbristi  le\  alus  dexiera  : 
Nalura  i|uam  negaverat, 

G0      Fides  paravit  semiiam. 
Quarla  die  jam  fetidus 
Vitam  recepit  Lazarus, 
377  Mortisqae  liber  vinculis 
Facius  snpersles  est  sibi. 

65  Rivos  cruoris  torridi 


CCELII  SEDULH 

A  Contacta  vestis  obstruit, 

Flctu  rigantis  supplicis 
Areni  fluenta  sanguinis. 
Solulus  omni  corpore, 
70      Jussus  repente  surgcre, 
S  iis  vicissim  gressibus 
JEger  vehebai  lectulum. 
Tiiiic  ille  Ju.la-  carnifex 
Ausus  m  gi -irum  iradere, 
75      Pacem  ferebai  osculo, 

Quam  n>m  babebat  pectore. 

Verax  datur  fallacibus, 

Pium  flagellat  impius, 

Crucique  fixus  iunoccns 

80      378  Conjungiiur  latronibus. 

Xristo  myron  post  sabbatum 


768 


SCHOLIA. 


tans  prima  necessario  esset  brevis,  versus  staret ;  B 
iiiuno  cum  pede  sibi  magis  proprio,  qualis  est  iam- 
bus. 

50.  Alcuinus,  Aqua;  corrige,  Aquw. 

54.  Kcg.  2,  Ott.  1,  2,  Meus,  Alcuinus,  Alb., 
Canl.,  Nixusgenu,  quod  secuius  est  Grunerus :  sic 
alii  soleni  dicere,  nixi  genu,  nixi  genibus.  Vai.  1, 
Rpg.  5,  Aid.  et  plerique  edili,  Flexus  genu  :  ita 
ctiam  locutus  Tacitus  Annal.  I.  xvi,  cap.  4.  Vet.  I, 

,  Mon.,  Col.  Fle.ro  genu,  quse  usiiaiioress  phrasis. 

55.  Vet.  1,  2,  Hon.  Credenti  ardor,  qu  >d  etsi  pcr 
biatum  aliqno  pacto  potesi  defendi,  lamen  vera  le- 
ciio  codicum  esi  Credenlis  ardor. 

56.  Valic.  I,  Ediml).  Exstniguit ,  et  in  Vat.  i, 
prius  erat  Exstinguat  :  plerique  Exsiiuxil.  Passiin  iii 
hoc  l  ynino  lempora  miitat  Sedulius;  niutant  eti.i m 
;ilii  P"e;a3. 

57.  Vet.  I,  Mon.,  Fabr..  ei  nonnulli  alii  editiam- 
bulans,  et  v.  se  |.  levntur.  Quidam  alii  editi  ambulat, 
et  v.  seq.  levatur  :  uoslri  niss.,  Alcuinus  ambnlal,  el  „ 
v.  seq.  levatus,  quod  tenuit  Arnizeiiius.  ^* 

5S.  I)e  voce  levatus  confer  modu  dicia.  Meus  cod. 
conlra  metriim,  dextra. 

<j1.  lieg  2,  com  multis  editis,  Quarto.  Meus  cnui 
aliis,  Qunria.  Siinilis  varieias  occurnt  I.  m,  ver-. 
131.  Ulriiiiique  icqiie  bonuin  esi ;  Ut  poslero  die, 
poslera  die. 

63.  Cant.,  Alni.,  et  nostri  mss.  lieg.  2,  Oit.  1,2, 
Meus,  Mortisque liber :  (|uo<l  rccenles  edilionesam- 
plex  e  mi  t;  ci  e>t  id  eleganliiis,  cuiii  preeessent 
niemio  vitae.  Vai.  1,  lieg.  5,  Al.l.,  et  veteres  vulga- 
ti,  Cunctisque  liber  :  quod  bonoin  ali(|iiein  sensuni 
liabet;  niinirum  Lazamm  a  vinculis  eii.nn,  quibus 
invnlutns  erat,  nnrabililer  liberaium  fuis-e. 

6i.  Vet.  1,  2,  Mou.,  Factus  sibi  sunerstes  :  nibil 
aliud  addii  Arnizeniu*,  s"d  lcgi  puto  Factus  sibisu- 
perstes  esl,  quod  uou  est  ineplum.et  exstat  in  edi- 
tione  Coloniensi  1537.  Alcuiuus  iransposuil  contra 
melruin,  Factus  esi  mperstes  sibi.  quod  iu  ins.  Alb. 
eiiim  invenio.  in  Vat.  1,  Superstes  est  sibi,  desidc-  D 
l.ilur  Faclus  p<>st  esl. 

65.  Arnlzenius  ex  ms.,puto,  suo  citat  Iiivnm  pio 
Hivo  .  Ou  1,  Alb.,  Val.  1,  Meu,  Alcuinus,  dilOmSS. 
Ceilarii,  lorridi.  quod  receuius  editores  sequuutur. 
Reg.  2,  Ott.  2,  lieg.  5,  et  veteres  editiones  horridi. 
Malo  torridi  |»ro  adusti.  A|»"d  L'viuin  I.  iv,  c.  50, 
torridi  (ontes  siint  deflcieuies;  sed  lui:c  signifiratio 
buic  loco  paruin  convenil,  etinLivii  verbis  similis 
est  lectiouis  varieias. 

66.  Ou.  2,  abluit ;  corrige,  obstruit. 

67.  Oll.  1,  2,  Alcuinii  ,  A!l).,  Meus,  Fletus  rigan- 
tis.  Vet.  1,  2,  Mon.,  Flelus  rogantis.  Ald.,  Keg.  2, 
5,  Poelm.,  Fletu  rigante.  Arnizenius,  et  alii  vulgo 
editi,  Fletu  riaant 


68.  Ubi  v.  super.  legitur  Fletus,  boc  v.  respondet 
Clausit,  q  io  I  in  ms.  exhilieri  nolal  Btirinaimus,  ut 
revera  exliibe'ur  in  noslris.  Qui  reiineni  Fletn,  le- 
gunl  Arenl.  Ventisiius  esl  Fletu  rigantis  suppiicis  — 
Arenl  fluenta  sanguinis. 

69.  Vet.  1,  Mou.  mendnse,  solutos :  Alcuini  editio 
pariier  i-oiiira  melrum  omni  lauguore. 

80.  Reg  2,Ou.  I,  Conjunctus esl  latronibus.  quod  te- 
nuitetiaui  Alcuinus.  Edii  cuin  aliis  ins>s.,  Co«j/m^i(ur» 

81.  Plerique  inss.,  atqne  rdni  Xcromyrrhum,  Ami- 
zenius  in  suocod.  ins.  invenit  Xyro  myrrham,  qiiod 
in  noiiniillis  e.iilis,  et  apud  Alcuinum  legilur.  On.2, 
Alb.  corruple,  Sero  myrrham.  In  Ueg.  2,  Xero  mir- 
ram,  sed  alui<l  fuit  pro  mirrmn  :  ibidem  gl  'Ssa  baec 
e»l  :  Xerum  dicunt  Creeci  sxccum  :  inde  strofagia 
(Xeroplaiqiu)  dicilur.  Mirra  esl  species  aromntica,  un- 
de  condmnlur  corpora  mortuorum.  Littcra  X  ii  iliiiin 
b'ijus  versiii  esse  debei,  ui  ordo  alpbabeiicus  ser- 
vetur.  In  Tlie>auro  latiniiaiis  Bisiiii  Fabii,  abalio 
aucia.  iradilur,  legenduin  Christo  myrrh  m,  <-i  erro- 
rem  in  mss.  ortuui  luisse  ex  compeudio  scriptura? 
/oo  pro  ChrUio.  Advenas,  veliin,  dociissimuui  vi- 
ruiii  Franci^cinti  1'erez  Bayei ,  q  ieni  ad  plures  abiis- 
se  ntmc  andio,  in  n<ta  ad  Biblioibecuu  vcierem 
llispanain  Nie.  Anionii  loni.  I,  I.  vi,  c.  9,  nuiii.  231, 
interalia  ar^umenta  snpposiiiouis  quorumdaiii  mo- 
uuineiiloruin  Grauatensium  afferre  vocum  conipen- 
dia  plane  Hispanica  ,  m  Xpo  pro  Chrisio.  Ai  d<-  Cin  i- 
sti  n  iinine  mc  Isidorus  1.  i  Eiym.  <-.  27  :  Xristus, 
quia  Graecum  esi,  per  X  scribendum  :  ila  et  Xrisma. 
Annotaior  nbservat,  iia  ^liin  a  Cbristiaiiis  usilvilinn, 
ui  criicis  figma  iu  X  reiinereuir:  nam  inqaibusdam 
exemplaiibus  g^tiiicis  Isidori  cap.  4,  I.  i  additum 
eral,  inventain  fuisse  lilleiam  X  tempore  Augusti, 
qut)  Christi  nomen  innotuit,  quod  per  eam,  quo3  crucis 
(iguram  fiijurat,  scriplitatur.  Erat  lameii  i"  usu  X 
ame  Au;u^iiini.  Adie  Bedam  de  Arie  melrica  iuiiio. 
Gisbertus  Cnperus  uietur  vocemJTeroMiyrr/iorti  e  nuo- 
bus  verbis  Gnccis  compositam,  ul  corapnnitur  Xero- 
libya.  Nebrissensis  simili  modo  inierpreiatur  Xeio- 
myrrham,  b.  e.,  myrrham  siccam  ex  liguo  uiynlia: 
factim.  Kxeinphim  similis  compositionis  verborum 
ponit  in  Xylobalsamum.  Parum  autem  solliciti  sunl 
interpreles  in  metrica  bujus  versus  mensura  expli- 
cainla.  Nam  in  Xeromyrrham  priinus  pe-  xero  est 
troclixus,  quem  caruien  ianibicum  non  admitlil  :  al- 
ter  myrrham  spond.i  us,  qui  secumio  loco  carniinis 
iambiei  iioii  recipimr.  Resiiluendum  eigo  existiuio 
Xrisio  myron  poit  sabbalum  —  Qnwdam  vehebaul 
compares,  vel  per  coinpendiiiui  scriplurae  olim  usi- 
laiuni  yjjfj  myron,  etc,  qooil  in  antiquissimis  eliiwu 
codicibus  sic  apparet  exaialinn  Xp'o  :  naui  rho  Grye- 
cum  siinilis  esi  foriuae,  ac  p  Laiiuum.  L  uine  uon 
potest  scribi  Christo  :  tnnc  enim  ordo  alphabelicus 


760 

379  Quacdam  vcliebant  compares, 
Quas  allocutus  Angelus, 

Vivum  sepulcro  non  tegi. 
85  Ymnis  venite  dulcibus 

380  Onincs  canamus  subditum 
Ciirisii  iriumpbo  lartarura, 


HYMNUS. 

A  Qui  nos  redemit  vendilus. 

Zelum  draconis  invidi, 
90      El  os  leonis  pessirui 
Calcavit  unicus  Dei, 
Seseque  ccelis  reddidil. 


770 


SCHOLIA. 


non  servaretur.  Scribiiur  ergo  Gnipco  more,  ul  sae- 
pe  a  Christianis  fien  -oi«-bat,  exquo  naium  est  mo- 


nogramma  Cbrisli 


* 


,  ex  duabus  primis  lilteiis 


Grapcis  noininis  Ciinsti  cunslans.  Forma  liitenv  Grrc- 
c;»-  primaB  nominis  Ghrisii  eadem  est,  ac  forma  liiie- 
rx  laiiui'  X  Se'lulms ergo  abecederario  nrdinicon- 
suluit,  noniine  Chrisii  primn  characlere  Gra-eoexa- 
rati>,  in  v.  2  elegia;  in  codice  Taurinensi  simili  fere 
nmilo  scrildiur.  Duos  video  es-e  ;>lii»s  hymnos  alie- 
cedarios  imilatione  Sedulii  conscriplos,  altcrnm  Be- 
da:  Aposiolornm  gloriam,  alterum  subnomine  Aniceni 
pin-ia-  in  BiMioth.  Pairum  Colon.  lbT8,  toin.  V, 
part.  n,  pag.  982  :  Agnoscat  omne  sceculum.  In  uiio- 
que  slropba,  qua!  a  liilera  X  incirere  debci,  inchoa- 

lur  a  i nne  Christi.  Bcda  :  Chrisie,  precamur,  ut 

quibus,  Amcenus  :  Cliristus  sereno  lumine.  llinc  sane 
nostra  leciio  mirilice  comprobalur.  Ainoenus  autem 
ille  poeta  non  est  diversus  a  Yenaniio  Fonunaio, 
intercojus  opera  idem  bymiius  legitur.  In  rhyihmo 
Isidnride  lami  nio  pceniieniia*,  etinaliis  duobus  apnd 
Belani  de  judicio  exiremo,  qui  abecedarii  eiiain 
suni  simili  modo  pro  X  slropha  incipii  a  nomine 
Cluisii.  Kxstant  bi  duo  rhyibmi  ni  Colleclaneis  Be- 
d;e.  Sequilur  niyron  pes  iainbus  :  Graice  scilicet 
myron  est  uugueuium,  (|uod  exprimere  voluit  Seilu- 
lius,  cuin  i-vangilisla  Luca.xxitl,  ooseq.  :  S.ibsecuiw 
aiilem  muV.eres ,  quce  cum  eo  veneranl  de  Gatilwa,  ii- 
derunl  monumentum ,  et  quemadmodum  potiium  erat 
corpus  ejus.  Et  reverteutes  pnraverunl  aromata ,  et 
ungueiila  :  et  sabbato  quidem  siluerunl  secundum 
mandalum;  et  illid»  xxiv,  1  :  Una  auicm  sabbaiivab- 
ile  diluculo  veneruni  ad  monumentum,  portantes  quce 
paraveranl,  aromaia.  Ikcc  aroniaia,  ei  unguenta,  imn 
videi»,  ipia  ratione  myrrha  arida,  sive  sicca  dici  va- 
leant.  Adhibebatiir  qiiidem  myrrha  in  uuguenlis, 
sed  odoris,  ei  pinguedinis  gratia,  el  loco  olei.  Nullo 
ig  lur  modo  iingueuluni  myrrha  sicca  poieril  vocari. 
Ciiinr  autem  vnce  myrum,  ve1  myron  Hieronymus 
pr.tlai.  in  lib.  vel.  Tesiam.  :  Qua>  Dvmini  discum- 
beniis  preiiosissimu  fulei  myru  uiujiiis  caput.  Saepe 
accidebat,  ut  antiquarii  pm  y  usurparei  ti;  adeoque 
facilius  fuil  ex  miron,  vel  niirum,  scripiores  non  in- 
lelligebant,  subrogare  mirrham,  vel  myrrham,  quod 
crariorem  sunsuni  ipsis  leddbai.  ViUe  not.  Galear- 
di  ad  Gauile.nl.  serm.  13,  qui  vnce  n.yron  us<>s  llila- 
rium,  Cassianuin,  ei  Vnlgaiam  probal.  Nnn  nemo 
pulal  apud  Seiluliiiin  legendum  Xeromyrum,  quod 
sigiilicai  ungueulum  sicCum,  sive  ad  desiccanda 
corpora  aplum. 

82.  lleg.  2,  Olt.  1,  ms.  Arntz.,  edilio  Edimb.,  Al- 
cuiuus,  ampires;  plerique  editi,  cum  aliis  mss., 
cvrpori ,  Ou.2;  corporu  mendose,  ul  videiur.  Besti- 
iiieiniuni  est  compares :  uam  vehebant  eorpori  minus 
plnel.  Qiiriiaui  compares  suni  qutcdam  socia? ,  sive 
comiies  :  ila  enira  compar  aliquando  accipilur. 

85.  Ceilarius  ,  et  Annzenius  cum  ms.  Alni.,  el 
quibusdam  ediiis,  Quibus  defviit,  lepugnautc  meiro, 
nain  prima  iu  dffniit  est  longa,  ei  eoiri|ii  deherel, 
ui  pes  iauibus  fierei.  Canl.  Quibus  cecinit :  id  eliam 
lex  metri  respiiii.  Aliuinus.  Reg.  2,  5,  Oll.  1,  2, 
Ald.,  plerique  editi,  Quas  allocutus  Auqelus,  quod 
bouuiii  esi  :  subinlelligilur  euiin  est.  Meus,  Alb., 
Yat.  I,  Quas  alloquuntur  aiujeli. 


84.  Apud  Alcuinum  Yivum  sepulcrum  non  tegit. 

85.  Sic  scribendum  est  Ymmis,  non  Hymnis,  ut 
plures  ediliones  habeni  :  nam  lex  abecedarn  canni- 
nis  boc  locoposcil  y.  Frequenter  aulem  a  veieribus 
scripioribus  aspiratio  h  omillebaliir  cum  in  aliis  vo- 
cibus,  iniii  praeserlim  in  hac  liymnus.  Auiiquioies  ta- 
nieu  L  iimi  aspirationem  litiera*  y  semper  praemilte- 
bani,  ex  quo  faclum,  ut  in  alphabeto  exponendo  lit- 
teram  y  praeierirent,  quod  a  me  oliservainra  est  in 
qumlain  iuedito  opere  S.  Isidori  Glussemata,  et  dis- 
tantia  verborum  inscripiio,  ubi  praetermisso  y,  de  lit- 
lera  z  ait,  eam  propter  peregrina  nomina  admissam 

B  fuisse  ,  ut  in  zoua  ,  zelus,  e<c.  Exstat  lsid  ri 
opus  iu  cod.  Valicano  G0I8,  sa?culix  circiter, 
ubi  post  alia  opuscnla  cernitiir  depicta  crux  ma- 
gna  versicolor,  el  luec  ex  utroque  latere  decnr- 
rens  inscriptio  :  In  nomini  Dei  summi  incipil  liber 
ijlossemala  Sancti  lsidori  episcopi  di>  dislanlia  verbo- 
rnm.  lloc  vexillum  crucis  tfi  ccelo  fulget  :  nunc  autem 
nos  satvat  per  slipitem  erectum.  Incipii  libcr  :  Acrocius 
per  C,  et  0,  non  perY,  ut  quidam  piitaui.  Existimo  , 
legeiidum  Agroicus,  quod  erat  nomeii  cujusdara  co- 
mce  Iia3  lMauti.  \:\  hoc  Isidori  opere  naium  est  aiiud 
simile,  quod  sub  Agroetii  noniine  inler  Giaminaiicos 
Latinos  editum  circumfertur.  Ita  ego  quidem  suspi- 
cor. 

86.  Meus  conira  melrum  Omnes  caniemut ,  nisi 
trajn  ias  Cantemus  omues.  Vet.  i  2.  Mon.,  Col.,  Om- 
nes  canentes.  Ms.  Burmanni ,  Omnes  cantemus  subditi, 
quod  neque  meiro,  nei|ue  sentenlix  congruit. 

88.  Celiarius,  el  Arulzenius  cum  Alcuino,  Alm., 
q  Qui  uos  rtdemit  venditot :  nostri  omnes  mss  cum 
pterisque  edilii .  Qui  nos  redemit  vendilus  quod  lon- 
ge  eleganiius  est.  Chrisium  vendilum  a  Juda  dixit 
Sedulius  v.  22  elegise.  Ms.  Biirmanni  mendose,  Qui 
redimil  venditos. 

W.  In  Alm.  male  repctilur  os  draconis  ex  v.  su- 
periori. 

9  .  Meus  conti  a  legem  carminis  Iransponit  Dei  cal- 
cavit  unicus. 

92.  Alcuini  edilio  exhibel  Sese  qui  coslis  :  emenda 
Scseque  ad  meiri  raiioiiem.  In  edil  Colon. ,  Vel.  1  , 
Moiiast.posihuncveisuniaildiiur  stropba  doxologiac, 
abimperito  librario,  quem,  nescio,  cur  Arntzenius 
monachum,  euniqiie  stupido  ingenio  afGrmei  csse, 
in  hac  vi-iha  conccpia,  vel  ex  alio  liymiiu  desuinpia  : 
Gluria  Patii  ingenilo,  —  Gloria  uuigenito,  —  Una  cum 
suncto  Spiri:u —  In  sempiternu  swcula.  Lxslat  eadem 
stropha  in  Alcuino  Olfic.  per  leiias  po-t  byiumim 
Setlulii ,  et  in  Reg.  2,  ubi  v.  i,  supra  Patri  additur 
sit,  verstis  3  soluin  haliei,  Sanctoqi<e  Spirilu,  post  v. 
**  -i,  adjungitur  Amen.  Lxplicit.  In  codice  hiblioihecac 
Laiitentianai  Floieniina-  in  Proleguni.  iiiiui.  8(i  ,  re- 
ceusito  pro  clausula  bymniest  imc  disiichnui  :  Qi,i 
nos  in  recto  faciat  per*isterc  calle,  —  Ut  sibi  scrvi- 
liumvaleamut  redderedignum. lu  (Jii.  1  posi  versum, 
Seseque  cwlis  reddidit,  notaiur  Explicil  versus.  litci- 
pitprologus  Sedulii,  Ptucliales,eU\  lu  Yal.  1  po-i  hunc 
liyiiiiiuiu  inchoatur  episioia  ad  Macedoniuni.  In  Beg. 
5  sequiiur  Setlulii  epigramroa,  llwc  lua.  ln  Oti.  2, 
limio  hymno  alpbabelico,  exarantur  cpigrainmaia  in 
1  niiletn  Sedulii,  Sedulius  Chrisli,  et  Seduliut  Domini 
sub  liiulo,  Nomen  Sedulii  anlistitis  in  principio  ,  et 
fine  metri;  qtia.'  inter  appendices  a  nobis  collocantur 
post  aliud  epigramma  Asterii. 


771 


COELU  SEDLLIl  EPIGKAMMA. 


111 


CCELII  SEDULII 

EPIGRAMMA. 


381  Hsm  tua  perpetuse  quae  scripsi  dogmata  vitae, 
Corde,  rogo,  facias,  Christe,  manere  meo  : 

382  Ut,  tibi  qme  placeant,  tete  facienie,  requirens, 
Gaudia  ccelorum,  te  duce,  Christe,  metam. 


SCIIOLIA. 


Hoc  epigramma  exsiat  in  Vatic.  1,  et  Aldo  staiim  A 

post  elegiam,  et  anfce  hymnum   A  solis,  in  Reg.  5, 

postliunc  hymnum,  ubiinscribitur Sedulii epigramma. 

In  editione  Ascensiana    collocalum  est  inier  car- 

men  paschale ,  et  hyninum.  Productum  etiam  est  a 

Barihio  e  suo  codice  lib.  x.  Advers.  c.  9,  et  Usserio 

Aiiliquit.  Britann.  cap.  16  ;  in  quodam  vctusto  ras. 

inventum  fuit  a  Poelmanno,  descriptnm  a  Fabricio 

in  poetarum  christianorum  corpore  p.  G6V2,  excusum 

eliam  ab  ediiore  Scoio.  Heinsius  idem   epigrumma 

reperit  in  codice  Nansii.  Banhius   loc.  cit.,    Non 

vero,  ait,  indignum   csl  Sedutio   lioc  epigrammation, 

Cum  maxime  vel  ex  eo  ejus  indole%  eluceat,  quod  acu- 

men  in  voculis  paribus  te  tua,  tete.  tibi,    quceril : 

quod  genus  cum  hbnestate  qwidam  amat  hic   Cliristi 

olor.  Goldastus   in  Manuali   Biblico  vocat  orationem 

Sedulii,  ei  post  elegiam  dpscribit.    Quatuor  taoluin 

snni  versus  epigrammatis,  ut  apud  alios  exslat:  sed 

in  Beg.  5   alii  plures  adduntur,  quos  cen-ieo   esse 

cxscripioris  Halibiae   filii  Adie  Sculteii,  Mansiona- 

rii  in   ccclesia  Cracoviensi.  Ita   igitur   coiilinenier  " 

procedit  epigramma  :  Finem  carmen  habet,nec  lauri 

scria  requiro. — Tu  sludii  merces  eslo,   Maria,  mei. — 

Tardus  ego  laudum  pelagus  lustrare  tuaruni — Exigua 

ccepi,  Virgo  serena,  rnanu. — Exemplum  prcvbcns  aliis 

iinildbUe  doclis,  —  Ul  cozplis  sluleant  addere    plura 

nieis  :  —  Et  Jove  cum  fal&o  sccva  Junone  relicla,  — 

lnripiaiil  vcram  le  ceLbrare  deam. — Xuncubi  magr.a 

sedrs  hominum  regina  iealrix, — A  (Uxtris   nal:  plena 

decote  tui.  — Qui  cum  Patre  Deo  vivens  per  scecv.la 

cuncla,  —  Una  cum  sancto  flaminc  rcgnul  :  amen.  In 

vcisu  Nunc,  ubi  obscure  scriplum  esl  Suuc,  et  iu  v. 

Quicum,  etc.  non  salis  clare  cuncta.  Primuin  disli- 

chnm  Finem  carmen  habet,  eic;  aliis  in   locis  ejns- 

tferti  coilicis  reperilur.  In   penlametro,  Incipicnl  ve- 

ram  te  celebrare  deam,  merilo  displicebil,  quod  Yirgo 

Derpafa  voceiur  vera  dea.  Laniindus  PritaniuS,  sive 

noinine  vero   Lud ovicus  Muralorius   in  opere  Della 

reguluta  divo&ione  moneudos  docel  lideles,  Mariaiu 

non  es-e   deiim  :  couira   quem  Benedicius  Plazz.i  C 

parl.2  Vindicat.  devolion.   cap.  I,  disserit,   super- 

vacanee,  aut  eliam   contumeliose  boc  moniiuin  exl.i- 

beri,  cum  nemo  sit  (ideliuiu  qui  Maii.m  deum  esse 

credat,  aul  dicat.  Cerlum  lanien  est,  nounullos  mi- 

iiiis  caule  bealissiinain  Virginem    Maiiam   deam  ap- 

pellasse:  nam  ut  omitlam  auotofem  aiionymum  lni- 

jus  epigrammaiis,  el   Apollinarem  liacreticum,  qui 


in  carmine  etiam  ut  deam  vocavit,  saiis  notus  est 
versus  Justi  Lipsii  :  Si  vota  concepissel  Hallensi 
lUai  :  quod  Lipsius,  ut  aii  Baynaiuius  observai.  u 
ad  Marian.  Nomenclai.  lom.  xvn  :  nccessilate  tnelri 
adactus  scripsh,  nec  ejus  auctoritas,  in  politiori  liile- 
ratura  summa,  ejusdem  momenii  cst  in  re  theologica. 
Negat  idem  Raynaudus,  Petrum  Damiani  in  elogiis 
Deiparne  hoe  vocabulo  dece  usum  fuisse,  quod  alii 
assernerani  :  dubitai  autem,  an  Leo  X,  vel  poiius 
Joannes  Medices  in  epistolis  ejus  nomine  scriplis 
Mariam  deam  ituncupavcrit :  nihil  enim  lale  repcrii, 
quamvis  aliqui  rem  ita  se  habere  alfirmaveiint.  Ja- 
cobus  B»hle  Epod.  15,  eoilcm  fere  modo,  ac  Lip- 
sius,  peccai:  Virgo,  serenali  circnmdala  solis  amictu, 
— Solem  premebat  calcibus,  —  0.5,  humerosquc  deie 
sintilis ;  quantamque  referre  —  Augusla  mujestas  po- 
test. 

3.  Codex  N.insii  cum  placcant  :  alii  qnw  placeant ; 
etiaiu  Aldus,  cui  Arntzeiiius  affingit  placeal.  Nostri 
mss.  cuin  Aldo  teic  favente,  resistenle  melro.  In 
Vai.  1  prius  eral  tete  falente,  quod  pejus  est :  cor- 
recliim  deinde  per  favenle  cum  glossa  conccdenle. 
Capimsolus  in  editione  Ascensiana  ,  el  Barlhius 
e  Mio  mss.  tete  fautore.  Fabricius  ex  eonjectura, 
ul  opinor,  tele  formanle.  Scoius  Eibtor  emen- 
dabal  tete  fuciente,  quod  ad  marginem  veluli  pro  di- 
vers  i  scriptura  U^seriui  nolavit,  et  prubat  Burman- 
nus,  Secundi  patruus,  ex  Heinsio  ad  Ovidiumi  ep. 
59,  et  l.  viii  Met.  v.  251.  IUec  lectio  elegaus  esi  : 
piuecedit  enim  facias ;  et  viilettir  esse  vera,  euui  fa- 
cile  lacienle  in  favente  a  librariis  iiiulari  poliurit. 
Goldaslus  edidil  lele  manenle,  quod  mqiie  metro  ne- 
que  sensui  congruit. 

Sequiiur,  iit  descriptis  jam  veris  carmiuibus  Se- 
dulii  appendices  addam  :  in  quarum  prima  versus, 
qui  a  iionnu  lis  falso  Sedulio  impulali  sunt,  ascri- 
bam  :  in  rebquis  ea  collig  nn,  quo;  ad  lamles  ejns, 
aut  opera  ilbislrainla  pertineie  po!>se  arbilratus  sum. 
Ccnloni  Virgilian  in  prima  appendice  siibjiciam 
ver  us  Virgiliia  Marteaio  collectos,  ct  a  me  ilcruru 
collatos,  ev  qnilms  Cento  coalescil.  Cur  autem  is- 
liusmodi  Cento  inter  Sedulii  carmina  reponi  non  de- 
beat,  di-seiui  in  Proleg.  num  54  seq.  ci.nira  Mar- 
iciiiimi  qui  in  eo  carmine  cenlonario  oumdem  sly- 
bini  aique  in  Carminc  Pascbali  Sedubi  stbi  visus  e»l 
cleprehendisse. 


"7.-. 


APPENDIX  AD  OPERA  COELII  SEDULIL  CARMFN  DE  1NCARNAT10NE. 


774 


APPENBEX. 


CARMEN  DE  INCARN ATIONE , 

CENTO  VIRGILIANUS. 


DEDICATIO  AD  THEODOSIUM  AUGUSTUM. 


Romulidum  duclor,  clari  lux  altcra  sotis', 
Eoum  qui  regna  tenes  nwderamine  justo ; 
Spes  orbis,  fratrisque  dccus,  dicjnarc  Maronem, 
Mulatum  in  melius,  divino  agnoscere  sensu. 
5  Scribendum  famido  que  n  jn^isti  ;  liic  tibi  mundi 
Principium.formamque  poli,  Iwminemque  creatum 
Expediet  timo  :  hic  Christi  proferel  ortum, 
lnsidias  Regis  ,  Magorum  prwmia,  doclos 


Discipulos ,  pelaqique     minas  ,  qressumque     per 

[icquor  : 

10  Hic  (luctum  famulure  fugum,  vitamque  reducam 
Unius  crucis  auxilio  :  redilumque  sepulUB 
Mortis,  et  asccnsum  pariter  fua  regnd  pclenlis, 
Heec  relegas,  servesque  diu,  trcdasquc  minori 
Arcadio  ;  licec  ille  suo  generi ;  haic  tua  semper 

15  Accipial,  doceatque  suos  augusta  propago. 


INCIPIT  CARMEN. 


Omnipotens  genilor  taudem  miseratus  ab  allo, 
Postquam  cuncla  dedi:  ccc'o  constare  sereno* 


Omnibus  in  terris  divinum  aspirat  amorcm,  9 
Sempcr  hono  e  pio  nomen  Na  ique,  Palrisque 


SCHOLIA. 


Ilanc  dedicaiionem  non  esse  Sedulii  ,  sed  videri 
opus  alicujus  exscriploris,  qui  centonem  Virgil  auum 
Prob.e  Falconis  jus^u  iwfieratfcrts  deseripserit .  os- 
tcndi  in  Prolegomenis  num.  455.  Exstani  lii   versus 

2tf, 


apud  Fabricium  in  corament.  poei.  Chrisl.  p:iR 
descripli  sunt   in  nonnullis  edilionibus  Sedulii  post 
priraum   prologum   metricum  ,  ei  ab  Arnlzenio  in 
prafaiione  sua  ad  Sedulii  editionem. 

i.  Bindinius  tom.  I  Bibliotb.  Floreni  :  p.  723,  ex 
nis.  legit,  Romulei  doctor,  quod  mirhis  plac.-M. 

•1.  Legendum  videtur,  Eoi  qui  regna  tenes,  nempe 
Eoi  pro  Or'untis.  Ovidius  iv  Trist.  e'I.  9,  vers.  22  : 
lbit  ad  occasum,  quidquii  dicemus  ab  ortu  :  —  Testis 
et  Hesperiic  vocis  Eous  erit.  Possis  etiam  Eoa  qui, 
producta  ufltiraa  in  Eoa  ratione  c&surc.  Si  reli- 
nealur  Eoum,  eril  c.isus  appositus  regna,  vel  scri- 
bemlum  poiius  esi  cum  Labbeo  de  Script.  Eccles. 
t.  li,  p.  532,  Eoum  pio  Eorum  ,  ut  Romulidum  pro 
pro  Romulidarum.  Beda  de  Arte  metrica  adverlit, 
primatn  iii  Eous  connuunem  esse  exemplo  Seduiii 
lib.  ii  vers.  74  :  Eoi  venere  Magi  ;  cl  I.  v  vers.  191  : 
Splcndidia  aucioris  de  verlice  fulget  Eons.  Plura  si- 
nulia  sunt  exempla.  Caeterum  m  membrana  ahiiquis- 
sima  bibliotlfcCic  A  gi  Hcae,  de  qua  sermonem  habui 
Prolegom.  num.  57,  legilur  Eoa  ,  quae  mea  fuerat 
conjectura.  Roscius  edi  curavit,  Eoi  qui  regnaregis 
A intzeuius.  quia;  melius  edilio  Pfsaurensis  Coile- 
ctionis  poetarum,  qui. 

5.  ]\\\\ui]\o±c:\\is,d;gnarc%)l(t,une-Miitalo  iu  melius, 
divinum  agnoscere sensum.  Alii  cliaui  exemplar  velus 
bibliotht:  :r  Angeiica:,  uli  editiiin  esi. 

.').  Cod.  Ang.,  juseras ,  quod  elsi  aperte  esi  eon- 
tra  inetrum,  tamen  recipi  potesl,  ?-i  dicamus,  aucto- 
rem  borum  versUinh  longe  posi  Seclulium  vr.i.-se  : 
quod  fortasse  a  vero  non  abludit.  N»unulii  enim  in- 
terdum  antiquiorum  personam  sibi  sumebant ,  ut 
eoniin  n  .niine  versus  effuiidcrent.  tu  editione  Ko- 
inana  C<'iitonis  Probse  ex  recensione  Julii  Roscii 
scnbendum  famula-  quem,jusseral,  quod  videlur  fa- 
ctum,ui  noiniue  femm£cofflpbsit'umcarmch  idappa- 
rcat.  Verbo  jusserat  forte  intelligilur  a  Roscio  frater 
Honorii  :  nam  llonorio  dedicalum  boc  poemalium 
exisiimai. 


0.  Roscius  e  sua  correctione  ,  ut  ego  puio  ,  polos 
pro  poli. 

7.  Roscius  eidem  ratione  immutavit  Expedict  /:'- 
mo  Chrisli  liic  tibi  proferet,  ne  scilicel  biatiim  admit- 
g  tat,  aut  vim  consonaniis  aspiralioni  tribuat.  Idem 
substituil  orlus  pro  ortum. 

9.  Roscius,  pelagique  vias. 

10.  Faliiio  Pisaur.,  Hic  (luctum:  Arnlzenius  ,  Hic 
fluctuum.  Scribenduin  poiius  Hic  (luctum  ;  in  hujus- 
modi  enim  casibus  syncope  adliiberi  solet  a  poelis  , 
cnjus  rei  exemplum  \ide  iu  Prolegom.  ad  Pruden- 
tiuin  n.2l5.  Kst  aulem  jlu  tuum,  sive  fluctmn  geni- 
tivus  nnininis  jiajum,  cui  appositum  esl  epitheton  fa- 
mulare,  h.  e.,  servile.  Coilex  Ang.,  llic  fructum  nullo 
sensu  ;  nec  melius  Roscius,  Hic  fracium. 

11.  Roscius,  fi«ns;alii,  crucis. 
14.  Dempsterus  in  Hisl.  ecclesiast.  S  otor.  initio 

libri  lii  ita  cori  igendum  pnlat  liunc  vei  suiu  Arcadio 
ille  suo  gen  ri,  sic  luvc  tua  semper,  fopfctsse  ul  elTu- 
giat  hiaiuni  in  Arcudio,  //<ec.  Sed  usus  poetaium  ejus 
temporis  crat,  ut  aspirationi  vim  coi.sonantis  ,  cnm 
vellent,  tribuerent,  utacodit  aUpmi  vers.  G  et  7.  In 
Bibliolheca  Fabriciana  nieili  et  infimi  a>vi  \erlm  Se- 
_  dulius  alio  modo  legituridem  vei  u>  si*e  liiaiu  Ar- 
cadio  : /iav  legai  ille  luogcneri,  liaw  tua  sauptr,  ubi 
eliam  inlruditur  tuo  pro  suo.  Cenuina  ,  cl  comniu- 
niorleclio  ea  e>t.  i]u;c  a  nobis  editur.  Aliam  con- 
jecturain  Norisii  Arcadiw  :  hcec  illa  sao  <jeneri .  etc, 
neque  ab  auctore  ip>o  probari  dixi  ni  Proleg.  n.  50. 
[ii  cod.  bibliotliec;e  Angelicae  semini  contra  metruin 
pro  gencri.  lu  editione  Romana  Centoni>  1'robaj  ex 
ingenio  Roscii,  ul  arbitror,  luec  lenat  ille  suo  ffeneri, 
Jhcc  lua  semper. 
1  iEncid.  v,  72b'  : 

Impcrio  Jovis  huc  venio,  qui  dassihus  iiincm 

Depulit,  et  coelo  iandcm  miscralus  ab  allo  est. 
•iEneul.  iu,  518  : 

Postquam  cuncla  videt  ccelo  constare  sereno. 
1  .Encid,  vui,  573  : 

lncipit  el  dictis  divinum  aspirnt  amorcm. 
k  iEneid.  vi,  UG  : 

Natique  patrisque,  Alma,  — precor,  miserere. 


"775 


APPENDIX  AD  OPERA  COELH  SEDLLU. 


776 


5  Omare,  etcamre,  paribusque  in  reijna  vocari6      A 
Av.spiciis,  hinc  progeniem  virlute  futuram 
Egregiam,  et  totum  quce  legibusoccupet  orbem. 
Ne  tamen  in  lerris  morlalia  pectora  turbet, 
Ignolum  numen,  Deus  cethere  missus  ab  alto, 

10  Morlalis  visus  potuit  quantusque  videri. 

Yirgo  matura  fuit  jam  plenis  nubilis  annis,  * 
Cui   genus  a  proavis  7  ingens,  nomenque,  cie- 

[cusque: 
Intemerala  toris  talem  te  lceta  ferebat,  8 
Casta  pudiciiiam  miro  senabat  amore.  8 

15  Huic  se  forma  dei,  ccelo  demissus  ab  altoi$ 
Spiritus,  intus  alit,  castose  corpore  miscet.  " 
Anie  tamen  dubiam  diclis  solalur  amicis  :  " 
Alma  parens,  mimdi  Dominum  paritura  poicnlem, 
Nam  te  digna  manent  generis  cunabula  l"  sancti,  B 

20   Yade,  ait,  o  fdix  nali  pietate,  quocumque  voca- 

[ris,  l* 
Auspiciis  manifesla  novis,  hic  verlilur  ordo,  1B 
Hujusinadventn  fides,  et  fama  perennis.  19 
Dixerat:  illa  pavens  oculos  auffusa  nitenles,  1T 
Suspirans,  imoque  trahens  a  pectore  vocem,  1S 

25  Virgo  refert :  Haud  equidem  tuti  me  dignor  ho- 

[nore:  19 
Non  opis  est  nostrce,  *°  nec  fas,  nec  conjugis  um- 

[quam 
Prcetendi  tcedas,  aut  hcec  in  foedera  veni  :  S1 
Sed  postjussa  Deum  nihil  est,  quod  dicta  recusem. 


Accipio,  agnoscoque  libens  :  sequor  omina  tan- 

[ta,  » 
30  Promissisque  Patris**  exsequar  ccelestia  dona, 
Admiranda  Dei  tantarutn  munera  laudum. 
Panditur  interea  domus  omnipotenlis  olympi  ■* 
Sideream  in  sedem,  terras  unde  arduus  omnes 
Aspicil,  et  natum  verbis  compellat  amicis  :  ss 
35  Nate,  mece  vires,  mea  magna  potentia  solus, ,8 
Nate,  mihi  quem  nxdla  dies  ab  origine  rerum 
Dissimilem  arguerit,    %"  comilem  compleclor   in 

[omnes. 
Te  sine  nil  altum  mens  inchoal :  omnia  mecum 
.F.ternis  regis  imperiis,  *8   et  quidquid  ubique  es:. 
40  Nulla  meis  sine  te  quwretur  gloria  rebus  :  " 
Omnia   sub    pedibus,    qua    sol  utrumque  recur- 

[rens  *° 
Aspicit  occanum,  vcrtique,  regique  videbunl. 
Quce  tibi  polliceor,   neque   est  le    fallere    quid- 

[quam, 
Hcec  tibi    se-'per   erunt    vatum    pradicta  prio- 

[rum  : 31 
45     Nec  mea  jam  mutata  loco  sententia  cedit.31 

Nascere  ,    prceque  diem  veniens  age,  lucifer ,  al- 

[  mum  ;  33 
Nascere,  quo  toto  surgit  gens  aurea  mundo.  3* 
Unde  etiam  magnus  ccelorum  nascilur  ordo  ;  35 
Nascere,  ut  incipiant  mugni  procedere  menses,   3< 
50     Ne  maneant  nobis  priscce  vestigia  fraudis  ;   3T 


*  jEneid.  vii,  256: 

Paribusque  in  regna  vocari 

Aimpiciis,  hinc  progeniem  virtule  futuram 

Egregiam,  el  totum  quoe  viribus  occupet  orbem. 

*  i£nei<l    vii,  53  : 

Jam  matnra  viro,  jam  plenis  nubilis  annis. 
7  Jneiil.  xn,  2i5  : 
Cui  qenus  a  proavis  ingens,  clarumque  paterncr 
Nomen  eral  vinutis. 

*  JE  ieid.  i,  507: 

Talis  erat  liido,  talem  se  lazta  ferebat. 

Genrg.  u,  5'24  : 

Casla  pndiciliam  serval  domas. 
»•  Eclog.  iv,  7  : 

Jam  nova  proqenies  cozio  demittilur  allo. 
11  ^Eneid.  vi,  7i6 

Spiritus  intus  alit,  lotamque  infusa  per  artus 

Mens  agiiat  molem,  el  magno  se  corpore  miscel. 
»*  jEneiil.  v,  770  : 

Excipii,  ac  fessos  diclis  solatur  amicis 
13  ^Eneid.  m,  105: 

....  Gentis  cunabula  noslroe. 
»*  Eclog.  I»,  4y : 

....   Yeniam  quocumque  vocaris. 
18  ^Eneid    III,  375  : 

Auspiciis  mnnifesta  fides.  sic  fata  deum  rex 

SrirtHur,  voluitque  vices,  is  vertitur  ordo. 
18  iEiieid.  ix.  7y: 

Dicite:  prisca  fides  facto,  sed  fama  perennis. 

17  jEneid.  i.  232: 

....  Oculos  suffusa  nilentes. 

18  jEueul-  i,  575: 

Suspirans,  imvque  trahens  a  peclore  voccm. 
»»  jEneid.  l,  339  : 

Tunc  Venus  :  Haud  equidem  tali  me  dignor  ho 

[nore. 
30  jEneid.  i,  605 : 

Non  opis  est  noslrce,  Dido  .  .  . 


SCHOLIA. 
C 


D 


51  ^neid.  iv,  339: 

.  .  .  Aut  hcec  in  fcedera  veni. 
"  jEneid.  ii(3l: 

....  Sequar  omina  tanta. 
33  jEiu-i.!.  v,  8G3  : 

Hromissisque  palris  Neptuni. 
■\JKneid.  x,  1  se<|i|.  : 

Panditur  interea  domus  omnipoteniis  olympi, 

Conciliutnque  vocal  divum  pater   atque  hominum 

[rex 

Sideream  in  tedem,  terras  unde  arduus  omnes 

Aspicil. 

35  /Eneid.  n,  372: 

Inscius,  alque  ullro  verbis  compdlat  amicit. 

36  ^Eneiil.  i,  6<i8: 

Nate,  mece  vires,  mea  magna  potentia  tolus. 

37  JEneul.  ix,  -281  : 

.   .   .  Me  nnlla  dies  tam  fortibus  ausis 
Dissimilein  arqueril. 

38  jEneid.  i,   234  : 
.Eternis  regis  imperiis. 

39  JE  eid.  ix,  278  : 

y'utla  meis  sine  lequieretur  gloria  rebut. 

30  iEneid.  vn,  1U0  ei  101  : 

Omnia  sub  pedibus,  qua  sol  utrumque  recurrens 
As\iicil  oceanum. 

31  iEneid.  iv,  4t4  : 

Mulluque  pnelerca  vatum  prcedicta  priorum. 
33  iEiieui.  i\,  219. 
33  Ecloga  viu.  17. 
3i  Eclnga  iv,  9  : 

Desinet,  ac  toto  surgel  gens  aurea  mundo. 
3B  Eclog.  iv,  .'i  : 

Magnus  ab  integro  sceclorum  nascitur  ordo. 

36  E.log.  iv,  12: 

.     .     lncipienl  magni  procedere  menses. 

37  Eclog.  iv,  31  : 

Pauca  tumen  tuberunt  priscce  vestigia  fraudis. 


111 


CAUMfcN  DE  INCAHNATIONE. 


m 


Prospera  venturo  laitenlur  ui  omnia  sceclo.  3S         A 
Aggredere  o  magnos,  acieril  jam  tempus,   hono- 

[res  :  39 
Aspera  tum  positis  mitcsccnl  soscula  bellis,  40 
Pacalumque  reges  pafriis  virtutibus  orbcm.  u 

55    Haudmora,  continuo  Pairis  prwccpla  facessit:  ia 
JElhere  se  millit,  43  figitque  in  Virginc  vultus,  il 
Nec  mortale  tuens,  afflata  esl   numine  quando 
Jam  propiore  Dei.  IB  ISam  tempore  eodem 
Matri  longa  decem  lulerunt   faslidia  mcnscs ;  V6 

60    Et  nova  progenies  '*'  mox  clara  in  luce  refulsit. 48 
Mox'etiam  magni  proccssit  numinis  aslrum, 49 
Stella  facem  ducens  multa  cum  luce  cucurrit. B0 
llle  dies  primus  lelhi,  primusque  salutis  B' 
Monstrat  iter  vobis  ad  eum,  quem   semper  acer- 

[bum  5a      g 

65    Semper  honoratum  cuncti  celebrale  faventes. 

Annua  vota  lamen  53  noctem  non  amplius  unam  6V 
llaud\segnes  vigilale,  viri,  ""dapibusque  futuris** 
Luce  palam  cumulate  piis  altaria  donis.  B7 
Hac  vestri  maneant  in  relligione  nepotes  ;  58 

70    Jamque  egomel  venio,  sedes  arcemque  rcviso.  59 
Accipile  ergo  animis,  alque  hcec  mea  figile  dicla,~a 
Ore  favete  omnes,  61  et  huc  advertite  mentem.6' 

SCHOLIA. 

19  Eclog.  iv,  52  : 

Aspice,  venturo  leetenlur  ut  omnia  swclo. 

39  Eclog.  iv,  48: 
Aggredere  o  maguos,  elc, 

40  /Eneid.  i,  295  : 
Aspera  lum  positis  milcscenl  scecula  bellis. 

41  Eclog.  iv,  17  : 
Pacatumque  reget  palriis  virtutibus  orbem. 

43  Georg.  iv,  548  : 
Haud  mora,  continuo  malris   pmcepta  facessit. 


E  diverso  sedem  qnoliens  venietis"  in  unam, 
Undique  collecli  pacem  laudate  6V  frequentes. 

75  Cogile  consilium,  coeaut  in  fccdera  dcxlm,  " 
Qua  datur  pacis  solum  inviolabile  pignus.  66 
Discile  justitiam,  tBternain  pace  futum 
Concordes  anima',  si  non  irrila  dicta  putatis.  67 
Nulla  dies  usquam  memori  vos  eximet  ccvo  :  6S 

80  Mortalem  cripiam  formam,  69  el  pmmia  reddam 
Fortunalorum  nemorum,  scdcsque  beatas.  ~~ 
Non  erilis  rcgno  indecores,  nec  veslra  feretur 
Fama  levis,  7l  mecum  pariler  considile  regnis. 
Urbem  quam  slutuo,  vestra  est,  ~*  inlrare  licebil. 

85  Nusquam  abero,  et  lutos  patrio  vos  limine  sis- 

[lam  : 73 
lidem  venturos  loltemus  in  astra  ncpoles.  ''"■ 
Quee  vero  nunc  qiioque  vobis,  dum  vita  manebii, 
Prcemia  digna  feram?  non  vobis  numine  noslro 
Divitis  uber  agri,  rerumque  opulentia  decrit.  ~" 

90  Fundit  liumo  (acilcm  viclum  justissima  tellus,  76 
Proventuque  oneral  sulcos,  alquelwrrea  vincit:" 
Floret  ager,  spumat  plenis  vindemia  labris.  7S 
Exuberal  fetus  ramos  frondenlis  olivcc  : 
Quotque  in  flore  novo  pomis  se  fertilis  arbor 

95  lnduerit,  totidcm  autumno  malura  lenebit.  n 


'*'  /Eneid.  ix,  645 

sEtliere  se  mittit. 
44  jEneid.  xu,  70  : 

lllum  turbatamor,  fiqitque  in  virqiue  vullus. 
4B  /Eneid.  vi,  50  : 

Nec  mortale  sonans,  afflata  est  numine  quando 

Jam  propiore  Dei. 

46  Eclog.  iv,  61. 

47  Eclog.  iv,  7  : 
Jam  nova  progenies. 

48  ^Eneid.  n ,  590  : 

.     .    .    et  pura  per  noclem  in  luce  refulsit. 

49  Eclog.  ix,  47  : 

Ecce  Dionai  processit  Gvsaris  aslrum. 
89  jEneid.  n,  694. 
61  /Eneid.  iv,  169  : 

llle  dies  primus  lcllii,  primusque  malorum 

Monstrat  iter  vobis,  elc. 
Ba  /Eneid.  v,  49  : 

Jamque  dics,  ni  fallor,  adest,  qucm  scmper  acer- 

\  bum, 

Semper  honoratum,  sic  dii  voluistis,  habebo. 
b3  ./Eneid.  v,  55  : 

Annuavola  tamen,  solcmncsque  ordinc  pompas. 
64  iEneid.  l ,  687  : 

Tu  fuciem  illius,  noctem  non  ampliusunam 

Falle  dolo. 
Bli  jEncid.  iv,  575  : 

Prwcipites  vigilate,  viri. 
66  iEnoid.  l,  214  : 

llli  se  prcedee  accingunt,  dapibusque  futuris. 
»'  iEneid.  xi,  50  : 

....  vola  facit,  cumulatquc  alluria  donis. 
B4  jEncid.  hi,409: 

Patrol.  XIX. 


D 


Hac  casti  maneant  in  relligione  nepolcs. 
B9  ^Eneid.  n,  760  : 

Procedo  ad  Priami  sedes,  arcemque  reviso. 

60  iEneid.  ih,  250. 

61  /Eneid.  v,  71  : 
Ore  favete,  omnes     .     .     . 

68L/Eneid.  vm  ,  440  : 

...     .     .     el  huc  adverlile  mentem. 
63  JEneid.  xn,  456  : 

Vidit  ab  adverso  venienles. 
6ViEneid.  xi,  460: 

Cogite  concilium,  et  pacem  laudate  sedentes. 
6»  ^Eneid.  xi,  292  : 

.     .     .     .  Coeanl  in  foedera  dextrce. 

66  ./Eneid.  xi,  363  : 

Tume,  simul  pacis  solum  inviolabile  piqnus. 

67  iEneid.  xn,  504  : 

.     .     .  aUema  gentes  in  pace  futuras 
Concordes  aninuv,  si  noii  irrila  dicia  putatis. 

68  iEneid.  ix,  446  : 
Nulla  dies  umquam,  etc. 

69  iEueid.  ix,  101  : 

Morlalem  eripiam  formam,  magnique  jubebo 
.Equoris  esse  deas. 

70  jEneid.  vi,  639. 

71  yEneid.  vm,  231  : 

Non  crimus  regno  indecorh,  nec  vcstra  feretur 

Fama  levis. 
n  yEneid.  i,  576  : 

Vultis  et  his  mecum  pariier  considcre  regnis? 

Urbem  quam  statuo,  vestra  csl. 
73  iEneid.  n,  020. 
~%  yEneid.  ni,  158. 
73  /Encid.  vn,  261  : 

.     .     .     .  Non  vobis,  rege  Latino, 

Divitis  uber  aqri,  Trojceque  opulentia  deerit. 
'■'  Georg.  n,  460. 

77  Georg.  ii,  518  : 

Proventuque  oncret  sulcos,  utque  horrea  vincat. 

78  Georg.  ii,  6. 

79  Georg.  iv,  142  et  145: 

Quotque  in  flore  novo  pomis  sc  fertilis  arbor 
lnduerat,     .....     .    tencbat. 


25 


I }  APPENDIX  AD  OPERA  COELII  SEDULII.  780 

Non  liquidi gregibusfonles,  nongra.ranadcerunl  :  A  Concrelam  exemU  lubem,  purumque  rcliquit 

Et  quanlum  lonijis  earpent  armenta  diebus,  105  AZlliereinn  senmm,  alque  aurai  simplicis  icjnem.  8V 

Exiijua  tantum  cjelidus  ros  nocte  reponet.  80  Ex  illo  celebralus  honos,  Uctique  minores  85 

Hcvc  sunl,  qucc  twstra  deceat  vos  voce  moneri.  sl  Servarere  diem  ,  atque  lucc  pia  sacra  quotannis  8S 

liji)   Vivile  felices,  et  condila  mente  lenete.  8S  Matres,  alque  viri,  pueri,  innuptcvque  puellce  87 

Hcec  ubi  dicta  dedil,  mox  sese  altollit  in  auras,  Carminibus  celebrant,  palerisque  altaria  libant.  R8 

Suspiciens  ccelum,  capul  inler  nubila  condit.  83         110  Ast  ego  ,  qui  cecini  magnunt  et  mirabite  numen  , 
Atque  ita  discedens  terris,  animisque  suorum  Hoec  eadem  gentique  mecv,  generique  manebunl. 


SCIIOLIA. 


,0  Georg.  ii,  -200  : 

Soa  liquidi desunt. 

Et  quanluin  longis  carpent  armenta  diebus, 
Exiqua  tanlum  gelidus  ros  nocte  reponet. 

81  AL\\e\d.  ni,  464  : 

Hcvc  sunt,  quce  nostra  liceat  te  vocc  moneri. 

82  ^Eneid.  iii,  588  et  492  :  B 

.     tu  condita  mente  teneto. 
Vivite  felices,  quibus  esl  forluna  peracta. 
1  .Eiiei'1.  iv,  170  et  177: 
.     .     .     .     mox  sese  altollit  in  auras, 
Ingredilurque  solo,  el  capul  inter  nubila  condit. 
8*  iEneid.  vi,  740,  747, 

83  iEneid.  vm,  268,  209. 

86  ^Eueid.  v,  59  : 

.     .     .     .     Alque  licec  mea  sacra  qiiotaiuiis. 

87  iEneid.  vi,  506,  507  : 

Malres,  atque  viri,  defunclaque  corpora  vila 
Mngnanimum  lieroum,  pueri,  innuplccque  puellcc. 

88  .Eneid.  xn,  174: 

....  paterisque  altaria  libant. 
In  hoc  centonano  carmine  alicubi  aut  auctor, 
aut  librarius  peccavit:  v.  11,  Virgomatura  male  cor- 
ripilur  priina  in  malura;  v.  20  ,  plures  abundaril 
syllabiB;  v.22,  producitur  primain  fides;  v.  25,  for- 
lassc  legendum  ,  haud  tali  equidem ,  et  v.  28  ,  post  r> 
jussa  Dei,  el  v.  50,  palris  sequarhccc;  v.  50,  in  Biblio- 
llieca  Fahriciana  med.  ;evi  legitur  prmligia  fraudis 
pro  vesligia,  et  v.  54  ,  regeiu  pro  reqes.  Versus  58  , 
Jam  propiore  Dei.  Nam  tempore  eodem  brevior  eat 
uno  pede.  Versu  7-5  corripiiui-  ulliiiia  hi  diverso  ,  et 
firima  in  sedem;  v.  70.  pioducilur  prima  in  datur. 
Versus  78  ;ibundat  una  syllaba;  et  lalso  Virgilio  in 
nota  ascribilur;  duo  prima  vcrba,  Concordes  animcc, 
sunl  ex  lih.  vi,  vers.  <S27.  Error  eiiam  meiri  esi  in 
quoques.  87,  nisi  legas  quce;  in  exuberat  v.  97».  A  I 
v.  17,  in  not.  12,  versus  Virgilii  ha:;ere  debet,  Quos 
bonus  .Eneas  diclis  solalur  amicis;  ad  v.  52,  in  iiol. 
24  ,  pro  Aspicit ,  Virgilius  habet  Castruqne  Darda- 
nidumaspeclat.Xd  \.  52,  erat  in  noi.  59,  Eclog.  vi , 


restitui  Eclog.  iv,  et  ad  v.  55,  in  uol.  40,  notabalur 
versus  195,  pro  295,  atque  ita  alios  numerorum  er- 
rores  susluli.  Ad  v.  65,  in  not.  51,  non  suni  verba 
Virgilii  Monstrat  iter  vobis,  sed  Causa  fuit.  In  edi- 
lione  Marienii  v.  50  est  patri  exsequar  pro  patris 
exsequar. 

L^gos  Cenlonis  ,  quas  alii  slatuunt  ,  auclor  liujus 

carminis  aul  ignoravit,aut  neglexil :  conjungit  enim 

aliqunndo  duos  Viigilii  versus,  ut  apud  lninc  cxslanl 

unili.  Videnot.  84.  Docet  autem  Ausoniusincpistola 

adPaulihtith,  id  non  licere;  qui  Centoneinsic  delinit: 

Variis  de  locis,  sensibusque  diversis  qucedam  carminis 

slructura  solidatur  in  unum  versum,  nl  coeant  aut  cccsi 

duo,  autunus,  et  sequens  cummedio.  Nam  duos  jun- 

clim  locarc  ineplum  est,  el  Ires  una  serie,  mercc  nugcc. 

Alia  addit  Ausonius,  quae  Julius  Roscius  illuslrat  in 

iractatione,  quam  carminibus  Lcelii  ct  Julii   Capilu- 

porum    atiexuit.  Consnli  etiam   polesl  Possevinus 

Biblioth.  ^eieci.  tom.  II,  lib.  xvn,  cap.  v2i,  qui   ob- 

servat  centonos  Lsolii  Capilupi,  propter  verba  quae- 

dam  a  no- tra;  religionismore  aliena.et  alia  quuedarn 

licentiora  illorum  temporum  prohiliitos  Iuisse;  ac  rur- 

suspurgalosprodiisse,  quibus  suos  adjunxil  JuliusCa- 

pilupus,  palruo  Lxlio  niliilo  inferior.  In   excnipluni 

Posseviiius  proferlceulonein  JuliiadB.  VirginemLau- 

relanam:  in  quo  lamen  nonnullum  verbum  cxcidil  a 

rcligionis  nostra:  morealienum,utv.4,  Qiuc  nunc  ccihc- 

rios  inter  dea  caiidulanimbos.  Dixi  dehoc  epilheioi/cix' 

in  nol.  ad  epigrainma  Sedulii,  quod  ne  in  ceiilone  qui- 

dem  Deip irae attribui  veliin.  Ilis,  ojpiiior,  ue  causis 

Gelasius  Cenionemde  Christo  Virgiliauis  conipagina- 

tiim  versibus  interapocrypha  rctulit,  secutus  foriasse 

S.  Ilieronyinuiii,  qui  inepist.  ad  Paulinuin  ail:  Quusi 

grande  sit ,  cl  non  vitiosissimum  dicendi  cjcuus  depra- 

vure  sentcntias,  et  ad  vuluntatem  suam  Scriptuiam  tra- 

here  repucjnantem.  Quusi  non  lecjerimus  llonicrocenlo- 

nas,et  Virgiliocentonus,  acnon  siceliam  Maroncm  siue 

Christo  possimus  dicere  Cliristianum  ;  quia  scripserit  : 

Jam  redit  el  Virgo,  elc  ..  Puerilid  suul  hwc,  et  cir- 

culalorum  ludo  similia,  clocere,  quod  ignores. 


GARMINA  EPIGRAMMATICA 


EpigrammaTurcii  Rulii  Asterii,  qui  Sedulii  carmina  Qucc  sine  figmenti  condita  sunt  vitio. 

collegit,  sivededicatio  carminiim.  Quo  caret  atma  fides ,   quo  scincti  gratia  Chrisli, 

Sume,  sacer  merilis,  veracis  dicla  poetcc  ,  Per   quam  justus  ail  talia  Sedulius. 

SCIIOLIA. 


1.  Dc  Aslcrio  anclore  hujus  epigraminatis  dispu- 
taiuin  fuit  in  Prolegom.  n.  156  seqq.  In  1  versu  re- 
centes  ediiorcs  ex  cod.  Cant.  legunt  pater  merilis. 
Barlbius,  Sirmondus,  Labbeus  e  suis  inss..  codices 
nostri,  et  alii,  sacer  merilis  ,  et  ;sccipi  poiest  sacer 
substantive  pro  sacerdos,  de  qna  significatione  dixi 
in  Prolegom.  n.  156,  ubi  alias  meas  conjcciuras  de 
iioc  versu  exposui.  Arntzenius  lenuil  pater,  quamvis 
ejus  quoque  codex  referat  sacer ;  ait  enim,  jam  hoc 
titulo  puiris  ornatum  a  Sedulio  fuissc  Macedonium  in 
epistola  dedicatoriajPriMs^uamme,  venerabilis  pater, 


D  eic.  Lcvis  lamen  esthasc  conjeciur.i.  Cellarius  cum 
Sirmondo  edidit  veracia  :  reliqui  oinnes  habenl  rierc- 
cis ,  quod  aptius  eobseret  cum  vers.  scq. 

2.  Figmenti;  respicit  Asterius  versum  Sedulii  17 
I.i,  Cum  sua  gcntiles  sludeanl  (igmenta  poeta;.  Pauli- 
nuscarm.  10  ad  Ausoniuin,  Figmentavatum  nubilant. 

5.  Iu  not.  ad  Gyiald.  de  Poet.  legitur  Quo  calet ; 
corrige ,  Quo  carel.  Arntz.,  sancli  quo;  alii  ,  quo 
sancti. 

4.  Reg.  2,  justus  tol  lalia;  alii,  melius,  juslus  ait 
talia. 


781  BELISARII  SCHOL.  ACROSTICH.  DE  SEDULIO.  ?85 

5  Asleriique   tui  semper   tneminisse  jitbeto  ,  A        Belisarii  Scholastiei  Acrostichis  de  Sedulio. 

Cujus  ope  etcura  edila  sunt  populis  ;  S  edulirn  Chrisli  miracula  vcrsibus  eden  S 

Quem  quamvis  summi  celebrettt  per  scecula  fastus,  E  micat,  invitans  parviv  ad  solemnia  mensa     E 

8         Plus  tamen  ad  merilum  est,  si  vigel  ore  tuo.  D  ignumconviiam  :non  hunc.quicarperctiiiu  D 

SCHOLIA. 


5.  Wiiliof.  Praemet.  cap.  8  ,  p.  108  ,  satis  acute 
reponebat  juvet  te  pro  jubeto.  Frequeniissima  esthaec 
phrasis  juvat,  juvel,  juvabit  meminisse.  Obstant  vete- 
res  omnes  lihri,  quoriim  scriptura  explicari  ila  po- 
tesi:  Jrbelo  alios  semper  meminisse  Asterii  tui.  Similis 
est  senteniia  ejusdem  Asierii,  qui  itl  epigrammate  , 
quo  cmendationem  suam  Virgili  refert,  sic  ait:  Aste- 
riumque  suum  vivax  transmittil  in  wvum. 

G.  Cod.  Arniz.,  curalwc  edila,\\l  legendum  con- 
jeceral  in  margne  ediiionis  su»  Burmannus.  Bar- 
lliius  malebat  cura  didita.  Scd  proba  est  scripiura 
communis  cura  edita;  nam  Sedulius,  ul  alii  passim  ,  ,, 
liiatum  inlerdum  admiilii,  proesertim  in  pcniametro  " 
post  duos  primos  pedes. 

7.  Arntz.,  Qua?,  ut  legitur  eliam  in  uoi.  ad  Gyral- 
dum.  Vera  leclio  est  Quem,  nempe  Asterium.  Codex 
B.  niinus  bene  celebranl.  Reg.  2,  facios  ,  corruple. 
Cellarius,  cum  nonnullis,  fasti ;  plerique,  fastus;  est 
enim  fastus  secnndoe  et  quartae  declinaiionis  :  ex 
quo  accidit,  ul  ssepius  ununi  pro  altero  in  mss.  po- 
iiatnr.  Labbeus  de  Script.  cccles.  tom.  II,  pag.  5-25, 
edidil  fasti,  sed  ex  ms.  S.  Albini  profert  fastus. 
Mendum  in  cod.  Tliorneycnsi,  et  in  cod.  B.  factus 
arguii  fastus. 

8.  Cod.  B.  omillil  est  :  Barlhiu.^  alibi  omillil , 
alibi  recipit.  Inter  inseriptiones  Gmteri  pag.  117-2, 
n.  6,  epigramma  exsial  similis  senienlise  :  Quam- 
quam  patricio  clarus  de  germine  consut  —  lllitstres 
trabeas  nobilitate  ttias,  —  Plns  tamen  ad  meriium 
crescit,  quod  morte  beata  —  Marlyris  efjuso  tanguine 
nomen  habes.  Suspieari  possis  nobilitate  tua  :  sed  in 
codice  Vatic.  Palal.  855,  ex  quo  Gruterus  hanc,  el  C 
plerasq.ie  inscriptiones  christianas  deprompsit,  co- 
dem  modo  legitur.  Gallandius  in  dissert.  de  Sedulio 
ad  tom.  IX  Bibliolh.  Patrum,  putat  Asterium  loqui 
boc  disiielio  deSedulio;  sed  manifesium  est  loqui 
dcseipso,  seilicet  Quem  Astcrium  ,  eic.  Nam  fastus, 
sive  fasti  summi,  qui  per  saacula  nomen  alicujus  celc- 
brani,  suni  cerle  lasti  consulares.  lllud  potius  quae- 
rendum  videtur,  idemne  A^terius  credendus  sit  au- 
ctor  epigrammaiis  inler Gruleri  inscriptiones  relaii, 
et  quisnam  sil  marlyr  cousul,  qui  iliis  versibus  lau- 
dalur.  Sensa  quidein  eadem,  idem  stylus,  et  idem 
pietaiis  gustus  in  utroque  epigramir.iite  percipiun- 
lur.  In  e|)igrammale  eliam,  quo  Aslerius  suam  Vir- 
gilii  correctionem  exposuit,  simile  aliquid  cernilur  : 
nam  pariler  trabeas  vocal  consiilalum  :  A^teriumque 
suutn  vivax  transmitlU  in  a?vum  ,  —  Qui  partas  trubcis 
lam  bene  donat  opes.  Hoc  autem  verbum  siinili  signi- 
ficatu  Claudi  iiius ,  et  alii  adhibent.  Censeo  lamen, 
ulriusque  epigrammaiis,  Sume,  sacer,  el  Quamquam  ^ 
patricio,  eumdem  fuisse  auctorem  Aslerium  ,  vel,  si  " 
duo  auctores  diversi  fuerint,  allerum  ex  allero  pro- 
fecisse.  Martyr  vero  consul  epigrammate,  Quam- 
quam  patricio,  celebralus,  videtur  es>e  dicius  Florus 
ex  duobus  distichis  sequeniibus  :  Adjunciusque  Deo, 
tota  qitcm  mente  petisli,  —  Assertor  Chrisli  sidera  jurc 
coles.  —  Sit,  precor,  acceplum,  <juod  post  dispendia 
belli —  In  melitts  famulus  rcstiiuere  Flortts.  Obscura 
tamen  pententia  est  ullimi  dislichi,  quod  forlasse  in 
mcndo  cubal.  In  Marlyrologio  Bomano  nomen  Flori 
nolalum  invenio  ad  diem  22deeembris  :  Apud  Oslia 
Tiberina  Sanctorum  marlyrum  Demelrii,  BonoralL,  et 
Ftori.  An  aulem  alicubi  conslet  de  aliquo  consule 
Floro,  ;>ive  alio  noininc,  cui  descriptum  epigramma 
po^sitconvenire,  incerlum  mihi  cst".  l.x  ultima  versu 
ipigraminalisdeSedulioconliriiialuiconjeciuraini  -a, 


cxposita  n.l56Prolegom.,carminaSiduliiGelisio  ab 
Asterio  hoc  epigrammate  dedicaia  fuisse  :  siquidem 
in  neminem  alium  melius  cadil  elogium  Asterii,  qui 
plus  ad  meritum,  quam  consulatus  honorcm,  sibi 
esse  dicii,  qimd  vigoret  ore  ejus  sacerdotis,  cui  ver- 
sus  Sedulii  offercbat. 

1.  Quisnam  videatur  esse  Belisarius  hiijus  epi- 
grammatis  acrosiichi  aucior,  dielum  est  in  Prole- 
gom.  num.  165.  Hoc,  et  sequens  epigranima  alii 
alio  ordine  referunt.  In  Beg.  I,  pag.  nll.,  ciiaracicre 
minutiori  post  Asterii  versu-;,  Sume  sacer,  sunt  opi- 
grammala  luec  sine  ullo  litulo,  sed  prius  epigramma 
Belisarii,  lum  Libcrii.  In  Reg.  2,  et  5,  simililer  sine 
auctorum  nomine,  et  eodem  ordinedescribiiniur.  In 
Beg.  6,  siib  cpigrapbe  Vcrsus  Belesarii  scholaslici, 
uirumque  epigramma  comprehendilur,  eodem  hrdiiib 
retenlo.Idem  quoque  acciditapud  MabilloniumVete- 
rum  Analcct.  p.586,edit.Parisiens.  1725,  elpag.  561 
primx  edii.  in  8.  tom.  I  ox  veleri  ms.  codice  Cor- 
beiensi,  sed  apud  hiinc  lilnlus  est  BellesariiSchola- 
stici  versnsacrostichi  deSeduliopoeta.Ow.  1  solumex- 
hibet  epigramma  Belisarii, ScduliusClnisti, sed lacito 
auct-iris  nomine.  Otl.  2  prsemitlit  versus  Liborii,  el 
addii  vorsus  Belisarii :  sed  sub  unico  tilulo,  Xomn  Sc- 
ditlii  Aiilistitisinpri»cipw,elfine  metri.  Hcrique  edili 
hunc  ordinem  servanl.  In  duobus  mss.  Barlhii  idem 
vidotur  esse,  ordo:  et  in  eorum  mss  allorotilulushuic 
epigrammali  esl :  Belisarii  Anacroslichis  de  Sedulio  : 
quod  glossre  sic  interprelantur  :  Acrostichis  est,  cum 
ex  vrimis  versuum  litteiis  aliquid  connectitar.  Anacro- 
stichis  est  cumexprimis  et  ultimis  versuum  litteris  ali- 
quid  connectitur.  Vide  Advers.  I.  liu,  c.  5,  ubi  Bar- 
tliius  varias  lectiones  ex  duobus  mss.  et  duabus  an- 
tiquis  editionibus  proferi.  Ea  vero  pairle,  qua  ali- 
nuandoex  postremis  liiteris  versuum  aliquod  nomeii 
efliciiur,  carmen  solel  telestichis  vocari.  Hoc  auiem 
carminis  genus,  etsi  majestate  Laiinai  poeseos  pa- 
rum  est  dignum,  lamen  aliquando  ab  Ennio  usita- 
lum  fuisse,  et  in  Sibyllinis  versibus  consimilem  for- 
mam  reperiri  colligitur  ex  Cicerone  1.  n  de  Divin. 
cap.5.  Sibyllje  versus  dejudicio,  Judicii  signum,  elc, 
qui  frequenler  apud  Palres,  veteresque  scriplores 
occurriiiit,cnm  Grseee,  tum  Laiine  exaraii,  acrosti- 
cham  formam  relerunt.  Usus  <|Uoque  hoc  genere  est 
S.  Eugenius  Toleianus,S.  Damasus  De  Jesu  enmiiio, 
S.  Columbanus,  Ademarus  monachus  in  Veler. 
Analecl.  Mabillonii  tom.  I ,  Aldhelmus,  Opialianus 
Porpbyrius  in  Panegyrico  Constamini ,  Rabanus 
Maurns  in  laudem  crucis,  Abbo,  Arnolfns  Emmera- 
mensis,  el  Sidonius,  ciii  plorique  tribuunt  argu- 
menla  pncfixa  Plauii  comcediis.  Inscripiio  apud  Fa- 
brettuni,  c.  9,  n.  290,  eodem  arlificio  composilji 
est.  Plures  similes  inscriptiones  indical  Sarazauius 
in  not.  ad  carm.  vu  Damasi.  Confer  etiam  BrowC- 
rum  io  not.  ad  Rabanum ,  pag.  111.  Cellarius  con- 
tulit  hoc  opigramma  cum  ms.  Alm.,  in  quo  sonbilur 
Bellesarius. 

2.  Duo  mss.  B.trthii,  parva:  plerique  mss  ,  parvw, 
quod  melius  est,  ut  iu  pr;ef.  metrica  v.  5  diciiur 
moilica  mensa.  1'lerique  editi,  parva.  Sedulius  loc. 
cit.,  Sctl  modictc  contentus  adi  solemnia  mensoe. 

3.  Ott.  2,  convivium  :  emenda  convivam.  Bcg.  2, 
capetet  :  corrige  earperet.  Codex  Barthii,  cappit  ct, 
unde  fortassis  aliud  quid  exsoulpseril  quisplam,  ait 
Barthius.  In  Ott.  2,  simile  quid  cxslal  uon  kunc,  ijtti 
carpis  ct  illud.  Suspicor  Belisariunu  scripsiss'1  noi\ 
liunc,  (jiti  carpserit  illnd. 


785  APPENDIX  AD  OrER 

V  ix  quod  nobilium  triplici  fcrt  aula  parat  V  A 
5    L  atiim  quod  ponit  sub  aurca  lecta  tribuna  L 

I  n  ijiio  gemmiferi,  totque  aurea  vasa,  canislr     I 

V  vida  pro  modico  portant  sibi  prandia  vicl  V 
S  ed  quod  olus  vile  producit  pauperis  hortu  S 
A  l  post  delicias  propcrant  qui  sumcrc  magn        A 

10  .V  ituntur  parvummiserorum  spcmere  germe  N 
T  antumquodniltilcst,  dtimcoavcscendo  lumcsci  T 
1  nsidias  membrisque  movens,  animcequc  luent     1 


A  COELIl  SEDULH.  781 

S  i  lamcn  liis\dapibiis  vesci  dignantur  egeni  S 

T  emnal  divitias  animus,  paucisque  qniesca  T 

15    E  xemplo  assumptus  Domini,  qui  millia  quinqu  E 

S  cmotis  cunclis,  modicis  saturavil  ab  esci  S 

'  Liberii  Acrostichis  dc  Sedulio. 

S  edulius  Domini  pcr  culta  novalia  pcrgcn        S 
E  n  loca  prospexit  multo  radianlia  flor  E 

D  iscurrit  per  prata  libcns :  quo  gramine  Davi  D 


SCIIOLIA. 


4.  Alm.  Vix  ad  ;  sic  eliam  Reg.  G,  sed  deesl  sen- 
sus.  Reg.  2,  Yix  quam  :  vera  lectio  est  Yix  quod. 
Duo  mss.  Barthii,  ct  plerique  nosiri  triplici  fert.  Reg. 
2 ,  privfert  triplici.  Reg.  1  corruple,  Vixquodnobi- 
lium  triplici  proferl  auUea  paralu  :  um>  pede  longior 
sic  versus  evadit.  Bibliolh.  Lugd.,  nobilium  proferet 
triplici  aula  o.ontra  melrum.  Pleriqne  editi  nobilium 
profert  triplici  aula.  Aucior  pra;  oculis  habuit  praefa- 
tionem  Sedulii,  ndeoque  tripticem  paratum  videtur 
agnoseere  in  meusis  nobilium,  quia  Sedulius  ait  : 
Illic  invenies,  quidquid  marc  nutril  edcndum, —  Qnid- 
quid  tcrra  creat,  quidquid  ad  astra  volal.  Gallandius 
merilo  damnal,  profert  triplici  aura.  quod  verbum 
aura  nescio  ubinam  invenevit. 

5.  Reg.  1  mendos-e,  spondit  pro  ponit.  Rcg.  2,  5, 
Alm.,  codex  Mabillonii,  Ou.  2,  quod  ponet  sub.  Co- 
dex  Barthii,  ponit  subque.  Plerique  editi,  quod  pouit- 
quc  sub.  Olt.  2  cum  Poelm.,  quod  ponit  sub  aurea. 
Ha?c  scripiura  reiinenda  est  :  nam  ponilque  sub,  aut 
ponit  subque  ab  illis  intrusum  est ,  qui  noluissent 
sub  produci.  Vorum  in  not.  ad  Draconlium  el  Ju- 
vencum  sape  ostendi,  monosyllaba  omnia,  qux  bre- 
via  vulgo  censentur,  produci  posse. 

6.  Reg.  3,  tol  qttee  aurca  :  alii  tolque  aurea.  Ilic 
eliam  fortasseabundnbit  que  iu  tolque  :  scd  relineii 
polest,  nam  in  prologo  melrico  Sedulii  etiam  distin- 
guunlur  gemmiferi  canisiri,  el  vasa  aurea. 

7.  R.eg.1,5,  G,  Ottob.  \,  duo  mss.  Barthii,  Uvida. 
Ott.  2  cum  cdilis,  Vivida.  Alin.,  Vila,  male  :  nec 
melius  Uabillonius  Yivi.  Reg.  2,  pro  modica,  vel  per- 
modica  :  Pieg.  o  obscure  etiam  in  compendio  liitera- 
rum,  permodico  vel  prccmodico  ;  alii,  pro  modico. 
Duo  mss.  Barthil,  pro  modica,  et  postea,  vita  pro 
viclu.  Duo  mss.  Baribii,  Alm.,  Mabillonii  codex,  om- 
nes  noslri,  prandia:  edili,  gaudia.  Sunl  autem  uvida 
prandia  menssc  secundtc,  de  quibus  Sedulius  in  pro- 
iogo  metrico.  Baedera  inens«  secundae  vocanlur  mo- 
dicus  viclus,  scilicet  comparaiac  ad  tripliccm  para- 
tum. 

8.  Reg.  2,  Sedquod  olus  itle,  codex  unus  Barthii, 
Sed  quod  illud  vile  :  utrumque  mendosum  :  editi  non- 
nulli,  Sed  quod  olus  vitis,  quod  tenuit  Amlzenius  : 
alii  cum  pleiisque  mss.,  Sed  quod  olus  vile,  producta 
ultima  in  vile  vel  ralione  ccsurac,  vel  ob  duas  con- 
sonanles  dictionis  sequenlis.  Hanc  esse  yeram  leclio- 
nem  confnmat  prologus  inetricus  Scdulii  v.  13  seq., 
ubi  olus  exiguum  dicilur  in  cadem  metaphora.  In 
Alm.  sic  corruptus  est  hic  versus,  Scd  olus  vilepro- 
ducit  pauperes  ortus. 

9.  Barlhii  codcx  unus,  Aul  post;alter  cum  Mabill., 
Reg.  1,  3,  G,  At  post :  eodem  spectat  Reg. 2,  Ad  post. 
Edili,  Ac  post.  Utt.  2  mendose,  Apud  dilicias. 

10.  In  Ott.  2,  Nilimur,  ul  videtur  :  scd  crror  est. 
Edimb.  ct  quasdam  alioe  edilioncs,  aramen  :  Poelra. 
cuin  mss.,  germen.  Ainlzcnius  cdidit  germcn,  scd  iu 
notis  ait,  magis  bibi  placere  gramen. 

11.  Barthii  codex  unus,  Tutum  qui  nihil  csl,  dttm 
nil  esl  ventre  tumescit,  alter  cum  Otl.  1  cl  F'abricio, 
Tulum  quod  niltil  est  dum  nit  cum  vcntrc  tumescit. 
Sic  Alm.,  sed  quod  nil  est,  el  Reg.  2,  sed  nil  in  ven- 
tre:  sic  eliam  plures  editi,  sed  Tantitm  quod  niltil  esl. 
Habillonii  codex  cum  Rcg.  1,  Tanium  quod  iiilttl  esi, 
dum  cutn  nil  ventre  lumcscit,  Reg.  o,  6,  Tutum  quo 


niltil  esl,  dum  nil  cum  ventre  lumescit.  Ott.  2,  Talum 
quod  niltil  est,  dum  convescendo  tumescit.  Nulla  ex  his 
lectionibus  s;\tis  placet  :  neque  tamen  invenio,  quid 
placere  possit.  Fortnssc  inelius  videbilur  ,  Totiim 
•p.  quod  niltil  est,  dunt  nil  cum  vcnlre  tumescil,  vel,  Tolum 
**  quod  niliil  est,  nihilum  dttm  vcnlrc  lumescit,  quia  sci- 
licet  sine  cibo  venter  aliquando  lumescit.  Ex  Reg.  2, 
cod.  Mabillonii,  et  Ott.  2,  haec  probabiliOr  scriptura 
colligilur,  Tanlum  quod  niliil  cst,  dum  convescendo 
tumescit  :  scilicet  quod  germen,  sive  olus,  paupcruni 
cibus,  propeniodum  nihil  est,  et  solum  inflat,  insi- 
dias  movens  membris,  animseque  luenti,  vel  ex  con- 
jectura  fluenti.  Depravalus  enim  cst  etiam  versus  sc- 
quens.  Tantumqiiod  pro  vix,  propemodum,  usitatum 
esi.  Cicero  Yerr.  5,  cap.  io:  Tantumquod  hominem 
non  nominat,  causam  quidcm  lolam  pcrscribit.  Suelo- 
nius  inNeron.cap.  G,  Natusest  xvii  Kal.  Januar.  tan- 
tum  quod  orienle  sole.  Yide  alia  iu  Partic.  Tursellini 

c.  m. 

12.  Reg.  2,  Insidiis :  alii,  Insidias.  Alm.,  Reg.  1, 
5,  G,  Mabill.,  Oit.  1,  2,  membris  movens  ,  quod  cst 
conlra  melrum.  Codcx  unus  Barihii,  vcnlrisquemo- 
vens.  Editio  Edimb.  ,  membris  implens ,  Oltob.  2, 
membris  moveal  :  plerique  cdili  membrisqtte  movens. 

C  Reg.  2,  membris,  aninue  ;  dcest  movens,  aut  aliud  vcr- 
bum.  Alm.,  Mabillon.,  Reg.  1,  2,  3,  Oil.  2,  anima:- 
que  lndeiiti,  quod  ratio  metri  non  patilur.  Rog.  G 
mendose,  aninuc  qui  ludenti.  Otl.  I,  aninuv  ludenti, 
quod  versum  spondaicum  faccret.  Edim.,  animwque 
vaganli.  Fabr.,  animwque  ruenli  :  neque  Barthiuslc- 
ctiones  ab  hac  Fabricii  discrepanles  animadverlit. 
Plerique  editi,  animwque  luenti. 

13.  Mabill.,Edimb.,<%nfltur,  Alm.,  dignatus;  alii, 
diqnanlur.  Arnizenius  Mabillonio  et  edilioni  Edimb. 
tribuit  cgeni  :  sed  Mabillonius  exhibet  egenis,  quod 
telestichis  exigit.  Sa?pe  ita  labi  Arntzenium  in  iis 
quae  conlulit,  noiandum  est. 

li.  M\n.,Temptal :  corrige,  Temnat.  Poelm.  inen- 
dose,  divitas  pro  divilias. 

13.  Mss.  Barlhii  et  noslri  cum  Alm.,  Poelm., 
Fabr.,  assumplus  :  Olt.  1  perperam,  assumpsil.  Non- 
nulli  vulgali,  assttmpto.  Reg.  3,  quo  :  alii,  qui. 

16.  PoeIm.,Fabric,  saliavit:  alii  cdili  cum  omni- 
^.  bus  mss.,  saluravit. 

u  '  ln  uno  Barthii  codicenon  Liberius,  sed  Liberlus 
dicilur  auclor:  inscriptio  enim  ha;c  est,  Liberli  ana- 
croslichis  de  Cozlio  Sedulio,  cum  glossa  inilio  ver- 
suum  Belisarii  descripia. 

I.  In  opiiino  libro  Barthii  el  Mabill.,  per  cuncla, 
quod  exponit  Barlhius,  quia  Sedulius  miracula  un- 
dique  allecta  descripsii.  Reliqui  omnes,  pcr  culta 
novalia,  quod  poela  sumpsissc  videlur  ex  Virgilio 
ecl.  i,  vers.  71 :  IIwc  tam  culta  novalia.  Reg.  G,  gau- 
dens :  alii  melius,  pergens. 

-2.  Duo  mss.  Barthii,  Mabill.,  prospexit.  Reg.  1, 
perspexit : al\\  mss.  in  nexu  lillerarum,  vel  perspexit, 
vel  prospcxit.  Edili  variant :  alii,  prospexit  cuui 
Poelm.;  alii,  conspexit  cum  Fabricio.  Rcg.  2  ct  6, 
radicntia:  corrigendum  radiantia. 

7).  In  Reg.  2,  per  prata,  obscurum  est  in  compcn- 
dio  lilicrariim.  Oll.  2  inendose,  pcr  pelra.  Keg.  2, 
el  codex  Mabillonii,  quod:p\\\  mss.  cum  cditis,  quo. 
Ex  hoc  loco  corrigi  potest  cannen  01  Eugcnii  To- 


m 


LIBEIUI  ACROSTICUIS  DE  SEDILIO. 


786 


V  idtl  divino  modutantem  carmina  cant  V  X 
5  L  audes  hoc  psallente  viro,  reftuit  cytliara  me  L 

I  lle  ubi  grandisoni  captus  dulcedine  ptcctr      1 

V  ritur,  el  celeri  gradilur  per  lilia  pass  V 
S  acratosque  iterum  lale  conspexit  amoeno  S 
A  elcrna  Christi  ftuvios  quos  abluit  und  A 

10  N  ec  passus  torpere  diu  doctoris  acume  N 


T  unc  sua  Davulicus  detectus  pleclra  poposci   T 
I  rrita  potluti  contemnens  numina  mund  I 

S  igna  crucis  fronli  ponit,  breviterque  triumplio  S 
T  angit,Chrisle,  tuos,  numerosaque  prcemia  liba  T 

15  E  rgo  dum  vario  decoral  sua  rura  cotor  E 

16  S  tobunt  hi  gracili  ducti  lestudine  versu  S. 


SCIIOLIA. 


lctani  1. 1.  Ut  timeas  Dominum  legis  pnvcepta  seculus, 
—  Maxime  Daniticos  debes  percurrcre  campos,  —  In 
quibus  a'terno  latices  dc  fonlc  mananles  —  Invenies. 
Legendum  Davidicos,  vel  Daviticos,  pro  Dauiticos. 
Barthius  per  prata  interpretaiur  de  pauperc  horlo 
Sedulii,  cujus  is  meminit  in  prologo  metrico.  Melius 
inlelligens  de  sacris  litieris.  Alludit  enim  Liberius 
ad  verba  Sedulii  in  epistola  ad  Macedoniom:  In 
herbam  ftorei  cespilis  revolvi  vesligia.  INam  ex  ea  epi- 
stola,  et  ex  1.  1  Carm.  Pascli.  mulla  huc  deducla 
sunt. 

4.  Duo  mss.  Barlhii,  moderaniem.  lluc  pertinct 
mendum  in  Oit.  2,  moderantia.  Communis  scriptura 
modulantem  multis  similibtis  exemplis  comproba- 
tur.  Poelm.  perperam,  carmine  pro  carmina. 

5.  Reg.  "2,  3,6,  codex  Mabillonii,  nnus  ms.  Barihii , 
Poelm.  cum  aliis  ediiionibus  antiquis  ,  Laudabili 
psallentc  viro,  quod  lex  inelri  respuit :  nam  secunda 
iu  Laudabiti  est  longa.  Fabricius  et  pleritpse  ediii, 
Laudato  psatlente  viro,  quod  exconjectura  ab  aliquo 
correclum  videiur,  ut  versus  consiet.  Amizenius 
conjiciebal  Laudando.  Barlhius  in  uno  suo  codice 
invenii,  Laudis  lioc  psallcnte  viro,  ac  locum  ex  his 
varietaiibus  suspicatus  esi  vitiatum  esse.  In  Reg.  1 
sic  legilur,  Laudis  ceu  psallente  viri ;  iu  Olt.  2,  Lau- 
dis  et  psallenie  viri.  INeque  in  reliquis  verbis  con- 
sentiunt  codices.  Nonuulli  mss.,  et  plerin,ue  editi, 
refluil  citharai  mel:  Reg.  1,  Olt.  -2  cum  Poelm.  et 
aliis  edilis,  refluit  cithara  mel.  Mabillonii  codex  et 
Rog.  6,  refluunt  citharee  niel.  Reg.  2  viliose,  refluunt 
cicerea  mel :  corrupte  etiam  Reg.  3,  refluantque  cere 
n/cl.Puto  legend um,  Laudes  hoc  psallente  viro ,  re- 
ftuit  cilliara  mel :  nam  anliqui  laudis  scribebant  pro 
laudes.  Accipio  autem  cithara  in  auferendi  casu.  Pro 
hoc  non  male  est  et,  nempe  et  viro  David  psallente 
laudes,  refluit  mel  ciihara. 

6.  Fabric.  et  qucedam  aliae  ediiiones,  grandisono  : 
sensus  cum  mss.,  et  plerisque  edilis  exigit  grandi- 
soui.  Ott.  2,  canlus  :  corrige  captus.  Rcg.  2,  pulchri: 
legendum  plectri.  Liberius  verbum  grandisonus  a 
Sedulio,  lib.  1,  v.  18,  mutualur:  quod  apud  anli- 
quiores  non  reperitur. 

7.  Multi  editi,  prxsertim  recentiores,  1'titur.  Duo 
mss.  Btrihii,  et  omnes  noslri  cum  Poelm.  ct  aliis 
veteribus  ediiionibus,  Uritur,  quod  probal  Burnum- 
nus  Seoundus.  In  Oit.  2  pro,  et  celeri,  mendum  est, 
excellere. 

8.  Tres  libri  Barihii,  Poelman.,  lacte;  Reg.  3,  lite; 
plerique  mss.,  et  edil\,  late.  Reg.  1,  2,  3,  Ott.  2,  Ma- 
bill.,  conspexit;  alii,  prospe.rit.  Tres  libri  Barihii, 
Poelm.,  amomos :  caeteri  amcenos  ;  neque  lacile  inve- 
nieiur  amomus  mascolini  gcneris.  Conjicere  libet, 
Sacralosquc  iteruni  lucns  prospexit  o.mcenos, —  Mter- 
na  Christi  fluvius  quos  abluit  unda. 

•  9.  Beg.  3,  /Eterno;  Itcg.  6,  /Eternam :  corrige  /E- 
tcrna.  Pro  ftuvios  modo  dixi  ex  conjeeiura  legi  posse 
fluviut :  \\\  mss.  s:epe  ns  in  os  mutalur,  ac  veieres 
aliquando  nominativum  secumlai  declinationis  in  os 
terminabant.  Pro  abluit,  Reg.  6  exhibet,  adluit :  ac 
fnriasse  melius  est  alluit,  qunm  abluit.  Ex  diph- 
thongo  (c  sumitur  ad  legem  acrosiichi  carminis 
prima  vocalis  a  in  (vterna.  Sic  ctiam  in  inscriplione 
acrosticha,  quam  refcrunt  Muratorius  1903,  et  Bo- 
nada  class.  10,  num.  27,  in  versu  AUerno  rcgi.  Ita 
aulem  condudilea  inscriptio:  Nomiua  Sanctarum, 


leclor,  si  forte  requiris,  —  Ex  omni  versu  te  lillcra 
pritna  docebit. —  Ilunc  posuit  tilulum  neptis  Taurina 
sacratum.  Nomiua  sttnt  Licinia,  Leontia,  Ftavia,  Am- 
petia.  In  versibtis  Belisarii  contrario  modo  ex  diph- 
thongo  03  v.  2,  solemnia  mcnsw,  sumilur  c,  ut  tele- 
stichis  servctur. 

10.  Reg.  2,  3,  codex  Mabillonii,  Nam :  melius  Nec, 
vel,  utReg.,  Gprofcrt,  Non.  Libri  Barlhii,  torpore  pro 
torpcre.  Poelm.,  ducloris:  sic  eliam  libriBarlhii,  qui- 

B  bus  male  Arnlzenius  affingit  doctoris.  Nostri  cum 
plerisque  edilis,  doctoris,  quod  longe  mclius  est. 
Conferri  hsec  possunl  cum  verbis  epislolac  ad  Mace- 
doniutn  :  Sed  torpor  cordis  obtusi,  cic. 

11.  Libri  Barlhii,  Nonsua:  ncrosiichis  et  scnien- 
lia  exigunt  Tunc  sua.  Reg.  1,  2,  3,  6,  codex  Mabil- 
lonii,  Daviticus  dilcclus:  libriBarlhii,  Davidicus  dele- 
ctus.  Otl.  2  mendose,  Davitico  dilectra,  correclum 
dilectu.  Edili  plerique,  Davidico  delectu.  In  mss. 
scepe  scribitur,  Daviticus  pro  Davidicus.  Simililcr  in 
ntss.  sa3pe  reperiiur  dilectus  pro  delectus,  et  ulroque 
modo  recte  scribilur.  Ac  fortas-e  hoc  loco  dilectus 
non  cst  nomen  substaniiviim,  sed  adjeciivuni,  ut 
dilectus  Davidicus  sit  amalus  Daviiiicus,  quod  innien 
vix  bono  sensu  explicari  poiest.  Utrolibetmodo  sen- 
tentia  eadem  constal :  sed  verior  videlur  striplura 
Davidicus  delectus.  Ilaec  liberitts  exprimere  videlur 
ex  I.  i,  v.  23  seqq.,  Cur  ego  Davidicis  ,  elc. 

12.  Reg.  2,  5,  6,  codcx  Mabillonii,  contemnens: 
n  alii  cum  ediiis,  contempsit.  Contra  idolorumculiores 

disserit  Sedulius  lib.  t,  v.  242  seqq. 

13.  Sedulius  I.  i,  vers.  343  :  Et  fixum  esl  in  fronte 
decus,  decus,  armaque  porlo,  etc. 

14.  Olt.  2,  numero  qui  pramia.  Reg,  I,  2,  codex 
Mabillonii,  numerosaque  prwmia.  Reg.  3  male,  nu- 
meros  alque  prwmia.  Reg.  6  pejus,  numeros  sacri 
prcemia.  Editi,  numerosaque  prwlia ,  neque  Barthius 
ullain  varielatem  in  suis  mss.  noiat.  Sed  restituen- 
dttm  est  prajmia  :  est  enim  praemium  quodcumque 
commodum,  seu  uiilitas.  Lucretius  1.  v,  vers.  4  : 
Qui  talia  nobis  —  Peclore  parla  suo,  qucesitaque  prce- 
mia  liquii.  Miraeula  Christi,  qune  a  Sedulio  sa^pe  mu- 
nera  dictmlur,  his  verbis  indicantur. 

13.  Ott.  2,  ciim  edilis,  Ergo  his  dum;  plerique 
nosiri  mss.,  Ergo  dum  sine  his.  Multre  editiones  ve- 
teres,  decoral  sua  membra ;  duo  mss.  Bartliii,  Olt.  2, 
cum  aliiseditis,  decoral  sua  rura  :  qno  pertinetmon- 
dum  in  Reg.  1,  decorat  sua  sura.  In  Reg.  6  sic  vilia- 
tus  esl  hic  loctts,  decoratu  erarva,  ubi  lego  dccorat 
D  vera  arva,  quod  non  est  conlemnendum.  Corrupti 
etiam  sunt  codex  Mabillonii ,  decorat  vera  colore ; 
Reg.  2.  3,  decorat  vera  sua  colore. 

1G.  Reg.  1,  in ;  lege  hi.  Codices  omnes  mss.,  ciiam 
Rarthii  ct  veieres  editi,  garrulu  :  Poclmannus  ciim 
Reg.  3,  G,  ms.  Mabillonii,  scribii  garula,  ut  prima 
corripi  possit.  Fabricius  ct  plerxque  alisc  editiones, 
gracili.  liarlhius  et  Burmannus  secundus  censent, 
garrula,  a  glosseniate  desccndere.  Mabillon.,  dicti ; 
Reg.  2,  dicta  :  corrige  ducti.  liarthius,  cum  duo  ha?<- 
carmina  Belisarii  ct  Libcrii  ad  duos  mss.  codices 
aliosquc  duos  editos  contulissct,  verba  quxdaiu  ad- 
didit,  qu;u  poiiori  jure  usurpare  ego  possum  :  Et 
spinoso  hoc  labore  gralulor  me  defunctum.  Sunt  qui 
grata  talia  habenl,  sunt  qui  ingrata.  Ego  annotata  in 
medio  relinquo.  Omnino  autem  metius  puto,  tales  quis- 
quilias  ctiam  cxstare  :  cum  auctorum  priscorum  etiam 


787  APPENDIX  Al)  OPEHA  CUELU  SEDILU.  788 

Epigramma  de  tabula  orbis  lerrarura  jussu  Tbeo-    A  5    Ac  per  scecta,  pius,  totus  quem  vix  capit  orbis, 
dosii  Junioris  irap.  faeia.  Theodosius  princeps  veneran  'o  jussit  ab  ore 

(Ex  antholog.  H.  Meyeri  Lipsiae  cusa.)  Confid>  ler  auinh  aPerit  cum  fastibus  amum- 

Supplices  hoc  famuli,  dum  scribil,  piugit  el  aller, 

Hoc  opusegrcgium,  qno  mundi  sitmma  tenetur,  Mensibus  exiguis,  veterum  monumenta  seculi, 

Mquora  quo,  montes,  ftuvii,  frela,  porlus  el  urbes  10  In  melius  reparamus  opu$  culpamque  pricrem 

Signatur,  cunclis  ut  sil  cognosc.re  promplitm,  Tollimus  ac  lotum  breviler  comprendimus  orbem  : 

Quidquid  ubiquelatet,clemens  genus,inclgla  proles,  12  Sed  lamen  lioc  tua  nos  docuit  sapienlia,  princeps. 

SCHOLIA. 

minima  qu&que  emendatissima  legi  debeanl  :  ut  a  qui-      men  ex  eo    discere  possis.    Quoniam   propositum  cst 
bus  descendal  fons  omnium  docirinarum.   Nec  sil  fere      nihit  anliquitalis,  ut  ait  ille,  ignorare. 
itllitm  eorum  lam  lenue  monumenium,  quiu  aliquid  ta-  B 

DEGRETUM  DE  LIBRIS   RECIPIENDIS, 

ET  NON  RECIPIENDIS, 

Ex  monumenlis  ineditis  illustralwn. 


MONITUM. 

Ex  Prolegomenis  num.  150  seqq.  constat,  in  quot  ac  quates  difficultates  historici,  ttliique  viri  critici  incurrerint 
ob  Sedulii  elogium,  quod  in  decreto  de  libris  recipiendis  et  non  recipiendis  legitur.  Dignum  sane  est  veneran- 
tlum  hoc  antiquitalis  ecclesiasliae  monumentum,  quod  a  docto  aliquo  viro  commentario  peculiari  illustretur. 
Quanlum  quidem  in  me  est,  curabo  ut  illud  hic  cxhibeam  ad  ptura  exemplaria  mss.  recognilum  el  emendalum. 
Chiffletius  illudedidil  in  notis  ad  opusculum  5  Yigilii  Tapsensis,  Fontaninus  in  Append.  Antiquil.  HorUv  pag. 
317,  Blanchinus  in  Prolegomenis  ad  lom.  IV  Anastasii  opusc.  5,  elMansius  in  Supplem.  Concitiorum.  Majoribus 
copiis  ego  instructus,  nec  minus  opporluno  loco  plura  in  eamdem  rem  conferam,  eo  etiam  consilio  ducius,  ut 
aliqua  ex  parle,  si  possim,  amicorum  meorum  conalus  adjuvem,  qui  Bononioe  operam  historiw  ecctesiaaticce 
concinnantke  non  perfunctorie  nnvant.  Tres  autem  partes  staiuam  :  in  hac  prima  Concilium  Bomanum,  Damaso 
ponliftce  celebralum,  ex  codice  ms.  Vaticano  describc ;  in  altera  Decretam  Gelasianum  ( a  qnibusdara  S.  Damaso 
aliribulum)  advetera  exemplaria  recensebo  ;  in  uttima  ex  antiquis  membranis  Yalicaim  bibliothecw  periphrasin 
quamdam  ejnsdem  Decreli  nondum  vittgalam  expromam. 

PARS  PRIMA. 
'  Concilium  urbis  Romce  sub  Damaso  papa  celebratum.  De  explanatione  fidei  catholica?  \ 
Dictum  est,  prius  agendum  de  Spiritu  sepiiformi,      qui   in  Cbristo    requiescit  ,   Spiritus  sapienlia*  •>  : 

SCHOLIA. 

*  Quaravis  hoc  Concilium  inter  opera  S.  Damasi  C  lobraium  reperitur.  Codex  Florentinus  S.  Marci  sae- 

in  tomo  XIII  Pairologise  nostraj  jam  aniea  edilum  culi  x  primam  parlem  usque  ad  verba  et  annuntiabit 

sit,  eamdein  lamen  relationera  inedia  fere  parle  ain-  vobis  Darmiso  ascribit,    et  deinceps  sub  Gelasii  no- 

plilicatam,  notisque   doctissimi  Arevali  illuslratam  mine  decrelum  Gelasianum   proferi.  Primus,  quod 

bic  loci  rescribere  nou  dubiiavimus.  Edit.  ego  sciam,  iniegrum  Concilium  sub  Damasi  noinine 

«  In  codice  Valicano  charlaceo  in  4,  uuiii.  549,  ex  colleclione  canonum   Diessensi,  confecia  ciniter 

inier  alia  miscellanea  exstat  boc  Concilium  descri-  medium  saeculura  vu,  et  descripta  circiier  medium 

piini).  ul  initio  nolatur,  ex  bibliotheca  Vaticana.  Hol-  saiculum  viu,  Eusebius  Anioriius  lom.  II,  png.  470, 

sieiiins  priinam  ejusdem  Concilii  parlem  vulgavit  edit.  August.  Vindel.  element.  jur.  canon.,  ei  loin.  1, 

asque  ad  verba,  et  annuntiabit  vobis,  ex  codice  Vali-  p.  421,  edit.  Venet.  1707),  vulgavil,  ex  (|uo  illud  re- 

cano  *>845.  Exstat  idem  Concilium  iu  codice  ms.  bi-  cudit  dociissimus  vir  Franc.  Anlonius  Zacbarias  de 

bliolheca:  Casanatensis  D.  iv,  23,  p;ig.  46,  sx-culi  xi,  Probib.  libr.  ad  annum  579,  quo  celebratnm  luisse 

cujus  Ballerinii  meminerunt  tract.  de  antiq.  collev  t.  Cunciliqm  crediiur.  Magna  est scriptur.-c  varietas  in 

canon.   parl.  n,  cap.  11,  §  5.  Baronius  ad  ann.  09,  mss.  codd.  ,    ul  iiatebit  ex  collaiione.  Valic.  1,  sive 

niiin.  4,  iu  suo  codice  collectionis  Canonura  Cresco-  num.  5i9,  Iucipil  Concilium,  elc.,ul  in  lilulo.  Vi.t.^, 

nianae  pag.  -250  reperiri  allirmat  ConciliumRomanum  sive  num.  5845  :  lncipit....  sub  Damaso.  De  exptmia- 

sub  Dainaso  de  libris  apocryphis  (inlelligo  de  scri-  lione  fidei.  Codex  Casanai.  el  Parisien.,  lncipit...  sub 

|)luiiscanonicis),ex  quo  verba  qu:edam  profert,  Posl  Dnma,o  papa.  De  explicalione  fulei.  Cod.  Diess.  :  In- 

has  omnes  prophelicas ,  etc,  usque  ad  Domino  con^e-  cipit...  sub  Damaso  pap-i,  De  cxptanatione  fitlci.  Cod. 

crarunt,  qu;u  in  decrelo  Gelasiano  repeliia  esse  ani-  Florenl.,  Concilium  urbis    Bomce  snb  Damuso  papa, 
inadvertit.  Iu  codice  eapiluli  Yeronensis   saeculi     ixn  De  exemplaribus  fulei,  et   tte  recipiendis,  el  non  reci- 

vel  x,  sub   titulo,    De   Concilio  in  urbe  Romana  sub  piendis  libris. 

Damaso   papa,  ediio   describuntur   verba ,  Post  has  h  Sic   Vat.  1,  quera  sequor,   ubi   discrepanliam 

omnes  prophelicas,  etc.   Explicit  Concilium   sub  Da-  ejus  non  adverto.  Vat.  2,  Dictumest :  Prius  agendum 

maso  papa.  Conslanlius  loin.  I  Episl.  Homan.  Ponlif.  est  de  Spirilu,  elc.  Diess. :  Dictnm  esl ,  prius  agendum 

col.    503  coraineinorat  codicein   bibliotbecae  Hegi;e  esse  de  tpiritu  se.pliformi,  qui  in  Christo  requiiscil. 

Parisisnsis,  iu  quo  idera  Conciliuin  sub  Damaso  ce-  Spiritus  supientiai. 


789 


DECRETUM  DE  LIBMS  RECIPIENDIS,  ET  NON  RECIPIENDIS. 


790 


Christus  Dei  rirlus,  et  Dei  R  sapientia  (1  Cor.  i,  24). 
Spiritus  intellectus  b  :  Intellectum  tibi  dabo,  et  in- 
slruamte  in  via  hac,qua  gradieris(Psal.  xxxi,  8).  Spi- 
ritus  consilii  :  c  Et  vocabitur  magni  consilii  angelus 
(lsai.  ix,  6).  Spiritus  virtutis,  J  ut  supra  dictum  est : 
Christus  Dei  virtus,  et  Dei  sapientia.  Spirilus  scien- 
lise  c  propter  emiuentiam  scientioe  Jesu  Cliristi,  ut 
ait  Apostolus.  Spirilus  veritatis  :  Et  f  egovita,  e.t  ve- 
rilas  (Joan.  xiv,  6).  Spirilus  timoris  :  Initium  sa- 
pienlhc  timor  e  Domini  (Psal.  HO,  6). 

Multifonnis  autcm  nominum  Christi  h  dispen- 
satio  est. 

1  Dominus,  quia  Christus.  Verbum,  quia  Filius 
Dei,  quia  unigenitus  a  Patre.  i  Caro,  quia  natus  ex 
Virgine,  Paslor  k,  quia  custos  l  ovium.  Mons,  quia 
fortis.  Yia,  quia  reclus  per  ipsum  ingressus  m  ad 
vilam.  Agnus,  quia  n   passus.  Lapis  anqularis,  quia 


A  conslructio.  Magister,  quia  ostensor  vitae.  Sol,  ° 
quia  illuminator.  Verus,  quia  a  Palre.  Vita,  p  quia 
rector.  Panis,  quia  caro.  Samarilanus,  quia  custos, 
et  misericors.  Cliristus,  quia  unctus.  Jesus,  quiasal- 
vator.  Deus ,  quia  ex  Deo  i  est.  Angelus,  r  quia 
nuntius.  Sponsus,  quia  mediator.  Vilis,  quia  san- 
guine  s  ipsius  redempti  sumus.  Leo,  quia  rex.  Pclra, 
1  quia  firmamentum.FKttrfnmeHfi/m,  quia  firmamen- 
lum.  Flos,  quia  electus.  Propheta,  quia  fulura  u  re- 
velat.  Spirilus  T  enim  sanctus  non  est  Patris  tan- 
tummodo  x  Spiritus,  sed  Patris,  et  Filii.  Scriplum 
est  enim  :  >'  Si  quis  dilexeril  mundutn,  non  est  Spi- 
rilus  Patris  in  illo.  Item  scriptum  est  :  Qui  autem 
Spiritum  Christi  non  habel,  liic  non  est  ejus.  Nominato 
itaquePatre,  et  Filio,  z  intelligitur  Spirilus,  de  quo 

B  ipse  Filius  in  Evangelio  dicit :  Spiritus,  qui  a  Palre 

procedil:  et  ilte  de  meo  accipiet,  et  annuntiabit  vobis. 

Item  diclumest:  aa  Nunc  verodeScripluris  divinis 


SCHOLIA. 


a  Diess.  addit  erit  post  sapientia. 

>'  Diess.  ;iddil  juxta  illud  posl  intellcclus.  Locus 
est  psalmi  xxxi,  vcrs.  8,  quem  Vat.  1,  legit,  ut  Vul- 
gala  nostra.  Vatic.  2,  in  via,  qua  ingredieris.  Diess., 
Intcllectum  dabo  libi,  elinsiruam  te  iu  via,  in  qua  in- 
gredieris. 

c  Val.  2,  Diess.,  Et  vocabitur  nomcn  cjus  magni, 
elc. 

II  Diess.,  ui  supra  :  Dei  virtus,  etc. 

e  Diess.  ,  corruple,  propter  imminenlia  Christo 
scienlia  Jesu  Aposloli.  Apostolus  ad  Epltcs.  iii,  19, 
ail,  supereminentem  scicntiw  clarilatem  Cliristi. 

1  V;it.  2,  Ego  vila,  el  vcritas.    Diess.,  Ego  via,  et  G 
vita,  el  veritas. 

".  Diess.  addit  Dci  post  limoris. 

b  Vat.  \,  disertatio  est;  fortnsse  genuina  estlectio 
dissertatio  est.  Valic.  2,  dispcnsaio  esl.  Die^s.,  dis 
pensalio  sinaest.  Casan.,  Item  de  multiformi  dispen- 
satione  nominum  Christi.  De  nouinibus  Christi  qnae- 
d;im  notata  snnl  in  schol.  ad  elegiam  v.  104. 

'  V;it.  2.  Dominus...  Verbum,  quiaDei  filius,  quia 
unigenilus  ex  Patre.  Diess.,  Dominus,  qui  et  splritus; 
Verbum  ,  quia  Deus;  Filius ,  quia  unigenilus  ex 
Palre. 

i  Vat.  2,  Diess.,  Homo;  Vat.  1,  Caro. 

u  Valic.  ±,  Diess.  addunl,  Saccrdos,  quia  sc  obtu- 
li'  Itolocaustum.  Pasior;  quod  Vat.  1  praetermiltil. 

1  Vat.  %  Diess.  omittuni  ovium  posl  custos.  Uter- 
que  liic  codex  p  >sl  custos  illico  Vermis,  quia  resur- 
rcxit,  quod  deest  in  Valic.  I. 

III  Vat.  2,  in  vitam.  Diess.,  Via,  quia  reclus  :  quia 
per  ipsum  ingressus  in  vilam  est.  n 

"  Diess.,  passus  est.  Lapis,  quia  instructio  angularis. 
Vat.  2,  passus.  Lapis  angularis,  quia  instruciio. 

"  Diess.,  quia  illumiuat. 

i1  Diess.,  Vat.  2,  quia  creaior. 

lt  Diess.,  V.ii.  2  omiiluui  cst  posi  Deo,  quod  alii 
exhibent. 

r  Diess.,  quia  missus. 

s  Vat.  2,  ejus  pro  ipsius. 

1  Diess.,  quia  fundamentum  firinamenti  est.  Flos, 
etc. 

u  Dies.,  revelarit. 

vDiess.  omiltil  cnim.  Forlasse  legcndiini esl  etiam: 
iiam  in  m*s.  lia;c  duosaepe  confusa  reperi.  Labheus 
tom.  ii  col.  895,  ad  inarg.  sic  noial:  IIkc  ab  Bolste- 
liio,  aut  alioassula  fuisse  superioribus,  multa  docent : 
neque  etnm  colucrcnt  cum  superioribus  ista,  qiue  Ba- 
rotiiut  ad  annum  447,  nuiu.  21,  ruilal  ex  collectione 
Cresconiana.  Veriiiu  dubiuin  non  est,  qniii  in  anli- 
quissiniis  codicibus  Iklc  superioribus  adjuucta  re- 


perianlur  :  et  Baroniusloc.  cit.  hsec  ipsa  sub  Damasi 
nomine  ex  concilio  Romano  profert,  scilicetex  hoc, 
quod  praj  manibus  habemus,  el  alio  locolaudat  ipse 
Baronius,  ut  supra  dixi. 

x  Diess.,  Spirilus  sanctus  non  cst  Patris  tanlum- 
modo  spiritus ,  sed  Patris,  el  Filii  spirilus.  Vat.  2, 
cum  Baronio,  non  est  Patris  tanlummodo,  aut  Filii 
tautummodo  spirilus:  scriptum  est,  elc. 

i  Ex  epist.  I  Joann.  n.  15  :  ubi  t;imen  Vulgaia 
noslra  exbibet,  Si  quis  diligit  mundum,  non  est  clta- 
ritas  Palris  in  eo.  Seqnilur  ex  epist.  Pauli  ad  Roma- 
nos  vm,  vers.  9:  Qui  autcm;  etc,  ubi  Diess.  relerl, 
Quisquis  autem,  Vulgata,  Si  qnis  aulem. 

z  Vat.  2,  cinn  Baronio,  intelligitur  Spiritus  san- 
e(us. Baronius  omiitit  ipsc  ante  Filius.  Diess.,  Nomi- 
natus  aulem  a  Palrc  et  Filio,  intelligitur  Spiritus 
sanctus,  dc  quo  ipsc,e\c.  Locus  Ev.mgelii  esi  Joann. 
xv,  26:  Spiritum  veritatis,  qui  a  Patre  procedit.  Ba- 
ronius  cum  Diess.,  Vat.  2,  Quia  Spiritus  sanctus  a 
Patrc  proccdil.  Alter  locus  est  Joann.  xvi,  15.  In 
Vat.  1  e-i  illi  mendose  pro  iile.  In  reliquis  deest 
itle,  ut  in  Vulgala. 

aa  H;tc,  et  quae sequuntur  curn  multis  aliiscodex 
Casanateusis,eialiusregiusPaii.siensisGelasioascri- 
bunt,  quibin  adhoeret  codex  Florentinus  S.  Marci, 
qui  post  verba  et  annunliabit  vobis  litulum  hunc  ap- 
ponil  :  lncipit  Decretum  de  abjicicndis  el  rccipiendis 
libris,  quod  scriplum  est  a  Gelasio  papa  cum  LXX 
cruditissimis  viris  episcopis  in  sede  apostolica  in  urbe 
Roma.  Ballerinii  exislimant,  priinam  pariem  liacle- 
nus  exposiiam  concilii  Romani  ad  Damasum  spe- 
ctare,  non  iiem  reliqua.Nam  baec  praefatio  innuit,  agen- 
dum  esse  de  libris  apocrypliis  :  hoc  enim  significant 
verba  qiMJd  vilari  debcat.  Cl.  Z.icbarias,  qui  Damaso 
sequentem  cauonem  Scriplurarum  adjndieat,  repo- 
nil,  banc  secundam  partem  connexam  esse  cum  pri- 
ma,  et  indicari  illi^  verliis  initio  positis,  Dictum  cst 
agcndum  riuus,  quibus  luec  respondent,  JSunc  vcro 
de  Scripturis  divinis agendum  cst,  elc.  Observat  dein- 
de,  seinionem  tanlum  esse  de  Scripluriscliviuis,  quae- 
nain  in  canonem  recipi  debeanl.  Denique  conjicit, 
postcanonemScripturarum  in  concilio  Damasifuisse 
indiculiim,  quo alii  libri  sub  aposioloium  nomine 
conficti  daninantur,  qui  legilur  in  epistola  Lnnocen- 
lii  I  anno  105  ad  Exuperium  «piscopum  Tolosannm. 
Cwlera  autetn,  qiuv  sub  nomine  Multliiu',  sivc  Jacobi 
minoris,  vcl  sub  nomine  Petri,  ct  Joannis,  qua  a  quo- 
dam  Leucio  scripla  sunt,  vel  sub  nomine  Thomas,  et 
si  qua  suni  lalia,  non  solum  repudianda,  verum  etiam 
noveris  esse  damnanda.  Hic  uutem  indii  ulus  facile 
omitii  potuiia  librariis,  quod  Decrelum  Gelasianum 


791  APPENDIX  AI)  OPERA  COELII  SEDULU. 

agendum  cst,  quiJ  a  universalis  catholica  Ecclesia  A  Sophoniae  liber  unus. 
teneat,  et  quiJ  vitari  debeat. 

Incipit  ordo  Veieris  Testamenli. 
Genesis  liber  unus. 


792 


Exodus  liber  unus. 
Leviticus  liber  unus. 
Numeri  liber  unus. 
b  Deuteronomium  liber  unus. 
Jesu  Nave  libcr  unus. 
Judicum  liber  unus. 
Rutb  liber  unus. 
Regumlibri  qualuor. 
Paralipomenon  libri  duo. 
c  Psalterium  liber  unus. 
Salomonis  libri  tres. 
d  Proverbiorum  liber  unus. 
Ecclesiasles  liber  unus. 
Cantica  canlicorum  libcr  unus. 
Itcm  Sapientiae  liber  unus. 
Eeclesiasticus  liber  unus. 

Incipit  ordo  prophetarnm. 
Esaiae  liber  unus. 
Hieremiae  liber  unus  e  cum  uno  Raruch 

Lamentationibus  suis. 
Ezechielis  liber  unus. 
Danielis  liber  unus. 
Joel  liber  unus. 
Abdiac  liber  unus. 
Oseae  liber  unus. 
Amosliber  unus. 
Michacas  liber  unus. 
Jome  liber  unus. 
Nahum  liher  unus. 
Abbacuc  liber  unus. 


Aggaci  libcr  unus. 
Zachariae  liber  unus. 
Malachiae  liber  unus. 

ltem  ordo  historiarum. 
Job  liber  unus. 
Tobiac  liber  unus. 
Judith  liber  unus  f . 
Hester  liber  unus. 
Esdrac  liber  unus. 
Machabxorum  libri  duo. 

Ilem  ordo  Scriptararum  Novi  Testamenti,  quas  sancta 
et  calliolica  suscipil  Ecclesia. 

Evangelium  secundum  Mattlueum  liber  unus. 

Secundum  Marcum  liberunus. 
"  Secundum  Lucam  liber  unus. 

Secundum  Joannem  liberunus. 

Epistolce  Pauli  numero  XI  V. 

Ad  Romanos  una. 

Ad  Corinthios  duae. 

Ad  Ephesios  una. 

Ad  Thessalonicenses  duae. 
itom  cum      Ad  Galatas  una. 

Ad  Philippenses  una. 

Ad  Collossenses  una. 

Ad  Timolheum  duae. 

Ad  Titum  una. 

Ad  Philemonem  una. 

Ad  Ilebracos  una  s. 

Item  u  Apocalypsis  Joannis  Apostoli  libor  unus. 
*-■  Aclus  Aposlolorum  liber  unus. 

Item  Epistoloc  Canonicae  numero  septcm. 

Pelri  Apostoli  EpisloLe  duac. 

Jacobi  Apostoli  Epistola  una. 

SCHOLIA. 


magis  ubique  obvium  haec,  aliaque  plura  de  libris 
apocryphis  praescriberel.  Probabilia  quidem  haec 
censeo  :  scd  non  iia  illis  verbis  quid  vitari  debeat  in- 
h;crendum  est,  utcredanius  ea  necessario  arguere 
calalogum  aliquem  librorum  nominalim  prohibiio- 
vtim.  Semelenim  constitiuocanone  Scripturarum  di- 
vinarum,  consequens  est  ulcaeiera  scripia,  quai  al) 
eo  canone  absunt,  quamvis  nomen  aposiolorum  aut 
prophetarum  pr.cferant ,  inler  divinas  Scripturas 
minime  referantur,  sed  vilenlur  poiius,  lainquam 
apocrypha. 

a  Vat.  2,  universalis  Ecclesia  recipil,  el  quid  vitari 
debeat.  Diess.,  univcrsalis  calholica  recipial  Eccle&ia, 
cl  quid  vitare  debeat. 

h  Diess.,  Deuteronomii  liber  i. 

c  Diess.  Psalmi  cl  liber  u 

d  Diess.,  Proverbia  liber  i,  cl  paulo  post  Sapientia 
pro  Sapientiw. 

e  Diess.,  cum  Cinotli,  id  est,  Lamentatiombus  sui.i. 
Yatic.  i,  cum  unoBaruch :  item  cum  Lamenlniionibus 
suis.  Sic  Athanasius  epist.  39,  apud  Labbeum  tom. 
II  Concil.  col.  1710  :  Hieremias,  et  cum  ipso  Baruch 
Tlireni,etLanu'ntationes.  DeincepsDiess.,  Ezechiel... 
Daniel...  Michea...  Ambacum  pro  Abbncnc,  vel  Ha- 
bacuc...  Soffonuc,  etc.  Posl  Ambtu  um  apud  Amor- 
tioin  parenthesi  includitur  Amos. 

f  Diess.,  post  Tobi;e  librum  Esdra;  libri  n.  Ilester 
liber  i.  Judith  liber  i.  Machabaiorum  libri  h. 

s  Zacharias  loc.  cit.  hinc  sihi  objtcit,  non  videri 
hunc  canonem  scripturarum  esse  Dama»i,  quando- 


quidem  S.  Ilieronymus  anno  H4  ad  Dardanum  scri- 
bebat,  episiolam  Pauli  ad  Hebraeos  Laiinorum  con- 
sueiudine  non  recipi  inler  scripturas  canonicas. 
Recle  atiiem  respondet,  intelligi  id  de  nonnullarum 
Ecclesiarum  consueludine,  quaeeiiam  post  canonem 
Dauiasi ,  et  Innocentii  I  consuetudinem  suam  non 
recipiendi  tamquam  canonicam  cpistolam  ad  He- 
brseos  reiinuerunt,  donec  anno  419  iu  concilio  Car- 
ttiaginensi  iii  decretum  fuit  ut  omnes  integrum  ca- 
iionein  divinarum  Scriplurarum,inquocstL:pistoIaad 
j)Hebr;cos,  rccipercni,  imploraia  cli.ini  auctoiilale 
Bonifacii  papac,  ct  concilii  Italici  pro  coufirmando 
isto  canone.  Vide  Labbeum  lom.  11,  col.  1177.  De- 
creta  ergo  Damasi  et  lnnocentii  aut  non  ila  fuerunt 
lata,  ul  pro  lege  ab  omnibits  Ecclesiis  haberentur, 
aut  ad  (|uarumdam  Ecclesiarum  notitiam  non  per- 
venerant. 

h  In  Dicss.  deest  nientio  Apocalypsis  ,  ut  conji- 
cere  licel,  ex  negligentia  librarii  :  nam  in  nosiro 
codice  exsiat.  Inter  Laiinos  receptam  sno  tempore 
fnisse  Apocalypsin  testatur  llieronymiis  loc.  cit.  Za- 
charias,  qui  iu  codice  Diessensi  omitli  Apocalypsin 
vidit,  cxistiuiat,  poluisse  a  Damaso  omiiti,  quia 
plures  Ecclesiae  Gra^corum  eani  lunc  non  recipie- 
bant,  ut  eod.  loc.  allirniat  llieronymus.  In  canone 
laudato  concilii  iii  Carlhaginensis,  uli  eliam  in  ca- 
none  Innoceniii  I  anno  40.'>  Apocalypsis  comprchcn- 
dilur.  In  cod.  Diess.  inentio  Actuum  aposiolorum  lit 
post  Evangelium  Joaunis. 


793  PECRETUM  DE  I.IBRIS  RECIPIENDIS,  ET  NON  RECIPIENDIS.  794 

Joannis  Aposloli  ■  Epist.  una.  A  cielas  beatissimi  Pauli  aposioli,  vasis  eleotionis,  qui 


Alierius  Joanuis  preslyieri  Epislohc  duae. 
Judoe  Zeloles  b  Epistola  una. 

Post  has  c  omnes  propheticas,  et  evangelieas, 
atquc  apostolicas ,  quas  superius  deprompsimus, 
Scripturas ,  quibus  Ecclesia  caiholica  per  terraium 
orbcm  a  Dco  fundala  est,  etiam  intimandum  putavi- 
mus,  quod  quamvis  universae  per  orbem  catholicac 
diffusac  Ecclesiic  quasi  unus  Cliristi  thalamus  sit, 
sancta  lamen  Romana  d  Ecclesia  a  nonnullis  synodi- 
cis  constitutionibus  caeleris  ecclesiis  pradaia  est  : 
sed  et  evangelica  vocc  Domini  Salvaloris  nostri  pri- 
matum  obtinuit  :  Tu  es,  inquit,  Petrus,  ci  super 
hanc  pctram  wdificabo  Ecclesiam  meam ,  et  portce  in- 
(eri  non  prwvalebunt  udversus  eam,  et  libi  dabo  cluves  j)  cliiam  beatissimi  apostoli  Pelri  liabetuf  bonorabilis, 
regni  ccelorum,  et  quodcumque  ligaveris  supcr  terram,  ct  quod  illam  primilus  quani  Romam  veniret,  habila- 
erit  ligatum  et  in  coelis  :  et  quodcumque  solveris  super  vit,  el  illic  primum  nomen  Christianorum  novell* 
terram,  erit  soluium  et  in  coelis.  Addiia  est  eliam  so-      gentis  exortum  est.  e  Finis. 

PARS  SECINDA  ET  TERTIA. 

Decrelum  Gelasianum,  ex  mss.  Vaticanis,  necnon  Paraphrasis  cjusdem  decreti. 

i(H?ec  inter  opera  Gelasii  melius  collocanda  reservamus,  ubi,  si  placet,  legosis.) 

SCIIOLIA. 


non  divcrso,  sicut  haeretici  garriunt e,  scd  uno  tem- 
pore,  uno  eodemquc  die,  gloriosa  morie  cum  Petro 
in  urhe  Roma  sub  C:esare  Neronc  agonizans,  coro- 
natus  est  :  et  pariter  supradictam  Romanam  Eccle- 
siam  Christo  Domino  consccrarunt,  aliisque  omni- 
bus  in  universo  mundo  sua  praescniia  alque  vene- 
rando  triumpbo  prxluleruni.  Est  crgo  prima  Pclri 
apostoli  sedes  Romana  Ecclesia,  non  habens  macu- 
lam,  neque  rugam,  nec  aliquid  hujusmodi.  Secunda 
autcm  sedes  apud  Alexandrinm  f  Pelri  a  Marco 
nomine  ejus  discipulo  atquc  cvangelisia  consecrata 
est;  ipseque  in  ^Egyptum  direclus  a  Pelro  apostolo, 
verbum  veriialis  prajdicavit,  et  gloriosum  marty- 
rium  consummavit.  Terlia  vero  sedes  apud  Antio- 


*  In  canone  Innoeentii  I,  et  in  aliis  liae  tres  Epi- 
stolac  unius  Joannis  apostoliesse  dicunlur.  In  canone 
Damasi  una  Joanni  aposlolo,  duae  Joanni  presbytcro 
ascribuniur  ex  senteniia,  quam  Hieronymus  innuit 
de  Vir.  illustr.  c.9  :  Scripsit  autem  (Joanncs  aposlo- 
lus)  e.l  unmn  epistoiam...  Reliquw  aulem  dv.w...  Joan- 
nis  presbijteri  a&seruntur.  Anliquitas  canonis  Damasi 
e\  bac  parte  comprobalur. 

h  Diess.  scribit  Zetotis ;  Vat.  I,  Zelotes.  \n  Diess. 
additur,  Explicit  cr.non  Novi  Testamenti. 

c  Inseria  baec  etiani  sunt  in  Deereto  Gelasii  :  sed 
scripturam  cxliibemus  Vat.  1,  qiuc  in  non  paucis 
diffcrl  a  vulgala  leclione,  ui  decretum  ipsum  Gela^ii 
mox  describendum  conferenti  palebit.  Cresconiana 
colleclio  apud  Baronium  anno  G9,  num.  4,  nonnihil 
eiiam  differt  a  Val.  1,  ut  et  aposlolica*  pro  atque 
apostolicas,  el  mox  Ecclesia  catholica  per  gratiam  Dei 
fundata  est,  ei  unm  Ihalamus  Chriati  sit.  Amorlius 
ad  marginem  noiat  :  Continuatio  per  Gelasium  pa- 
pam  anno  404,  ncscio,  an  ex  codice.  Yerba,  liem 
dictum  est,  innuunt,  idcm  concilium  sub  Damaso 
conlinuari. 

d  Crcsconiana  colleclio  Bomana  ccclesia  nonnvllis 
synodicis  eonstilulit  cceteris,  eic.  Posiea  inquiens  pro 
inquit.  Infra  ,  et  qucecumque  ligaveris  super  terram  , 
erunl  tigala  et  in  coelo,  et  qucecumque  solveris  super 
terram,  erunt  soluta  et  in  ccelo. 

e  Nolalur  in  marg.  Val.  J,  Anacletus  in  epist.  3, 
et  Gelasius  papa  in  epistola  decreiali.  Gelasii  epislola 
decrcialis  est  decretum  poslea  piofereiidiim.  Epi- 
Stolse  Anacleti  censcntur  supposilcc  :  in  ca  3  epi- 
stola ,  quainvis  plura  ex  verbis  et  senteniiis  hujus 
synodi  producantur,  desunt  tamen  baec  verba,  sicut 
hirreiifi  garriunt :  ac  fortasse  huic  loco  ab  aliquo 
assuta  sunl.  Nonnulli  enini  sunt  cx  antiquis  Palii- 
triluis,  qui  Pciriiui,  et  Paiilum  Romac  quidem,  ct 
codem  dic,  sed  non  eodem  anno  mariyrium  sulnisse 
aflirment,  ut  ostendi  iu  comment.  ad  Prudenlium 
liyinn.  12  Pcrist.  vers.  5.  Addo  nunc  Sacramenta- 
riiim,  quod  S.  Lconi  Blanchinus  affinxit ,  alii  ad  Gc- 
lasium  referunl,  nonnulli  ad  privalum  aliquem  vele- 
rem  scrtptorem,  inpraefat.  Natal.  aposiol.  Pclri  et 
Pauli  :  Sic  dispensatioue  diversa  unam  Chrhti  fami- 
lio.m  congregantes,  tempore  licet  discielo,  recurrens 
una  dies  in  wtcrnuin,  et  una  corona  sociwit.  Forlasse 


hseretici  in  hoc  concilio  illa  potissimum  de  cansa 
perstringuntur,  quod  Panlum  a  Petri  sociciate  in 
mariyrii  loco  scjungerent  :  ac  Ibenler  legerem  qui 
non  diverso,  sicut  hosrelici  garriuttl,  loco,  sed  uno  tem- 
pore,  vel  qui  non  diicrso,  sicut  Itaretici  garriuut,  sed 
uno  loco,  tino  eodemque  die,  clc.  In  Aclis  apocryphis 
Lini  referttir,  Petrum  et  Paulum  diverso  loco  ct 
tempore  passos  fuisse:  qi:o  imbecilli  lestimonio  non- 
nulli  rccenies  harctici  adliuc  ulunlur,  ut  Pelruui 
Romx  exstiiissc,  aut  martyrio  coronatum  fuisse  ne- 
gent.  Verba,  quac  in  concilio  sequuntur,  meam  eon- 
P  jecluram  conlirmanl :  Sua  prwsentia  alque  venerando 
^  triumpho  prcetulerunt.  Cresconiana  collectio  apud 
Baronium  rcferl  qui  non  divcrso,  sicut  falso  hceretici 
garriunl ,  sed  uno.  eodanque  die,  eic.  Paulo  post  su- 
pra  dictam  S.  Romanam  Ecclesiam  consecrarunl  ; 
neque  plura  ex  ea  collcctionc  profert  Bnrouius. 

f  Tros  lias  sedes  Pelri  csse  dicit.  In  decrelo  vero 
Gelasii  legilur,  Peiri  nomine  a  Marco  ejus  discipulo. 
B  ln  codice  Veroncnsi,  in  quo,  ut  dixi,  conci- 
lium  est  muliliim,  et  incipil  a  verbis  Post  has 
omnes  prophelicas,  eic,  notatur,  hoc  loco,  Expticit 
Concilium  sub  Damaso  papa.  Sic  ahsolnluin  conci- 
lium  Romanum  sub  Damaso  nihil  prae  se  fert, 
cur  Damaso  abjudicari  deheal.  Arguincnta  cnini, 
qiuie  cx  raiione  lemporum  mulli  proferunt ,  soluni 
prohant,  non  esse  Damasi  ea  oumia,  qme  inDecrelo 
Gelasiano  continenlur,  ut  pcr  sc  claruni  est.  Quod 
si  aliqui  codices  non  solum  I:oc  concilium  suis  limi- 
lilius  conclusum,  sed  lotuni  ciiam  dccrctum  Gelasii 
sub  Damasi  uominc  cxliihcni,  is  errorinde  natuscsi, 
j)  <|tiod  vcl  Golasius  primam  partem  sui  decroti  cx  hoc 
concilio sumpsii,  nt  poniifices  Romani  ex  pracdcces- 
sorihus  plnia  sumebant,  vel  aliunde  concilium  Da- 
masi  ah  aliquo  adjeclum  fuit  docreloGelasii  de  lihiis 
(non  divinis)  reeipiendis,  vel  non  recipiendis.  Fa- 
cileaulem  fuit,  utexprima  parte  decreti  Gclasiani, 
quam  Damasi  esse consiabat,  in  muitis  coiiii  ihus  toti 
decrelo  nomen  Damasi  pracscriberelur.  Prohahilius 
autem  credo,  Gclasium  ipsum  in  decreto  de  scrip- 
turis  recipiendis,  ct  non  recipicndis  concinnando  ex 
Damasi  coiicilio  primam  parlcm  ,  nonnullis  lcviicr 
mutnlis,  aliis  omissis,  aliis  additis,  accepisse  :  quod 
ex  ipso  deereto,  quod  nunc  sislam,  facilius,  ui  ego 
quidoin  arbilror,  percipictur. 


79'i 


SEVI.RI  RHETORIS  ET  POET^E 


790 


8EVERIJS  RHETOR. 


(Ex  Gallanrt.  Biblioth.  Velt.  Patr.  tom.  IX.) 


PROLEGOMENA. 


I.  Scriptoris  hujus  nomen  in  Carminis  edilionibus  A 
cujus  est  auctor  ,  ila  circiinileruir  :  Severus  San- 
ctus,  id  est  Endelechius  /i/tefor.  Hinc  orta  de  eodem 
scriplore  varia  virorum  erudilorum  senlentia.  Ex 
vulgnia  namque  editione  censei  Tillemoiitius  (a)  , 
auclorem  esse  Endelechium  qui  sub  Severi  Sancti 
nomine  laiere  voluerit.  Alii  conlra  existimant  (b) , 
has  inscriptionis  voces,  id  esi  Endelechius,  ab  aliena 
manu  manifesie  additas  fuisse  ,  adeoque  proprium 
aucioris  nomen  esse  Secerum  Sanctnm.  Ex  epistolis 
sancli  Paulini  Nolani  erudimur,  amiciliye  necessilu- 
dines  ipsi  duobus  cum  viris  fuisse  ,  quorum  alter 
Endelechius,  aller  Sanctus  appellahatur.  El  de  priore 
quidem  hoec  habet  (c)  :  Alius  libellus  ex  his  est ,  quas 
ad  benediclum  ,  id  esl  Christianum  virum  ,  amicum 
meum  ,  Endelechium,  scripsisse  videor  ,  non  lamm  B 
edidisse  convincar.  Poslerioris  vero  menlionem  in- 
jicit  in  duahus  epistolis,  quas  Sancto  et  Amando 
Irairihus  inscripsit  (d)  :  ex  quarum  altera  constat , 
Sancium  poeticen  excoluisse.  Sic  enim  loquitur  : 
Ihjmnos  quos  desiderabam  ,  accepisse  gralulor  :  quo 
munere,  Sancte  frater,  admonuisli  me,  elc.  De  Ende- 
lechio  aulem  id  unum  docei  sauclus  Pater  (e) ,  ejus 
nimirum  monitu  panegyricum  Theodosii  ab  se  ftiisse 
conscriplum,  cujus  meminere  Hieronymus  (/"),  Gen- 
nadius  (a)  et  Cassiodorus  (h).  Ex  quihus  ergo  illud 
colligas,  S;inctum  distinguendum  esse  ah  Endelechio, 
secus  atque  censuere  viri  docti ,  Baronius  (i)  ,  Sir- 
moudus  (/') ,  Rosweydus  (k)  el  Fabiieius  (/)  :  qui 
amicum  quidem  sancti  Paulini  scripsisse  Carmen  de 
quo  scrmonem  habemus,  conslilunnl ;  quem  tamen  C 
unum  exstiiisse  ,  eumdemque  nominatum  Severum 
Sanctum  Endelechium  cxisiimant,  minus  recle  ,  ul 
videtnr  :  cinn  ex  locis  modo  allaiis  s.mctus  prxvsul 
Nolanus  duos  fuisse  ,  Sanctumque  ab  Endelechio 
distinxisse  aperte  satis  comprobetur. 


2.  Quae  cum  ita  sint  ,  Carmen  sub  Severi  Sancti 
nomine  vulgo  circumlatum  ,  Sanclo  potius  qnain 
Endelec  liio  ascribendum  exislimaverim  equidem  ; 
qui  loriasse  binominis  luerit :  ille  iiamque,  non  hic, 
vorsa  facinidia  clarus  celehralur  Paulino  :  quae  est 
erudiloiym  Historise  litierari*  Gallicse  scriptorum 
senteniia  (»/).  Aquitanicum  aulem  fuisse  Carminis 
auctorem  censuit  Pclrns  Pithceus  ,  qui  illud  cx  ms. 
codice  EliaB  Vineti  cum  veierum  Galliae  theologorum 
opusculis  ,  sub  finem  soeculi  xvi  ,  Parisiis  primus 
evulgavit  :  el  quidem  ex  cadem  fortasse  urbe  Bur- 
digalensi  ,  qua  ortus  perhibetur  sanclus  Paulinus 
ejus  familiaris.  Carminis  vero  conscribendi  occnsio- 
nem  priiebuii  dira  lues.quae  (n)  Pannonios,  Illyricos, 
Belgas  aliosque  populos  graviter  slravil.  Ejus  me- 
minii ,  ut  observatum  Baronio  (o) ,  sancius  Amhro- 
sins  (p)  :  <  Verbnrum  ccelesiium,  inqnit,  nulli  m:igis 
quam  nos  tesles  sumus.  Quanta  enim  prx-lia  ,  et 
quas  opiniones  accepimus  praeliorum. . .  Quae  om- 
nium  fames  ,  lues  pariler  boum  ati/ue  hominum  ,  cae- 
teriqne  pecoris;  ul  eiiam  qui  bellum  non  pcriiiliiiuis, 
debellalis  lamen  nos  pares  fecerit  pestilentia?  Ergo 
quia  in  occasu  saeculi  sumus  ,  pra?cedunt  quaedam 
oegriludincs  mundi.  iEgriiudo  mundi  est  fames , 
aegriltido  mundi  esl  pestilcntia  ,  aegriiudo  nmndi  esl 
persecutio.  »  Hsec  sanctus  Paler.  Quomodo  autem 
ejusmodi  lues  pcr  signum  s;incia3  crucis  facillime 
curaretur ,  enarrat  in  sua  cleganti  ecloga  Rheior 
nosier  his  verbis  (7) : 


Boculus Dic  age,  Tilyre, 

Quis  le  subripnit  cladibus  his  Deus, 
fJl  peslis  pecuduni  quae  populata  sil 
Vicinos,  libi  nulla  sil? 

Titvrus.    Sigrmm  quod  perhibent  esse  crucis  Dei, 


Hocsignum  mediis  froulibus  addilum, 
Cunclarum  pecudum  cerla  salus  fuit. 


(a)  Tillem.  Hist.  des  Emper.  tom.  V,  pag.  148 

(b)  Hist.   litler.    de  la   Franc.    tom.   H  ,    pa{ 
56  ,  57. 

(c)  Paulin.  episi.  28,  num.  6. 

(d)  Id.  episl.  40  el41. 

(e)  Id.  epist.  28,  I.  c 

(/)  Ilieron.  epist.  58,  al.  13,  num.  1. 
(g)  Gennad.  de  Vir.  illuslr.  cap.  48. 
(//)  Cassiod.  dc  lnstil.  div.  lilt.  cap.  21. 
[i)  Uaron.  ad  ann.  37G,  §  8. 


(;)  Sirmond.  ad  lib.  iv,  epist.  8,  Sidon.  opp.  lom. 
1 ,  pag.  490. 

(k)  Ilosw.  ad  episl.  9.  Paulin. 

(/)  Fabric.  Bihl.  Lal.  lom.  111,  pag.  278. 

(ni)  Rist.  lilter.  de  li  Franc.  10111.  cii.  pag.  57. 

(n)  Sev.  Carm.  Bucol.  verss.  22,  23. 

(0)  Buron.  1.  c. 

(;/)  Ambr.  Commeni.  iu  Luc.  lib.  x,  niim.  10,  opp. 
lom.  1.  pag.  150ti. 

(q)  Sev.  I.  cit.  vv.  101  seqq. 


797  CARMEN  DUCOLICUM.  798 

5.  Ex  eodem   iiem  carmine  qua  sei.iic  floruerit  A  raililiae  Christianre  nomen  dedisse.  Sic  enim  in  sua 


SUClor,  cxpiscari  licet.  Subdit  enim  Tilyrus  (a)  : 

Magnisquicolilur  solus  in  urbibus, 
Cliristus,  perpelui  gloria  Numinis, 
Cujus  filius  unicus. 

Ea  itaque  lempestate,  Chrisliana  religione  inva- 
lescente,  idolorum  cultus  in  pagis  lanium  et  viculis 
adhuc  vigebat  :  quse  quidem  noiaiio  sa?culum  iv  de- 
sinens  innuit.  His  adde  ,  sanctum  Ambrosiuin  suam 
Exposiiionem  in  Lucam,  ubi  tcsiis  oculatus  memo- 
ratamluem  grassatam  fuisse  tradit,  conscripsisse  non 
ante  annum  386  ,  ut  post  Herniantium  (b)  pluribus 
argumenlis  evicerunt  doctissimi  Ambrosianorum 
operum  ediioresDB.  (c).  Cxterum  nori  est  hic  pra> 
tereundum  ,  carmen  aucloris  nosiri  hactenus  fuisse 


ecloga  poeta  noster  yEgonem  ,  unum  ex  pastoribus 
idololatris  ,  loquentem  inducit  (f)  : 

Tityre,  nil  moror, 
Quin  veris  famuler  relligioniluis. 
Lrrorem  veterem  dirTugiam  libens  : 

Nam  fallax  et  inanis  est. 
Atque  jam  properat  mens  mea  visere, 
Summi  templa  Dei 

Quibus  proiude  posiiis ,  delela  insulsa  epigraphe 
quse  huc  usque  oblinuit,  Carmen  inscripsimus,  De 
virtule  tigni  Crucis  Domini.  Porro  ab  eo  lempore  quo 
illud  primo  editum  fuit  a  Pilhceo,  ut  superius  dixi- 
nms,  anno  scilicet  15S6  veterum  Patrum  Biblioihe- 
cis  luisse  iniextum  novimus  :  separalim  vero  yulga- 


inscriptum  de  mortibus  boum.  Inepte  enim  vero  :  ut  g  lum  Francofurli  anno  1612  ,  cura  et  studio  Joanuis 


jure  statuit  Reinesius  apud  Selioetigenium  (d).  Id 
enim  unum  poelae  christiano  propositum  fuit,  ut 
crucis  Christi  quem  Deum  ubique  prsedicat  (e),  virtu- 
tem  extolleret  ;  cujus  nimirum  prsepolenti  signo 
S3sva  lues  illa  sedata  fuerit :  illud  prseterea  simul 
addcns  ,  eo  prodigio  permotam  eihnicorum  turbani 

(a)  Sev.  Carm.  bucol.  vv.  10*2  seq. 

(b)  Hermant.  Vil.  S.  Ambr.  lib.  iv,  cap.  20. 

(c)  Ambr.  opp.  lom.  II,  pag.  12o8  seq. 

(d)  Schoett.  lom.  vi  Dibl.  med.  Lat.  Fabric.  pag. 


Weiizii  et  Wolfgangi  Seberi  :  alque  baec  eadem  cdi- 
lio  cum  nova  prsefatione  rursus  piodiit  Lugduni  Da- 
tavorum  anno  1715.  Denique  ipsam  repeliit  Gro- 
ningae  anno  1723  Gerhardus  Outhovius  ad  cakem 
libri  de  judiciis  Jehovce,  ul  ex  Fabiicio  comperi- 
mus  (jfj. 

461. 

(e)  Sev.\.  c.  vv.  105,  111,  Hi,  126. 

(f)  Id.  Ibid.  v.  121. 

(g)  Fabric.  Dibl.  Lal.  lom.  III,  pag.  278. 


SEVi 

CARMEN    BUGOLICUM 

DE    VIRTUTE    SIGNI   CRUCIS    DOMIIXI, 


^EGON,  DLCULUS,  TITYRUS. 


iEGON. 

Quidnam,  solivagus,  Ducule,  tristia 
Demissis  graviier  luminibus,  gemis? 
Cur  manant  lacrymis  largiflnis  genre? 
Fae,  ut  norit  amans  tui. 

BUCULUS. 

5  jEgon,  quseso,  sinas  alla  sileniia 

/Egris  me  penitus  condere  sensibus. 
Nam  vulnus  reserai,  qui  mala  publicat : 
Claudit,  qui  lacitum  premit. 

/EGON. 

Contra  est,  quam  loqueris  :  recla  nccaiiiumas; 
10      Nam  divisa,  minus  sarcina  fit  gravis  : 
Et  quicl(ju:d  tegilur,  saevins  incoquit. 
Prodesl  sermo  doloribus. 

buculus. 
Scis,  iEgon,  gregibns  quam  fucrim  poteii';  : 
Ut  totis  pecudes  fluminibus  vagae 
15      Complerent  etiam  concava  vallium, 
Campos  el  juga  inoniium  : 


I) 


Nunc  lapsne  penitus  spes  opis  est  meae  : 
Et  Iongus  peperil  quae  labor  oninibus 
Vityf:  teinporibus,  perdiia  biduo. 
20  Cursus  tam  citus  est  malis. 

H;«c  jam  dira  lues  serpere  dicitur. 
Pridem  Pannonios,  lllyricos  quoque, 
El  Delgas  graviier  slravit :  el  impio 
Cursu  nos  quoque  nunc  petii. 

^GON. 

WJ5  Sed  ln  qui  solitus  nosse  salubribus 
Succis,  perniciem  pellere  noxiam  : 
Cur  non,  anticipans  quse  metuenda  sunt, 
Admosti  medicas  manus? 

BUCULUS. 

Tanti  nulla  melus  pervia  signa  sunt, 
30      Sed  quod  corripit,  id  morbus  et  opprimit 
Nec  languere  sinit,  nec  patiiur  morns. 
Sic  mors  ante  luem  venit. 
Plaustris  subdideram  fortia  corpora 
Lcciorum  studio  quo  potui,  boum, 


799  SEVERI  RHETORIS  ET 

55      Queis  niontis  geminae  consona  tinnnlo 
Conceniu  crepitacula, 
.<£tas  consimilis,  selaque  concolor  : 
Mansueiudo  eadem,  robur  idem  fuit, 
Et  fatum,  medio  nam  ruit  aggere 
40         Par  victum  parili  nece. 
Mollito  penilus  farra  dabam  solo. 
Largis  putris  erat  gleba  liquoribus. 
Sulcos  perfacilis  sliva  tetenderat; 
Nusquam  vomer  inbaeserat : 
45  Lcevus  bos  subito  labitur  impelu, 

^Eslas  quem  domilum  viderat  altera. 
Tristem  conlinuo  desero  conjugem, 
Niljam  plus  meluens  mali, 
Dicto  sed  eitius  consequitur  necem 
50      Semper  qui  fuerat  a  et  inleger, 
Tunc  longis  quatiens  ilia  pulsibus, 
Victum  deposuit  caput. 

jEGON. 

Angor,  discrucior,  moereo,  lugeo. 

Damnis  quippe  tuis,  non  secus  ac  meis, 
55      Pectusconficitur;  sed  lamen  arbilror, 
Salvos  esse  greges  libi. 

BOCDLDS. 

llluc  lendo  miser,  quo  gravor  acrius. 
Nam  solamen  ernt  vel  minimum  mali, 
Si  felura  darel  posterior  milii, 
60  Quod  prccscns  rapuit  lues. 

Sed  quis  vera  putel?  progoniem  quoque 
Exslinctam  pariler,  vidi  ego  cernuam 
Invicem  gravidam,  vidi  aniinas  dtias 
Uno  in  corpore  perditas. 
05  Ilic  foniis  rcnuen»,  graminis  immemor, 
Erralsucciduo  bucola  poplile, 
Nec  longum  refugit  :  sed  gravitcr  rait 
Leti  compede  claudicans. 
Al  parle  ex  alia,  qui  vitnlus  modo 
70      Lascivas  saliens  lexuerat  vias, 

Ul  maircm  subiit :  mox  ibi  morbido 
Pestcm  traxit  ab  ulierc. 
Maler  tristifico  vulnere  saucia, 
Ut  vidit  viluli  comiila  luiuina  : 
75      Mugiius  iterans,  ac  misere  gomens, 
Lapsa  esl :  et  voluit  mori. 
Tunc  tamquam  metuens,  ne  sitis  aridas 
Fauces  opprimerct  :  sic  qnoqne  dum  jacet 
Adinovit  1j  ubera  morluo. 
80  Post  morlein  pielas  viget. 

Hinc  lanrussolidi  vir  grogis,  ot  pator, 
Cervicis  valida  fiontiset  arduae, 
Laeius  dum  sibimet  plus  nimio  placet, 

8  Al.  add.  santu. 
b  Al.  add.  moriens. 


POET/-E  CARMEN  BUCOLICUM.  800 

A  Prato  concidit  berbido. 

85  Quam  mullis  foliis  silva  cadentibus 
Nudaturgelidis  lacta  aquilonibus, 
Quam  densis  fluitant  velleribus  nives 
Tam  crebrae  pecudum  neces. 
Nunc  toium  tegitur  funeribus  solum, 
90      Inflantur  lumidis  corpora  ventribus, 
Albent  lividulis  lumina  nubibus, 
Tenso  crura  rigenl  pede. 
Jam  circum  volitant  agminatristium, 
Dirarumque  avium,  jamque  canum  greges 
95      Insislunl  laceris  visceribus  frui. 
Heu,  cur  non  etiam  meis! 
Quidnam,  quoeso,  quid  est,  quod  vario  modo 
Fatum  triste  necis  iransilit  alteros, 
B  Affligiique  alios  ?.cn  libi  Tilyrus 

400  Salvo  laelus  agit  grege. 

Ipsum  contueor.  Dic  age,  Tilyre, 
Quis  le  subripriiit  cladibus  his  Deus, 
Ut  pestes  pecudum,  qmc  populata  sit 
Vicinos,  tibi  nulla  sit? 

TJTYRUS. 

105  Signtim  quod  perhibent  esse  Crucis  Dei  : 

Magnis  qui  colitur  solus  in  urbibus 

Clirisius,  perpelui  gloria  Numinis, 

Cujus  filius  unicus. 

IIoc  signum  mediis  frontibiis  addiium, 

110      Ciinclarum  pecudum  certa  salus  fuit. 

Sic  vero  Deus  hocnomine  pnepoicns 

Salvalor  vocitatus  est. 
n 
^         Fugit  coaiiniio  sacva  lues  greges : 

Morbis  nil  licuit.  Si  lamen  bunc  Deum 

115      Exorarc  velis  :  crederc  sufficit. 

Vocum  c  sola  fidcs  juvai. 

Non  ullis  madida  est  ara  cruoribos, 

Nec  mnrbus  pecudum  crode  repellitor, 

Sed  simplex  aniini  purificatio 

120         Optatis  fruiiur  boois. 

.EGON. 

II;cc  si  certa  probas,  Tityre,  nil  moror, 
Qoin  veris  famuler  relligionibns. 
Errorem  veicrem  diffugiam  libens  : 
Nam  fallax,  ct  inanis  esl. 
125  Atqtie  jam  properat  mens  mea  visere 
j)  Suinmi  templa  Dei  :  quin  agc,  Buciilc, 

Non  longam  pariier  oongrcdimur  viam, 
Cbristi  et  d  numen  agnoscimus. 
Et  me  consiliis  jungite  prosperis  : 
150      Nam  cur  addubilem,  quin  liomini  quoque 
Signum  prosit  idcm  pcrpote  saeculo, 
Quo  vis  moibida  viiiciiur? 

r  An  voluin  ? 

u  Al.  Numina  noscimus. 


801 


VAL.  FALTOMA  PRODA.  -  PROLEGO.MENA, 


803 


VAL.  FALTONIA  PROBA, 

CENTONUM  POETRIA. 


(  L.\  colleclioue  omnium  poctarum,  etc,  Pisauri  cusa  1766. ) 


PROLEGOMENA. 


Valeria  Faltonia  Proba,  uxor  Adelfii  proeos.  (qnam 
ab  Anicia  Faltonia  trium  consulum  malre  Proba  pul- 
chre  dislinguit  («)  TIio.  de  Simeonibus  V.  C),  circa 
A.  C.  400  centonem  ex  Virgilio  de  fabrica  mundi  ct 
Evangeliis  plenissime  expre>sit.  Centonum  Yirgilia- 
norum  poetriam,  Faltoniam  Probam,  civcm  Horia- 
nam,  non  Falconiam  appellandam  esse,  ct  nec  cnm 
Anicia  Faltonia  Proba  (de  qua  Daltellus  (b)  in  diss. 
de  sarcopbago  marmoreo  Probi  Anicii  el  Prob;e  Fal- 
ton'ue  in  templo  Vaiicano  Rom.  1705,  8),  nec  cum 
Valerh  Proba  uxore  AdelGi  procos.  quidquam  babere 
commune  docet  Vir  crudilissimus  Justus  Fontanini 
libro  ii  de  Antiquilatibus  Ilortaj  Colonire,  (c)  Roni. 
1708, in  4°,  oppugnans  virum  ilidem  pnestantissimum 
Thomam  de  Simeonibus  ,  qui  Valeriam  Falloniam 
Probam,  Adelfiifa^uxorem,  cenlonesilloscomposuisse 
contcndil.  Seripli  sunt  post  A.  C.  593,  cum  Ilono- 
rius  jam  Augustus  atque  imperator  esset:  ediiique, 
post  Venelam  cdiiionem  (e)  1-472,  in  fol.  et  Romanam 
1481,  in  4°,  in  Dibl.  Darberina  obviam  ab  Aldo,  una 
cum  Sulpicio  Severo,  Homerocentonibus,  Juvcnco, 
elc.,  Venet.  1501,  in  4°,  a  qua  foSoaei  plurimum  dif- 
ferlalteraiiidcm  in  quartocircaidero,ulvidelur,lem- 
pus  sine  loci  et  anni  annotationc  vulgala.  Prselerea 
prodierunt  Paris.  1509,  in  4°,  apud  Joannem  Peti- 
tum,  et  Lugd.  1516,  cum  Mantuano  et  aliis:  Oppen- 
heimii  anno  1517;  Francof.  1541 ,  in  8°,  curante 


A  Petro  Drubacbio,  una  cum  Ilomeroccntonibiis  et 
Nonno.  Tum  Paris.  apud  Franciscum  Stepbanum 
1513,  in  8° ;  el  apud  Ilenricum  Slepbannm  1578,  in 
12 ;  ct,  curanle  Julio  Roscio,  Rom.  1588.  in  12  ,  ncc 
non  cum  aliis  Virgiliocentonibus  ab  Ilenr.  Meibomio 
recensitis  llelmstad.  1597,  in  4°.  Omiito  editiones 
alias,  ut  Coloniensem  1G0I,  in  8°,  et  quoein  Diblio- 
tbecis  Patrum  occurruni.  Scd  prce  caHcris  Iaudan- 
dum  studium  Jo.  Hcnrici  Kromayeri,  qui  Centones 
bos  notis  el  indice  ornatos  vulgavit  Ilalae  1719,  in  8°, 
signatis  ad  singulos  versus  locis  Virgilii,  quibus  cen- 
lones  illi  constant.Novam  cditionem  exspectare  nu- 
pera  se  jussit  in  Ephemeridibus  litierariis  Germa- 
niceeditis  Lipsire  A.  1710,  pag.  1010,  atque  ileralo 
in  novis  litterariis  A.  1719,  pag.  53,  prseclarus  Vir 

B  Jo.  Gottlieb  Krause.  Jampridem  Probsc  Ceniones  una 
cum  Tancredo  Philippi  Deroaldi  Gallice  converiit 
Richardus  le  Dlanc  Paris.,  1553,  apud  Robertum 
Messalinum,  teste  Crucimanio  pag.  440  Dibl.  Gallicoe. 
Sic  quoque  et  quidam  Pompotiius  ex  eodem  poeta 
inler  ca?tera  styli  sui  oiia  Tityrum  (carmen  bucoli- 
cum)  in  honorem  CHRI5TI  composuit,  ul  refert  Isi- 
dorus  lib.  i  Originum  c.  58.  Pomponii  carmen  non 
lulit  oclalem,  atProbo:  Ccnlones  Honorio  imp.  dicati 
S3cpius  lucem  vidcrun»,  cditi  primum  sunt  ab  Aldo 
1501 ,  in  4°. 


(a)  Confer  Ephemeridcs  Paris.  A.  1G94,  pag.  249 
seq.  et  Pagium  ac  Sam.  Dasnagium  ad  A.  C.  395. 

(b)  Memoires  dc  Trevoux,  1G08,  p.  87G. 

(c)  Acia  Erud.  1709,  pag.  G.  Meinoir.  de  Trevoux. 
1708,  pag.  1004.  Giornalede'Letlcrali  dTlalia,  tom.  r 
XXIV,  p.  140  seq.  ^ 

(d)  Isiclorus  Hisp.  de  scriptoribus  Eccles.  cap.  5  : 
Proba  nxor  Adelpliii  procos.  femina  inler  viros  eccle- 
aiaslicos  idcirco  posiia  sola,  pro  eo  quod  in  laudc  Cltri- 
sti  vcrsata  est,  componens  cenlonem  de  Cliristo  Yiryi- 
lianis  coaptatum  ver&iculis.  Cujus  quidem  non  miramur 
studium,  sed  laudamus  ingenium.  Quod  tamenopuscu- 
lum  legilur  inter  apocrypluis  Scripturas  inserlum.  Gelas. 
dist.  15,  c.  5 :  Centimctrum  de  Cltrislo  Virgilianis 
compaginatum  versibus,  apocnjplmm.  His  addc  quod 


ad  calccm  codicis  ms.  Centonum  s.xculo  x  cxarati,  qui 
cxslat  injDibl.  monasierii  S.  Benedicti  Padolironensis 
non  procul  a  Mutina,  hsec  leguniur  leste  Dernardo  de 
Monlfaucon  Diarii  Italici  p:ig.  5G  :  Proba  uxor  Adel- 
plti  mater  Olibrii  el  Aliepii  (Alypii)  cum  Constantii 
(Conslanlini)  bellum  advcrsus  Mngncntium  conscri- 
psisset,  conscripsit  cl  littnc  librnin. 

(e)  Illius  primse  cdiiionis  litulus  ita  referlur  a  C.  V. 
Micbaele  Mainaire  in  Annalibus  lypograph.  pag.  98: 
Ausonii  Peonii  poelai  diserlissimi  Epigrammaton  libri; 
Probae  Cenlona2  clarissimoc  feminae  excerptum  e  Ma- 
ronis  carminibus  ad  testimonium  Veteris  Novique 
Test.  Ovidii  Consolatio  ad  Liviam  :  Calphurnii  liuco- 
licum  cannen  :  Publ.  Greg.  Tiferni  lnjmni  et  alia  Poc- 
mata,  Vcnet.  1472  in-fol. 


803 


VAL.  FALTONLE  PROfLE 


804 


VAL.  FALTOXVE  FKOBM, 

FLMINiE  CLARISSIM.E, 

CENTONES  VIRGILIANI, 

AD  TESTIMONIUM  VETERIS  ET  NOVI  TESTAMENTL 


Procemium. 

Jamdudum  lemerasse  duces  pia  fcedera  pacis, 
Regnandi  miseros  tenuit  quos  dira  cupido  : 
Diversasque  neces,  regum  crudelia  bella, 
Cognaiasi|ue  acies  pollutas  caede  parenlum  : 
lnsignes  clypeos,  mulloque  ex  hosle  tropnea : 
Sanguinc  conspersos  luleral  quosfania  iriumphos 
lnnumcris  loiiens  vidualas  civibus  nrbes  , 
Confiteor,  scripsi,  satis  est  meminissc  malonun. 
Invocatio  Dei. 
Nunc,Deus  omnipotens,sacrum,precor,:iccipe  car- 
yEtcrnuni(|ue  tui  septemplicis  ora  resolvc        [men, 
Spiiitus,  ai<pie  mei  resera  penetralia  coidis  : 


A  Undehominum,pecudumquegenus,vil?equevolantum, 
Et  quae  marmoreo  ferl  monstra  sub  .Tquore  ponlus, 
Et  si  quid  simul  iguis  hubet,  vel  niobilis  humor. 
Haud  aliler  prima  crescentis  originc  mundi 
Illuxisse  dies,  aliumve  babuisse  tenorem 
Crediilerim;  major  rerum  mihi  nascitur  ordo, 
Si  qua  fidem  lanio  est  operi  lalura  vetusias. 
Namque  (fatebor  enim)  levinm  speciacula  rerum 
Semperequos,  aiquearmavinim,pugnasquecaneliain, 
Etstudio  incassum  volui  exercere  laborem; 
Omnia  lentanti  potior  sentenlia  visa  est 
Pandere  res  alia  terra  et  caligine  niersas. 
Inque  dies  aliquid  jamdudum  invadere  magnum 
Mens  agiiat  mihi,  nec  placida  contenta  quiele  esi. 
Ore  faveie  omnes,  la:tasque;idverlile  mentes, 


Arcana  ut  possim  vatis  proba  cuncia  referre. 

Non  nunc  Ambrosium  cura  est  mihi  quaerere  neciar,  B  Ma(reS)  ^^  ^  puer|,  innU|)ta.qne ;  pue,i^ 

Nec  libct  Aonio  de  verlice  ducere  musas. 

Non  mihi  saxa  loijui  vanus  persuadeat  horror, 

Laurigerosque  sequi  tripodas,  ei  inania  vota, 

Jurganlesijue  deas  procerum,  victosque  penates  : 

Nullus  enim  labor  est  veibis  exlendere  lamam, 

Atquebominum  sludiis  parv.im  disquirere  laudem. 

Tractandorum  proposilio. 

Caslalio  sed  ionte  madens  imiiaia  beatos, 
Quae  siiieiis  hausi  sanctae  libamina  pacis, 
llinccancre  incipiam  :  praesens  Deus,  erige  mentem 
Virgilium  cecinisse  loquar  pia  munera  Cliristi  : 


Rem  uiilli  obscuram  repelens  ab  origine  pandain, 
Si  qua  fides  animo,  si  veros  lusa  per  artus 
Mens  agitat  inolem,  el  loto  se  corpore  miscet 
Spiritus,  et  quantum  non  noxia  corpora  lardani, 
Terrenique  hebetant  artus,  moribundaque  membra. 

PARS  PRIMA. 

DE  VETERE  TESTAMENTO. 

Deprccalio  ad  Deum. 
0  Paler,  o  hominum  ,  rerumque  aeicrna  polestas, 
Da  facilem  cursum,  aique  animis  illabere  nostris  : 
Tuque  ades,  inceplumque  una  decurre  laborern, 
Naie  Palris  summi,  vigor  el  coelestis  origo  : 
Quemprimiim  colimus,  merilosquenovamusbonores, 
Jam  nova  progenics,  oinnis  quem  credidit  aelas. 
Munera  vera  cano,  satis  est  poluisse  videii. 
Jampridem  memini  veterum  monumcnta  virorum 
Mojcuiii  anlc  omnes  lotnm  cecinisse  per  orbem 
Qujb  sini,quae  fuerinl,  el  quae  venlura  irahaniur 
Omnia,  ul  ipse  tener  mundi  concreverit  orbis. 
Felix  qui  poluit  rerum  cognoscere  causas, 


De  creatione  Mundi. 

Principiocoelum,  ac  lenas,  camposque  liquenles 
Lucenleinque  globum  luiue,  solisque  labores 
Ipse  Pater  statuit :  vos,  o  clarissima  mundi 
Lumina,  labentem  coelo  quae  ducitis  annum. 
Nam  neque  erant  asirorum  ignes,  nec  lucidus  sether, 
Sed  nox  alra  polum  bigis  subvecia  lenebal, 
Et  chaos  in  praeceps  lanlum  tendebat  ad  umbras, 
Quantus  ad  aethereum  cceli  suspeciusOlympum. 

De  divisione  lucis  a  lencbris. 

TuncPaleromnipotens,rerumcuisummapotestas, 
Aera  dimovit  tenebrosum,  et  dispulil  umbras, 
Et  medium  luci  alque  umbris  jam  dividil  orbeiii. 
G  Sideracuncta  nolat,  laciio  labenlia  coelo, 
Inlentos  volvens  oculos,  qua  parte  calores 
Austrinos  tulerit,  quae  lerga  obverteritaxi, 
Obliquus  qua  se  signorum  verterit  ordo. 

De  qualuor  temporibus  anni. 
Postquam  cuncta  videt  coelo  consiare  sereno 
Omnipotens,  stellis  numeros  et  nomina  fecii, 
Temporibusque  parem  diversis  qualtuor  annum, 
^Estusque,  et  pluvias,  et  agenies  frigora  venlos. 
Atque  haec  ut  cerlis  possemus  discere  signis. 
Vere  tumeni  terrae,  ct  geniialia  semina  poscunl : 
Ac  medio  toslas  aestu  terit  area  fruges, 
Et  varios  ponii  fetus  autumnus,  el  atra 
Venit  hiems,  lerilur  Sicyonia  bacca  trapetis, 
j>  Aique  iu  se  sua  per  vestigia  volvitur  annus. 
Tempore  jam  ex  illo  fecundis  imbribus  aeiher 
Magnus  alil  magno  commixliis  corpore  fetus. 


m 


CENTONES  VIRGILIANI. 


806 


Dies  primus. 

lii  j.iin  prim.i  i.ovo  spargebat  lumine  terras, 
Ducebalque  diem  stcllis  aurora  fugalis. 
Tunc  durare  solum,  ei  discludere  Nerea  ponlo 
Incipit,  et  rerum  paulalim  sumere  formas, 
Etvariie  pclagi  facies,  immania  cete 
jEquora  verrebant  caudis,  tr-stumque  secabanl, 
Nec  iion  et  vasii  circuibant  aeqnora  ponii. 
Jam  sole  infuso,  jam  rebus  Iuce  releciis 
Exsulians,  roremquesimul  dispargilamarum. 
Dies   secundus. 

Postera  jamque  dies  primo  surgebat  Eoo, 
Fudii  humus  flores,  et  frondes  explicat  omnes, 
Sangnineisque  inculta  rubent  aviaria  baccis, 
Non  rastris  hominum,  non  ulli  obnoxia  curae. 

Dies  tertius. 

Teriia  lux  gelidam  ccelo  dimoverat  umbram, 
Avia  tunc  resonant  avibus  virgulta  sonoris, 
Et  liquidas  corvi  presso  dant  gutiure  voces, 
Nec  gemere  aeria  cessabat  lurtur  ab  ulmo. 

Dies  quarlus. 

Quarto  terra  die  variarum  monstra  ferarum, 
Omnigenumque  pecus,  nullo  custode  per  herbam, 
Educit  silvis :  subito  (mirabile  visu!) 
Tunc  demum  movet  arma  leo,  tunc  pessima  ligris 
Squamosusque  draco,  et  fulva  cervice  Ieocna 
Saevire,  ac  formre  niagnorum  ululare  luporum. 
Cajtera  pascuniur  virides  armenla  perherbas, 
Nec  gregibus  liquidi  fonies  nec  gramina  desuni. 

Dies  quintus  et  sextus. 

Jamque  dies,  alterque  dies  processit,  et  omne 
Hoc  virtutis  opus  divinse  mentis  et  artis 
Prospiciens  Genitor,  perfectis  ordine  rebus, 
Expleri  mentem  nequit,  ardescitque  tuendo 
Terrarum,  iraclusque  maris,  ccelumque  profundum, 
Alituum,  pecudumque  genus,  secumque  volutat 
Qui  mare,  qui  lerras  omni  dilione  tenerent, 
Neu  segnes  jaceant  lerrs,  juvai  usque  morari. 
De  formalione  primi  liominis. 

Talia  versanti  subito  sententia  sedit, 
Felicemque  trahit  limum  (ingiique  premendo 
Pingue  solum  primis  extemplo  a  mensibus  anni. 
Jamque  improviso  tantae  pieiatis  imago 
Processit,   nova  forma  viri  pulcherrima  rerum, 
Os  humerosqueDeo  similis,  cui  mentem,animumque 
Majoragit  Deus,  atque  opera  ad  majora  remittit. 

De  formatione  Evw. 
Quserilur  hinc  alius,  necquisquam  ex  agmine  lanto 
Audet  adire  virum,  sociusque  in  regna  vocari. 
Haud  mora,  continuo  placidam  per  membra  quielem 
Dai  juveni  ,  et  dulci  declinat  lumina  soinno. 
Atque  illi  medio  in  spatio  jam  noctis  opac?e 
Oiiniipotcns  Geniior  coslas  ei  viscera  nudat. 
Hariim  unain  juveui,  laterum  compagibus  aclis, 
Eripuii,  subiloque  orilur  mirabile  donum, 
Arguuienlum  ingensclara  cum  luce  refulsit 


A  Insignis  facies,  el  pulchro  pcctorc  virgo 
Jam  maluia  viro,  jam  plenis  nobilis  annis. 
Olli  somnimi  ingens  rupit  pavor,  ossaque  ei  artus 
Conjugium  vocat,  et  stupefactus  numine  pressit, 
Excepitque  manu,  dexlramque  amplexus  adliaesit. 
Deum  protoplastum  et  Evam  benedixisse. 
Ilis  demum  exncds,  lorquet  qui  sidera  mundi 
Jussit  :  eo  dicente  prcmit  placida  scquora  ponlus, 
Et  tremefacta  solo  esi  lellus,  silet  arduus  aether. 
Vivite  felices,  interque  virentia  culla 
Fortunatorum  nemorum  sedesque  bealas. 
Hubc  domus,  bacc  pairia  est,  requies  ea  certa  laborum. 
His  ego  nec  meias  rerum,  nec  tempora  pono. 
Imperium  sine  fine  dedi,  mullosque  per  annos 

_  Non  rastrum  paiielur  humus,  nec  vinea  falcem. 
At  genus  immortale  manet,  nec  tarda  senectus 
Debilitat  vires  animi,  mutatque  vigorem. 
Quid  prohibitum  primisparer.tibus. 
Vos  conlra  qu;e  dicam  animi,  advertile  vesuis; 
In  medio  ramos,  annosaque  bracbia  lendens 
Est  in  conspectu  ramis  lelicibus  arbor, 
Quam  neque  fas  igni  cuiquam,  nec  siernere  ferro, 
Kelligione  sacra  numquam  cmcessa  moveri. 
Hac  quicumque  sacros  decerpseril  arbore  fetus, 
Morte  luet  merita  :  nec  me  senteniia  vertil  : 
Nec  libi  jam  prudens  quisquam  persuadeat  auctor 
Commaculare  manus,  lice.il  te  voce  moveri 
Feminea,  nec  te  ullius  violentia  vincat, 
Si  te  digna  manet  divini  gloria  juris. 

C  De  deliciis  Paradisi. 

Postquam  cuucta  pater,  cceli  cui  sidera  pareni, 
Composuit,  legesque  dedil,  camposque  nilentes 
Desuper  oslenlat,  tantarum  gloria  rerum  : 
Ecce  aulem  primi  sub  limine  solis  et  orlus 
Devenerc  locos,  ubi  mollis  amaracus  illos 
Floribus,  et  dulci  aspirans  coinplectilur  umbia. 
Hic  ver  purpureum,  atque  alienis  mensibus  aestas, 
Hic  liquidi  fonies,  hic  cceli  tempore  cerlo 
Dulcia  mella  premuni,  hic  candida  populus  antro 
Imminet,  etlentse  texunt  umbracula  vites  : 
Invitani  croceis  balantes  floribus  horii 
Inier  odoratum  lauri  nemus,  ipsaque  tellus 
Omnia  liberius  nullo  poscente  ferebat. 
Fortunali  ambo,  si  mens  non  loeva  fuisset 

D  Conjugis  inlandae,  docuit  post  exitus  ingens. 
Tentatio  per  Serpentem. 
Jamque  dies  infanda  aderat  per  florea  rura  : 
Ecce  inimicus  atrox  immensis  orbibus  anguis 
Septem  ingens  gyros,  sepiena  volumina  versat, 
Nec  visu  facilis,  nec  dictu  affabilis  ulli, 
Obliqua  invidia  i  amo  frondenle  pependit, 
Vipeream  inspirans  animam,  cui  Iristia  bella 
Ira?que  invidioeque,  el  noxia  crimina  cordi. 
Odit  et  i|ise  pater,  lol  sesc  veriit  in  ora, 
Arrcclisque  horrel  squamis,  et  ne  quid  inausuiii, 
Aut  inteniatum  scelerisve  dolive  relinquat, 
Sicprior  aggreditur  diciis,  seque  obtulit  nltro  : 
Dic,  ait,  o  virgo  (lucis  liabilamus  opacis, 


80" 


VAL.  FALTONIiE  PROBjE 


808 


Riparumi'|uc  loros,  et  prala  rcccntia  rivis 
Incolimus),  qu.e  lanta  aniniis  ignavia  vonil  ? 
SSlrata  jaceni  passim  sua  quxquc  sub  arbore  poma, 
Pocnla  sunl  liquidi  fo:iles,  cocleslia  dona. 
Allrectare  nefas,  id  rebus  deluit  unum. 
Quis  prohibet  causas  penilus  tcntarc  latenles? 
Vana  superstitio,rerum  pars  allera  adempta  cst, 
Conditio;  mea  si  non  irrila  dicla  pulares, 
Auctor  cro  audendi  sacrala  resolvere  jura. 
Tu  conjunx,  libi  fas  aninium  tentarc  prccando. 
Dux  ego  vestcr  cro,  tua  si  milii  certa  voluntas, 
Exslruimusque  loros,  dapibusquccpulamur  opimis. 
Eva  seducta  seducii  virum. 

Sic  ait,  cl  diclo  citius,  quod  legc  tenclur 
Subjiciunt  cpulis  oculi  venerabile  lignum, 
Instiiuuntque  dapes,  contactuqiic  omnia  focdanl. 

Prxcipue  insisiit  pesti  devota  fatura*, 
Miralurque  novas  frondes,  et  non  sua  poma. 
Causa  mali  tanti,  sumnio  lenus  altigil  ore, 
Majus  adorsa  nefas,  majoremque  orsa  furorcm. 
Heu  miscro  conjunx  alicna  cx  arborc  germcn 
Objicil,  atqne  animum  subiia  dulccdinc  movit. 

Vident  se  nudos,  et  faciunl  sibi  pcrizomata. 
Continuo  nova  lux  oculis  effulsil;  at  illi 
Terrcntur  visu  subito,  nccplura  moraii, 
Corpora  sub  ramis  objcctu  frondis  inumbrant, 
Consertum  legmen,  nec  spes  opis  ulla  dabalur. 
Al  non  hxc  nullis  liominum  Salor,  aiquc  dcorum 
Observans  octilis,  cxdes  et  facla  tyranni 
Prxsensit,  nolumque  furens  quid  femina  possit. 
Continuo  invadit :  Procul,  o  procul  estc,  profani, 
Conclamat,  coclum  aclcrras  qui  numine  firmat. 

Adam  abscoudit  se. 

Atquc  iili  longe  gradientem  ct  dira  fremenlem 
Ut  vidcrc,  melu  versi  retroquc  ruentcs 
Diffugiunl,  silvasque  et  sicubi  concava  furiim 
Saxa  pelunl,  pigelincepti,  lucemque  nec  auras 
Respiciunl,  tocdel  cceli  convexa  tucri. 
Increpal  Adam  Dominus. 

Nec  longum  in  medio  tempus,  cumcrcberad  aurcs 
Visus  adessc  pedum  sonilus,Gcni[orquepertimbram 
Talibus  affaiur  dictis,  atque  increpat  ultro  : 
Infelix,  qux  tanta  animum  demcnlia  ccpit? 


A  Hla  dolos  dirum  juc  nefis  sub  pcctore  versans , 
Insoniem  iniando  indicio,  morilura  puclla 
Dum  furit,  incaulum  crudelimorte  pcrcmit. 
Suasit  enim,  scis  ipse,  nec  cst  lc  fallcrc  cuiquam  , 
Ut  vidi,  ut  pcrii,  ut  me  malus  absiulit  crror, 
Contigirousque  manu  quod  non  sua  scrninal  arbos. 
Malcdiclum  Serpemi. 

Tunc  Pater  omnipotens  solio  sic  infit  ab  alio  : 
Accipilc  ergo,  animis  atque  bxc  mea  figite  dicla  ; 
Tuquc  prior,  scelere  anle  alios  immanior  omnes, 
Quem  ncc  longa  dics,  pietas  ncc  initigat  ulla, 
llortator  scelcrum  coluber,  mala  gramina  pasces 
Desidia,  lalamque  trabens  inglorius  alvum. 
Ccde  locis,  nullis  bominum  cogentibus,  ipse 
g  Tenvis  ubi  argilla,  et  dumosis  calculus  arvis. 

Malediclum  Adam. 

At  libi  pro  scelerc  (cxclamal) ,  pro  lalibus  ausis, 
Omnc  xvum  ferro  teriiur,  primusquc  per  artem 
(Ileu,  miserande  puer  !)  terram  inseclaberc  raslris, 
Et  sonitu  terrebis  aves  :  borrebit  in  arvis 
Carduus,  et  spinis  surgct  paliurns  aculis, 
Lappxque,  tribulique,  ct  fallax  berba  veneni; 
At  si  tiiticeam  in  messcm,  robustaque  farra 
Excrcebis  bunuim,  frustra  exspcctabis  accrvum, 
Concussaquc  famcm  in  silvis  solabere  quercu. 
Insuper  bis  subeunt  niorbi,  tristisque  sencctus, 
El  labor,  etdirxrapil  inclcmentia  mortis. 

Malediclam  Evam. 

£      Hxclibi  semper  crunt,  tuque,  osxvissimacoiijunx, 
Non  ignara  mali,  caput  borum  et  causa  malorum, 
Magna  lucs  conimissa  tibi  :  beu  perdita  nescis, 
Nec  qua3  circumslant  lc  dcinde  pericula  ccrnis. 
Nunc  morcre,  ut  merila  es,  quod  tota  menlepelisli. 
Ncc  mea  jam  niulala  loco  sentenlia  cedit. 

Expulsos  Adam  et  Evam  e  paradiso. 

At  juvenem  primum  sscvus  circumstetil  Iiorror, 
Diriguere  oculi,  nec  se  celarc  tenebris 
Amplius,  aut  nol;is  audire  ct  reddere  voccs. 
Haud  mora,  feslinant,  rapidis  jussique  fcruntur 
Passibus,  et  pariter  grcssi  per  opaca  viarum 
Corripiunt  spatium  medium  limenquc  rclinquunl 
Flentes,  et  paribus  curis  vestigia  iigunt. 


Tum  viclum  in  silvis  baccas,  lapidosaquc  corna 
Quisfuror  llle  novus?  quonunc,  quo  lcnditis?  inquit.  r\  _  .  ,.  ..  •,      ,     , 

.  .n  u  Dant  rami,  et  vulsis  pascunt  radicibuslierbx'. 


Regnorum  immemores,  quscmcntem  insania  mulat? 
Dicite,  quae  lucis  miseris  tam  dira  cupido  ? 
Malurate  fugam,  totoqucabsistitc  luco, 
Necrevocarcgradum,  si  quando  adversa  vocarint, 
Estlicitum  :  flammis  ambit  lorrcnlibus  amuis 
Per  medium  slridens,  torquelque  sonantia  saxa. 
Altollitque  globos  flammavum,  el  sidcra  lambit. 
Adam  se  excusat. 
Ille  sub  lia?c  :  Tua  me,genitor,  tua  trislis  imago 
His  posuerelocis,  merui,  nec  deprecor,  inquit, 
Omnipoiens,  sonitumquepedum,  vocemquctremisco 
Conscius  audacis  facti,  monitiquc  sinistri. 
Femina  fcrt  trisles  succos,  lardumque  saporcm; 


Evam  peperisse  duos  fdios. 

Inlerea  magnum  sol  circumvolvitur  annum, 
Malri  ionga  dccem  luleranl  f.istidia  incnscs, 
Unde  bomines  nati,  durum  genus,  inde  per  arlcm 
Ilaud  berba3  campo  apparcnt,  liaud  arborc  frondes, 
Jnque  novos  soles  audent  se  gramina  lulo 
Crcdere,  et  in  lenlis  uvam  demittere  ramis 
InstiluuDt,  udoque  docent  inolcsccrc  succo. 

Abel  a  fralre  occiditur. 

Tuncgcniini  fralrcs  adolenl  dum  altaria  kcdis, 
Alter  ct  alterius  prselalo  invidit  lionori, 
(Horresco  refcrens)  consanguinitale  propinquum 


809 


CENTONES  VIRGILIANI. 


810 


Excipit  incaulum,  patriasque  obiruncat  ad  aras 
Sanguine  fcedantem  quos  ipse  sacraveral  ignes. 

Post  occisum  Abcl  Dens  irascilur  humano  gcneri. 
Tunc  Geniior  virus  serpentibus  addidil  alris, 
Mellaque  decussit  foliis,  ignemque  removit, 
Praedarique  lupos  jussit,  pontumque  nioveri. 
Et  passim  1  ivis  currentia  vina  repressit. 
Mox  et  frumentis  labor  addiius,  ut  niala  culmos 
Essel  rubigo,  et  victum  seges  negra  negaret. 

Tunc  laqueis  captare  feras,  et  fallere  visco 
lnventum,  ct  duris  urgens  in  rebus  egestas 
Movitagros,  curis  acucns  mortalia  corda. 
Deterior  donec  paulatim  decolor  aelas, 
Ferrea  progenics  durum  caput  exlulil  arvis, 
Elbelli  rabies,  et  amor  successit  Iiabendi. 
Justiiia  excedens  terris  vestigia  fecii. 
Nec  longum  in  medio  tempus  :  furor  irau.ue  menlem 
Praecipitant,  gaudent  perfusi  sanguine  fralrum. 
Condit  opes  alius,  defossoque  incubat  auro, 
Nec  doluit  miseraus  inopem,  dextramque  tetendit. 

De  Diluvio. 

TuncPaler  omnipotens  gravilercommolus  ab  alio 
/Etbere  se  mitiit,  tellurem  effundit  in  undas 
Diluvio  miscens,  coelumque  in  tartara  solvil. 
Sternilagros,  sternit  sata  lneta',  boumque  laborcs 
Diluil,  implentur  fossse,  et  cava  flumina  crescunt. 
Et  genus  omne  neci  pecudum  dedit,  omne  ferarum. 

Noe  servatur. 

Tum  piclate  gravem,  ac  meritis,  mirabilc  dictu ! 
Qui  fuit  in  terris  et  servantissimus  aequi , 
Eripuit  letho,  lantis  surgenlibus  undis, 
Ut  genus  unde  novse  stirpis  revocaret,  haberct. 

Post  diluvium  Deus  legem  dat  hominibus :  Judcci  bello 
agitanlur. 

Diluvio  ex  illo,  patribus  dat  jura  vocaiis 

Omnipotens,  magnisque  ngiiat  sub  legibus  cevum. 

Quid  memorem  infandas  coedes?  quid  facta  tyranni? 

Nesciaque  humanis  precibus  mansuescere  corda? 

iEgyptum,  viresque  Orienlis,  et  ullima  bella, 

Magnanimosque  duces,  totasqueex  ordine  genles, 

Quo  cursu  deseria  petiverit  et  tribus  et  gens 

Magna  virum  meriti  lanli  non  immemor  uraquam. 

Quique  sacerdotes  adsint  altaria  juxta, 

Quique  pii  valcs  pro  libertate  ruebant. 

Qui  bello  cxciti  reges,  quse  lillore  Rubro 

Complerinl  campos  acies,  quibus  arscrit  armis 

Rex  genus  egregium  magno  inflammanie  furore 

Agmen  agens  equilum,  ct  florenles  cere  calervas. 

Caetera  facta  patrum ,  pugnataque  in  ordine  bella 

Pra;iereo,  alque  aliis  post  me  memoramla  relinquo. 

PARS  SECUNDA. 

DE   NOVO   TESTAMENTO. 

Invocatio  ad  Deum. 

Nunc  ad  te,  ct  lua,  magne  Pater,  consulta  rcverlor. 
Majus  opus  moveo,  valum  prsedicla  priorum 
Aggredior,  quamvis  angusii  lerminus  aevi 
Accipict,  tenlanda  via  est,  qua  mcquoque  possiin 
Patrol.  XIX. 


A  Tollere  bumo,  et  nomen  fama  lot  ferre  per  annos, 
Quod  tua  progenies  coelo  descendit  ab  alto, 
Atlulit  el  nobis  aliquando  optanlibus  aetas 
Auxilium  adventumque  Dei  :  cum  femina  primum 
Virginis  os  habitumque  gerens,  mirabile  diclu! 
Nec  generis  noslri  puerum,  nec  sanguinis  cdil. 
Sed  quia  terrifico  cecinerunt  omine  vates 
Adventare  virum  populis  lerrisque  superbum 
Semine  ab  selhereo,  qui  viribus  occupet  orbem, 
Imperium  Oceano,  famam  qui  lerminet  astris. 
De  Nalivitate  Jesu  Chrisli. 
Jamque  aderat  promissa  dies,  quo  lempore  pri- 

[mum 
Extulil  os  sacrum  divinse  stirpis  origo 
Missa  sub  imperio,  venitque  in  corpore  virlus 
B  Mista  Deo,  subiit  chari  Genitoris  imago. 
De  Slella  el  Magis. 
Haud  mora,  conlinuo  cceli  regione  serena 
Slella  facem  ducens  magna  cum  luce  refulsii. 
Agnovere  Deum  proccres,  cunctique  repente 
Muneribus  cumulant,  ct  sanctum  sidus  adorant. 
Tum  vero  manifesla  Gdes,  clarumque  palernae 
Nomen  virtulis,  Cbristique  agnoscere  vultum 
Flagrant,  ct  quae  det  divini  signa  Decoris. 
Meluissc  Herodcm  nato  Cfirislo. 
Proiinus  ad  regem  magno  clamore  furentem 
Fama  volat,  magnasque  acuit  rumoribus  iras, 
Incenditque  animum,  matrisque  allabitur  aures. 
Illa  dolos,  dirumque  nefas  haud  inscia  rerum 
C  Preesensit ,  motusque  excepit  prima  fuluros 
Prasscia  venluri,  furtim  mandavit  alendum, 
Dum  curae  ambigusc,  dum  mens  exscsiuat  ira. 
Hcrodes  jubet  occidi  infantes. 
At  rex  solliciius  stirpem  et  genus  omne  fulurum 
Prascipitare  jubel,  subjectisque  urere  flammis, 
Multa  movens,  mittitque  viros  qui  certa  reporlent. 
Haud  secus  ac  jussi  faciunt,  rapidisque  feruntur 
Passibus,  et  magnis  urbem  terroribus  implent. 
Continuo  auditoe  voces,  vagitus  et  ingens, 
Infantumque  animaa  flcntes,  nnte  ora  parenlum 
Corpora  natorum  siernunlur  limine  primo. 
Fugit  Yirgo  cum  filio  in  JEgyptum. 
At  mater  gemiiu  non  frustra  exterrita  tanto, 
1)  Ipsa  manu  prae  se  portans,  turbante  tumuliu, 
lnfantem,  fugiens  plena  ad  prsesepia  lendit. 
Hic  nalum  angusti  subter  fastigia  tecli 
Nuiribat,  teneris  immulgens  ubera  labris. 
Haec  tibi  prima,  puer,  fundent  cunabula  flores, 
Mixtaque  ridenli  passim  cum  baccare  tellus 
Molli  paulatim  colocasia  fundet  acanlho. 

Chrislus  disputat  in  lemplo  in  mcdio  seniorum. 
Et  jam  finis  erat ,  perfecto  temporis  orbe, 
Ut  primum  cessit  furor,  et  rabida  ora  quierunt , 
Antc  annos  animum  gcstans  coelestis  origo. 
Mirantur  omnes  Chrislum. 
Per  medias  urbes  gradilur,  populosque  propin- 

|quos. 
26 


8il 


VAL.  FALTONIiE  PROB^E 


812 


Illum  oranis  tectis,  agrisque  effusa  juvcuius 
Altoniiis  inhians  animis  prospeciat  euntem, 
Turbaque  miraiur  malrum,  quis  spiritus  illi, 
Quis  vultus,  vocisve  sonus,  vel  gressus  eunti  esl. 
Testimonium  Joannis  de  Christo. 
Continuo  vates,  namque  hic  cerihsimus  auctor, 
Ut  procul  agelido  secrelum  flumine  vidit, 
Tempus,  ait,  Deus,  ecce  Deus,  cui  maxima  rerum 
Verborumque  fides  :  tu  non  eris  aller  ab  illo, 
Forlunate  puer,  coeli  cui  sidera  parent. 
Sic  equidem  ducebam  animo,  rebarque  futurum, 
Exspeclale  venis,  spes  ct  solatia  nostri. 

Christus    baptizatur   a   Joanne,  et    Spirilus  sanclus 
descendit  de  ccelo. 

Hanc  ubi  dicta  dedit,  fluvio  mersare  salubri 
Accepit  venientem,  ac  mollibus  extulit  undis, 
Exsullanlque  vada,  et  subito  commola  columba 
Devolat,  atque  super  caput  asiitit,  inde  repenle 
Radii  iler  liquidum,  celeres  neque  commovel  alas. 

Multos  baptizatos  cum  Cltristo. 

Huc  omnis  turba  ad  ripas  effusa  ruebat, 
Certalim  largos  humeris  infundere  rores. 
Vox  de  coelo  audita  est,  liic  est,  etc. 

Tunc  Genitor  natum  dictis  compellat  amicis  : 
Nate,  meae  vires,  mea  magna  poteniia  solus, 
Et  pnedulce  decus  magnum  rediture  parenti, 
A  te  principium,  tibi  desinit.  Accipe,  lestor, 
0  mea  progenies  :  qua  sol  utrumque  recurrens 
Aspicil  Oceanum,  perfecto  loelus  honore 
Omniasub  pedibus  verlique  regique  videbis. 
Tu  regere  imperio  populos,  matresque  virosque, 
Jampridem  resides  animos,  desnetar)ue  corda, 
Ignarosque  vtee  mecum  miseratus  inertes 
Aggredere,  et  votis  jain  nunc  assuesce  vocari. 
Dixeral,  ille  patris  magui  parere  parabul 
Imperiis,  inslnns  opeii,  regnisqnc  futuris. 
Heu  pielas,  beu  prisea  fides,  quas  dicere  grates 
lncipiam?  si  parva  licet  componere  magnis. 
Nec  mihi  jara  patriam  antiqunm  spes  ulla  videndi, 
Nec  spcs  libertatis  erat,  nec  cura  salutis. 
Omnia  rident,  adveniente  Domino. 

Hic  mihi  responsum  primus  dedit  ille  pelenti, 
Concretam  exemit  labem,  purumque  reliquit 
iEtbereum  sensum,  meque  in  mea  regna  remisil. 
Illum  ego  pei  flammas,  agerem  si  syrtiljus  exsul. 
Per  varios  casus,  per  mille  sequenlia  tela, 
Quo  rescumque  cadant,  unum  pro  munere  lanto 
Exsequerer,  slrueremque  suis  aliaria  donis. 
Hujus  in  advenlu  tantarum  raunera  iaudum 
Ipsi  lauiiia  voces  ad  sidera  jactant 
Intonsi  montes.  Respondent  omnia  valles. 
Tenlatur  Chrislus. 

Tempore  non  alio  magnum  et  mcmorabile  nomen 
Serpentis  furiale  malum  raeminisse  necesse  est. 
Ausus  quin  etiam,  fama  est  obscurior  annis, 
Corapellare  virum,  et  venicndi  posccre  causas. 
Hunc  ubi  tendentem  adversum  per  gramina  vidit, 


ASubstiiit,  iufremuitque  feiox,  dictuque  potentem 
Saucius  ac  serpens  affatur  voce  supeiba  : 
Verane  le  facies?  verus  mibi  nuntius  affers? 
Quigenus?  undedomo?  qui  nostra  ad  limina  tendis? 
Fare,  age,  quid  venias,  nam  te  dare  jura  loquuntur. 
Aut  quis  lc  juvenum,  conlideniissimc,  nosiras 
Jussii  adire  domos?  pacique  imponere  morem? 
Non  equidem  invideo,  miror  magis,  accipe  porro, 
Quid  dubilem,  et  quae  nunc  animo  sentcntia  surgat. 
Estdomus  aba,  toca  zephyros,  et  labere  pennis 
Ardua  lecla  |ictens  ausus  te  crcuere  ccelo, 
Si  modo,   quem  memora:-,    pater  est,   cui  sidera 

|  parent. 
Christus  diabolum  alloquilur. 

Olli  subridens  sedalo  pcctore  falur, 
B  Haud  valum  ignarus,  venlurique  inscius  icvi  : 
Dissiinulare  eliam  sperasli,  perfide  serpens? 
Nec  dubites,  nam  vera  vides :  opta  ardua  pennis 
Astra  sequi,  clausumque  cav;i  te  condere  teira. 
Quo,  i»crilure,  ruis?  niajoraque  viribus  audcs? 
Cede  Deo,  loio  projeclus  corpore  terr-r. 

Diabolus  fugit  audilo  Christo. 
Nec  plura  bis :  ille  admirans  venerabile  donuin 
Fronle  premit  terram,  et  spumas  agit  ore  crucnto, 
Cohtcnlusque  fuga  ca2cis  se  condidil  unibris. 
Dominum  elegisse  discipulos,  et  statim  seculos  populos. 

Inlerei  magnas  volitans  it  fama  per  urbes, 
Convenere  viri,  mens  omnibus  una  sequendi 
In  quascumque  velit  pelago  deducere  lerras. 

C  Multi  pranterea,  quos  fama  obscura  rccondit, 
Concurrunt  fremiiii  denso,  slipantque  fiequenics, 
Exsultantque  animis  :  medium  nam  plui  ima  turba 
Hunc  liabel,  aique  huraeris  exstantem  suscipit  allis. 
Quos  ubi  consertos  audere  in  prselia  vidit, 
Incipil,  el  diclis  divinum  inspirat  amorem  : 
Discite  justiiiam  monili,  et  succurrite  lessis 
Pro  se  quisque,  viri,  quae  cuique  esl  copia,  lactj, 
Communemque  vocale  Deum,  raeliora  sequamur, 
Quoque  vocat,  vertamus  iler,  via  prima  salutis 
Intemerata  fides,  et  mens  sibi  conscia  recti  : 
Vobis  parta  quies  perfecto  temporis  orbe. 
Nam  qui  divitiis  soli  incubuere  reperlis, 
Nec  partem  posuere  suis,  dum  viia  manerei, 
Pulsatusve  parens,  et  fraus  innexa  clienti , 

D  Tunc  cum  frigida  mors  aniina  seduxeril  artus, 
Inclusi  pcenam  exspcciant,  quoe  maxima  turba  est, 
Infernisque  ciet  tenebris,  veterumque  malorum 
Supplicia  cxpendunt,  aliis  subgurgiie  vaslo 
Infcctuin  eluilur  scelus,  aut  exuritur  igni. 
Turbidus  hic  cceno,  vasiaque  voragine  gurges 
^Estuat,  atque  oinnem  cocyto  eructat  arenam. 
Ilinc  exaudiri  gemitus,  et  sseva  sonare 
Verbera,  tum  slridor  ferri,  tractasque  calenae 
Semper,  et  obtenla  densantur  nocte  lenebrae. 
Ptwcipilur,  ne  colantur  idola. 
Prwlerea  quui  dicam  animis  advertile  veslris : 
Non  ego  vos  postbac  cajsis  de  more  juvencis 
Relligione  patrura,  truncis  et  robore  naias, 


815 


CENTONES  VIRGILIANI. 


814 


Mortalive  manu  effigies ,  nec  templa  deorum 
Auriire  ,  et  repeiens  ileruiiique  iterumque  monebo  : 
Seri  periisse  semel  saiis  est,  natumque  pairemque 
Profueril  meminissc  magis,  si  credere  dignum  esi. 
Seri  fugit  interea  ,  fugit  irrevocabile  tempus  , 
Flammarumque  dies,  et  vis  inimica  propinquat. 

De  Judicio  venturo. 

Aitoniiis  haesere  animis  :  nec  plura  moralus 
Hic  aliuri  majus  miseris  mortalibus  a?gris 
Judicium  canit,  et  tristes  denunliat  iras, 
Venturum  excidium,  vasta  convulsa  ruina 
Omnia  lunc  pariter  rutilo  miscerier  igni, 
Palantesque  polo  stellas,  coelique  ruinam. 
Tunc  vero  tremefacta  novus  per  pectora  cunclis 
Insinuat  pavor,  et  taciii  venlura  videbant. 

Quid  sibi  faciendum  forel,  ut  vitam  wlernam  posside- 
ret ,  petiit  quidam  a  Domino. 

Haecsuper  adventu  cum  dicia  horrenda  moneret , 
Ora  puer  prirna  signans  inlonsa  juvenla, 
Dives  opum  ,  sludiis  florens  ignobilis  oti ; 
Quinque  greges  illi  balantum,  etbina  rcdibaut 
Armenl»  et  dapibus  mensas  onerabat  opimis. 
Contiuuo  palmas  alacres  utrasque  letendit, 
Et  genua  amplectens,  sic  ore  nffalus  amico  esl : 
0  Deus,  o  famae  merito  pars  maxima  nostrae , 
Ad  te  confugio,  el  supplex  tua  numina  posco  : 
Omnia  perfeci  alque  animo  mecum  anle  peregi. 
Eripc  me  his,  invicte,  malis;  quiri  denique  resial, 
Quidve  sequens  lantos  possim  superare  labores  ? 
Accipe  riaque  firiem  ,  mihi  jussa  capessere  fas  est. 
Respondit  ei  Domiiius. 

Alque  huic  responsum  paucis  ita  reddidit  heros : 
0  praestans  animi  juvenis,  absisie  precando, 
Nec  te  pceniteat,  nihil  o  lihi,  amice,  relictuni  est. 
Hoc  eliam  his  addam,  tna  si  milii  ccria  volunlas , 
Disce,  puer,  contemnere  opes,  el  te  quoque  dignum 
Finge  Deo,  ei  qua^  sit  poleris  cognoscere  virlus. 
Da  dextram  niisero,  et  Iratrem  ne  desere  frater; 
Si  jungi  hospitio  properai,  conjunge  volentem  , 
Casia  pudiciiiam  servet  domus ;  en  ;ige  segnes 
Rumpe  moras,  rebusque  veni  non  asper  egenis. 
Dixerat  hsec,  ille  in  veibo  vestigia  torsit 
Tristior,  ora  rnodis  atiollens  pallida  miris, 
Mulia  gemens,  seseque  oculis  avertit ,  et  aufert. 
Christus  insedit  asello. 

Tunc  etiam  lardi  costis  agiialus  aselli 
Inseditnimbo  effulgens;  lum  plurima  circum 
Matres  atque  viri,  pueri  velamina  nola 
Subjiciunt,  funemque  manu  coniingere  gaudent. 
Jamque  propinquabai  portis,  lemplumquc  vetuslis 
Antiqua  ex  cedro  centum  suhlime  columnis 
Ingreriitur,  inagna  medius  comiiante  calerva. 

Clirislnm  cmenles  el  vendenles  flagello  e  templo 
expulisse. 

Ilorrendum  silvis,  hoc  illis  curia  lemplum  , 
Il;e  sacrae  sedes,  nriro  quod  honore  colebant. 
INaiiiqiie  sub  ingenli  luslrat  rium  singula  templo  . 


A  Horrescit  visu  subito  :  insonuitque  flagello, 
Signilicalque  manu,  et  magno  simul  inlonal  ore: 
Quoc  scelerum  lacies,  quoeve  sera  micaiuia  cerno, 
Csesaris  et  noinen  ?qusc  menteni  insania  mulat  ? 
Hse  nobis  proprise  sedes ,  iiic  lempore  certo 
Perpetuis  soliti  patrum  <  onsidere  mensis. 
Obslupuereanimis,  gelidusque  per  ima  cucurrit 
Ossa  tremor,  mensasque  metu  liquere  priores. 
Disciputi  periclitantur  in  mari. 
Inde  ubi  prima  (ides  pelago,  tranquilla  per  alta 
Deducunt  socii  naves,  atque  arte  inagistia  , 
Hic  alius  funda  laium  transverberat  amnem 
Alta  petens,  pelagoque  alius  trahit  humida  lina. 
Postquam  allnm  lenuere  rales,  nec  jam  amplius  ulke 
Occurrunt  le>r«,  crehris  micat  ignibus  sether, 

"  Eripiunt  subito  nubes  ccelunique  diemque  : 
Consurgunl  venti,  ei  fluclus  ad  siriera  tollunt. 
Ai  sociis  subita  gelidus  forinidine  sanguis 
Diriguit,  cecidere  animi,  cunciique  repenle 
Poriuin  aspeciabani  flenles,  vox  oinnibus  una, 
Spemque  nieiumqiie  inter  riubii,  seu  viverecreriani , 
Siveexirema  pati,  leihi  discrimine  parvo , 
Qualia  multa  mari  nautaa  patiuntur  in  alto. 
Christum  ambulasse  super  aquas. 
Ecce  ieus  magno  misceri  murmiiie  pontum, 
Emissamque  hiemem  sensit,  cui  summa  poiestas 
Par  levibus  ventis,  et  fluminis  ocior  undis. 
Prona  petii  maria,  et  pelago  riecurril  aperlo, 
Nec  longo  dislat  cnrsu  proeeunte  carina. 

G  Agnoscunt  longe  regem,  dextramque  potentem 
Nudaii  socii,  et  magno  clamore  salutani 
Posiquam  altos  letigit  fluctus,  et  ad  a;quora  venit, 
Hic  vero  horrendum,  ac  visu  mirabile,  lorte 
Subsidunt  undae,  remo  uiluciamen  abesset, 
Colleciasque  fugat  nubes,  grariilurque  per  lequor 
Jam  medium,  nec  dum  fluctus  latera  ardua  tingit. 
At  media  socios  incedens  nave  per  ipsos, 
Ecce  gubernaclo  rector  subit  ipse  magister, 
lntremuit  nialus,  gemuit  sub  pondere  cymba. 
Vela  cadunl,  puppique  Deus  consedil  in  alla, 
£t  landem  laeti  notas  advertunlur  arenaa. 

De  Coena  Domini. 
Devexo  interea  propior  fitvesper  olympo. 
..  Tunc  viclu  revocant  vires,  fusique  per  herham  , 
Et  dapibus  mensas  onerant,  et  pocula  ponunl. 
Docet  Sacramentum. 

Postquam  prima  qnies  epulis,  mensa-que  reiu  lx, 
Ipse  inter  primos  genilori  insiaurat  honores 
Suspiciens  ccelum,  lunc  facta  silentia  linguis. 
Dal  manibus  fruges,  dulcesquea  fonlibus  undas; 
Implevitque  mero  pataram,  ritusque  sacrorum 
Eriocet,  immiscetque  preces,  ac  lalia  faliir : 
Prwdicil  ab  uno  se  tradilnm  iri. 

Audite,  o  proceres,  ait,  el  spes  riiscite  vesiras : 
Nemo  ex  hoc  numero  mihi  non  rionaiusabihil , 
Promissisque  patris,  vestra,  inquil,  munera  vobis 
Certa  maiienl,  pueri,  cl  palmaru  movetordine  nemo  i 


815 


VAL.  FALTONLE  PROB£  CENTONES  VIRGILIANL 


SiG 


Et  lux  cum  primum  lerris  se  craslina  reddet, 
Unus  erit  tantum  in  meque,  cxiiiunique  meorum  , 
Dum  niedium  paci  se  offert  de  cnrpore  nosiro. 
Namque  dies  (ni  fallor)  adest,  sccluJite  curas: 
Mecum  erit  iste  labor,  nec  me  senlentia  fallit, 
Unum  pro  muliis  dabitur  caput.  Hsec  ita  falus , 
Conticuit,  seramque  dedit  per  membra  quielem. 

Apostolos  fugisse. 

Diffugiunlcomiles,  et  nocle  leguniur  opaca; 
Multaquedura  suo  tristi  cum  corde  volutanl. 
Quid  faciant?  hajrent  infixi  poctore  vultus, 
Verbaque,  nec  placidam  membris  dat  cura  quielem. 
Conqueslio  Petri  ad  condiscipulos. 


A  Umbne  ibant  tenues  :  lellus  quoquc  et  acqnora  pomi 
Signa  dabant,  sisiunt  amnes,  terraequedehiscunt. 
Quin  ip?itc  siii|)ucre  dornns  ,  atque  intima  letlii 
Tartara  ,  et  utnbrossc  penitus  patuere  caverna*. 
Sol  quoque  et  exoriens  ( cuncti  se  scire  fatcntur  ) 
Tunc  caput  obscura  nitidum  ferrugine  lcxit. 

Christum  terlia  die  resurrexisse. 

Hosque  inter  molus,  media  inter  lalia  verba 
Tertia  lux  gelidam  coelo  dimoverat  umbram. 
Jamque  pedem  referens  superas  veniebat  ad  auras  , 
Cum  subito  ante  oculos  ingeuti  mole  sepnlcrum  , 
Corpus  ubi  exanimum  posilum,  nec  clauslra,  nec  ipsi 
Custodes  sufferrc  valent,  avulsaqnc  saxis 
Saxa  vident,  laxis  lalerum  compagibus  arctis. 


Tunc  senior  lales  referebat  pecloie  voces, 
..  ,  i  •   rw       -ii  -.o      t,  *it  sonus,  mgenti  concussaest  pondere  tellu 

Multa  putans:  ubi  nunc  nobis  Deus  llle  magister  ?      B  „ 

Quem  ^equimur?  quove  irejtibes?  ubi  poneresedem? 

0  dolor,  aique  decus  tantarum  gloria  rcrum  ! 

Jamjam  nulla  mora  est,  et  nos  rape  in  omnia  lccum, 

Oramus,  teque  aspectu  ne  subtrahe  nostro. 

Sacerdoles  cum  populo  conlra  Christum. 

Oceanum  intcrea  surgens  aurora  reliquit, 

Jamque  sacerdotes  late  loca  quesiiluis  implent, 

Cum  populo  el  patribus,  fcriurque  per  agmina  mur- 

[mur : 

Quod  genus  hoc  hominum?  qtiseve  hunc  lam  barbara 

[morem 


Permitiil  palria?  pcenas  cum  sanguine  poscunt 
Undique  collecli,  el  magno  clamore  sequuniur 
Insontem,  saevitque  animis  ignobile  vulgus. 
Cfnistus  hora  sexla  deducitur,  ul  crucifigatur. 

Sol  medium  cceli  conscenderat  igneus  orbem  , 
Tunc  subilo  hiinc  acciri  omnes  populusquepatresquc 
Exposcunt,  fariquc  jubent,  qno  sanguine  crelns, 
Quidve  petat,  quidve  ipse  ferat :  praedamque  tuenles 
Facla  viri,  mistus  dolor  et  stupor  urget  inerles. 
Nescia  mens  hominum  !  cerlant  illudere  capto. 
Tum  vero  captisconcurrunt  undique  telis: 
Tolliiur  in  ccelum  clamor,  cunctiquc  repente 
Corripuere  sacram  effigiem,  manibusque  cruemis 
lngentem  quercum  decisis  undiqueramis 
Constiluunt,  spinisque  liganl  ingenlibus  illum. 
Tendebatque  manus,  pedibus  per  mulua  nexis, 
Triste  minislerium !  sequilur  quos  coelera  pubes, 
Ausi  omnes  immane  nefas,  ansoqtiepoliti. 
Ille  autem  impavidus,  Quo  vincula  neclilis  ?  inquit. 
Tantane  vos  generis  lenuit  fiducia  vestri  ? 
Posl  mihi  non  simili  pcena  commissa  luetis. 
Talia  perslabat  memorans,  fixusque  manebat. 

Fit  terrcemolus ,  ct  sol  osbcuratur. 
Inlerea  magno  misceri  murmurecoelum 
Incipit,  et  rebus  nox  abstulit  atra  colorein, 
Impiaque  aMernam  limuerunt  ssecula  noctem. 
Terra  tremit,  fugere  fera%  et  mortalia  corda 
Pergentes  humilis  stravit  pavor  :  indc  repente 
Dat  tellus  gemilum  ,  et  ccelum  lonat  omne  fragore. 
Cliristum  descendisse  ad  Inferos. 
Extemplo  comiles  Erebi  de  scdibus  imis 


Horror  ubique  animos,  simul  ipsa  silenlia  terrent. 
Foribus  clausis  apparuisse  Chrislum  discipulis. 

Ecce  autem  prirni  volucrum  sub  ctilmiue  canlus  : 
Ingredilur,  linquens  anirum,  spoliisque  superbus 
Ibat  ovans ,  pulsuque  pedtim  tremit  excita  lellus, 
Vulneraque  illa  gerens  foribus  sese  ingeril  arclis. 
Atquc  bic  ingenlem  comilum  affluxisse  novorum 
Invenit  admirans  numerum  ,  cunclisque  repenle 
tmprovisus  ait :  Coram  quem  qu;icrilis  adsum  : 
Vicit  iter  durum  piclas,  ct  vivida  virtus. 
Proccipites  vigilale,  viri,  timor  omnis  abesto. 
Instruit  apostolos. 

Hi  nosiri  reditus,  exspectatique  triurnphi, 
C  Haec  meamagna  fides;  o  terque  quaterque  bcati, 
QuaB  vobis  ,  quse  digna ,  viri ,  pro  laudibus  istis 
Pracmia  posse  reor  solvi?  quae  dona  parari? 
Accipite  ergo  animis  :  quoe  vos  a  stirpe  parcnlum 
Prima  ttilit  lellus ,  eadem  vos  ubere  locio 
Accipiet,  revocate  animuin  mceslumque  limorem 
Mittite,  jam  vosmet  rebus  servate  secundis. 

Chrislum  apostolis  pacem  reliquisse. 
Quod  snperest,  lacti  bene  gestisordine  rebus, 
Pacem  opiale  manu,  pacem  laudalesedenles 
Magnanimi  :  pacis  solum  inviolabile  pignus. 
Etsimul  his  dictisfaciem  osiendcbatci  ora, 
Ora  mauusque  ambas,  populataque  peclora  ferro  : 
lmmiscentque  manus  manibus,  gaudentquc  luenle», 
j.Necvidissc   semel  saiis  est ,  juvat   usqucmorari, 
Et  conferre  gradum ,  et  dexlroe  conjungerc  dcxlram. 

De  Ascensione  Christi. 
llisdemum  exactis,  spiranies  dimovet  auras 
Aera  per  tenerum  ,  cceloque  invectus  aperlo 
Mortales  visus  medio  in  scrmone  reliquit. 
Infcrtsesepius  nebula,  mirabile  dictu! 
Ast  illum  solio  stellantis  gloria  cceli 
Accipit ,  netei  numque  tcnet  per  sascula  nomen. 
Ex  illo  celebraius  honos ,  kclique  minores 
Scrvavere  diem ,  tot  jam  labenlibus  annis. 
I,  dccus ,  i,  nostrum ,  tanlarum  gloria  rci  um  , 
Sempcr honos,  nomcnque  luum,  laudesque  manebunt. 
Et  nos  et  lua ,  dexter,  adi  pedc  sacra  secundo , 


817  IN  AUS0N1UM  PROLEGOMENA. 

Annua  qu?e  differre  nefas  :  celebrate  faventcs  A  0  duk-is  conjux  :  ct  si  piclate  merenlur, 

Hunc  socii  morein  sacrorum,  hunc  ipse  tenelo,  Ilac  casli  mancant  in  relligione  nepotes. 


818 


APPENDIX 


AD 


POETAS   CHRISTIANOS 

QUARTI  SyECULI. 


ADMONITIO. 

ln  hac  appendice  continentur  Au&onii  opera.  lllum  vcro  cur  a  poelis  Chrislianis  qui  eadem  cetate  floruerunf, 
cnm  ipse  Chrislo  nomen  dederit,  absciderimits,  satis  ex  carminum  ejus  lectione  compeilum  erit,  quorum  ptcraque 
a  Christiana  indole ,  nonnulia  etiam  ab  ipso  pudore  lonqius  aberranl,  pauca  tantum  veri  Dei  nomen  inducunt. 
Quidquid  igitur  nobis  obscenitate  aliqua  laborare  visum  est,  eo  libentius  relicuiwus,  quod  niitil  inde  nisi  nauscam 
leclor  pudicus  simul  et  littcratus  pefcipere  potuisset.  Cceterum  quod  ad  reeensionem  no&tram  generatim  perlinet, 
hnnc  esse  quam  maxime  completam  ct  omnibus  numeris  absolutam  de  more  curavimus ,  variis  inter  se  collatis 
ediliouibus,  a>iaque  ab  alia  opem  mutuatis.  Harum  prcecipue  duas  memorabimus  :  ttnam  quce  prodiit  Luqduni 
anno  1540,  »it-8°,  apud  Seb.  Gryphium;  alteram  exstantem  in  Collcctione  ditissima  Pesauri  cusa  1766,  in-4°. 


IN   AUSOMUM   PIIOLEGOMENA. 


1.  Ausonii  cetas  et  religio. 

Defimus  Magnus  Ausonius  (a)  Burdegalensis  , 
grammaticus  et  rhelor  doctissimus,  poeta  vero  sua- 
vis  atque  ingeniosus,  Christi  (b)  eiiam  sacris  ad- 
dictus,  etsi  ejus  rei  rara  (cerie  tamen)  in  scriptis 
suis  reliquitvestigia.  Ab  imp.  Gratiano  ,  quem  non 


»  minus  ac  Valenlinianum  fratrem  in  lilteris  instilue- 
rat,  promoius  ad  qu?esiuram,  prcefecturam  prsiorii 
et,  A.  C.  379,  ad  consulatum,  obiit  imperante  Hono- 
rio  post  A.  C.  392.  De  Ausonio  consulenda  Vita  Fl. 
Mallii  Theodori  scripta  ab  Alberto  Paulo  Rubeuio, 
quam  vulgavit  GroeviusUltraj.  1699,  in-12.Vicarium 


(rt)  Ausonii  hujus  pater  Julius  Ausonius  ,  Vasaten- 
sis,  Medicus  Valenlini  senioris.  Ejus  libros  de  me- 
dk-ina  memorat  Marcellus  Empiricus.  Ferlur  et  il- 
lius  dicium,  beaium  esse  non  qui  habet  quce  cupit,  sed 
qui  non  cupit  quce  non  habet.  Adde  Josepli.  Scalige- 
runi  in  Ausonii  vita,  et  Vossium  libro  de  Philoso- 
phia  pag.  103.  Quam  bonus  vir  fuerit  Ausonius  ille 
paier,  docet  filius  Epicedio  in  eum  scripto,  quo  inter 
alia  testattir  nonagenariuin  obiisse.  Genealogiam  inie- 
gram  vide  parentalibus  siibjectam  pag.  I43edit.  Jac. 
Tollii.  Alius  fuit  Ausoiiius  Sophisla,  dequoSuidas. 

(b)  Olaus  Borrichius  vir  clariss.  in  libro  de  Poe- 
tis  p.  73,  el  doctissimus  Caveus  parle  n  llist.  litie- 
raria;  scripior.  Eccles.  pag.  100,  Cbristoplioriis  iiem  G 
Hendreich  in  pandeciis  Brandenburgicis  tom.  I  p. 
360,  non  dubitant  Ausonium  religione  ethnicum  pro- 
nuntiare:  quin  vir  insignis  doclrinae  Ludovicus  An- 
lonius  Muratorius  lom.  1  Anecdoion  Bibl.  Amlirosia- 
nx  p.  114,  ail  neminem  duliiiiire  ,  (|iiod  a  religione 
Chrisliana  alienus  Ausonius  fueril.  Addidit  Borri- 
cliius,  etiam  propierea  a  Pontio  Paulino  amico 
idenlidem  objurgalum.  Et  pag.  74  :  Paulinus  disci- 
pultis  Ausonii  quem  colebat  ul  pnvceptorem  ,  sed  ut 
uversitm  aChrisliuna  religione  tubinde  increpabat.  At 
enim  dnbio  procul  fallilur  vir  doctus  una  cum  Vos- 
sio,  qui  p.  55  Poel.  lalin.  de  Ausonio  :  Poela  ,  in- 
quit,  fuit  gentilis ,  quemadmodum  ex  Paulino  liquet. 
Videlur  eliam  pro  etlmico  habeie  Baillelus  in  Judi- 
ciis  dePoeiis,  lum  Philippus  Brietius  syntagmate  de 
Poeiis  Laiinis,  quae  sententia  non  minus  a  veritate 
est  repulsa,  quam  quod  Gaddio  persuasum  prope- 
inodiim  a  Ti  itliemio  c? se  video,  poetain  bunc  eum- 


dem  episcopum  quoque  exstitisse  Burdegalensem, 
lom.  I,  de  Scriptoribus  non  Ecclesiast.,  p.  57;  Chri- 
stianum  vero  fuisse  Ausonium,  ut  ad  aliaargumenta 
ex  ipsius  scriptis  recurrerc  non  sit  necesse  ,  idem 
Paulinus  luculenier  testatur  ad  eum  scribens  in  ha?c 
verba  , 

""  Iuque  tuo  tantus  nobis  consensus  amore  est, 
Quantus  et  in  Christo  conncxamenle  coleudo. 

Rectius  itaqne  Gyraldus  dialogolO,  de  Poetis:C/ir«- 
stiantts  quidem  Ausonius  fuil,  ut  ex  ejus  versibus  el 
itent  Paulini  ejtts  discipitli  facile  colliqimus,  sed  pctu- 
lantior  tamen  et  lascivior  (respieit  Gyraldus  tum  epi- 
grammata  qusedam  lasciva  et  flammis  judice  Cassare 
Scaligero  expianda  ,  tum  obscenum  cenlonem  nup- 
lialem  Valentiniano  imp.  roganie,  qui  nuplias  simili 
lusu  descripserat,  ab  Ausonio  compositum)  quam  ut 
inter  Christianos  numcrari  dignus.  Josephus  quoque 
Scaliger  Ausonium  serio  Christianum  fuisse  scribit 
lib.  ii,  c.  52,  Auson.  lect.  Adde  his  Theopliiluin 
Baynaudum  in  Hoploiheca  couira  iciiim  caltimniae 
toni.  XII,  p.  120,  et  BaMii  dictionarium  edit.  2.  Ob- 
jurgavii  vero  Ausoniiiin  Paiilinus  non  tii  aversum  a 
Cbristiana  religione,  scd  quod  ille  religiosum  Pau- 
lini  secessum  palam  improbaret.  Foriassismale  quo- 
que  fercbat  Paulinus  in  Ausonii  carminibus  legere 
se  qucedam  Hhotvrnpw  scripia,  quale  est  illud  cap.  i 
in  Professoribus  Buidegalensibus  : 

Et  nunc,  sive  ali(|tiid  post  fata  extrema  supersit, 
Vivis  adhuc,  x\i  quod  periit  meir.inens. 

Sive  niliil  superesl,  nec  habent  longa  otia  sensus, 
Tu  libi  \i\isli,  nos  lua  faina  juv.it . 


819  1N  AUSONIUM  PROLEGOMENA.  m 

Africse  fuisse  notat  Josephus  Scaliger  lib.   u  Lect.  A  Aristolele,  scd  ul  Jo.  Tzetzes  ad  Hesiodum  monet , 


Ausonianar.,  cap.  17,  ubi  el  alia.  Consulalum  suum 
incidere  in  annum  Urbis  condilae  1118,  qui  ex  sup- 
putatione  Ausonii  epocham  Varronianam  tredecim 
annis  inlerverleniis  (a)  respondet  anno  Chrisii  379, 
testatur  ipse  epigrammate3  pag.  93  edit.  Tollianae  : 

Mille  annos  cenlumque  et  bis  fluxisse  novenos 
Consulis  Ausonii  nomen  ad  usque  leges. 


Et  Epigrammate  2  : 

Annis  undecies  centum  conjunge  quaternos, 
Uudecies  unumque  (b)  super  trieterida  necte; 
Hoec  erit  aeternae  series  ab  origine  Roma:. 

Fastos  digessii  Ausonius  usque  ad  A.  U.  C.  1122, 
Christi  382.  Hinc  Epigrammate  &  : 

Hactenus  ascripsi  fastos  :  si  sors  volel,  ultra 

Adjiciam;  si  non,  qui  legis  adjicies. 
Scire  cupis  qui  sim?  lilulum  qui  quarlus  ab  imo  est 

Quaere,  leges  nomen  consulis  Ausonii. 

Sed  jam  pridem  isti  Ausonianifasti  interciderunt. 
Vir  illustris  Ez.  Spanhemius  tom.  II ,  dc  usu  nu- 
mism.,  pag.  414,  ait  a  sanioribus  crilicis  Ausonium 
religione  gentilem  credi,  non  Christianum.  Verius 
tamen  est  Cbristi  sacris  addictum  fuisse,  ul  argu- 
mentis  non  inficiandisconstai,  licet  carmen  Paschale 
et  versus  rophalicos  alterius  scriploris  esse  pona- 
mus.  Nolim  tamen  assentiri  Trithemio  Ausonium 
episcopum  Burdegalensem  concilio  Treverensi  (A.  C. 
380)  interfuisse  afGrmanli  cap.  114  de  Scripioribus 
Ecclesiasticis.  Alius  fuit  Ausonius  Marlyr,  Sec.MII, 
episcopus  Engolismensis  iu  Aquitania,  de  quo  Acia 
Saucior.  tom.  V,  Maii  22 ,  pag.  131  seq. 

2.  Ausonii  scripla.  —  Exstat  1°  liber  Epigram  <i- 
luin ,  quibus  praeiiiittiiur  Theodosii  (c)epistola  ,  qua 
Au-onium  parentem  vocat,  eumque  rogat,  ut  sci ipla 
sua  audacter  ad  se  perferat,  non  niinns  p.ilrocinii  et 
amoris  reperturus  ,  quam  docti  poetae  et  scriptores 
quondam  apud  Augustum.  Hanc  epistolam  sequitur 
iriplex  praefatio  versu  scripla,  una  ad  Theodosinm 
imp.,  altera  ad  Syagrium  ,  tertia  ad  Latinum  Paca- 
lum  Drepanium  ,  quem  Glium,  i.  e.  discipulum  ap- 
pellat.  — 2°  Ephemeris  (d)  sive  lolias  diei  negotiam, 
vario  carminis  genere.  — 5°  Parentalia  quibus  cha- 
rorum  suorum  ,  ut  ipse  loquitur  ,  obitus  commemo- 
rat.  —  4°  Commemoratio  Professorum  Burdegalen- 
sium.  —  5°  Epitaphia  Heroum  qui  beilo  Trojano  in- 
terfuerunl ,  adjecta  a  Guil.  Cantero  et  aliis  peplo 
Grxcorum  epigrammatumin  eosdem  beroas,  auctore 


non  Stagiril?.  Addidit  Ausonius  alia  quwdam  Epi- 
taphia  ut  Niobes  ,  Didonis ,  Diogenis  Cynici ,  elc. 

—  6°  De  XII  Ccesaribus  per  Suetonium  Tranquillum 
scriptis  Monoslicha  dicala  Hesperio  filio,  etde  iisdem 
Cmsaiibusa  Julio  Ccesare  usque  ad  Heliogabalum  (e) 
tetrasticha.  Ha?c  sapius  ad  calcem  Suelonii  vulgata 
sunl.  Telrasticha  Ausonii  de  Cwsaribus  occurrunt 
etiam  P.  I.  clogiorum  Jo.  Papirii  Massoni  pag.  147 
seq.  —  7°  Clarce  urbes  sive  Ordo  nobilium  urbinm 
seorsim  prodiit  cum  Hippolyli  a  Collibus  de  urbium 
incremeniis.  Etiam  Pictav.  1565,  una  cum  commen- 
lario  Eliae  Vineli.  —  8°  Ludus  sive  sententitB  Septem 
Sapientum  ad  Latinium  Drepanium  Pacatum  procos. 

—  9°  ldyllia  XX,  quorum  primum  est  Carmen  Pas- 
B  chule  Proco  (f)  diclum,  quod  incipit  : 

Sancta  salutiferi  redeunt  solemnia  Cbristi 

Neque   confundi  debet  cum  hypobolimaea  ,  Auso- 
niique  nomine  falso  edita  oralione  Paschali  versibus 
(g)  Rophalkis,  qui  incipiunt  p.  526: 
Spes  Deus  seternse  slalionis  conciliator. 

Idyllii  scptiini  in  Bissulam  major  pars  et  lascivior 
periit.  Decimum  sive  Mose.lla  elegantissimum  est,  ct 
conimenlariis  Mari|V.  Freberi  illustratum  separatim 
prodiit  Hcidelbergae  1619,  in-fol.  Vide  eliam  clariss. 
viri  Conradi  Sam.  Schurlzfleiscliii  diss.  Historico- 
polilicas  p.  5i0  seq.  Tertium  decimum  est  cento  Vir- 
gilianus  nuptialis  et  fescenninus.  Cupido  Cruci  affixus 
ibidcm  niibi  dictus  idyllii  sexli  locum  occupat.  Cum 
C  variorum  notis  recususest  Ilagae  Comitis  Annol712, 
in-8°  (h) ,  ad  calcem  Pervigilii  Veneris.  Carmine 
Germanico  reddidit  Martinus  Opitius  libro  silvarum 
quint».  Hujus  idyllii  sexti  de  Cupidine  crucilixo  io- 
ciiin  insignem  v.  16  seq.  Fulmineos  Semete,  etc, 
illustranl  viri  clariss.  Oudinus  S.  I.  et  Kavionus  de 
Varennes;  Journal  des  savanis  1718,  pag.  197,205  ; 
Memoires  de  Tievoux  1717,  pag.  1181,  1169.  Gry- 
plium  ternarium,  sive  idyllion  undecimum  illustravit 
Si  aliger  epist.  199.  Claudius  item  MinosDivionensis, 
et  Franciscus  Sylvius  Ambianas  A.  1516,  ac  Fran- 
ciscus  Sanctius  Brocensis  una  cum  Ovidio  in  Ibin , 
Salmanticaa  1506,  in-8°.  At  idyllium  decimum  quin- 
tum  de  ambiguitate  vita^  seorsim  excusum  cum  com- 
mentario  Henr.  Vagetii  Hamb.  1657,  in-8°.  lilem 
cum  disticliis  Calonis,  aliisque  prodiil  loOi),  in-i". 
Idem  Idyllium  Gra^ca  metaplirasi   donavit  Federi- 


(a)  Vide  Antonii  Pagi  Criticam  Baronianam  ad  D  (g)  Versus  Rophalici  dicunlur  quod  clavre  more 
A.  C.  50-2  ,  et  Petri  Relandi  Fastos  Consulares  pag.  voces  gradatini  surguntel  augenlur  numcro  syllaba- 
464.  rum,  sive  per  singula  vocabuh  singulia  syll.ibis  in- 


(b)  Undecies  ununi,i.  c.  undecim,i|uibus  quatuor 
cum  trieleride  additi  conficiunt  duodeviginli. 

(r)  Haec  episiola  pr;cier  causam  suspecla  videtur 
Mariangelo  Accursio,  Caspari  Barlbio  xn  12  ei  lviii 
3  Adversar.  absurde  auctoreni  suspicato  Aseensiuio. 

(d)  Hanc  qui  legerit,  Christianum  fuisse  auctorem 
miniine  dubiiabii.  Vide  edil.  Tollii  p.  96,  98  seq. 

(e)Scripseratinca:leros  quoqueimperatores  usque 
ad  Theodosium,  sed  reliqua  tetrasticlia  perierunt. 

(f)  Forte  a  proconsule  dictuui,  uii  Idyllium  8  est 
recatio  Ausonii  consulis. 


crescuut,  ut  Homeri  ills  liiad.  libro  tertio  ver>.  182, 
de  quo  Gellius  xiv,  6.  C.iiix  pojrcOwroc  apnd  l>ioncin 
in  Cominodo,  in  clavte  figuram  formatus.  Pro  liopha- 
licis  versibusalii  legunl  Eurypliallicos.  Vide  Bernliar- 
di  .Monetae  notas  ad  Menagiana  lom.  IV  ,  pag.  180. 
Rophalici  versus  exeniplum  ex  Homero  hoc  alli;rt 
Euslalliius  in  lliad.  7, 182,  edit.  Basil.  : 

(h)  Journal  des  Savants  1713,  pag.  193. 


83! 


IN  AUSONIUM  PROLEGOMENA. 


822 


cus  Jamotius  pag.  57  poematum.  Elegiam  ejusdem  A  Exstat  etiam  Ausonius  excusus  Mediolani  A.  1497, 


argumenti  scriptoris  reccnlioris  edidit  Bartliius  xlv 
16  Advers.  Ad  Idyltion  de  Yiro  bono,  sive  ttvQtcfapr 
y.r,-j  totpoaum  dissertatio  Magni  Danielis  Omeisii  lu- 
cem  vidit  Altdorfii  1706,  in-4°,  in  qua  et  plura  de 
Ausonio.  —  10°  Eclogarium  variorum  poemaliorum 
el  epigrammalum,  quorum  pars  ut  in  aliisquoque  Au- 
sonii  carminibus  expressa  e  Graecis  quae  in  Scaligeri 
ediiione  et  aliis  quibusdam  adjuncta  leguntur.  Epi- 
gramma  Graccum  Posidippi  sive  Crateiis  Cynici , 
quod  expressit  Ausonius  el  amplificavit,  una  cum 
contrario  Metrodori  legitur  in  ADthologia  epigram- 
matum  Graecorum  lil).  i,  p.  27  seq.  In  ms.  codice 
Anlonii  Eparchi ,  qui  hodie  servatur  in  Bibl.  Regis 
Christianissimi ,  prius  iliud  exstal  sub  Heracliii  no- 


cum  Terenliano  Mauro.  Yide  Diarium  Venetum, 
Giomale  de'  letterati  d'  lialia  tom.  XVII,  pag.  303. 
Possideo  editionem  cum  Thaddaei  Ugoleti  Parmensis 
praefatione  vulgatam  Venetiis  1501,  in-4°,  passimque 
notatam  manu  viri  summi  Andreae  Alciati.  Epigram- 
mata  qusdam  accesserunt  primum  Ausonio  ex  Bi- 
blioihecaGeorgii  Merulae  Alexandrini.  Exslat  quoque 
editio  Parisiensis  a  Milh-tlumelhergio  emendata, 
ap.  Jodocum  Badium  Ascensium  A.  1517,  in-4°.  Eo- 
dem  anno  Aldus  Ausonium  vulgavit  in-8°.  Omitlo 
editioues  Basileensem  ValentiniCurionis  anno  1525; 
Lugdunenses  ap.  Gryphium  1540,  in-8°,  et  1549; 
Parisiensem  a  Vinelo  castigatam  ,  curante  Vineti 
amico  JacoboGoupylo,  A.  1551;  Lugdunensem  Lud. 


mine,  alierum  Democrito  tribuitur.  Vide  Bandurium  Jj  Miraei  1557,in-8°;  Antwerpiensem  Theodori  Pulman- 


ad  Antiquitates  Constantinopolitanas  pag.  S82. 
Apopht hegmata  Grwcio?  Sapientum  cum  scholiis  Eras- 
mi ,  distichis  Catonis  et  aliis  quibusdam,  Fraitco- 
fnrli  ad  Oderam  in-8&  ;  Carmen  Paschale  cum  notis 
Speltini ,  in  collectione  poematum  Speltini ,  Erfurti 
1501,  in-4°. —  11°  Liber  Epistolarum  XX  V,  uti  om- 
nia  ha<  lenus  enarrata,  vario  carminis  genere.  Idyl- 
liis  et  epistolis  nonnullis  subinde  epistola  prosa 
scripla  praemitlitur.  —  12°  Oralio  Panegijrica  ad 
Gratianum  imp.  qua  illi  pro  consulalu  gratias  agil, 
s;vpe  niiinero  edita  cum  Xll  Panegyricis,  uii  diclum 
cst  supra.  —  15°  Perioclta  inHomeri  /liadetn  et  Odys- 
seam.  — 14°  Ineditione  Vineii  leguntur  eimntetras- 
licha  in  singulos  menses,  qtiae  Scaliger  in  sua  omisit, 


ni,  minore  forma  A.  1567.  Prae  reliquis  vero  lau- 
danda  luculenta  Ausonii  edilio,  cura  viri  docti  ALim 
Vineti  vulgata ,  Burdegalse  A.  1575,  in-4°,  una  cum 
commentariis  ejusdem  A.  1580,  eadem  forma  excu- 
sis,  et  post  ejus  (a)  obilum  An.  1590,  in-4°.  Huic 
Vineto,  antequamcommentarii  ejus  in  lucem  emilte- 
rentur ,  Josephus  Scaliger  suos  Ausonianarum  lec- 
tionum  libros  n  inscripsit  A.  1573,  in  quorum  po^trc- 
mi  capiie  tiltimo,  Poetae  vitam  succincte  narratam 
tradidii.  lidem  deinde  frequenter  editi  sunl  cum  Au- 
sonio  non  lantum  Lugd.  1575,  sed  et  ap.  Commeli- 
num  1588,  in-8°,  ei  eodem  anno,  ininoreforma  Gene- 
v;e,  alibique  ab  eo  tempore  saepius,  additis  seleciis 
Vineti  notis  ei   excerptis  ex  opere  Adversariorum 


at  in  Calalectis  velerum  poetarum  edidit  sine  auc-  C  Adr.  Turnebi  et  scriptis  Philologicis  Adr.  Junii,  Guil. 


loris  nomine,  quod  et  in  sua  veterum  epigraminaium 
Laiinorum  ediiione  fecit  P.  Pilhceus.  In  vetustissimo 
Calendario  Romano  quod  e  codice  ms.  bibliothecce 
Caesareae  vulgavit  Pelrus  Lambecius  ad  calcem  libri 
qnarti  commeniariorum ,  el  Graevius  inseruit  lomo 
octavo  thesauri  Autiquitatum  Romanarum,  letrasli- 
ciia  isla  qune  Grae\ius  Ausonio  haud  indigna  judicat, 
imaginibus  mensium  singula  sunt  subjecta ,  illasque 
piikhte  referuot.  Coufer  Eustathium  de  Ismcnis 
et  LineniaB  amoribus  libroquarto,  ubi  duodecim 
mensium  imagines  pi  isco  inore  depiclas  describit. 

3.  Operum  Ausonii  editiones.  —  Ausonium  Gesne- 
rus  primum  editum  narrat  ab  Aldo  ,  scd  Laurentius 
Pignorius,  epist.  10,  aucior  est  Ausonium  nosdebere 


Canieri  et  Justi  Lipsii.  Ante  Vinelum  et  Scaligerum 
diatribas  in  Auson.,  Ovidium  eijSolinuin  vulgaverat 
Mariungelus  Accursiup  Rom.  1524,  in  fol.,  qui  plagii 
posiulatus  quod  labores  Fabricii  Varani  episcopi  Ca- 
merini  sibi  iribuisset,  crimen  illud  a  se  removit  hoc 
concepto  jurejurando :  Quoddii  hominesque  fas  fides- 
que  audiul,  sacramenti  religione  el  si  quid  esl  jureju- 
rando  sanclius  affirmo,  idque  rite  pariter  ac  sine  dolo 
malo  dici,  catlerisque  accipi  volo,  me  nec  ultius  um- 
quam  scripta  perlcgisse  ac  m  conspexisse  quidem,  unde 
vel  tantillum  tucubraiiones  nostras  redimiri  juvarique 
datum  fuerit.  Quin  immo  laborasse  quoad  ejus  fieri 
licuerit,  ut  si  quippiam  alterius  post  observationem  quo- 
que  meam  edilam  occurrerit,  e  nostris  protinus  abole- 


Matlhaeo  Bosso,  Angelo  Poliliano  ac  Tadd.jco  V°o-  D  verimus.  Quod  si  pejerem,  tum  pontifex  perjurio,  ma~ 


leio  :  et  in  Beughemii  Incunabulis  typographiaj  me- 
morari  vitleo  sV.dWiv  Mediolanensem  anni  1490 , 
quam  editionem  Ausonii  1490  priBcipeoi  vocat  Ro- 
sweidus  ad  1'aulini  carmen  4,  pag.  806,  deinde  Ve- 
netain  A.  1496,  in-fol.,  cum  praefat.  Georgi  Mernla;. 

(o)  Obiit  Vinetus  A.  187.  Ejus  secund;e  editionis 
commentarii  meminit  Jos.  Scaligcr  p.  405  Epist., 
grypliuiii  lernarii  Ausoniani  exposuurus  ad  Nic.  Mi- 
rhaelium  :  Scis  quam  non  tutgaris  erudUio  sit  in  poe- 
matit  Ausomi.  ln  quibus  gryplum  lerncrii  melioribus 
<vvi  nuslri  yrammalicis  crncem  /ivii,  quamqvam  cona- 
tus  omniuin  elusil  recondita  et  veto  amigmdtum  sum- 
mota  doclrina  :  num  Sylvius  Aiubianus  nihil  nisi  tri- 
viati  monela  vercussil.  Bonus   Viitetus  non  solum  slhi, 


lus  autem  genius  dialribis  contingat,  usque  adeo  ut  si 
qua  bona  aut  saltem  mediocria  in  ipsis  fuerint,  imperi- 
torum  lurba  pe&sima,  bonis  leviuscuta  tricisque  vitiora 
censeantur  :  famce  si  qua  manent  inunera,  venlo  evo- 
lenl,   proque  vulgi   levilate   feranlur.   Ausonius  cuin 

sed  et  erudilioribus,  ctiam  in  iis  quw  plana  sunt,  dif/i- 
dit.  Et  quamvis  in  commentario  sccundo  quod  nuper 
p  )$l  ejus  moriem  recoclum  est,  multa  dc  noslris  leclio- 
nibtts  Attsonianisin  suas  diatribas  transcripserit,  nilitl 
tamen  quo  doctioribus  Ausonius  familiurior  (ieret  ex- 
prompsit.  Confer  eiiam  si  placel  Th<>.  Crenii  part.  iv 
Animadvers.  pag.  1 1  seq. ,  ubi  et  ftlia  quaHlam  ad 
notiiiam  editionum  Ausonii  facientia. 


823  DECH 

Joseplii  Scaligeri  lectionibusAusonianisGenev.  1608, 
in  1-2.  Conradus  Rittershusius,  pag.  113,  ad  Gunlheri 
Liguritinm,  memorat  exercilationes  suas  ad  Auso- 
nium,  in  quibus  plura  loca  Nazarii  et  aliorum  Pane- 
gyricorum  emendaverit.  Sed  nec  illse,  nec  Casparis 
Barthii  animadversiones  ad  Ausonium,  nut  Henrici 
Ernstii  noiaB  atquae  varue  lecliones  umquun  vide- 
runt  lucem  quod  sciam  :  licet  exstent  Riitershusii 
ad  Panegyricos  observationes  qusedam,  ut  supra  lib. 
n,  cap.  2-2,  dicere  me  memini. 


AUSONII 


824 


A  Denique  eleganlissirae  hunc  scriptorem  Lugduni 
Bat.  1671,  in-8°,  in  lucem  emisit  Jacobus  Tollius 
cum  notis  integris  Scaligeri,  et  cujus  in  Mosellam 
Ausonianam  commentarius  Heidelb.  1619,  in-fol., 
prodierat,  Marquardi  Freheri,  selectisque  animad- 
versionibus  Accursii  (  quamquam  integras  titulus, 
sed  falso  promitiit),  Vineti,  Barihii,  Acidalii,  J.  F. 
Gronovii  el  Jo.  Georgii  Grsevii.  Consial  Mosellam 
Ausonii  cum  selectis  Tibulli  Propertiique  elegiis  illu- 
siralam  quoque  a  Paulo  Duizio,  Mussiponti  1615  in-8. 


DECII  AUSONII 

GALLI  BURDIGALENSIS 

OPERA  QU;£  EXSTANT. 


PRyEFATIUNCUL^;. 


Theodosius  Augustus  Ausonio  parenli  salutem. 

Amor  meus  inteest,  et  admiratio  ingenii  alque  eru- 
ditionis  tuce,  quce  multo  maxima  sunt,  fccit,  parens 
jucundissime,  ul  morcm  principibus  aliis  solilum  se- 
questrarem  ;  familiaremque  scrmonem  autographum  ad 
le  transmillerem,  postulans  pro  jure,  non  quidem  regio, 
scd  illius  privake  inler  nos  charitatis,  ne  fraudari  me 
scriptorum  tuorum  lectione  putiaris,  quw  oliin  mihi 
cognita  el  jam  per  tempus  oblita,  rursum  desidero  : 
non  solum  ut  quce  sunl  nota  recolantur,  scd  ut  ea  quce 
fama  cclcbri  adjecta  memorantur,  accipiam.  Qucv  tu 
de  promptunrio  scriniorum  luorum,  qui  me  amas,  li- 
bcns  impartiare,  secutus  exempla  auctorum  optimorum 
(  quibus  pnr  esse  meruisli )  qui  Octaviano  Augusto  re- 
rum  potienli  cerlatim  sua  opera  tradebanl,  nullo  fine 
in  ejns  honorem  multa  condentcs.  Qui  itlos  haud  sciam, 
(in  xqualiler,  ac  ego  le,  admiralus  sit,  certe  non  am- 
plins  diligebat.  Vale,  parens. 

Theodosio  Augusto  Ausotiius. 

Agricolam  si  fiavaCercs  dare  semina  lerrae, 

Gradivus  jubeat  si  capere  arma  ducem, 
Solvere  de  poitu  classem  Neplunus  inermem, 

Fidere  tam  fas  est,  quam  dubitare  nefas  : 
Insanum  quamvis  hiemet  mare,  crud;iqiie  tellus 

Seminibus,  bello  nec  satis  anta  manus. 
Nil  dubites  auctoie  bono.  Monalia  qucerunt 

Consilium.  Certus  jussa  capessc  Dei. 
Scribere  me  Augustus  jubei,  ei  mea  carmina  poscit, 

Pene  rogans.  Blando  vis  latel  impeiio. 
Non  babeo  ingenium  ;  Caesar  sed  jussii  :  habebo. 

Cur  me  posse  ncgem,  posse  quod  ille  puiat? 
Invalidas  vires  ipse  excitat :  et  juvat  idem, 

Qui  jubpt  :  obsequium  sufficit  esse  nieum. 
Non  lutum  renuisse  deo.  Laudata  pudoris 

Saepe  mora  est  :  quoiiens  conira  parem  dubitcs. 
Quin  eiiam  non  jussa  parant  erumpere  dudum 

Carmina.  Quis  nolit  Ctesaris  esse  liber  ? 


B  Ne  ferat  indignum  vatem,  cenlumque  lituias, 
Mutandas  semper  deteriore  nola. 
Tu  modo  te  jussisse,  pater  Romane,  raemento  : 
Inque  meis  culpis  da  libi  tu  veniam. 

Ausonius  Syagrio  suo  S. 
Ausonius  geniior  nobis.  Ego  nomine  eodem 

Qui  sim,  qua  secta,  stirpe,  lare,  et  patria, 
Ascripsi,  ut  nosses,  bone  vir,  quicumque  fuissem, 

Et  notum  memori  me  coleres  animo. 
Vasales  palria  est  patri  :  gens  /£<lua  malri 

De  patre  :  Tarbellis  sed  genitrix  ab  Aquis. 
Ipse  ego  Burdigal»  geniius  :  divisa  per  urbes 

Quatuor  antiquas  slirpis  origo  mea?. 
Q  Hinc  late  fusa  est  cognatio,  nomina  multis 

Ex  nostra,  ut  placilum,  ducta  domo  vcniant. 
Derivata  aliis :  nobis  ab  stemmate  primo 

Et  non  cognaii,  sed  genitiva  placent. 
Sed  redeo  ad  seriem  :  genitor  sluduit  medicina1, 

Disciplinarum  qu%  dedit  una  Deum. 
Nos  ad  grammaticen  studium  converiimus,  el  mo\, 

Rbetorices  etiam  quod  saiis  attigimus. 
Nec  fora  non  celebrala  mibi  :  sed  cura  doccndi 

Cullior,  el  nomen  Grammaiici  merui. 
Non  tam  grande  quidem,  quo  gloria  noslra  subiret 

^Emiliuni  aul  Scaurum,  Berytiumquc  Probum: 
Sed  quo  nosirates,  Aquilanica  nomina,  multos 

Collatus,  non  et  subditus,  aspicerem. 
Exactisque  debinc  per  trina  dccennia  fastis 
D     Asseiui  doctor  municipalem  operam. 
Aurea  el  Augusti  palatia  jussus  adire, 

Augustam  sobolem  grammaiicus  docui  : 
Mox  eii ■im  rhelor :  nec  enim  fiducia  nobis 

Vana,  aul  non  solidi  gloria  judicii. 
Cedo  lamen  fuerint  fama  potiore  magistri, 

Dum  nulli  fueril  discipulus  melior. 
Alcidcs  Allanlis,  cl  /Eacides  Chironis, 


823 

Pene  Jove  iste  salus,  filius  ille  Jovis, 
Thessaliam,  Thebasque  suos  habuere  penates: 

Al  meus  hic  loto  regnat  in  orbe  suo. 
Cujus  ogo  comes,  etquaeslor,  ei  culmcn  honorum, 

Praefecius  Gallis,  et  Libyae,  et  Latio  : 
Et  prior  indeptus  fasces,  Latiamque  curulem, 

Consul,  collega  posteriore,  fui. 
Hic  ego  Ausonius  :  sed  lu  ne  temne,  quod  ultro 

Patronum  nostris  te  paro  carminibus. 
Pectoris  ul  nostriscdem  colis,  almeSyagri, 

Communemquehabiias,  alier  ego,  Ausonium  : 
Sic  etiam  nosiro  praefatus  habebere  libro, 

Differat  utnihilo,  sittuus,  anne  meus. 


Ausonius  Latino  Pacato  Drepanio,  Filio 
Cui  dono  lepidum  novum  libellum? 


EPIGRAMMATA. 

A  Veronensis  ait  poela  quondam  : 
Inventoque  dedil  siatim  Nepoii. 
Atnos  illepidum,  rudem  libellum, 
Burras,  quisquilias,  inepiiasque, 
Credemus  gremio  cui  fovendum  ? 
lnvcni,  trepide  silete  nactae, 
Nec  doclum  minus,  el  mngis  benignum, 
Quam  quem  Gallia  praebuit  Calnllo. 
lloc  nullus  mihi  charior  meorum; 
Quein  pluris  faciunt  novem  Sororcs, 
Quam  cuncios  alios,  Marone  dempto. 
Pacatum  haud  dubie,  Poeta,  dici*. 
Ipse  est,  inlrepide  volaie  versus : 
Et  nidum  in  gremio  fovete  tulo. 
Hic  vos  diligere,  liic  volet  lueri. 

g  Ignoscenda  tegei,  probaia  tradet, 
Post  hunc  judicium  timete  nullum. 


820 


EPIGRAMMATA. 


I.  De  Augusto. 
Phcebe  potens  numeris,  praeses  Tritonia  bellis, 
Tu  quoque  ab  aerio  prsepes  Victoria  lapsu, 
Come  serenalam  duplici  diademate  fronlem, 
Serta  ferens,  quae  dona  togae,  quac  pracniia  pugnac. 
Bellandi  fandique  potens  Augustus,  honorem 
Bis  meret :  ut  geminet  titulos,  qui  praclia  Musis 
Temperat,  et  Gelicum  rnoderalur  Apolline  Martem 
Arma  inter  Chunosque  Iruces,  furtoque  uocenles 
Sauromaias,  quantum  cessat  de  lempore  belli , 
Indulgel  Clariis  tanium  inlercastra  Camcenis. 
Vix  posuit  volucres  strideniia  tela  sagitias, 
Musarum  ad  calamos  fertur  nianus,  otia  nescil, 
Etcommuiata  medilatur  arundine  carmen. 
Sed  carmen  non  molle  modis,  bella  borrida  Martis 
Odrysii,  Thressaeque  viraginis  arma  reiraclal. 
Exsulta,  iEacide,  celebraris  vate  superbo 
Rursum  :  Romanusque  tibi  cnniingit  llomerus. 

II.  De  fera  a  Cmsare  interfecta. 

Cedere  quae  lato  nescit  fera  saucia  ferro, 

Armatique  urget  tela  cruenta  viri, 
Quam  grandes  parvo  patitur  sub  vulnere  morles, 

Et  solam  lethi  vim  probal  esse  manum  ! 
Miraniur  casusquc  novos,  subitasque  ruinas  : 

Quaeritur,  el  fallit  lumina  plaga  recens. 
Nec  contenia  iclos  lethaliter  ire  per  artus, 

Conjungit  mortes  una  sagitta  duas. 
Plurima  communi  pereunt  si  fulminis  iciu, 

llaec  quoque  de  ccelo  vulnera  missa  putes. 

III.  Danubius  Nilum  alloquitur. 
lllyricis  regnaior  aquis,  tibi,  Nile,  secundus, 

Danubius  laeium  profero  fonte  caput. 
Salvere  Augustos  jubeo,  natumque,  pairemque, 

Armileris  alui  quosego  Pannoniis. 
NuntiusEuxinojam  nunc  volo  currere  ponto, 

Ut  sciat  hoc  Siiperum  cura  secunda  Valens ; 
Caede,  fuga,  flammis  siratos  periisse  Suevos: 
Nec  Rbcnum  Gallis  limiiis  esse  loco. 


Quod  si  lege  maris  refluus  milii  curreret  amnis, 
Huc  possem  victos  inde  referre  Gothos. 

IV.  Idem  eumdemalloquilur. 
Danubius  penitis  caput  occultatus  in  oris, 

Tolus  sub  vestra  jain  ditione  fluo. 
Qua  gelidum  foniem  mediis  eflundo  Suevis, 

Iinperiis  gravidas  qua  seco  Pannonias. 
Et  qua  dives  aquis  Scyihico  solvo  oslia  ponlo  : 

Omnia  sub  vestrum  flumina  mitto  jugum. 
Augusto  dabilur,  sed  proxima  palma,  Valenli. 

Inveniet  fonies  hic  quoque,  Nile,  luos. 

V.  Sub  Valentiniani  Junioris  siyno  marmoreo. 

Nunc  te  marmoreum  pro  sumpiu  fecimus  ;  at  cum 
_      Augustus  frater  remeaverit,  aureus  eslo. 

VI.  PicluroJ  subditi,  ubi  Leo   una  a  Gratiano  sagitta 
occisus  est. 

Q;:od  leo  lam  tenui  patitur  sub  arundine  lethnm, 
Non  vires  ferri,  sed  ferientis  agunt. 

VII.  De  matre  Augusti. 

Ante  omnes  alias  felix  tamen  hoc  ego  dioar  : 
Sive  deum  peperi  femina,  sive  virum. 

VIII.  Exhorlatio  ad  modestiam. 
Fama  est  fictilibus  ccenasse  Agatlioclea  regcm, 

Atque  abacum  Samio  saepe  onerasse  luto, 
Fercula  gemmaiis  cuni  ponerel  horrida  vasis; 

Et  miscerei  opes  pnuperiemf|iie  simul. 
Quaerenli  causam  respondit  :  Rex  ego  qui  suin 
r*     Sicaniae,  figulo  sum  genitore  satus. 

Fortiinam  reverenlcr  babe,  quiciimque  repente 
Dives  ab  exsilii  progrediere  loco. 
IX.  De  suis  pocmatis. 
Estjocus  in  nostris,  sunt  scria  inulta,  libellis; 

Sioicus  has  partes,  has  Epicurus  agil. 
Salva  mihi  vetenim  maneat  duin  regula  morum ; 
Ludal  permislis  sobria  Musa  jocis. 

X.  ln  Eumpinam  adulteram. 
Toxica  zelotypo  dedil  uxor  moeclia  marito ; 


827  DECI! 

Nec  saiis  ad  mortem  crcdidit  esse  datum. 
Miscuitargenti  lethalia  pondera  vivi; 

Ogeret  ut  celerem  vis  geminata  necem. 
Dividal  haec  si  quis,  faciunl  discreta  venenum. 

Antidotumsuinet  qui  sociata  bibel. 
Ergo  inier  sese  dum  noxia  pocula  certanl, 

Cessit  leihalis  noxa  salutiferae. 
Proiinus  et  vacuos  alvi  peliere  recessus, 

Lubrica  dejectis  qua  via  nola  cibis. 
Quam  piacuradeum!  prodest  crudelior  uxor. 

El  cum  faia  volunt,  bina  venena  juvnnt. 
XI.  Echo  ad  pictorem. 

Yane,  quid  affectas  faciem  mihi  ponere,  pictor, 

Ignotamque  oculis  sollicitaredeam? 
Aeris  et  Iingune  sum  (ilia,  mater  inanis 

Indicii,  voccmqu.ne  sine  mente  gero. 
Extremos  pereunte  modos  a  fine  reducens, 

Ludificata  sequor  verba  aliena  meis. 
Auribus  in  vesiris  habito  penetrabilis  Echo  : 

El  si  vis  simi!em  pingere,  pinge  sonum. 

XII.  In  simulacrumOccasionis  et  Poznilentia?. 

Cujus  opus?  Phidice,  qui  signum  Pallados,  ejus 

Quique  Jovem  fecit,  tertia  palma  ego  sum. 
Sum  dea  quse  rara,  el  paucis  OCCASIO  nola. 

Quid  rolulae  insistis?  Stare  loco  nequeo. 
Quid  talaria  liabes?  Yoluciis  sum.  Mercurius  quae 

Fortunare  solet,  lardo  ego,  cum  volui. 
Crine  tegis  faciem.  Cognosci  nolo;  sed  heus  lu 

Occipiti  calvo  es.Nc  tenear  fugiens. 
Quae  tibi  juncia  comes?  Dicat  tibi.  Dic  rogo  quae  sis. 

Snm  dea  cui  nomen  necCiccio  ipse  dedit. 
Sum  dea  qu;c  f.icli  non  faclique  exigo  pcenas. 

Nempe  ui  pcenitent,  sic  METANOEA  vocor. 
Tu  modo  dic  quid  agal  lecum?  Si  quando  volavi, 

llaec  manel,  hanc  relineiil  quos  ego  praelerii. 
Tu  quoque,  dum  rogitas,  dum  percontando  moraris, 

Elapsam  dices  me  libi  de  manibus. 

XIII.  fJe  lepore  capto  a  cane  marino. 

Trinacrii  quondam  currentem  in  litiorisora 
Ante  ranes  leporem  eseruleus  rapuit. 

Atlepus  :  In  me  omnis  terrsc  pelagiquo  rapina  est, 
Forsilan  et  coeli,  si  canis  aslra  lenet. 

XIV.  De  Pergamoscriptore  fugitivo.qui  captus  fuerat. 

Tam  segnis  scriptor  quam  lenlus,  Pergame,  cursor, 

Fugisii,  et  primo  capiuses  in  stadio. 
Ergo  notas  scripto  lolerasti,  Pergame,  vultu, 

Et  quas  neglexit  dextera,  frons  patitur. 

XV.  In  eumdem  Pergamum. 

Pergame,  non  recle  punilus  :  fronie  subisli 
Supplicium  lcntae  quod  meruere  manus. 

At  lu,  qui  dominns,  peccantia  membra  coerce. 
[njustom  falsos  excruciare  reos. 

Aut  inscribe  istam,  quae  non  vult  scribere,  dexlram, 
Aul  profugos  ferri  pondere  necte  pedes. 

XVL  De  se  et  uxore. 

Laidas  el  Glyceras,  lascivse  nomina  fainae, 


ausonii  m 

A     Conjux  in  noslro  carmine  cum  legeret, 
Ludere  me  dixil,  falsoque  in  ainore  jocari  : 
Tanta  illi  nosira  est  de  probiiale  fides. 

XVII.  Ad  uxorem  suam. 

Uxor,  vivamus,  quod  viximus,  et  teneamus 

Nomina  qti.-e  primo  sumpsimus  in  tlialamo; 
Nec  ferat  ulladies,  ul  commutemurin  ?evo; 

Quin  tibi  simjuvenis,  tuque  puellamilii. 
Nestore  sim  quamvis  proveciior,  a^mulaque  annis 

Vincas  Cumanam  lu  quoque  Deiplioben  ; 
Nos  ignoremus  quid  sil  maliira  senectus. 

Scire  sevi  incertum,  non  numerarc  decet. 

XVIII.  In  Meroen  anum  ebriosam. 

Qui  primus,  MEROE,  nomen  tibi  condidit,  ille 
B      Thesidae  nomen  condidit  Hippolyto. 

Nam  divinare  est,  nomen  componere,  quod  sil 

Fortunsc,  morum,  vel  necis  indicium. 
Protesilae,  libi  nomen  sic  fata  dcderuut  : 

Viclima  quod  Troja?  prima  futurus  eras. 
Idmona  quod  vatem,  medicum  quod  Iapida  dicunt, 
Disccndas  artes  nomina  proeveniunt. 
.  El  lu  sic,  Meroe  :  non  quod  sis  atra  coloie, 
Ul  quai  Nillnta  nascilur  in  Meroe; 
Infusum  sed  quod  vinum  non  diluis  undis, 
Polare  immixtum  sueta  merumque  meruin. 
XIX.  IScmesis  e  Grceco. 

Me  lapidem  quondam  Persae  advexere,  iropseum 
Ul  fierem  bello;  nunc  ego  sum  NEMESIS. 
_  At  sicut  Gr.T;cis  victoribus  adsto  tropaeum, 
Puuio  sic  Persas  vaniloquos  Nemesis. 

XX.  De  varielate  fortunce,  e  Graxo. 
The^auro  invento,  qui  limina  mortis  inib.ii, 
Liquil  ovans  laijueum  i|Uo  perituruscrat. 
Aiqui,quod  terrie abdideiat,  non  repperil  aurum, 
Quem  laqueum  invenit,  nexuit,  el  periit. 

XXI.  Idem  aliter. 

Qui  laqueum  collonectebal,  repperilaurum, 
Thesaurique  loco  deposuit  laqueum. 

At  qui  condiderat,  postquam  non  repperit  aurnm, 
Aptavit  collo  quem  reperit  laqueum. 

XXII.  DeThrasybulo  Lacedcemonio. 

Excipis  adverso  quod  pectore  vulnera  sepicm  ; 
D      Arma  superveheris  quod,  Thrasybule,  lua  : 
Non  dolor  hic  patris,  Pnanae  sed  gloria  major. 

Rarum  tam  pulchro  funere  posse  frui. 
Quem  posiquam  mcesto  socii  posuere  fcrclro, 

Talia  inagnanimus  ediditor.-a  pater  ; 
Flete  alios,   natus  lacrymis  non  indigel  ulli*, 

Et  meus,  et  lalis,  et  Laceda^monius. 

XXIII.  De  Lacmxa  matre. 

Maier  Lac.ona  clypeo  obaimans  lilium, 

Cum  hoc,  inquit,  aut  in  hoc  redi. 

XXIV.  In  divitem  quemdam. 
Quidam  superbus  opibus  el  fasln  lumens, 

Tantumque  verbis  nobilis, 


829 


Spernit  vigenlis  clara  soecli  nomina, 

Anliqua  captans  stemmata, 
Mariem,  Remnmque,  et  conditorem  Bomulum, 

Prinios  parentes  nuncupans. 
Hos  ille  Serum  veste  contexi  jubet; 

Hos  caelal  argento  gravi, 
Ceris  inurens  januarum  Iimina  , 

Et  alriornm  pegmata. 
Credo  qnod  illi  nec  pater  certns  fuii, 

Et  maier  est  vere  lnpa. 

XXV.  Antisthenes,  Cynicus  philosophus. 

Invenlor  piimus  Cynices  ego.  Quse  ralio  islhacc? 

Alcides  mulio  dicilur  esse  prior; 
Alcitla  quondam  fneram  doclore  secundus, 

Nunc  ego  sum  Cynices  primus,  et  ille  deus. 

XXVI.  Idem. 

Discipulus  nulli  melior,  meliorve  magister, 

Eig  «/3£T«v  ervvs&n,  xar  xuvixijv  erofajv. 
Dicere  me  verum  novii,  qui  novit  uirumque, 

Kai  0sov  A).xst5«v,  xat  xvva  Atoyev>jv. 
XXVII.  Libero  patri. 
\iyviVTOv  [ih  '  Ornpi?  syw,  Mucwv  oe  $av«xrjj, 

Ba/^oj  svj  £«otfftv,  evt  ^Gtf/.svoi?  Viciwvsv?, 
nupoysvyjf ,  Sixspw?,  TtTavoXsTrib  Aiovvcrffoc'. 

XKVIII.  Myobarbum  Liberi  palris  signo  marmoreo  in 
villa  uostra  omnium  deorum  aryumenta  habentis. 

Ogygia  me  Bacclium  vocat; 
Osirin  iEgyplus  putat; 
Mysi  Phanacen  nominant; 
Dionyson  Indi  existimant; 
Romana  sacra  Liberum  ; 
Arabica  gens  Adoneum; 
Lucaniacus  Paniheum. 

XXIX.  In  Coiydonem  marmoreum. 

At£,  ^tftapo?,  n-npv,  7roipiv,  paSSoO^o»,  eWrj, 
Elc  liQo;  sx  7ravTwv  )>itoc  lyw  Ko/juSwv. 

XXX.  In  simulacrum  Sapphus. 
Lesbia  Pieriis  Sappho  soror  addita  Musis, 

Et/x'  evaTrj  Avptxwv,  'AovtSwv  SsxaTr). 

XXXI.  iJea?  Veneris. 

Oria  salo,  suscepia  solo,  patre  ediia  ccelo, 
./Eiieadum  genitrix  ,  hic  habilo  alnia  Venus. 

XXXII.  Ad  Ubellum  suum  de  Proculo. 
Si  tincas,  cariemque  pati  te,  charia,  necesse  est, 

lncipe  versiculis  anleperire  meis. 
Malo,  inquis,  lineis.  Sapis,  aerumnose  Libelle, 

Perfungi  mavis  qui  leviore  malo. 
Ast  ego  damnosse  nolo  otia  perdere  Musae, 

Jacluram  sonini  quoe  paril,  alque  olei. 
Uiilius  donnire  fuit,  quam  perdere  somnum, 

Alque  oleiim.  Bene  ais.  Causa  sed  isla  mihl  est; 
Iratcor  1'roculo  :  cujus  facundia  tania  est, 

Quanius  honor.  Scripsit  plurima,  quac  cohibel. 
Ilunc  studeo  ulcisci  :  et  prompta  esl  haec  ullio  vati 

Qui  sua  non  edil  carmina.  nosira  legat. 


liPIGRAMMATA.  830 

A  Hujus  in  arbitrio  est,  seu  te  juvenescere  cedro. 
Seu  jubeat  duris  vermihus  esse  cibum. 
Huic  ego,  quod  nobis  superest  ignobilis  oti, 
Depulo  :  sive  legat,  qu;e  dabo,  sive  legat. 


B 


XXXIII.  De  nomine  cujusdam  Lucii ,  sculpto  in  mar- 
more. 

Lucius  una  quidem,  geminis  sed  dissita  punciis 

Liitera  :  pnenomen  sic  L  nola  sola  facit. 
Post  M  incisum  est :  puto  sic  M  non  tota  videlur. 

Dissiluit  saxi  fragmiue  kesus  apex. 
Nec  quisqnam  ,  Marius,  seu  Marcius,  anne  Metellus 

Hic  jaceal ,  cerlis  noverit  indiciis. 
Truncatis  convulsa  jacent  elementa  figuris, 

Omnia  confu-is  interiere  notis. 
Miremur  periisse  homines?  monumenla  fatiscunt, 

Mors  etiam  saxis,  nominibusque  venii. 

XXXIV.  De  Sabina  uxore. 

Sive  probas  Tyrio  textam  subtegmine  vestem  : 
Seu  placet  inscripti  commoditas  tituli : 

Ipsius  hoc  dominoe  coiicinnat  utrumque  venustas, 
Has  geminas  artes  una  Sabina  colit. 

XXXV.  De  eadem  Sabina. 

Lauclet  Achaemenias  Orienlis  gloria  lelas  : 

Molle  aurum  pallis,  Graecia,  lexe  tuis. 
Non  minus  Ausoniam  celebret  dum  fama  Sabinam, 
Parcentem  magnis  sumptibus,  arte  parem. 
XXXVI.  De  eadem  Sabina. 
Licia  qui  toxunt  et  carmina  ;  carmina  Musis, 
(]      Licia  coniribuunt,  casta  Minerva,  tibi. 
\st  cgo  rem  sociam  non  dissociabo,  Sabina  : 
Versibus  inscripsi  quoe  mea  texla  meis. 
XXXVII.  De  Chresto  el  Acindyno  fralribus. 

Xgwtoc-,  'AxtvoVjos1,  stovv  a5s)cpsot,  oiy.rpu  5s  Tsxva, 

Moribus  anibo  malis,  nomina  falsa  gerunt. 
OvS'  ovtoc  ^pyjCTTOj ,  oOcT  ovtoc  axtvSvvoc  SGTIV. 

Una  polesl  ambos  liltera  corrigere. 
Atx-v  Xpjoroc  D^,  'AxtvSuvoc  v.lo  a7ro)scrcrrj  : 
Kiveaivoc  hic  fiel;  fraler  "kxprioxo;  eril. 
XXX  VIII.  Dc  iisdem. 

Germani  fratres  sunt ,  Chrestos,  Acindynos  aller, 
Falsum  nomen  ulrique;  sed  ut  verum  sit  utrique, 
Alpha  suum  Chreslo  det  Acindynos,  ipse  sine  alplia 
D     Permaneat,  verum  nomen  uterque  gerel. 

XXXIX.  Ad  Philomusum  Crammaticum. 
Emptis  quod  libris  tibi  biblioilieca  referla  est; 

Doctum,  el  giammatieum  te,  Pbilomuse,  putas? 
Hoc  geneie  et  cbordas,  et  plectra  ei  barhiia  conde. 

Omnia  mercaius,  ctas  citliaroedus  eris. 
XL.  In  slaluam  Ruft ,  rhetoris  scmiiiri ,  ct  etinguis. 
Rbeloris  luecRufi  slatua  est.  Nil  verius.  Ipsa  est. 

Ipsa  adeo  linguam  non  habet,  et  cerebrum. 
Et  riget,  et  surda  est.  et  non  videt.  Omnia  Rufi. 

Unum  dissimile  csl.  Mollior  ille  fuit. 
XLI.   /"  tabulam  ,  ubi  crat  pirta  imago  liufi  rhetoris. 
Elioguem  quis  le  diccnlis  imagine  pinxil* 


831 


DECII  AUSONII 


85-2 


Dic  mihi ,  Rufe.  Taces.  Nil  tibi  lam  simile  esi. 
XLII.  De  eadem  tabula. 

}]JEC  Rufi  labula  esl.  Nil  verius.  Ipse  ubi  Rufus? 
In  cathedra.  Quid  agit?  lloc,  quod  et  in  tabula. 

XLIII.  De  eodem  Rufo. 

REMINISCO  Rufus  dixit  in  versu  suo  : 
COR.  ergo  versus,  imo  Rufus  non  babet. 

XLIY.  Idem. 

Qui  REMINISCO  putat  se  dicere  posse  Latine: 
Hic,  ubi  CO  scriplum  est,   legeret  COR ,   si   cor 

[baberet. 
XLV.  De  eodem  Rufo. 

Rufus  vocatus  rbetor  olim  ad  nuptias, 

Celcbri  (ut  fit)  convivio, 
Grammaticae  ut  artis  se  peritum  ostenderet , 

Haec  vota  dixit  nuptiis  : 
Etmasculini,  et  feminini  gignite, 

Generisque  neuiri  filios. 

XLVI.  Imago  Rufi  rhetoris. 

ORE  pulcbro,  el  ore  rnuto.  Scire  vis  quae  sim?  Volo. 

Imago  Rufi  rbetoris  Pictavici. 
Diceret  sed  ipse,  vellem ,  Rhetor  hoc  mi.  Non  potest. 

Cur?  Ipse  rbetor  est  imago  imaginis. 

XLVII.  De  eadem  Rufi  stalua. 

Rhctoris  haec  Rufi  stalua  est.  Si  saxea,  Rufi. 
Cur  id  ais?  semper  saxeus  ipsefuit. 

XLVIIL  Dc  Diogene  Cynico  pliilosopho. 

Pera ,  polenla,  tribon,  baculus,  scyphus,  arcta  su- 

[pellex 

Ista  fuit  Cynici :  sed  putat  hanc  niiniam. 
Namquo  cavis  manibus  cernens  potare  bubulcum, 

Cur,  scypbe,  le,  dixit,  gesto  supervacuum? 
XLIX.  De  Crceso,  el  eodem  Diogene. 
Elfigiem,  rex  Croese,  luam  ,  dilissime  regum  , 

Vid:t  apud  maucs  Diogenes  Cynicus. 
Conslilit  utque  procul,  solito  majore  cachinno 

Concussus,  dixit :  Quid  tibi  divitiae 
Nunc  prosunt,  regum  rex  o  diiissimc,  cum  sis 

Sicui  ego  solus,  me  quoque  pauperior? 
Num  quaecumque  habui,  mecum  fero:  cum  nihil  ipse 

Ex  lantis  tecum  ,  Croese,  feras  opibus. 

L.  Ad  D(vdalum  de  bucula  Myronis. 

Daedale,  cur  vana  consumis  in  arle  laborem? 

Me  potius  clausac  subjice  Pasiphaae. 
Illecebras  verae  si  vis  dare,  Daedale,  vaccae, 

Viva  tibi  species  vacca  Myronis  erit. 

LL  Eadem  de  se. 

Errasii ,  attendens  haec  ilia  nosira  ,  juvence. 
Non  manus  artificis  lac  dedit  uberibus. 

LH.  Eadem. 
Pasce  gregesprocul  liine,  ne,  quaso,  bnbulce,Myronis 
/Es,  veluli  spirans,  cum  bubus  exagites. 

LIII.  Eadem. 
Me  viiulus  cernens,  immugiet.  Irruet  in  me 


A     Taurus  amans.  Pastor  cum  grege  mittel  agens. 
LIV.  De  eadem  Mtjronis  bucula. 
^Erea  mugitum  poterat  dare  vacca  Myronis  : 

Sed  timet  artificis  deterere  ingenium. 
Fingere  nam  similem  vivac,  quam  vivere,  plus  est; 
Nec  sunt  facla  dei  mira ,  sed  artificis. 
LV.  Eadem  bucula  de  se. 

JEveOi  bos  steleram  ,  mactata  est  vacca  Minervae, 

Sed  dea  proflalam  translulit  bnc  animam. 
E(  modo  sum  duplex  :  pars  aerea,  pars  animata. 
Haec  manus  arlificis  dicitur,  illa  Dea?. 
LVI.  De  eadem  Myronis  bucula. 
Necdum  caduco  sole,  jam  sub  vespere, 
j.  Ageret  juvencas  cum  demum  pasior  suas, 
Suam  relinquens,  me  minabat ,  ut  suam. 
LVII.  De  eadem  bucula. 

Unam  juvencam  pastor  forte  amiserai, 

Numerumque  jussus  reddere, 
Me  defuisse  conquerebatur,  sequi 

Quae  noluissem  caeieras. 

LVIII.  Quo3  sexum  mutarint. 

Vallebanae  (nova  res,  et  vix  credenda  poetis : 

Sed  quae  de  vera  promitur  hisioria) 
Femineam  in  specicm  convertit  masculus  ales  : 

Pavaque  de  pavo  constitit  ante  oculos. 
Cuncti  admirantur  monstrum  :  sed  mollior  agna 

Adstitit  in  lenerum  de  grege  versa  marem. 
p  Quid  slolidi  ad  speciem  nolae  novilalis  bebelis? 

An  vos  Nasonis  carmina  non  lcgilis? 
Caenida  converlit  proies  Saturnia  Consus  : 

Aiubiguoque  fuii  corpore  Tiresias. 
Vidit  semivirum  fons  Salmacis  llermaphrcdilum. 

Vidit  nubeniem  Plinius  Androgynum. 
Nec  satis  antiquum ,  quod  Campana  in  Benevento 

Unus  epheboi  uni  virgo  repcnte  fuit. 
Nolo  lamen  vcteris  documenia  arcessere  famae. 

Ecce  ogo  sum  factns  femina  de  puero. 

LIX.  De  Achilla,  qui  dissccuil  calvariam. 

Abjecia  in  triviis  inbumaii  glabra  jacebat 

Tesia  hominis,  nudum  jam  cule  calviiium. 
Fleveruul  alii  :  ilelu  non  moius  Acbillas, 
Insuper  et  silicis  verbere  dissecuit. 
T)  Eminus  crgo  icto  rediii  lapis  ultor  ab  osse  : 
Auctorisque  sui  frontem  oculosquc  pclit. 
Sic  ulinam  cerlos  mauus  impia  dirigal  icius, 
Auctorem  ul  feriant  tela  reloria  suum. 
LX.  De  Alcone  medico,  et  Diodoro  haruspice. 

Languenti  Marco  dixit  Diodorus  baruspex, 
Ad  vitam  non  plus  sex  superesse  dies. 

Sed  mcdicus  divis  laiisquc  potentior  Alcon  : 
Falsum  convicit  illico  baruspicium, 

Traciavitque  mannm  virluri,  ni  tcligissct. 
lllico  nam  Marco  sex  pcriere  dies. 

LXI.  De  signo  Jovis,  et  Alcone  medico. 
Alcon  beslemo  signura  Jovis  atiigit.  Ille, 


853 


Quamvis  marmorcus,  vim  patilur  mcdici. 
Ecce  hodie  jiissus  Iransferri  ex  aede  veiusia 
Effertur  :  quamvissil  Deus,  alque  lapis. 

LXII.  In  Eunomum  medicum. 

Languentem  Caium  moriturum  dixerat  olim 

Eunomus  :  evasil  fati  ope,  non  medici. 
Pavtlo  post  ipsum  videt,  aut  vidissc  ptilavit 

Pallentem,  et  multa  morlis  in  effigio. 
Quistu?  Caius,  ait.  Yivisne?  Hic  abimit.  At  quid 

Nunc  agis  hic?  Missu  Dilis,  ait,  venio. 
Ut,  quia  notitiam  rerumque  liomiimmque  lenerem, 

Accirem  medicos.  Eunomus  obriguit. 
Tum  Caius :   Meluas  niliil,  Eunome  ;  dico  ego  et 

[omnes, 

Nullum  qui  saperet,  dicerc  te  medicum. 
LXIII.  In  hominem  vocis  ubsonw. 

Latratus  catulorum,  hinniius  fmgis  equorum, 

Caprigenumque  pecus,  tanigerosquc  grcges 
Balatu  adsimilas  :  asinos  quoque  rudcre  dicas, 

Cum  vis  Arcadicum  fingere,  Marce,  pecus. 
Gailorum  canlus,  etovantes  gutiure  corvos, 

El  quidquid  vocum  bellua  et  alcs  habet. 
Omnia  cum  simules  ita  vere,  ut  licta  negeulur : 

Non  potes  hamanas  vocis  habere  sonum. 

LXIV.  Ex  Graxo,  v.oyjo  ~o  r>u.i.~-j  irocvros. 

lncipc.  Dimidium  facti  est,  ccepisse.  Supersil 
Dimidium.  Rursum  hocincipe  :  et  cfficies. 

LXV.  Ex  Graco. 

'A  yjt-pi-S  v.  Spud-j—o-j;  v.yapt;  yv.pi;. 
Gratia,  quae  tarda  est,  ingrata  est.  Gralia  namquc 
Cum  fieri  properai,  gratia  grala  magis. 
LXYI.  Idem. 

Si  bene  quid  facias,  facias  cito  ;  nam  cilo  faclum 
Gratum  erit:ingratum  gratia  larda  facit. 

I    LXVII.  In  Sallatorem  ineplum. 

Deceptai  lelix  casus  se  miscuit  arti. 

Histrio,  saltavit  qui  Capanea,  ruit. 
Idem,  qni  Nioben  saltavilsaxeus,  ultum 

Spectator  veram  credideril  Nioben. 
In  Canacc,  visus  multo  felicior  ipsa  : 

Quod  non  hic  gladio  viscera  dissecuit. 
LXVIH.  De  eodcm. 
Daphnenet  Nioben  saltavit  simius  idem, 

Ligncus  ut  Daphne,  saxeus  ut  Niobe. 

LXIX.  Dodralis  potio. 

Dodra  ex  dodrante  est.  Sic  collige :  jus,  aqua,vinum, 
Sal,  oleum,  panis,  mel,  piper,  hcrba,  novem. 

LXX.  De  eadem. 

Dodra  vocor.  Quai  causa  ?  Novem  species  gero. 

[Quajsunt? 
Jus,  aqua,mel,vinum,panis,piper,  hcrba.oleum,  sal. 
LXXI.  Deeadem  dodra  potione. 

boopv.  TroTOi  y.v.l  iptBftos  e'/<w,  p.i).i,  oivov,  IXettoy, 
"Aotov,  «)>«>■,  ^QTCcmv,  ^ufAOVj  v3wo,  t: inept. 


EPIGRAMMATA.  854 

A  LXXII.  Pulchrum  dei  responsum. 

Doctus  Hylas  caestu,  Phegeus  calus  arte  ^813681^, 


Clarus  Olympiacis  et  Lycus  in  stadiis, 
An  possent  omneo  venluro  vincere  agone, 

Ilammonem  Liby.e  consuluere  deum.  f 
Scd  deus,  ut  sapiens:  dabilur  vicloria  vobis 

InduUlata  quidem,  si  caveatis,  ait, 
Ne  quis  Hylam  cajstu  ,  ne  quis  certamine  luctae 

Phegea,  ne  cursu  te,  Lyce,  pra;tereat. 
LXXIII.  De  Narcisso,  qui  svi  ipsius  amore  captus  erat. 
Si  cuperes  alium,  posses,  Narcisse,  poiiri. 

Nunc  tibi  amoris  adest  copia  :  fruclus  abesl. 

LXXIV.  De  eodem. 

Quid  non  ex  hujus  forma  pateretur  amator, 
B     Ipse  suam  qui  sic  deperit  effigiem  ? 

LXXV.  In  Eclio  dolentem  prcpter  mortem  Narcissi. 

Commoritur,  Narcisse,  libi  resonabilis  Echo, 
Vocis  ad  extremos  exanimata  modos. 

Et  pereuniis  adhuc  gemitum  resccuia  querelis, 
Ullima  nec  etiam  verba  Ioquentis  amat. 

LXXVI.  Ad  Apollinemde  Dapline  puella  fugiente. 

Ponearcuni,  Ptcan,  celeresquereconde  sagillas  : 
Non  le  virgo  fugit,  sed  lua  tela  timet. 

LXXVII.  Ad  corticem,  quo  Dapline  legebalur. 

Invide,  cur  properas,  cortex,  operire  puellam  ? 
Laurea  debetur  Pboebo,  si  virgo  negatur. 

LXXVIII.  In  duas  sorores  diversorum  morum, 

Kj 

Delia,  vos  miramur :  et  est  mirabile,  quod  tam 

Dissimiles  estis,  luque  sororque  tua. 
Hccc  habitu  casto,cum  non  sit,casta  videtur  ; 

Tu  prieter  cultum  nil  meretricis  habes. 
Cum  casti  mores  tibi  sint,  huic  cullus  honestus  ; 

Te  lamen  et  cultus  damnat,  et  actus  eam. 

LXXIX.  In  Venerem  anadtjomenen. 
Emersam  pelagi  nuper  geniialibus  undis 

Cyprin  Apellei  cerne  laboris  opus  : 
Ut  complexa  manu  madidos  salis  a^quore  crines 

Humidulis  spumas  stringil  ulraque  comis. 
Jam  tibi  nos,  Cypri,  Juno  inquit  et  innuba  Pallas  , 

Cedimus,  et  fornue  pra?mia  deferimus. 

D  LXXX.  In  puerum  formosum. 

Dum  dubilat  nalura,  marem ,  faceretne  puellam  : 

Faclus  es,o  pulcher,  penepuella,  pucr. 

LXXXl.  Dequodam  Silvio  Bono ,  qui  erat  Brito. 
Silvius  illc  Bonus,  qui  carmina  nostra  lacessit, 

Noslra  magis  meruit  disticha  Brilo  Bonus. 

LXXXII.  De  eodem. 
Silvius  hic  Bonus  est.  Quis  Silvius  ?  Iste  Britannus. 
Aul  Brito  hic  non  esl  Silvius,  aul  malus  est. 

LXXXIII.  De  eodem. 
Silvius  istc  Bonus  fcrtur,  ferturque  Brilannus  : 
Quis  credat  civem  degencrassc  bonum  ? 


»5;,  DECIl  AUSONII  65e 

LXXXIV.  De  eodem.  \  Cuncianleai  saiiscst ;  nam  digna  est  sanguine  matcr 

Nemo  bonus  Briio  esi  :si  siiuplex  Silvius  esse 

Incipial,  simplex  desinat  esse  Bonus. 

LXXXV.  De  eodem. 

Silvius  hic  Bonus  esi.  Sed  Brilo  est  Silvius  idein. 


Simpliciur  res  esl,  crcdite,  Brito  malus. 
LXXXVI.  Deeodem. 

Silvi,  Brito,  Bonus  ;  qu.imvis  homo  non  bonusesse 
Ferris  :  nec  se  quii  jungere  Brilo  Bono. 
LXXXVII.  In  Furippum. 

Pars  le  Furippum  vocitai,  pars  vero  Furippum, 
Allcra  producens,  altera  corripiens. 

Elige  uirum  malis  :  aut  tende,  aut  corripe  nomen. 
Conveniet  quodvis,fur  furiose,  tibi. 

LXXXVIII.  Epicuri  opinio. 

Quod  esl  heatum,  morte  et  scternum  carens, 
Nec  sibi  paril  negoiium,  necalteri. 

LXXXIX.  Dehomine  pigro. 

Sanus  piger  febriente  multo  est  nequior. 
Polat  duplum,  dapesque  duplices  devorat. 

XC.  In  Didus  imaginem. 

lllo  ego  sum  Dido  vultu,  quem  conspicis,  hospes, 

Assimilala  modis  pulchraque  mirificis, 
Talis  eram  :  sed  non  ,  Maro  quam  mihi  finxit ,  erat 

[mens  : 

Vila  nec  ince^tis  Isela  cupidinibus. 
Namque  nec  ^Eneas  vidit  me  Troius  umquain,  ' 

Nec  Libyam  advenit  classibus  Iliocis. 
Sed  furias  lugiens  atque  arma  procacis  larbae, 

Servavi,  fateor,  morte  pudiciiiam, 
Pectore  transfixo  :  castus  quod  perculit  ensis, 

Non  furor,  aut  lieso  crudus  amorc  dolor. 
Sic  cecidisse  juvat :  vixi  sine  vulnere  famae. 

Llta  virum,  positis  mcenibus,  oppelii. 
Invida,  cur  in  me  slimulasii,  Mu=a,  Maronem, 

Fingeret  ut  nosirae  damna  pudiciliae  ? 
Vos  inagis  histoiicis,  lectores,  credile  de  me, 

Quam  qui  furta  deuin  concubiiusque  canunt 
Falsidici  vates  :  lemerant  qui  carmine  verum: 

Hunianisque  deos  assimilant  viliis. 


N.iioruin  ;  tua  non  dexiera,  Timomache. 
XCIII.  ln  eamdem. 

Quis  te  pictorum  simulavit,  pessima  Colchis, 

In  natos  crudum  volvere  menie  nefas  ? 
Usque  adeonc  silis  puerorum  haurire  cruorem , 

Ut  ne  picta  quidem  parcere  cscde  velis  ? 
Nunmam  te  pellex  siimulai  ?  numne  allcr  Iason, 

Altera  vel  Glauce,  sunt  tibi  causa  necis  ? 
Quin  ne  picta  quidem  sis  barbara  ?  nainque  lui  viiu 

Cera  lenax  zeli  concipit  immodicam. 
Laudo  Timomaclium  ,  matrem  quod  pinx.it  in  ensc 

Cunclanlem,  prolis  sanguine  ne  maculel. 

XCIV.  In  ccecum  ei  claudum. 

»  Insidens  casco  graditur  pede  claudus  ulroque. 
Quo  caret  alleruter,  suniil  ab  alterulro. 
Caecus  namque  pedes  claudo  giessumque  minialiat  : 
Al  claudus  caeco  lumina  pro  pedibus. 
XCV.  Idem. 

Ambulat  insidens  caeco,  pedecaptus  uiroque  : 

Alque  alierna  suhit  munia  debilitas. 
Nam  caicus  claudo  pede  commodat  :  ille  vicissim 

Mutua  dat  caeeo  lumina  pro  pedibus. 

XCVI.  De  divite  et  paupere. 

Non  est  dives  opum  dives  :  nec  pauper  ino;sque 

Iufelix  :  alio  nec  magis  alter  eget. 
Dives  eget  gemmis,  cereali  munere  pauper. 

Sed  cum  egeant  ambo,  pauper  egeus   minus  est. 

XCVH.  De  Penelope. 
Inienieraia  piocis,  et  lot  servata  per  annos, 

Oscula  vix  ipsi  cognila  Tclemacho. 
llinc  mca  virginitas  facibus  libi  luxit  aduliis  : 

Arsit  elinvidia  principe  verusamor. 
Ssepe  ego  mentitis  tremui  nova  femina  somnis  : 

Lapsaque  non  merito  sunl  mihiverha  sono  : 
Et  lamen  ignotos  sensi  experrecta  dolores, 

Slralaque  lentavi  siccapavente  manu. 
Nam  tibi  anlielanti,  supremaque  bella  movenli, 

Paruit  indulgens  ei  sine  voce  dolor, 
Denle  nihil  violare  fcro,  nihil  unguibus  ausas  : 

Fcedera  nam  laciia  pace  peregit  amor. 


XCl.  In  Faustulum  statum  brevis  Anicii  ProWllI-       Denique  non  aviam  iremulo  clamorc  vocavi 

u     Nec  prior  obsequio  serva  cucurrit  anus. 
Fausiulus  insidens   formicai ,  ut  magno  elephanlo,      Ipsa  verecundo  tetigi  pallore  puellas, 

Decidii,  et  terra  terga  supina  dedil. 
Moxque  idem  ad  morlem  est  muclialus  calcibusejus, 

Perditus  ut  possel  vix  retinere  animam. 
Vix  lamen  est  fatus  :  Quid  rides  ,  improbe  Livor  , 

Quod  cecidi  ?  cecidil  non  aliter  Phaeton. 


XCII.  In  Medojceimafiinem. 
Medaeam  velleicum  pingere  Timoraaclii  mens  , 

Volventem  in  natos  crudum  animo  lacinus, 
Immanem  exhausit  rerum  in  diversa  laborem, 

Fingeret  affecium  matris  ut  ambiguum. 
Ira  subest  lacrymis,  miseralio  11011  caret  ira. 

Allcrutrum  videas,  ut  sit  in  alterutro. 


Impositum  teneri  fassa  pudoris  opus. 
XCVlll.  In  Grammalicum. 

Felix  grammaticus  non  est  :  sed  nec  fuil  umquam  : 
Nec  quisquam  est  felix  nomine  grammaticus. 

At  si  quis  felix  praster  fatum  exslitit  umquam  : 
Is  demum  excessit  grammaticos  canonas. 

XCIX.  De  infausto  malrimonio  Grammalici. 

Arma  virumque  docens,  alque  arma  virumque  peri- 

[tus 
Non  duxi  uxorem,  t>ed  magis  arma  domum. 
Namque  dies  toios,  totasque  ex  ordine  noctes 


857 


EPIGRAMMATA. 
A 


Litibus  oppngnat  meque,  meumquc  larcm  : 
Aiqwe  ui  perpeiuis  doiata  a  Marte  duellis, 

Arma  in  me  lollit,  uec  dalur  ullaquies. 
Jamque  repugnanti  dedam  me;  ut  denique  viclum 

Jurget  ob  lioc  soluin,  jurgia  quod  fugiam. 

C.  De  Auxilio  Grammalico. 

Einendata  potesl  quaenamvox  esse  magistri, 
Nomen  qui  proprium  cum  vilio  loquilur? 

Auxilium  le  nempe  vocas,  inscite  magisler, 
Da  rectum  casum  :  jam  Solicismus  eris. 
CI.  De  fratribus  Thcbanis. 

Nec  Slygiis  lucis  ineunt  sua  foedera  fratres 

OEdipodionidae,  de  misero  ah  miseri. 
Namque  eliam  ex  uno  surgenles  aggere  fiammac 

In  diversa  sui  dissiliunt  cineris.  jj 

Infandos  juvenes!  quos  nec  discordia  cassos 

.  Luce,  nec  in  semei  linquit  atrox  animus. 
Alque  utinam  et  Thebas  quissent  partirier  ipsas, 

Regnorum  el  metas,  ut  cinerum  nebulas ! 

Cll.  De  bigraiis  ex  Menandro. 
Nii  homine  terra  pejus  ingrato  creat. 
Vicinus,  hospes,  notus,  ignotus,  cliens, 
Et  si  qua  genera  civium  sunt  id  genus, 
Si  quid  petenti  promptus  opis  impertias, 
Ut  misereare,  gratia  actutum  perit. 
CIII.  De  Demosthene. 

Discere  si  cupis,  a  doctis  quam  multa  licebit. 
Quse  nosii,  mediiando  velis  inolescere  menti. 
Qme  didicisti  hauddum,  discendo  assumere  tendas.  q 

CIV.  De  fortunce  varietate, 
Fortuna  numquam  sistit  in  eodem  statu. 
Semper  rnovetur  :  variat,  el  mutat  vices , 
Et  summa  in  imum  vertit,  ac  versa  erigil. 
CV.  In  Slellam. 

Stella  prius  superis  fulgebas,  lucifer  :  al  nunc 
Exstinctus,  cassis  lumine  vesper  eris. 

CVI.  Ex  Menandro. 

Refruere,  ut  nalus  morlalis;  dilige  sed  rem, 
Tamquam  immortalia,  sors  est  in  uiroque  verenda. 

CVH.  Ad  notarimn  velocissime  excipientem. 

Puer,  notarum  prxpelum 
Solers  minister,  advola. 
Bipatens  pugillar  expedi, 
Cui  multa  fandi  copia, 
Punctis  peracla  singulis, 
(Jl  una  vox  absolvitur. 
Evolvo  libros  uberes, 
Instarque  densye  grandinis 
Torrente  lingua  perstrepo. 
Tibi  nec  aures  anibigunl, 
Nec  occupatur  pagina. 
Et  mola  parce  dextera 


Volal  per  rr-qnor  cereum. 
Cuin  maxime  nunc  proloquor 
Circiimloquenlis  ambitu, 
Tu  sensa  nostri  pectoris 
Ut  diclajam  ceris  tenes. 
Sentire  tam  velox  mihi 
Velleni  dedisset  mens  mea, 
Quam  praepelis  dexlrae  fuga 
Tu  me  loquenlera  prsevenis. 
Quis,  qu.Tso,  quis  me  prodidit? 
Quis  ista  jam  dixit  tibi, 
Qnse  cogiiabam  dicere? 
Quae  fui  ta  corde  in  intimo 
Exercet  ales  dextera? 
Qui  ordo  rerum  tam  novu?, 
Veniat  in  aures  ut  tuas, 
Quod  lingua  nondum   absolverit? 
Doctrina  non  haec  pra;sliiit: 
Nec  ulla  tam  velox  manus 
Celeripedis  compendii. 
Nalura  munus  hoc  libi, 
Deusque  donum  tradidit: 
Qua3  loquerer,  ut  scires  prius: 
Idemque  velles,  quod  volo. 

CVIil.  Ausonius  Hesperio  filio  salulem. 

Ignota  aeternae  ne  sint  ti&i  tempora  Roma;, 

Regibus,  et  patrum  ducta  sub  imperiis, 
Digessi  Fastos,  et  nomina  perpelis  a^vi  : 

Sparsa  jacent  Latiam  si  qua  per  bistoriam. 
Sil  tuus  hic  fruclus,  vigilatas  accipe  nocies. 

Obsequitur  studio  noslra  lucerna  tuo. 
Tu  quoque  venturos  per  longum  consere  Janos. 

Ut  mea  congessit  pagina  praHeritos. 
Exemplum  jam  palris  habes:  ut  protinus  et  te 

Aggreget  Ausoniis  purpura  consulibus. 
CIX. Supputatio  ab  urbecondita  inconsuUitum  nostrum. 
Annis  undecies  cenium  conjunge  qualernos, 
Undecies  unumque  super  trieterida  necte  : 
Ilaec  erii  aeternaa  series  ab  origine  Roniae. 
CX.  De  eodem  ad  Proculum. 

Urbis  ab  oeternae  deductam  rege  Quirino 

Annorum  seriem  cum,  Procule,  accipies  : 
Mille  annosceniumqne,  etbis  fluxisse  novenos 

Consulis  Ausonii  nomen  adusque  leges. 
D  Fors  erit,  ut  lustrum  cum  se  cumulaverit  istis, 

Confeclam  Proculus  signet  Olympiadem. 
CXL   In  fine  ejusdem  libri  addili. 
Hactenus  ascripsi  Fastos.  Si  sors  volet,  ultra 

Adjiciam.  Si  non,  qui  legis,  adjicies. 
Scire  cupis,  qui  sim  ?  titulum  qui  (luarlus  ab  imo  cst 

Quasre;  leges  nomeu  Consulis  Ausouii. 

Nota.  In  hisce  postremis  quatuor  epiqrammatibus 
animadverti  polest  auclorem  fastorum  a  se  diqestorum 
meminisse.  Quod  autcm  opusculum  deperdilum  est. 


839 


DECII  AUSONII 


840 


EPHEMERIS, 

ID  EST 

TOTIUS    DIEI   NEGOTIUM. 


Mane  jam  clarum  rescrai  fenestras  ; 
Jam  slrcpit  nidis  vigilax  hirundo. 
Tu  velm  primam,  mediamque  nocicm, 

Parmeno,  dormis. 
Dormiunt  glires  liiemcm  perennem, 
Sed  cibo  parcuni.  Tibi  catisa  somni, 
Mulla  quod  poias,  nimiaque  lcndis 

Molc  saginain. 
Inde  nec  flexas  sonus  inlrai  aurcs: 
Et  locum  mentis  sopor  altus  urgct, 
Ncc  coruscaniis  oculos  Iacessuut 

Fulgura  lucis. 
Annuam  quondam  juveni  quielem, 
Noctis  et  lucis  vicibus  manenlcm, 
Fabulrc  fingunt,  cui  Luna  somnos 

Conlinuarit. 
Surge,  nugaior,  Iaccrandc  virgis. 
Surge  :  ne  longus  libi  somnus,  undc 
Non  times,  delur.  Rapc  mcmbra  molli, 

Parmeno,  leclo. 
Fors  et  hrec  somnum  libi  canlilena 
Sapphico  suadel  modulata  versu. 
Lesbire  depelle  modum  quielis, 
Acer  Iambe. 

llem  Parecbasis. 

Puer,  eia,  surge  :  et  calceos, 

El  linleam  da  sindonem. 

Da,  quidquid  esl,  amiclui, 

Quod  jam  parasti,  ui  prodeam. 

Da  rore  lontano  abluam 

Manus,  et  os,  et  lumina. 

Paleaique,  fac,  sacrarium, 

Nullo  paratu  extrinsecus. 

Pia  verba,  vota  innoxia, 

Rei  divinoe  copia  est. 

Nec  thus  cremandum  poslulo, 

Nec  liba  crusti  mellei : 

Foculumque  vivi  cespitis 

Vanis  relinquo  aliaribus. 

Deus  precandus  esl  mihi, 

AcFilius  summi  Dei 

Majesias  uniusmodi, 

Sociata  sacro  Spiritu. 

Et  ecce  jam  vota  ordior : 

Et  eogitatio  Numinis 

Prresentiam  sentit  pavcns. 

Pavetne  quidquam  spes,  fides? 

Oralio. 
Omnipoiens,  solo  menlis  mihicogniie  cultu, 
Ignorate  malis,  et  nulli  ignote  piorum, 
Principio,  extremoque  carens:  anliquior  revo, 
Quod  fuit ,  aut  venicl :  cujus  lormamque  modumque 


A  Nec  mens  complccli  poterit,  nec  lingua  profari : 
Cernere  quem  solus  coramque  audire  jubeniem, 
Fas  habet,  et  patriam  propter  considere  dexlram : 
Ipse  opifex  rerum,  rebus  causa  ipsa  creandis, 
Ipse  Dei  Verbum,  Verbum  Deus,  anticipator 
Mundi,  quem  facturus  cral  :  generalus  in  illo 
Tempore,  quo  tempus  nondum  fuil :  editus  antc, 
Quam  jubar,  etruiilus  ccelum  illusirarel  Eous: 
Quo  sine  nil  actum :  per  quem  facla  omnia  :  cujus 
In  ccelo  solium  :  cui  subdiia  terra  sedenli, 
Elmare,  el  obscurae  chaos  insuperabile  nociis: 
Irrcquies,  cimcia  ipse  movens,  vegetator  inerlum  • 
Non  geuilo  genitoreDeus,  qui  fraude  superbi 
Offensus  populi,  gentes  in  regna  vocavit, 
Siirpis  adoptivre  meliore  propage  colendus: 
R  Cerncre  quem  licuit  proavis :  quo  numine  viso, 
Et  pairem  vidissedatum  :  contagia  noslra 
Qui  lulit:  et  diri  passus  ludibria  lethi, 
Esse  iler  relernre  docuit  remeabile  vilrc : 
Nec  solam  remeare  animam,  sed  corpore  toto 
Coelestes  intrare  plagas,  et  inane  sepulcri 
Arcanum  vacuis  adoperlum  linquere  lerris. 

Nate  palris  summi,  nostroque  salulifer  ccvo, 
Virluies  patrias  genitor  cui  tradidit  omnes, 
Nil  ex  invidia  retinens,  plenusque  dalorum, 
Pande  viam  precibus,  pairiasquc  hrcc  perfer  ad  aures. 
Da,  Paier,  inviclamcontra  omniacriminamenlem, 
Vipereumque  nefas  nocituri  averte  veneni. 
Sit  saiis,  antiquam  serpens  quod  perdidit  Evam, 
Decepiumque  adjunxit  Adam  :  nos  sera  nepotum 
G  Semina,  veridicis  relas  pradicta  prophetis, 
Viiemus  laqueos,  quos  lethifer  implicat  anguis. 
Pande  viam,  qucc  me  post  vincula  corporis  regri 
In  sublime  ferat:  puriqua  lactea  cceli 
Semila  venlosoe  superat  vaga  nubila  Lunre 
Qua  proceres  abiere  pii,  quaque  integcr  olim 
Raplus  quadrijugo  peneirat  super  athera  curru 
Helias,  ei  solido  cum  corporc  prrevius  Enoch. 
Da,  Pater,  reierni  speratam  luminis  aurain  : 
Si  lapidesnon  juro  dcos,  unumque  vercndi 
Suspiciens  allare  sacri,  libamina  vitrc 
Intemerata  fero :  si  le  Dominiquc,  Deique, 
Unigenre  cognosco  Palrcm,  missunique  Duobus, 
Qui  super  requoreas  volilabat  Spiritus  undas. 
Da,  Genilor,  veniam,  crucialaque  peciora  purga  : 
D  Si  te  non  pecudum  fibris,  non  sanguine  fuso 
Qurero  :  nec  arcanis  numen  conjecto  sub  extis  : 
Si  scelere  abstineo,  errori  obnoxius  :  et  si 
Opto  magis,  quam  fido,  bonus  purusque  probari. 
Confessam  dignarc  animam  :  si  membra  caduca 
Exsccror,  et  tacilum  si  pcenitet :  altaque  scnsus 
Formido  excruciat,  lormcnlaque  sera  gehennrc 
Anlicipat,  paliturquc  suos  mens  saucia  mancs. 


Sil 

Pa,  Patcr,  haec  nostro  fieri  rala  vota  precaiu. 
Nil  metuam,  cupiamque  nihil,  satis  hoc  rear  csse, 
Quod  satis  est.  Nil  lurpe  velim,  nec  causa  pudoris 
Sim  mihi.  Non  faciam  cuiquam,  quce  lempore  eodem 
Nollem  facta  mihi.  Nec  vero  crimine  Iiedar, 
Nec  maculer  dubio.  Paulum  distare  videtur 
Suspcctus,  vereque  reus.  Male  posse  facultas 
Nulla  sit  :  at  bene  posse  adsit  tranquilla  potestas. 
Sim  tenui  victu,  alque  habilu.  Sim  cliarus  amicis. 
Et  semper  genitor,  sine  vulnerc  nominis  hujus, 
Non  animo  doleam,  non  corpore  :  cuncia  quietis 
Funganlur  membra  officiis  :  nec  saucius  ullis 
Parlihus  amissum  quidquam  desideret  usus. 
Pace  fruar.  Securus  agam.  Miracula  lerraj 
Nulla  putem.  Suprema  inilii  cum  veneril  hora, 
Nec  timeat  moriem  bene  conscia  vita,  nec  optct. 
Purus  ab  occultis  cum  te  indulgente  videbor, 
Omniadespiciam,  fueritcum  sola  voluptas 
Judicium  sperare  tuum.  Quod  dum  sua  differt 
Tempora,  cunctaturquedies,  procul  exige  sxvum 
Insidiatorem  blandis  erroribus  anguem. 
Ihvc  pia,  sed  mcesto  trepidantia  vota  realu, 
Christe,  apud  aeternum  placabilis  assere  Patrem. 
Salvator,  Deus,  ac  Dominus,  mens,  gloria,  verbum, 
Filius,  ex  vero  verus,  de  lumine  lumen, 
yEterno  cum  Patre  manens,  in  saecula  regnans. 
Consona  quem  celebrant  modulati  carmina  David  : 
Et  responsuris  feril  aera  vocibus,  Amen. 

Egressio. 

Satis  precum  datum  Deo, 
Quamvis  salis  numquam  reis 
Fiat  precatu  numinis. 
Habitum  forensem  da,  puer: 
Dicendum  amicis  esl  Ave, 
Valeque  quod  fit  mutuum. 

Quod  cum  per  horas  quaiuor 

Inclinet  ad  meridiem, 
Monendus  est  jam  Sosias. 

Locus  invitationis. 

Tempus  vocandis  namque  amicis  appetit; 
Ne  nos,  vel  illi,  demoremur  prandium  : 
Propere  per  aedes  curre  vicinas,  puer. 
Scis  ipse,  qui  sint.  Jamque,  dum  loquor,  redi. 
Quinque  advocavi.  Sex  enim  convivium 
Cum  rege  justum  :  si  super,  convicium  est. 
Abiit,  relicti  nos  sumus  cum  Sosia. 

Locus  ordinandi  coqui. 
Sosia,  prandendum  est.  Quarlam  jam  tolus  in  horam 


PARENTALIA.  842 

\     Sol  calct :  ad  quintam  fleciiiur  umbra  notam. 
An  vegelo  madeanl  condila  obsoni.i  gustu, 

(Fallere  namque  soleni),  experiundo  proba. 
Concute  ferventes  palniis  volventibus  ollas, 

Tinge  celer  digilos  jure  calenic  luos  : 
Yibranti  lambat  quos  humida  lingua  rccursu. 

(Desunl  inulta.) 
Quadrupedum,  et  volucrum,  vel  cum  lerrena  marinis 
Monstra  admiscentur  :  donec  purgautibus  Euris 
Difflat*  liquidum  lenuentur  in  aera  nubes. 
Ntinc  fora,  nunc  liies,  lajii  modo  pompa  iheatri 
\isilur.  Et  lurmas  equilum,  cycdesque  latronum 
Pcrpetior  :  lacerat  nostros  fera  bellua  vuhus  : 
Aut  in  sanguinea  gladio  grassamur  arena. 
Per  mare  navifragum  gradior  pedcs  :  et  freia  cursu 
B  Transilio,  et  subitis  volilo  supcr  aeia  pinnis. 
Infandas  etiam  veneres,  inccstaque  nociis 
Dedecora,  el  tragicos  paiimur  per  somnia  ccclus. 
Perfugium  tamen  est,  quotiens  portcnta  soporum 
Solvit  rupta  pudore  quies,  et  imagine  foeda 
Libera  mens  vigilat  :  lotum  bene  conscia  lccium 
Pertractal  secura  manus.  Probrosa  reccdit 
Culpa  tori,  et  profugi  minuiscunt  crimina  somni : 
Cerno,  triumphantes  inler,  me  plaudere  :  rursum 
Intcr  captivos  trahor  exarmalus  Alanos. 
Templa  deurn  ,  sanciasque  fores,  palatiaque  aurea 
Specto,  el  Sarrano  videor  discumbere  in  oslro  : 
Et  mox  fumosis  conviva  accumbo  popinis. 

Divinum  perhibent  vatem,  sub  frondibus  ulmi 
Vana  ignavorum  simulacra  Iocasse  soporum, 
C  Et  geminas  numero  portas  :  quoe  fornice  ebumo 
Semper  fallaces  glomerat  super  aera  formas  : 
Altera,  quce  veros  emitiil  cornea  visus. 
Quod  si  de  dubiis  concedilur  optio  nobis  : 
Deesse  fidem  kxtis  inelius,  quam  vana  limeri. 
Ecce  ego  jam  malim  falli  :  nam,  dummodo  semper 
Trislia  vanescant,  polius  cai  uisse  fruendis, 
Quam  trepidare  malis.  Satis  est  bene,  si  metusabsit. 
Sunt  et  qui  flelus,  et  gaudia  controversa 
Conjectent  :  varioque  trahanteventa  relatu. 
Ite  per  obliquos  coeli,  mala  somnia,  nuindos, 
Irrequieta  vagi  qua  difflant  nubila  nimbi. 
Lunares  habiiate  polos.  Quid  nosira  subitis     * 
Limina,  et  angusti  tenebrosa  cubilia  lecti? 
Me  sinite  ignavas  placidum  traduccre  noctes, 
"  Dum  redeat  rosco  mihi  Lucifer  aureus  ortu. 
Quod  si  me  nullis  vexalum  nocle  (iguris 
Mollis  tranquillo  permulserit  aerc  somnus; 
Hunc  lucum,  noslro  viridis  qui  frondet  in  agro 
Ulmeus,  excubiis  habitandum  dedico  vestris.        ' 


PARENTALIA. 


Prwfalio  versibus  annolala. 
Nomina  charorum  jam  condila  funere  justo, 

Fleta  prius  lacrymis,  nunc  memorabo  modis, 
Nuda,  sine  ornatu,  fandique  carenlia  cullu. 

Sufficit  inferiis  exsequialis  honos. 

N*nia  funereis  saiis  officiosa  querelis, 

Patiiol.  XIX. 


Annua  ne  tacilus  munera  praelereas : 
Quai  Numa  cognalis  solemnia  dcdicat  unibris 

Ut  gradus  aui  morlis  postulai,  aut  generis. 
Hocsaiia  ei  lumulis,  satis  ct  lelluris  egenis. 

Vocc  ciere  animas  funeris  instar  habct. 
Gaudent  compositi  cincres  suo  uoinina  dici. 

'21 


m 


DECU  AUSONII 


844 


Frontibus  hoc  scriptis  et  monumenta  jubent. 
Ille  etiam  mcesli  cui  defuit  urna  sepulcri, 
:    Nomine  ter  diclo  pene  sepultus  erit. 
At  lu  quicumque  es  lector,  qui  fata  meorum 

Dignaris  moestis  commemorare  elegis,' 
Inconcussa  tucc  percurras  tempora  vitae  : 

Et  praeter  justum  funera  nulla  fleas. 
I.  Junius  Ausonius,  paler. 
Primus  in  his  pater  Ausonius.  Quem  ponereprimum, 

Etsi  cunctetur  filius,  ordo  jubet. 
Cura  dei,  placidoe  functus  quod  bonore  seneciae, 

Undecies  binas  vixit  olympiadas. 
Omnia  quae  voluit,  qui  prospera  vidit  :  et  idem 

Optavit  quidquid,  contigit,  ut  voluii. 
Non  quia  faiorum  nimia  indulgcnlia  :  sed  quod 

Tam  moderata  illi  vota  fuere  viro. 
Quem  sua  contendit  septem  sapieniibus  aetas  : 

Quorum  doctrinam  moribus  excoluil : 
Viveret  utpolius,  quam  diceret  arte  sopborum, 

Quamquam  et  facundo  non  rudis  ingenio. 
Praedilus  el  viias  bominum  raiione  medendi 

Porrigere,  et  fatis  aniplificare  moras. 
Indeet  perfunclce  manet  haec  reverentia  viiae, 

iEtas  nostra  illi  quod  dedit  bunc  titulum  : 
Ul  nullum  Ausonius,  quem  sectaretur,  habebat : 

Sic  nullum,  qui  se  nunc  imitelur,  habet. 
II.  .Emilia  /Eonia,  mater. 
Proxima  tu  genitrix,  iEonia,  sanguine  mixto 

Tarbellae  matris,  patris  etiEduici. 
Morigerae  uxoris  virtus  cui  contigit  omnis;  C 

Fama  pudicitiae,  laniGcaeque  manus, 
Conjugiique  fides,  et  naios  cura  regendi, 

Et  gravilas  comis,  laelaque  serietas. 
^Eternum  placidos  Manes  complexa  mariti, 

Viva  tliorum  quondam,  funcia  fove  tumulum. 
III.  /Emilius  Magnut  Arborius,  avunculus. 
Culta  mihi  est  pietas,  patre  primum, el  matre  vocatis. 

Dicere  sed  rea  fit,  leriius  Arborius. 
Quem  primum  memorare  nefas  mihi,  patre  secundo. 

Rursum  non  primum  ponere,  pene  nefas. 
Temperies  adhibenda 

Ante  alios.  Quamquam  patre  secundus  erit. 
Tu  fraler  genitricis,  et  unanimis  genitoris  : 

Et  mihi  qui  fueris,  quod  pater,  etgenilrix. 
Qui  me  laciantem,  puerum,  juvenemque,  virumque  D 

Arlibus  ornasti,  quas  didicisse  juvat. 
Te  sibi  P.dladiae  anletulit  toga  docia  Tolosae  : 

Te  Narbonensis  Gallia  praeposuit, 
Ornasti  cujus  Latio  sermone  tribunal  : 

Et  fora  Hiberorum,  quaeque  Novempopulis. 
Ilinc  tenus  Europam,  fama  crescente,  perito 

Constanlinopolis  rhelore  te  viguit. 
Tu  per  mille  modos,  per  mille  oracula  fandi 

Doctus,  facundus,  lum  celer,  atque  memor. 
Tu,  poslquam  primis  placui  libi  (radilus  annis, 

Dixisli,  nalo  rae,  satis  esse  libi. 
Me  tibi,  me  patribus,  clarum  decus  esse  professus, 

Dictasti  fatis  verba  nolanda  meis. 


A  Ergo  vale,  Elysiam  sortilus  avuncule  sedem. 

Haec  tibi  de  Musis  carmina  libo  luis. 
IV.  Co3cilius  Argicius  Arborius,  avus. 
Olfi<  iosa  pium  ne  desere,  pagina,  munus. 

Maternum  post  hos  commemoremus  avum 
Arborium,  ^Eduico  duclum  de  stemmaie  nomen, 

Complexum  multas  nobilitatedomus : 
Qua  Lugdunensis  provincia,  quaque  potcntes 

iEdues,  Aipino  quaque  Vienna  jugo. 
Invida  sed  nimium  generique  opibusque  superbis 

^lrumna  incubuit.  Namque  avus  et  genitor 
Proscripli,  regnurn  cum  Victorinus  haberet 

Victor  :  et  in  Teiricos  recidit  imperium. 
Tum  profugum  in  lerris,  per  quas  erumpit  Aturrus, 

Tarbellique  furor  perslrepil  Oceani; 
B  Grassantis  dudum  fortunae  tela  paventem 

Pauperis  yEmilia*.  condilio  implicuit. 
Mox  tenuis  mullo  quaesita  pecunia  nisu, 

Solamen  lesso,  non  et  opes  tribuit. 
Tu  coeli  numeros,  cl  conscia  sidera  fati 

Cailebas,  sludium  dissimulanier  agens. 
Non  ignola  tibi  nostrae  quoque  formula  vitae  : 

Signatis  quam  lu  condideras  labulis; 
Prodita  non  umquam.  Sed  matris  cura  retexit 
Sedula,  quam  timidi  cura  tegebat  avi. 
Tu  novies  denos  viiam  cum  duxeris  annos, 

Expertus  Forlis  tela  cavenda  Deae, 
Amissum  flesli  post  trina  decennia  nalum, 

Saucius,  atque  uno  lumine  cassus  eras. 
Dicebas  sed  le  solatia  longa  fovere  ; 
C     Quod  mea  praecipuus  fata  maneret  honos. 
El  modo  conciliis  animarum  mixte  piorum 

Fata  tui  certe  nota  nepotis  habes. 
Senlis  quod  quncstor,  quod  te  praefectus,  el  idem 

Consul,  bonorifico  munere  commemoro. 
V.  JEmUia  Corinihia  Maura,  avia. 
iEmiliam  nunc  fare  aviam,  pia  cura  nepotis  : 

Conjux  praedicto  quae  fuit  Arborio. 
Nomen  huic  joculare  dalum  :  cute  fusca  quod  olim, 

./Equales  inter  Maura  vocata  fuit. 
Sed  non  atra  animo  qui  clarior  esset  olore, 

Et  non  calcata  qui  nive  candidior. 
Haec  non  deliciis  ignoscere  prompta  pudendis, 

Ad  perpendiculum  seque  suosque  habuit. 
Haec  me  praereptum  cunis,  et  ab  ubere  matris  , 

Blanda  sub  ausleris  imbuil  imperiis. 
Tranquillos  aviae  cineres  praestate  quieti 

^Eiernum  Manes,  si  pia  verba  loquor. 

VI.  /Emilia  Hilaria,  malertera,  virgo  devola. 
Tuque  gradu  generis  matertera,  sed  vice  matris, 

Affeclu  nati  commemoranda  pio, 
^Emilia  in  cunis  Hilari  cognomen  adepta, 

Quod  laeta,  et  pueri  comisad  effigiem, 
Reddebas  verum  non  dissimulanter  ephebum, 

More  virum  medicis  artibus  experiens. 
Feminei  sexus  odium  libi  semper :  et  inde 

Crevit  devotae  virginitatis  amor ; 
Quae  tibi  septenos  novies  est  culta  per  annos. 

Quique  aevi  finis,  ipse  pudicilice. 


845 


PAhENTALlA. 


846 


Haec,  quia  uii  mater  monitis  et  aaiore  fovebas, 
Supremis  reddo  filius  exsequiis. 
VII.  C/.  Contenlus,  el  Julius  Catippio,  palrui. 

Et  pairuos  Elegea  meos  reminiscere  caniu; 

Conientum,  tellus  quem  Rutupina  tegii. 
Magna  cui  et  variac  quoesita  pecunia  sortis, 

Haeredis  nullo  nomine  luia  perit. 
Raptus  enim  laelis,  eladhuc  florentibus  annis, 

Trans  mare,  et  ignaris  fratribus  oppeliit. 
Julius  in  longam  produxit  fata  seneciam, 

AfTeclus  damnis  innumerabilibus. 
Qui  comis,  blandusque,  et  mensa  commodus  uncta, 

Hoeredes  solo  nornine  nos  habtiit. 
Ambo  pii,  vultu  similes,  joca  seria  mixti, 

Mn  forlunam  non  babuere  parem. 
Discreli  quamquam  lumulis,  el  honore  jacetis: 

Commune  boc  verbi  munus  habele,  Valc. 

VIII.  Altuiius  Lucanus  Talisius,  soccr. 

Qui  proceres,  veteremque  volet  celebrare  Senatum, 

Claraque  ab  exortu  siemmata  Burdigalae, 
Teque,  tuumque  genus  memoret,  Lucane  Talisi : 

Moribus  ornasli  qui  veteres  proavos. 
Pulcber  honore  oris,  tranquillo  pectore,  comis, 

Facundo  civis  major  ab  iugenio. 
Venatu,  et  ruris  cultu,  viclusque  nitore, 

Omne  aevum  peragens ;  publica  despiciens. 
Nosci  inter  primos  cupiens,  prior  esse  recusaus. 

Ipse  tuo  vivens  segregus  arbitrio. 
Optabas  tu  me  generum  florenie  juvenia. 

Optare  boc  tanium,  non  et  habere  dalum. 
Vota  probani  superi :  meriiisquc  faventia  sanclis 

Implenl  fata,  viri  quod  voluere  boni. 
El  nuuc  perpeiui  sentis  sub  honore  sepulcri, 

Quam  reverens  natie,  quamque  lui  maneam  : 
Caehbs  namque  gcner  nunc  baec  pia  munera  solvo. 

Nam  et  cx-lebs  numquam  desinet  esse  gener. 
IX.  Attusia  Lucana  Sabina,  uxor. 
Hactenus  ut  charos,  \U  juslo  funere  fleios 

Functa  piis  cecinit  nacnia  noslra  modis. 
Nunc  dolor,  atque  cruces,  nec  conlrectabile  fulmen, 

Conjugis  ereptae  mors  memoranda  mihi. 
Nobilis  a  proavis,  et  origine  clara  senatus, 

Moribus  usque  bonis  clara  Sabina  magis. 
Te  juvenis  primus  luxi  deceplus  in  annis, 

Perque  novem  caelebs  le  fleo  olympiadas. 
Nec  licet  obductum  senio  sopire  dolorem. 

Semper  crudescit  nam  milii  pcena  recens. 
Admittunt  alii  solatia  lemporis  acgri. 

Hacc  graviora  facit  vulnera  longa  dies. 
Torqueo  deceptos  ego  vita  caclibe  canos : 

Quoque  magis  solus,  hoc  mage  mcestus  ago. 
Vulnus  alit,  quod  muta  domus  silet,  ct  tborusalget; 

Quod  mala  non  cuiquam,  non  bona  parlicipo. 
Moereo,  si  conjux  alii  bona  :  mcereo  contra, 

Si  mala  :  ad  excmplum  lu  mihi  semper  ades. 
Tumihi  crux  ab  ulraque  venis:  siveesl  mala,quod  lu 

Dissimilis  fueris  :  scu  bona,  quod  similis. 
Non  ego  opes  cassas,  cl  inania  gaudia  plango  : 


B 


A      Sed  juveuis  juveni  quod  mibi  rapta  viro. 

Loeta,  pudica,  gravis,  genus  inclyta  el  inclyta  forma, 

Et  dolor,  atque  decus  conjugis  Ausonii. 
Quae  modo  seplenos  quaier  impletura  Decembres, 

Liquisii  natos,  pignora  nosfra,  duos. 
Illa  favore  Dei,  sicut  tua  vota  fuerunt, 

Floreni,  optitis  accumulaia  bonis. 
Et  prccor  ut  vigeant :  tandemque  superslile  utroque 

Nuutiet  lioc  cineri  nostra  favilla  luo. 

X.  Ausonius  Panulus,  filius. 

Non  ego  le  iufleium  memori  fraudabo  querela, 
Primus  nale  meo  nomine  dicie,  puer. 

Murmura  quem  primis  medilanlem  absolvere  verbis, 
Indolis  ut  plenae,  planximus  exsequiis. 

Tu  gremio  in  proavi  funus  commune  locaius, 
Invidiam  lumuli  ne  paierere  lui. 

XI.  Pastor,  nepos  ex  filio. 

Tuquoque  mnturos,  puer  immature,  dolores 

Irrumpis  mccsli  lucius  acerbus  avi, 
Pastor,  chare  nepos,  spescujus  cerla  fuit  res, 

Hesperii  patris  terlia  progenies. 
Nomine,  quod  casus  dederal :  quia  fislula  primum 

Pastorale  melos  concinuit  genito. 
Sero  intellecium  viiae  brevis  argumentum  : 

Spiritus  afflaiis  quod  fugit  e  calamis. 
Occidis  emissae  percussus  pondere  testae  : 

Abjecit  lecio  quam  manus  anificis. 
Non  fuit  artificis  manus  haec  ;  manus  illa  cruenli 

Cerla  fuilfali,  suppositura  reum. 
C  Heu  !  quae  vota  mihi !  quae  rumpis  gaudia,  Paslor ! 

Illa  meum  peiiit  tegula  missa  caput. 
Dignior  o,  nostrae  gemeres  qui  fata  seneclae : 

Et  quererere  meas  mcestus  ad  exsequias. 

XII.  Julia  Dryadia,  soror. 

Si  qua  fuit  virlus,  cuperet  quam  femina  prudens 

Esse  suam,  soror  hac  Dryadia  eniluit. 
Quin  etiam  niulias  habuit,  quas  sexus  babere 

Fortior  optaret,  nobililasque  virum. 
Docla  salis  vilamque  colo,  famamque  lueri : 

Docta  bonos  mores  ipsa,  suosque  docens. 
El  verum  vita  cui  charius  :  unaque  cura, 

Nosse  Deum,  et  fratrem  diligere  ante  alios. 
Conjuge  adhuc  juvenis  caruit :  sed  seria  vitam 

Moribus  austeras  acquiparavit  anus. 
Produxit  celerem  per  sena  decennia  vitam, 

Inque  domo,  ac  leclo,  quo  paier,  oppetiit. 

XIII.  Avitianus ,  frater. 
Avitianum,  Musa,  germanum  meum 

Dona  querela  funebri : 
Minor  istc  natu  mc,  sed  ingenio  prior 

Artes  paternas  imbibit. 
Verum  juventae  flore  laelo  perfi  ui, 

/Evique  supra  puberis 
Exire  meias,  veluit  infesla  Atropos. 

Heu  !  quanta  vitae  decora  ! 
Quem  cultum  spei,  quem  dolorem  sauciis 

Germane  pubes  descris ! 


D 


847 

a      Germanc  carnis  lege  et  orlu  sanguinis, 
Amore  pene  filius.   ? 
XIV.  Yal.  Latinus  Euronius,  gener. 

0  generis  clari  decus,  o  mihi  funus  acerbum, 

Euroni,  e  juvenum  lecte  cohorie  gener, 
Occidis  in  primae  rapius  mihi  flore  juventa?, 

Lactanlis  naii  vix  bene  noie  paier. 
Tu  procerum  de  stirpe  satus,  praegressus  et  ipsos, 

Unde  genus  clara?  nobiliiaiis  erat. 
Ore  decens,  bonus  ingenio,  facundus,  et  omni 

Dexteritate  vigens,  pra?cipuusque  fide. 
Hoc  pra?feclura3  scdes,  hoc  Illyris  ora 

Pra?side  te  cxperta  esi,  (iscus  el  ipse  cliens. 
Nil  asvi  brevitate  lamen  libi  lnudis  ademptum. 

Indole  malurus,  lunere  acerbus  obis. 

XV.  Pomponius  Maximus,  affinis. 

Et  le  germanum,  non  sanguine,  sed  vice  fratris, 

Maxime,  devinclum  menia  nostra  canet. 
Conjux  namque  mea3  lu  consociate  sorori 

^Evi  fruge  tui  destiiuis  viduam. 
Non  domus  hoc  lautum  sensit  tua;  sensit  acerbum 

Saucia!  proh,  casum  curia  Burdigala?, 
Te  primore  vigens,  le  deliciente  relabens : 

Inque  Valenlinum  te  moriente  cadens. 
Heu  !  quare  nato,  cur  fruge  et  flore  nepolum 

Ereplus  nobis,  Maxime,  non  frueris? 
Sed  frueris  :  divina  habiial  si  porlio  Manes: 

Quseque  futura  olim  gaudia,  nosse  daiur. 
Longior  hic  eliam  kctorum  fructus  habctur, 

Anticipasse  diu,  qua?  modo  participas. 
XVI.   Veria  Liceria,  uxor  Arborii  sororis  filii. 

Tu  quoque  vel  nuruis  mihi  nomine,  vel  vice  nata? 

Veria  supremi  carmen  honoris  habc 
Cujus  si  probitas,  si  forma  et  fama,  fidesque 

Morigera?  uxoris,  lanificaeque  manus, 
Nunc  laudanda  forenl :  procul  et  de  manibus  imis 

Arcessenda  esset  vox  proavi  Eusebii. 
Qui  quoniam  functo  jam  pridem  condiius  aevo, 

Transcripsit  partes  in  mea  verba  suas : 
Accipe  funereas  neptis  deflela  querelas; 

Conjux  Arborii  commemoranda  mei. 
Cui  parva  ingenlis  luctus  solalia  linquens 

Destiluis  nalum  :  quo  magis  excrucias. 
At  tibi  dilecti  ne  desit  cura  marili, 

Juncta  colis  tlialamo  nunc  monumenta  tuo. 
Hic,  ubi  primus  liymcn,  sedes  ibi  mcesta  sepulcri. 

Nupta  magis  dici,  quam  tumulata  potes. 

XVII.  Pomponius  Maximus  Herculanus, 
sororis  filius. 

Nec  Herculanum  genilum  germana  mca 
Modulamine  na?nia  tristi 
Tacitum  sine  honore  relinquat ; 
Super  indole  cujus  adulti 
Magna?  bona  copia  laudis. 
Verum  memorare  magis,  quam 
Functum  laudare  decebit. 
Decus  hoc  malrisque,  meumque  , 


DECII  AUSONH 

A  In  tempore  puberis  a>vi 


m 


Vis  perculit  invida  fati. 
Hehe  quem,  Maxime,  fructum  ? 
Facunde,  et  musice,  el  accr, 
Meutem  bonus,  ingenio  ingens, 
Volucer  pede,  corpore  pulclier, 
Lingua  catus,  ore  canorus, 
Cape  munus  triste  parenlum , 
Lacrymabilis  orsa  querela?, 
Qu*  funereum  modulatus 
Tibi  mcestus  avunculus  offert. 

-  XVIII.  Fl.  Sanclus ,  Maritus  PudenlilUe  ,  qutv  soror 
Sabinx  mece. 

Qui  joca  kciiliamque  colis,  qui  trislia  damnas, 

Nec  metuis  quemquam,  nec  metuendus  agis  : 
^  Qui  nullum  insidiis  captas,  nec  lite  lacessis, 

Sed  justam  et  clemens  viiam  agis,  et  sapiens  : 
Tranquillos  Manes,  supremaque  mitia  Sancli 

Ore  pio,  et  verbis  advenerare  bonis  : 
Militiam  nullo  qui  lurbine  sedulus  egit : 

Praeside  lastatus  quo  Rutupinus  ager. 
Octoginta  annos  cujus  tranquilla  senectus 

Nullo  mutavit  deteriore  die. 
Ergo  precare  favens  :  ut,  qualia  tempora  vil»  , 

Talia  et  ad  manes  otia  Sanctus  agat. 

XIX.  Namia  Pudentilla,  affinis. 
Tuque  Pudentillam  verbis  affare  supremis  , 

Qua3  famrc  curam,  qua3  probitatis  habes. 
Nobilis  Ikcc,  frugi,  proba,  laeta,  pudica,  decora, 
C      Conjugium  Sancli  jugiler  ha3C  habuit. 
Inviolata  tuens  castas  pra3Conia  vitaB, 

Rexit  opes  proprias,  otia  agenle  viro. 
Non  ideo  exprobrans,  aul  fronle  obducta,  niarito, 

Quod  gereret  totam  femina  sola  domum. 
Heu !  nimium  juvenis,  sed  la?ta  superslite  nato  , 

Atque  viro,  patiens  fala  suprema  obiit. 
Unanimis  noslre  et  quondam  germana  Sabinx, 

Et  mihi  inoffenso  nomine  dicta  soror. 
Nunc  etiam  Manes  placidos  pia  cura  retractat : 

Aique  Pudentillam  fantis  honore  colit. 

XX.  Lucanus  Talisius  ....  Curam  filii. 

Nec  lantum  matris  spes  unica,  ephebe  Talisi, 
Consobrine,  meis  immemoratus  eris. 
D  Ereptus  primis  a;vi  florentis  in  annis  ; 

J ara  tamen  el  conjunx,  jam  propcrate,  palcr. 

Feslinasse  putes  falum  :  ne  funus  acerbum 
Duceret  hoc  genitor,  tam  cilo  faclus  avus. 

XXI.  Altusia  Lucana  Talisia.  Erminiscius  Regulus, 
affinis. 

Nolitia  exilis  nobis,  Atlusia,  lecura, 

Cumque  tuo  plane  conjuge  nulla  fuil. 
Verura  tu  noslra?  soror  es  germana  Sabina;. 

Affinis  quoque  tu,  Regule,  nomen  habes. 
Sortitos  igitur  tam  chara  vocabula  nobis, 

Slringamus  moesti  carminis  obsequio. 
Quamvis  Sanlonica  procul  in  tellure  jacentes 

Pervenit  ad  Manes  exsequialis  honos. 


849 

XXII.   Severus  Censor  Jutianus,  consocer. 
Desinite,  o  veteres,  Calpurnia  nomina,  Frugi , 

Ut  proprium  hoc  vesirse  gentis  habere  decus. 
Nec  solus  semper  Censor  Calo,  nec  sibi  solus 

Jusius  Aristides  liis  placeant  litulis. 
Nam  sapiens  quicumque  fuit,  verumque  fidemque 

Qui  coluit,  comitcm  se  tibi,  Censor,  agat. 
Tu  gravis  et  comis,  cum  justitiaque  remissus, 

Austeris  doctus  jungere  temperiem. 
Tu  non  adsciio  libi  me,  nec  sanguine  juncto, 

Optasti  nostras  consociare  domos. 
Nempe  aliqua  in  nobis  morum  simulacra  tuorum 

Elfigies  nostri  praebuit  ingenii. 
Aut  jam  fortunae  sic  se  vertigo  rotabat, 

Ut  pondus  falis  tam  bona  vota  darent. 
Si  quid  apud  Mancs  sentis,  fovet  hoc  tibi  rnentem ; 

Quod  lieri  optaras,  id  voluisse  Deum. 

XXIII.  Paulinus  et  Dryadia ,   filii  Paulini ,  et 
Megentirce  sororis  filice. 

Qui  nomen  vultumquo  palris,  Pauline,  gerebas, 

Amissi  specimen  qui  genitoris  eras  : 
Propler  quem  lucius  miseroe  decedere  matris 

Cceperal,  offerret  cum  tua  forma  patrem  : 
Redderet  et  mores,  et  moribus  adderet  illud, 

Paulinus  caruit  quo  pater,  eloquium. 
Eriperis  laelis,  ct  pubescentibus  annis  . 

Crudaque  adhuc  mairis  peclora  sollicitas. 
Flemus  enim  raptam  thalami  de  sede  sororem, 

Heu  !  non  maluro  funere,  Dryadiam. 
Flemus  :  ego  in  primis,  qui  matris  avunculus,  et  vos  r> 

Nalorum  tamquam  diligo  progeniem. 
Illa  manus  inler  genitricis,  et  oscula  patris 

Occidft,  Hispana  lum  regione  procul. 
Quam  lener,  et  primo,  nove  flos,  decerperis  oevo , 

Nondum  purpureas  cinctus  ephebe  genas ! 
Quatuor  ediderat  nunc  facia  puerpera  partus  : 

Funera  sed  lumulis  jam  geminata  dedit. 
Sit  satis  hoc,  Pauline  patcr,  divisio  facta  cst. 

Debetur  matri  caetera  progenies. 

XXIV.  Paulinus,  sororis  gener. 
Qui  laetum  ingenium,  mores  qui  diligit  aequos, 

Quique  fidem  sancta  cum  pieiatecolit  : 
Paulini  manes  mecum  veneraius,  amicis 

Inroret  lacrymis,  annua  liba  ferens. 
/Equaevus,  Pauline,  mihi,  nalam(iue  sororis  D 

Indeptus  thalamo  :  sic  mihi  pene  gener. 
Siirpis  Aquiianae  niater  tibi,  nam  genitori 

Cossio  Vasatum,  municipale  genus. 
Scrinia  praefecti  meritus,  rationibus  inde 

Praposiius  Libycis,  praemia  opima  capis. 
Nam  Correclurae  (ibi  Tarraco  llibera  tribunal 

Praibuit,  affeclans  esse  clienta  libi. 
Tu  socrum  pro  matre  colens ,  affinis  haberi 

Non  poteras,  nati  cum  fruerere  loco. 
Inter  concordes  vixisti  fidus  amicos, 

Duodeviginli  functus  Olympiadas. 

XXV.  sEmilia  Dryadia,  matertera. 
Te  quoque  Dryadiam  maierteram. 


PARENTALIA.  850 

A         Flebilibus  modulis, 

Germana  genitus,  prope  filius , 

Ore  pio  veneror. 
Quam  thalamo,  taedisque  jugalibus 

Invida  mors  rapuit : 
Mutavitque  thorum  ferelri  vice 

Exsequialis  honor. 
Discebas  in  me,  maieriera , 

Mater  uli  fieres. 
Unde  modo  hoc  moeslum  tibi  defero 

Filius  ofiicium. 

XXVI.  Julia  Cataphronia  ,  amla. 
Quin  et  funereis  amitam  impariire  querelis 
Musa  Cataphroniam. 
H  Innuba  devotae  quas  virginilatis  amorem, 
Parcaque  anus  coluit. 
Et  mibi  quod  poiuit,  quamvis  de  panpere  summa  , 

Maler  uti,  altribuit. 
Ergo  commemorata,  Ave  :  moeslumqne  vocaia, 
Pro  genilrice,  Vale. 

XXVII.  Julia  Yeneria ,  amita. 
Al  amita  Yeneria  properiier  obiit. 
Cui  brevia  mela  modilica  recino. 
Cinis  uti  placidula  supcra  vigeat, 
Celeripes  el  adeat  loca  tacila  Erebi. 

XXVIII.  Julia  Idalia,  consobrina. 
Parva  eliam  fuit  Idalia, 
Nomine  prasdiia  qua3  Paphise, 
El  speciem  meruit  Veneris. 
Quse  geniia  est  mihi  pene  soror. 
Filia  nam  fuit  haec  amiloe, 
Quam  celebrat  sub  honore  pio 
Na;nia,  carmine  funereo. 

XXIX.  JEmilia  Melania,  soror. 
jEmilia,  hos,  vix  noia  mihi  soror,  accipe  qiiestus, 

Debent  quos  cineri  moasia  Elegea  tuo. 
Conjunxit  noslras  asquaeva  infantia  cunas  : 

Uno  quamvis  tu  consule  major  eras. 
Invida  sed  nimium  Lachesis  properata  peregit 
Tempora  :  et  ad  Manes  funera  acerba  dedit. 
Proemissa  ergo  vale  :  Manesque  verere  parenlum, 
Qui  majore  aevo,  quique  minore  venit. 


XXX.  Pomponia  Urbica.  consocrus,  uxor  Juliani 

Censoris. 
Ul  generis  cbri,  velerum  sic  feinina  moruni 

Urbica,  Censoris  nobilitata  thoro, 
Ingenitis  pollens  virlutibus,  auciaque  et  illis, 

Quas  docuit  conjux,  quas  pater,  et  genitrix  : 
Quas  habuit  Tanaquil,  quas  Pythagorea  Theano, 

Quacque  sine  exemplo  esl  in  nece  functa  viri. 
El  libi  si  fitum  sic  permutire  deilisset, 

Viveret  hoc  nostio  temporc  Censor  adhuc. 
Sed  neque  tu  viduo  longum  cruciata  sub  aevo, 

Protinus  optalo  fine  secuta  virum. 
Annua  nunc  mcestis  ferimus  tibi  justa  qnerelis, 

Cum  genero  ct  natis  consocer  Ausonius. 


8oi 


DECII  AUSOMI 


855 


COMMEMORATIO  PROFESSORUM  BURDIGALENSIUM. 


PR.EFATIO. 

Vos  etiam,  quos  nulla  mihi  cognatio  junxit, 

Sed  fama,  et  charae  religio  patriae, 
Et  siudium  in  libris,  et  sedula  cura  docendi, 
Commemorabo  viros  morte  obiia  celebres. 
Forserii,  ut  nosiros  Manes  sic  asseral  olim, 
Exemplo  cupiet  qui  pius  esse  meo. 

I.   Tiberius  Victor  Minervius ,  orator. 
Primus  Burdigaloe  columen  dicere,  Minervi, 

Alier  Rhetoricae  Quiniiliane  togae. 
llluslres  quondam  quo  prceceptore  fuerunt 
Constantinopolis,  Roma,  dehinc  palria, 
Non  equidem  certans  cum  majestale  duarum  ; 

Solo  sed  potior  nomine,  quod  patria. 
Asserat  usque  licet  Fabium  Calagurris  alumnum  : 

Non  sit  Burdigalae  dum  calhedra  inferior. 
Mille  foro  dedit  haec  juvenes;  bis  mille  senalns 

Adjecit  numero,  purpureisque  togis  : 
Me  quoque ,  sed  quoniam  multa  esl  praeiexta,  silebo  : 

Teque  canam  de  te,  non  ab  honore  meo. 
Sive  Panrgyricos  pl:iceat  conieudere  libros, 

In  Panathenaicis  lu  numerandus  oris. 
Seu  libeat  fictas  ludorum  evolvere  lites, 
Ancipilem  palmam  Quinlilianiis  habet. 
Dicendi  lorrens  tibi  copia  :  qnae  tamen  anrum, 

Non  etiam  luteam  volveret  illuviem. 
Ei  Dcinostheiiiciim,  quod  ler  priinum  il!e  voi  avii. 

In  te  sic  vignii,  cedat  ut  ipse  libi. 
Anne  et  divini  hona  naturalia  doni 

Adjiciam,  mcmori  quain  fueris  animo? 
Audiia  ui,  vel  lecia  semel,  ceu  fixa  (eneres  : 

Auribus  et  libris  esset  ut  uua  fidcs  ? 
Vidimus  el  quondam  lahttta  certamine  longo, 

Omnes,  qui  fuerant,  enumerasse  bolos  , 
Altcrnis  vicibus  quos  praecipilante  rotatu 
Fundunt  excisi  per  cava  buxa  gradus  : 
Narrantem  fido  persingula  puncta  recursu, 

Qure  data ,  per  longas  quae  revocaia  moras. 
Nullo  felle  tibi  mens  livida,  tum  sale  multo 
Lingua  dicax,  blandis,  et  sine  lite  jocis. 
Mensa  niiens  :  quam  non  censoria  regula  culpet  : 

Nec  nolii  Frugi  Piso  vocare  suam. 
Nonniimquam  pollens  naiaiihus,  et  dape  festa  : 

Non  tamen  angustas  ul  tenuaret  opes. 
Quamquam  haeredis  egens,  bis  sex  quinquennia  fun 

fctus , 
Fleius  es  a  nobis,  ut  pater,  et  juvenis. 
Et  nunc,  sive  aliquid  post  fata  exlrema  super^it, 

Vivis  adhuc ,  aevi  quod  periit  meininens  : 
Sive  nihil  superest,  nec  habent  longa  oiia  sen^us, 
Tu  tibi  vixisli  :  nos  tua  fama  juvat. 

II.  Latinus  Alcimus  Alethius,  rhetor. 
Nec  rae  nepotes  irapii  silentii 


A         Reum  ciebunt,  Alcime. 

Minusque  dignum,  non  et  obliium  fercnt 

Tuse  ministrum  memoria?. 
Opponit  unum  quem  viris  prioribus 

iEtas  recentis  temporis 
Palmae  forensis,  et  Camenarum  decus  , 

Exemplar  unum  in  lilteris  : 
Quas  aut  Athenis  docta  coluit  Gnecta, 

Aut  Roma  per  Laiium  coiit. 
Moresne  fahor,  et  tenorem  regulse  , 

Adusque  vitae  lerminum? 
Quod  laude  clarus,  qnod  paratus  litteris  , 

Omnem  refugisii  ambitum? 
Te  nemo  gravior,  vel  fuit  comis  magis, 

Aut  liberalis  indigis; 
B     Danda  salute,  si  forum  res  posceret; 

Sludi )  docendi,  si  scholara. 
Vivent  per  omnem  posierorum  memoriam, 

Quos  tu  sacrai  famae  dabas. 
Et  Julianum  tu  magis  fama?  dabis, 

Quam  sce|)tra,  qua1  tenuit  brovi. 
Sallustio  plus  conferenl  libri  tni, 

Quam  consulatus  addidit. 
Morum  luorum,  decoris,  el  facundia? 

Formam  dedisti  liliis. 
Ignosce,  uostri  la?sus  obsequioslyli. 

Amoris  lioc  crimen  tui  est, 
Qnod  digna  nequiens  promere,  officium  colo, 

Injuriose  sedulus. 
Quiesce  placidus,  et  caduci  corporis 
C  Damnuni  repende  gloria. 

III.  Luciolus,  rhelor. 

Rhetora  Luciolum  condiscipulura,  atque  raagislrum, 

Collegamque  dehinc,  na?nia  mcesia  refer  : 
Facundum,  dociumque  virum,  seu  Iege  metrorum 

Condita,  seu  prosis  solveret  orsa  modis. 
Eripuil  palri  Lacbesis  quem  funere  acerbo, 

Linquentera  natos  sexui  utroque  duos. 
Nequaquam  meritis  cujus  responderit  hocres, 

Obscuros  quamvis  nunc  tua  fama  juvet. 
Mitis  amice,  bonus  frater,  fidissime  conjux, 

Nate  pius  :  genitor,  poenitet,  ut  fueris. 
Comis  convivis,  numquam  inclainare  ciienles, 

Ad  famulos  numquam  tristia  verba  loqui. 

Ut  placidos  mores,  tranquillos  sic  cole  Manes, 

Et  cape  ab  Ausonio  munus,  amice,  Vale. 

IV.  Attius  Patcra  Pater ,  rhetor. 

/Eiate  quamquam  viceris  doctos  prius, 

Patera  fandi  nobilis  : 
Tamcn  quod  x\o  floruisii  proximo, 

Juvenisque  te  vidi  senem  , 
Honore  mceiiae  pon  carebis  nseniae, 
Doctor  potentum  Rhetorum. 


D 


853  COMMEMORATIO  PROFESSORUM  BURDIGALENSIUM. 

Tu  Bajocassis  stirpe  Druidarum  satus,  A 

Si  fama  non  fallit  fldem, 
Beleni  sacraium  ducis  e  templo  genus  : 

Et  inde  vobis  nomina  : 
Tibi  Paterae  :  sic  ministros  nuncupant 

Apollinaris  mystici. 
Fratri,  patrique  nomen  a  Pbcebo  datum  : 

Natoque  de  Delphis  tuo. 
Doclrina  nulli  lanla  in  illo  tempore, 

Cursusque  tot  fandi  et  rota3. 
Memor,  diserlus,  lucida  facundia  , 

Canore,  cultu  praeditus , 
Salibus  modestus  felle  nullo  perlitis, 

Vini,  cibiqueabstemius, 
Laetus,  pudicus,  pulcher;  in  senio  quoque,  ut 

Aquilre  senectus,  aut  equi.  B 

V.  Attius  Tiro  Delphidius,  rhetor. 

Facunde ,  docte,  lingua  et  ingenio  celer, 

Jocis  amcene,  Delphidi , 
Subtextus  esto  fiebili  threno  patris  , 

Laudi  ul  subibas  aemulus. 
Tu  pene  ab  ipsis  orsus  incunabulis 

Dei  poeta  nobilis  , 
Serlum  coronce  praeferens  Olympiae  , 

Puer  celebrasti  Jovem. 
Mox  inde  cursim  more  torrentis  freti , 

Epos  ligasti  metricum  : 


854 


Ut  nullus  aeque  lege  liber  carminum 

Orationem  texeret. 
Celebrata  varie  cujus  eloquentia 

Domi  forisque  claruit : 
Seu  tu  cohortis  Praesulem  praetoriae  , 

Provinciarum  aut  judices 
Coleres,  tuendis  addictus  clientiis, 

Famae,  et  salutis  sauciis. 
Felix,  quietis  si  maneres  litteris, 

Opus  Camenarum  colens : 
Nec  odia  magnis  concitata  lifibus 

Armaret  ultor  impetus  : 
Nec  inquieto  temporis  lyrannici 

Palatio  te  attolleres. 
Dum  spem  remotam  semper  arcessis  tibi, 

Fastidiosius  obviae , 
Tuumque  mavis  esse,  quam  fati  bonum, 

Desiderasti  plurima ; 
Yagus  per  omnes  dignitatum  formulas, 

Meritusque  plura,  quam  gerens. 
Unde  insecuto  criminum  motu  gravi, 

Donaius  aerumnis  palris  : 
Mox  inde  Rlietor,  nec  docendi  pertinax, 

Curam  lefellisti  patrum, 
Minus  malorum  munere  exnertus  Dei , 

Medio  quod  aevi  raptus  es. 
Errore  quod  non  deviantis  fili;e, 

Pcenaque  lresus  conjugis. 

VI.  Alethio  Mincrvio ,  filio  ,  rhetori. 
0  ilos  juvenum, 
Spes  lscta  palris  ; 


D 


Nec  cerla  tuse 
Data  respatriae; 
Non  mansuris 
Ornale  bonis : 
Ostentatus, 
Raptusque  simul, 
Solstitialis 
Velut  herba  solet, 
Rhetor  Alethi. 
Tu  Burdigalae 
Laetus  patriae 
Clara  cohortis 
Vexilla  regens 
Pubere  in  aevo. 

Postque  Paterae, 
Major  ulroque  : 
Tu  primsevis 
Doctor  in  annis, 
Et  praeceptor, 
Tempore  quo  te 
Discere  adultum 
Non  turpe  foret, 
Cuncta  habuisii 
Commoda  fati. 
Praetextate 
Jam  genitori 
Conlatus  eras. 
Ille  superbae 
Mcenia  Romse, 
Fama  et  meritis , 
Non  sine  morsu 
Gravis  invidiae, 
Inclytus  auxit. 
Floris  adulti 
Vota  tuorum, 
Et  Rheloricam 
Fruge  carentem , 
Et  connubium 
Nobile  soceri, 
Sine  pace  palris : 
Et  divitias 
Uuiusque,  sine 
Haerede  suo 
Deseruisti. 
Oninia  praecox 
Forluna  tibi 
Dedit,  et  rapuit. 
Quam  fatiloquo 
Dicte  profatu 
Versus  Horatii  : 
NIIHL  EST  AB  OMNI 
PARTE  BEATUM. 

VII.  Leontius  grammaticus,  cognomento  Lascivus. 

Qui  colis  laetos,  hilarosque  mores, 
Qui  dies  festos,  joca,  vota,  ludum, 
Annuum  functi  memora  Leontii 
Nomine  threnum. 


855 


DECH  AUSONH 
A 


856 


Isle  LASCIVUS  patiens  vocari , 
Nomen  indignum  probitale  vitoe 
Abnuit  numquam  :  quia  graium  ad  aurcs 

Esset  amicas. 
Litteris  tanium  litulum  asseculus, 
Quanlus  exili  satis  est  calhedrae  : 
Posset  inserlus  numero  ut  videri 

Grammaticorum. 
Tu  meae  semper  socius  juveniae, 
Pluribus  quamvis  cumulatus  annis, 
Nunc  quoque  in  nostris  recales  medullis, 

Blande  Leonti  : 
Et  juvat  tristi  celebrare  cura 
Flebilem  cantnm  memoris  querelae  : 
Munus  ingratum,  tibi  debitumque 

Carmine  noslro. 
VIII.  Grammaticis  Groccis  Burdigalensibus. 
Romulum  post  hos,  prius,  an  Corinthi , 
An  ne  Sperchei ,  pariierque  nati 
Atticas  Musas  memoremMenesthei 

Grammaticorum  V 
Sedulum  cunctis  sludium  docendi ; 
Fructus  exilis,  tenuisque  sermo  : 
Sed,  quia  nostro  docuere  in  sevo, 

Commemorandi. 
Tertius  horum  mihi  non  rr.agister  ; 
Caeteri  primis  docuere  in  annis, 
Ne  forem  vocum  rudis,  aut  loquendi : 

Sed  sine  cultu. 
Obsiitit  nostrac  quia,  credo,  mentis 
Tardior  sensus  :  neque  disciplinis 
Appulil  Graceis  puerilis  aevi 

Noxius  error. 
Vos  levis  cespes  tegat,  et  sepulcri 
Tecta  defendant  cineres  operios  : 
At  meae  vocis  tiiulus  supremum 

R  :ddat  honorem. 

IX.  Jucundo,  grammalko  Burdigalensi,  fralri  Leonlii. 
Et  te,  quem  cathedrnm  temere  usurpasse  loquuntur, 

Nomon  Grammatici  nec  meruisse  putant  : 
Voce  ciebo  tamen,  simplex,  bone ,  amice,  sodalis  ; 

Jucunde,  hocipso  charemagis  studio, 
Qnod  quamvis  imprir  nomen  lam  nobile  amasli, 

Es  merilos  inter  commemorande  viros. 

X.  Grammaticis  Lalinis  Burdigalensibut  philologis  , 
Macrino.  Phoebilio,  Concordic,  Sucuroni,  Ammonio 
Anaslasio  grammalico  Piciaviorum. 

Nunc  ut  quemque  mihi 
Flebiiis  officii 
Relligiosus  honor 
Suggeret,  expediam. 
Qui,  quamvis  liumili 
Stirpe,  loco,  ac  merito, 
Introtulere  tamen 
Grammaiices  studium 
Ingeniis  hominum 
Burdigalae  rudibus. 
Permaneat  series. 


B 


D 


Sit  Macrinus  in  his, 
Sobrius  in  pueris, 
Et  puerorum  ¥ 
Utilis  ingeniis. 
Huic  mea  principio 
Credita  puerilies. 
Nec  reticebo  senem 
Nomine  Phoebicium  : 
Qui  Beleni  acdiiuus 
Nil  opis  inde  tulii. 
Sed  tamen,  nt  placitum, 
Siirpe  satus  Druidum, 
Gentis  Aremoricae 
Burdigalae  cathedram 
Nati  opera  obtinuit. 
Et  tu  Concordi 
Qui  profugus  patria, 
Mulasti  sterilem 
Urbe  alia  cathedram  , 
Et  libertina 
Sncuro  progenies, 
Qui  rudibus  pueris 
Prima  elemenla  dahas, 
Pange  et  Anastasio 
Flebile,  Musa,  melum  : 
Et  memora  tenueni 
Nannia  Grammalicum. 
Burdigalae  hunc  genitum  , 
Transtulit  ambitio , 
Pictonicaeque  dedit. 
Pauper  ubi,  et  lenuem 
Viclum  liabitumque  colens, 
Gloriolam  exilem 
Et  patriae.et  calhedrae 
Perdidit  in  senio  : 
Docirina  exiguus  , 
Moribus  implacidis, 
Proinde ,  ut  erat  meritum , 
Famam  habuit  tenuem. 
Sed  lamen  hunc  noster 
Commemoravil  honos. 
Relligiosum  etenim 
Commemorare  meae 
Grammaiicum  palriae , 
Ne  pariter  tumulus 
Nomeii  et  ossa  legut. 

XI.  Uerculano,  Sororis  filio,  grammalico  Burdigatensi. 
Herculane,  qui  profeclus  gremio  de  nostroet  schola 
Spem  magis  quam  rem  fruendam  pracbuisti  avunculo, 
Particeps  scholse ,  et  cathedrae  pene  successor  meae, 
Lubricsc  nisi  le  juvenUc  pnccipitcm  flexusdaret, 
Pythagorei  non  teneniem  tramiiis  reciam  viam  : 
Esto  placidus,  et  quietis  Manibus  sedem  fove  ; 
Jam  mihi  cognata  dudum  inler  memoratus  nomina. 

XII.  Thalasso,  grammalico  Latino,  Burdigalensi. 

Officium,  nomenque  luum,  primaeve  Tbalasse, 

Parvulus  audivi  :  vix  eii;im  mcmini, 
Qua  forma ,  aut  merilo  fueris ,  qua  stirpe  parenium, 


857  COMMEMORATIO  PROFESSORUM  BURDIGALENSIUM. 

iCias  nil  de  te  posterior  celebrat.  A  lllud  opus  pietas,  istud  reverenda  virorum 

Granimaticum  juvenem  tantum  le  fama  ferebat, 

Tum  quoque  tam  tenuis,  quam  modo  nulla  manet 
Sed  quicumque  tamen ,  nostro  quia  doclor  in  sevo 

Vixisti,  boc  nostrum  munus  habeto,  Vale. 


858 


Xlll.  Ciiario  Sicalo  Sijracusano,  grammatico 
Burdigalensi  Craco. 

Ei  Cilari,  dilecie  mihi,  memorabere,  dignus 

Grammaticos  inter  quicelebrere  bonos. 
Esset  Arislarchi  tibi  gloria,  Zenodotique 

Graiorum,  antiquus  si  sequerelur  honos. 
Carminibus,  quae  prima  luis  sunl  condita  in  annis, 

Concedit  Cei  Musa  Simonidei. 
Urbe  satus  Sicula,  nostram  peregrinus  adisti : 

Excultam  sludiis  quam  prope  reddideras. 
Conjugium  nactus  cito  nobilis,  et  locuplelis, 

Invidia  fali  non  genitor  moreris. 
Atnos  defuncium  memori  celebramus  honore  : 

Fovimus  ut  vivum  munere  amicitiae. 

XIV.  Censorio  Allico  Agricio,  Rltetori. 

Eloquii  merito  primis  sequande,  fuisti 

Agrici  hic  posilus  posteriore  loco  : 
/Evo  qui  quoniam  genitus  functusque  recenti, 

Dilalus  nobis,  non  et  omissus  eras. 
Quocumque  in  numero,  irisii  memorabere  threno. 

Unus  honos  tumuli  serus,  et  ante  daius. 
Tam  generis  tibi  celsus  apex,  quam  gloria  fandi. 

Gloria  Athenxu  cogniia  sede  loci; 
Nazario,  et  claro  quondam  delata  Patera-, 

Egregie  mulios  excoluit  juvenes. 
Conjuge  nunc,  naiisque  superstitibust  generoque, 

Majorum  Manes  ei  monumenta  foves. 

XV.  yepotiano,  grammalico,  eidem  Rhetori. 

Facete,  comis,  animo  juvenili  senex, 
Cui  felle  nullo,  melle  multo  mens  madens, 
jEvum  per  omne  nil  aniarum  miscuit  : 
Nosui  medela,  Nepotiane.  pecloris, 
Tam  seriorum  qnam  jocorum  particeps, 
Taciturne,  Amyclas  qui  silendo  viceris. 
Te  fabulanlem  non  Ulixes  linqueret, 
Linquit  caneutes  qui  melodas  virgines. 
Probe,  el  pudice,  parce,  frugi,  abstemie, 
Facunde,  nulli  Rhetorum  cedens  stylo, 
Et  disputator  ad  Cleanlhen  Stoieon  : 
Scaurum  Probumque  corde  callens  iniimo  : 
El  Epirote  Cinea  memnr  mgis. 
Sodalis,  et  conviclor,  hospesjugiter  : 
Parum  quod  liospes;  mcniis  agitator  meje. 
Consilia  nullus  menle  lam  pura  dedit, 
Vel  aliiore  condiiu  texil  data. 
Ilonore  gesti  pncsidalus  inclytus, 
Decies  novenas  fiinctus  annorum  vices, 
Duos  relinquens  liberos,  morlem  oppeiis, 
Dolore  multo,  tam  tuorum,  quam  meo. 

XVI.  /Emilius  Magmu  Arborius,  rheior  Tolosn'. 
Inter  cognatos  jam  ficlus,  avuncule,  Manes, 
Inter  Rheioricos  nunc  meinoraudus  eiis. 


Nomina  pro  patrise  relligione  habeani. 
Bis  meriium  duplici  celebremus  honore  parenlem 

Arborium,  Arborio  patre,  et  avo  Argicio. 
Stemma  tibi  patris  ^Eduici  :  Tarbellica  Maurae 

Matris  origo  fuit,  ambo  genus  procerum. 
Nobilis  et  dolata  uxor,  domus,  et  schola,  cultae 

Principum  amiciti*  contigerunt  juveni. 
Dum  Constantini  fralres  opulenia  Tolosa 

Exsilii  specie  seposilos  coliibet  : 
Byzanti  inde  arcem,  Thressseque  Propontidis  urbem 

Constaniinopolim  fama  lui  pepulit. 
Illic  dives  opum,  doctoqueibi  Cxsare  honorus 

Occumbis,  patribus  Magne  supersiiiibus. 
In  patriam  sed  te  sedem,  ac  monumenta  tuorum, 
B      Principis  Augusii  resiituit  pieias. 
Hinc  renovat  causam  lacrymis,  et  flebile  munus, 

Annuus  ingrata  relligione  dies. 

XVII.  Exuperius,  rhetor  Tolosv. 
Exuperi  memorande  mihi,  facunde  sine  arle, 
Incessu  gravis  et  verbis  ingentibus,  ore 
Pulcher,  et  ad  summam,  motuque  habituque  venuslo, 
Copia  cui  fandi  longe  pulcherrima;  quam  si 
Auditu  tenns  acciperes,  deflaia  placeret : 
Discussam  scires  solidi  nihil  edere  sensus. 
Palladise  primum  toga  te  venerata  Tolosa», 
Mox  pepulit  levitale  pari.  Narbo  inde  recepit. 
Illic  Dalmaiio  geniios,  fatalia  regum 
Nomina,  tum  pueros  grandi  mercede  docendi 
Q  Formasti,  Rhelor,  metam  prope  puberis  aevi. 
C;csareum  quimox  indepti  nomen.honorem 
Praesidis,  Bispanumque  tibi  tribuere  tribunal. 
Decedens,  placidos  mores,  tranquillaque  vitas 
Tempora  pracdives  finisti  sede  Cadurca. 
Sed  patrise  te  jura  vocant,  ct  origo  parentum, 
Burdigaloe  ut  rursum  nomen  de  Rhetore  reddas. 

XVIII.  Marcello  Marcelli  filio  grammatico  Narbonensi. 
Nec  te  Marcello  genitum,  Marcelle,  silebo  : 

Asperaquem  genitrix  urbe,  domo  pepulit. 
Sed  forluna  potens  cilo  reddidit  omnia,  elauxit. 

Amissam  primum  Narbo  dedit  pairiam. 
Nobilis  hic  hospes  Clarentius  indole  molus, 

Egregiam  nalam  conjugio  allribuit. 
Mox  schola,  et  auditor  miillus,  proctextaque  puhes, 

Gramiuatici  nomen,  divitiasque  dedit. 
Sed  niimquam  jugem  cursum  forluna  secundal, 

Praesertim  pravi  nacta  virum  ingenii. 
Verum  oneranda  milii  non  sunt  :  memoranda  recepi 

Faia;  sat  esl  diclum,  cuncta  perisse  simul. 
Non  tamen  et  nomen,  quo  te  non  fraudo,  receplum 

Inter  Grammaticos  pravlenuis  meriti. 

XIX.  Sedatus,  rhetor  Tolosanus. 

Relligio  est,  tacitum  si  le,Sedate,  relinquam, 
Quamvis  docendi  munus  indeple  es  loris. 

Cominunis  patria  est  tecum  mihi  :  forle  potenlis 
Fati  Tolosam  nactus  es  sedem  scholae. 

Illic  conjugium,  naiique,  opulef:squc  senecius, 


D 


859 

Et  fama,  magno  qualis  est  par  Rhetori. 
Quamvis  exierna  tamen  a  regione  redncit 

Te  patria,  et  civein  morie  obita  repeiit. 
Cumque  vaganiem  operam  divisae  impenderts  urbi, 

Arbilrium  de  te  sumit  origo  suum. 
Est  tua  nunc  suboles,  moremque  secuia  parentis, 

Narbonem,  ac  Romam  nobilitat  sludiis. 

Fama  velit  nolit,  Rurdigalam  referet. 

XX.  Staphtjlius,  rhetor,  civis  Auscius. 

Hactenus  observala  mihi  lex  commemorandi 

Cives,  sive  domi,  seu  docuere  foris. 
Externum  sed  fas  conjungere  civibus  unum 

Te,  Staphyli,  genitum  stirpe  Novempopulis. 
Tu  mihi  quod  genitor,  quod  avunculus:unus  utrum- 

Alter  ut  Ausonius,  altcr  ut  Arborius.  [que. 

Grammatice  ad  Scaurum,  atque  Probum,  promptis- 

[sime  Rhetor, 

Hisioriam  callens  Livii  et  Herodoti. 
Omnis  doctrinoe  raiio  tibi  cognita  :  quantam 

Condit  sexceniis  Varro  voluminibus. 
Aurea  mens,  vox  suada  tibi,  tum  sermo  quietus. 

Nec  cunctator  eras,  nec  properanie  sono. 
Pulclira  senecla, niiens habitus, procul  ira, dolusque, 

At  placidic  viiascongrua  meta  fuit. 

XXI.  Crispus  et  Urbicus,  grammat.  Latini  et  Gra>ci. 
Tu  quoqne  iri  ycvum,  Crispe,  futurum 
Moe?ti  venies  commemoratus 
Munere  threni. 
Qui  primsevos,  fandbiue  rudes, 
Elementorum  prima  docebas 
Signa  novorum. 
Crediiusolim  fervere  mero, 
Ut  Yirgilii  Fiaccique  locis 
^Emula  ferres. 
El  tibi,  Latiis  posihabile  orsis 
Urbice,  Graiis  celebris,  carmcn 
Sic  D.zuao). 
Nam  tu  Crispo  conjuncte  luo 
Prosa  solebas,  et  versu  loqui 
Irnpete  eodem ; 
Priscos  ut  et  Heroes  olim 
Carmine  Homeri  commemoratos 
Fando  referres : 
Dulcem  in  paucis  ut  Plistheniden, 
Et  torrentis  ceu  Dulichii 
Ninguida  dicta, 
Et  mellitae  nectarevocis 
Dulcia  fatu  verba  canentem 
Neslora  regem. 
Ambo  loqui  faciles,  ambo  omnia  carmina  docti, 

Callentes  mylhwn  plasmata,  et  historiam. 
Liberi  et  ambo  genus  :  sed  quos  meruisse  deceret 
Nancisci,  ut  cluerent  patribus  ingenuis. 

XXII.  Victorio,  Subdoctori,  sive  Proscholo. 
Victori  studiose,  memor,  celer,  ignoratis 
Assidue  in  libris,  nec  nisi  operta  legens ; 


DECH  AUSONH  &60 

A  Exesas  tineis,  opicasque  evolvere  chartas, 

Major  quam  promptis  cura  tibi  in  studiis. 
Quod  jus  Pontiflcum,  quae  fcedera,  stemma  quod  olim 

Ante  Numam  fuerat  sacrificis  Curibus  : 
Quod  Castor  cunctis  de  regibus  ambiguis,  quod 

Conjugis  e  libris  ediderat  Rhodope  : 
Quod  jus  Pontificum,  veterum  quae  scita  Quiritum, 

Quae  consulta  Ipalrum ;  quid  Draco,  quidve  Solon 
Sanxerit;  et  Locris  dederit  quse  jura  Zaleucus; 

Sub  Jove  quae  Minos,  quid  Themis  anie  Jovem ; 
Nota  tibi  potius,  quam  Tullius  et  Maro  nostri, 

Et  quidquid  Latia  conditur  historia. 
Fors  istos  etiam  tibi  Iectio  longa  dedisset  : 

Supremum  Lachesis  ni  celerasset  iter. 
Exili  nostrae  fucatus  honore  cathedrae, 
B     Libalo  (enuis  nomineGrammatici. 
Longinquis  posthac  Romae  defunctus  in  oris  : 

Ad  quasde  Siculo  littore  transieras, 
Sed  modo  nobilium  memoratus  in  agmine,  gaude  : 

Pervenit  ad  Manes  si  pia  cura  tuos. 

XXIII. Dynamio,Burdigalensi,qui  in  Hispania  docuit, 
et  obiit. 

Sed  neque  te  moesta,  Dynami,  fraudaboquerela. 

Municipem  patri.i;  causidicumque  meae. 
Crimine  adulterii  quem  saucia  fama  fugavit; 

Parvula  quem  latebris  fovit  llerda  suis. 
Quem  locupleiavit  conjux  Hispana  latentem; 

Namque  ibi  mutato  nomine,  Rhetor  eras. 
Rhetor  Flavinii  cognomine  dissimulatus, 

Ne  possel  prolugum  prodere  culpa  suum. 
G  Reddiderat  quamvis  patrisc  te  sera  voluptas, 

Mox  residem  rursum  traxiillerda  domus. 
Qualiscumque  luae  fueril  fuga,  fainaque  vila^, 

Jungeris  anliqua  tu  mihi  amicitia. 
Officiumqtie  meum,  sensus  si  manibus  ullus, 
•i  Accipe  jam  verus  morte  obila  Dynami. 
Diversis  quamvis  jaceas  defunctus  In  oris  : 

Commemorat  mcestis  te  pia  cura  elegis.' 

XXIV .  Acilio  Glabrioni,  grammatico  Jun.  Burdig. 
Doclrinae,  vitaeque  pari  brevitate  caducum, 

Glabro,  te  mcestis  commemorabo  elegis. 
Stemmate  nobilium  deductum  nomen  avorum, 

Glabrio  Aquilini  Dardana  progenies. 
Tu  quondam  puero  compar  mihi  discipulo  :  mox 
D     Me  dehinc  iacto  Rhetore,  Grammaticus. 
Inque  foro  tutela  reis,  ei  cultor  in  agris, 

Digne,  diu  partis  qui  fruerere  bonis. 
Commode,  lcete,  benigne,  abstemie,  tam  bone  dandis 

Semper  consiiiis,  quam  laciiurne  datis. 
Tamdecusomne  tuis,quam  mox  dolor,  omniaacerbo 

Funere  praereptus,  Glabrio,  destiluis  : 
Uxore  et  natis,  genitore  et  matre  relictis, 

Eheu  !  quam  multis  perdite  nominibus! 
Flete  diu  nobis,  numquam  satis,  accipe  acerbum 

Glabrio  in  aetemura  commemorate,  VALE. 

Coronis. 
Quos  legis  a  prima  deductos  menide  libri, 
Poctores  patriae  scito  fuisse  meae. 


861 


EPITAPHIA  HEROUM. 


862 


Grammaiici  in  sludio,  vel  Rhetoris,  aut  in  utroque,  A  Historia  si  quos,  vel  poeticus  slilus, 


Quos  memorasse  milii,  morie  obita,  satis  est. 
Viventum  illecebra  est  laudalio  ;  nomina  tanlum 

Voce  ciere,  suis  sufliciet  tumulis. 
Ergo  qui  nostrae  lcgis  oiia  trisiia  chariae, 

Eloquium  lu  ne  quoere,  sed  oflicium, 
Quo  claris  doctisque  viris  pia  cura  parentat : 

Dum  decora  egregise  commeminit  pairiae. 

POETA. 

Valele ,  manes  inclytorum  Rhelorum : 
Valete,  doctores  probi. 


Forumve  fecit  nobiles  : 
Medicoe  vel  artis,  dogma  vel  Plalonicum 

Deditperenni  glorioe  : 
Et  si  qua  cunctis  cura  viventum  placet : 

Juvatque  honor  supersiitum  : 
Accipiie  moestum  carmiuis  cultum  mei, 

Textum  querela  flebili, 
Sedem  sepulcris  servet  immotus  cinis. 

Memoria  vivat  nominum  : 
Dum  remeat  illud,  judicis  dono  Dei, 

Commune  cnm  dis  saeculum. 


EPITAPHIA  HEROUM. 


EPITAPHIA  HEROUM   QUI  RELLO  TROICO      B 
INTERFUERUNT. 

I.  Agnmemnoni.  * 

Rex  regum,  Atrides,  fraternae  conjugis  ultor, 

Oppeiii  manibus  conjngis  ipse  meae. 
Quid  prodest  Helenes  raptum  punisse  dolentem, 

Vindicem  adulterii  cum  Clytemnestra  necet? 
II.  Menelao. 
Felix  o  Menelae,  deum  cui  debita  sedes  , 

Decretumque  piis  Manibus  Elysium. 
Tyndareo  dilecte  gener,  dilecte  Tonanti : 

Conjugii  vindex,  ullor  adulterii : 
jEierno  pollens  aevo,  aeternaque  juvenla, 

Nec  leti  passus  lempora,  nec  senii. 

III.  Ajaci.  C 

Ajacis  tumulo  pariter  tegor  obruia  Virtus, 

Illacrymans  bustis  funeris  ipsa  mei : 
Incomptas  laceraia  comas,  quod  pravns  Atrides 

Cedere  me  structis  compulii  insidiis. 
Jam  dabo  purpureum  claro  de  sanguine  florem, 

Testanteui  gemitu  crimina  judicii. 
IV.  Achilli. 
Non  una  yEacidem  tellus  habet,  ossa  teguntur 
Littore  Sigeo,  crinem  Larissa  cremavit. 

Pars  lumuli 

Orbe  sed  in  loto Homer.    .    .    . 

V.  Ulixi. 
Condiiur  hoc  tumulo  Laerla  natus  Ulixes. 

Perlege  Odyssean,  omnia  nosse  volens.  J) 

VI.    Diomedi. 
Conditur  hic  genilore  bono  melior  Diomedes: 
Crimen  ob  uxoris  pulsus  doialibus  agris. 
Argyripam,  clarosque  viris  qui  condidit  Arpos  : 
Clarior  urbe  nova,  patriac  quam  sede  velusta. 

VII.  Antilocho. 
Consiliis,  belloque  bonus,  quae  copula  rara  est, 

Charus  et  Atridis,  charus  et  yEacidis  : 
Praemia  virtutis  simul  et  pictatis  adcjmis, 

Servaio  AniilochusNestore  patre,  obii. 
Non  hic  ordo  fuit :  sed  justius  ille  superstes, 

Troja  capi  sine  quo  perfida  non  poterat. 


VIII.  Nestori. 

Hoc  tegor  in  tumulo  quarti  jam  prodigus  aevi 

Nestor,  consilio  clarus,  et  eloquio, 
Objecit  sese  cujus  pro  morte  peremptus 

Filius,  et  nati  vulnere  vivo  pater. 
Eheu!  cur  faiis  disponere  sic  placet  aevum, 

Tam  Iongum  ut  nobis  :  tam  breve  ut  Antilocho? 

IX.  Pyrrlw. 

Orbe  legor  medio,  major  virtute  paterna, 
Quod  puer,  et  regis  Pyrrhus  opima  luli. 

Impius  anie  aras  quem  fraude  peremit  Orestes. 
Quid  mirum?  caesa  jam  genitrice  furens. 

X.  Enryalo. 

Nec  me  non  dignum  litulo  Pleuronia  credit : 

Cui  communis  erat  cum  Diomede  domus, 
Euryalo,  etSlhenelo.  Nam  tertius  hoc  ego  regnum 

Possedi ;  de  quo  nunc  satis  est  tumulus. 
XI.  Guneo. 
Cunea  ponlus  habet,  tumulus  sine  corpore  nomen. 

Fama  homines  inter;  ccelum  animus  repetit. 
Cuncia  elementa  duci  tanto  commune  sepulcrum. 

Quae?  ccelum,  ct  lellus,  et  mare,  et  ora  virum. 

XII.  Protesilao. 
Fatale  ascriptum  nomen  mihi  Proiesilao. 

Nam  primus  Danaum  bello  obii  Phrygio, 
Audaci  ingressus  Sigeia  liitora  saltu, 

Captus  pellacis  Laertiadae  insidiis. 
Qui  ne  Trojanae  prerneret  pede  litiora  terrse, 

Ipse  super  proprium  desiliit  clypeum. 
Quid  queror?  hoc  letum  jam  lum  mea  fata  canebant, 

Tale  mibi  nomen  cum  pater  imposuit. 

XIII.  Deiphobo. 

Prodilus  ad  pcenam  ,  sceleraUw  fraude  Lacsen«, 

Et  deformalo  corpore  Deiphobus, 
Non  habeo  lumulum,  nisi  quem  mibi  voce  vocantis 

Ei  pius  iEneas,  et  M;iro  composuii. 
XIV.  Hectori. 
Hectoris  hic  lumulus  :  cum  quo  sua  Troja  sepulia  est. 

Condunlur  pariter  qui  periere  simul 
XV.   Astyanacti. 
Flos  Asiae,  tanla  unus  de  gente  superstes, 
Parvulus,  Argivis  sed  jam  de  patre  timendus, 
Hic  jaceo  Asiyanax,  Scaois  dejectus  ab  aliis. 


863 

Proh  dolor!  Hiaci  Neptunia  moenia  muri 

Viderunt  aliquid  crudelius  Hectore  tracto. 

XVI.   Sarpedoni. 
Sarpedon  Lycius,  genitus  Jove,  numine  patris 

Sperabam  ccelum;  sed  tegor  hoc  lumulo, 
Sanguineis  flelus  lacrymis.  Proh  ferrea  fata! 
Et  patitur  luctum,  qui  prohibere  polest? 
XVII.  Sasti  et  Amphimacho. 

Nastes,  Amphimachusque,  Nomionis  inclyta  proles, 
Ductores  quondam,  pulvis  et  umhra  sumus. 
XVIII.  Troilo. 

Hectore  prostralo,  nec  dis ,  nec  viribus  cequis 

Congressus  scevo  Troilus  ^Eacidce, 
Raplatus  bigis  fratris  conjungor  honori  : 

Cujus  ob  exemplum  nec  mihi  poena  gravis. 

XIX.    Potydoro. 

Cede  procul,  myrtumque  istam  fuge  nescius,  hospes, 
Telorum  seges  est  sanguine  adulta  meo. 

Confixus  jaculis,  et  ab  ipsa  crcde  sepulius, 
Condor  in  hoc  tumulo  bis  Polydorus  ego. 

Srit  pius  iEneas,  et  lu ,  rex  impie,  quod  me 
Thracia  poena  premit,  Troia  cura  tegit. 

XX.  Euphemo. 

Euphemum  Ciconum  duciorem  Troia  lellus 

Condidit  haslali  Martis  ad  effigiem. 
Nec  satis  est  titulum  saxo  incidisse  sepulcri: 

Insuper  et  frontem  mole  oneranl  statuae. 
Ocyus  ista  ruunt,  quae  siccumulala  locantur. 

Major  ubi  est  cultus,  magna  ruina  subest. 

XXI.    Hippothoo,  et  Pylceo>  in  horlo  sepultis. 
Hippothoum  ,  Pyleumquc  tenet  gremio  infima  tellus. 

Cnilibus  el  malvis  terga  superna  virent. 
Nec  vexat  cineres  horti  cultura  quielos  : 

Dum  parcente  manu  molle  olus  excolitur. 

XXII.  Ennotno,  et  Chromio. 

Ennomus  hic,  Chromiusque  jacenl,  queis  Mysia  re- 
gnum, 
Queis  pater  Alcinus ,  Oceanusque  atavus. 
Nobiliias  quid  tanta  juvat?  quo  clarius  islis 
Est  genus,  hoc  moriis  conditio  gravior. 
XXIII.  Priamo. 

Hic  Priami  non  est  tumtilus,  nec  condor  in  ista 

Sede  :  caput  Danai  diripuere  meum. 
Ast  ego  curn  laceruiu  sine  nomine  funus  haberem, 

Cnnfogi  ad  cineres  Hecioreos  geniior. 
l'l»cet  natos,  Trojamque,  Asiamque  sepultam 

luveni,  et  nostrum  quidquid  ubiquejacet. 

XXIV.  Item  Priamo. 


DECII  AUSONII  864 

A  Qnae  Priami  conjunx,  Hectora  quae  genui, 
Hic  Hecuba  injectis  perii  superobruia  saxis. 

Sed  rabie  linguae  me  lamen  ulta  prius. 
Fidite  nc  regnis,  et  prole,  et  stirpe  parentum  : 
Quicumque  hoc  nostrum  o-rj^cc  xuvo?  legilis. 
XXVI.   Polyxence. 
Troas  Achilleo  conjuncta  Polyxena  buslo 

Malueram  nullo  cespite  functa  legi. 
Non  bene  discordes  lumulos  miscetis,  Achivi : 
Hoc  violare  magis,  quam  sepelire  fuit. 

ALIQUOT  ALIORUM   EPITAPIHA. 
XXVII.  Siobcv,  in  Sipylo  monte  juxla  (ontem  sepulta'. 

Thebarum  regina  fui,  Sipyleia  cautes 

Quae  modo  sum:  lresi  numina  Latoidum. 
B  Bis  septem  naiis  genitrix  laeta  atqne  superba, 

Tot  duxi  mater  funera,  quot  genui. 
Nec  satis  boc  divis.  Duro  circumdala  saxo 

Amisi  humani  corporis  effigiem. 
Sed  dolor,  obstruciis  quamquam  vitalibus,  haeret : 

Perpetuasque  rigat  fonte  pio  lacrymas. 
Proh  facinus!  laniaene  animis  coelesiibus  irce? 

Durat  adhuc  luctus,  matris  imago  perit. 
XXVIII.  Eidem. 

Vivebam.  Sum  facta  silex,  quce  deinde  polita 
Praxitelis  manibus,  vivo  ilerum  Niobe. 

Heddidit  artificis  manus  omnia,  sed  sine  sensu.' 
Hunc  ego,  cum  laesi  numina,  non  habui. 

XXIX.  Eidem. 

C  Habel  sepulcrum  non  id  intus  mortuum. 
Habet  nec  ipse  mortuus  bustum  srrper. 
Sibi  sed  est  ipse  hic  sepukrum,  et  morluus. 

XXX.  Didoni. 

Infelix  Dido,  nulli  bene  nirpta  marito  : 
Hoc  pereunte  fugis,  hoc  fugiente  peris. 

XXXI.  Diogeni  Cynico,  in  cujus  seputcro,  pro   titulo, 
canis  signum  esl. 

Dic,  canis,  hic  cnjustumu!us?Canis.  At  canishicquis? 

Diogenes.  Obiii?  Non  obiit,  sed  abiit. 
Diogcnes,  cui  pera  penus,  cui  dolia  sedes, 

Ad  maues  abiil  ?  Cerberus  ire  vetat. 
Quonam  igitur?  Clari  flagratqua  stella  Leonis, 

Addilus  est  justae  nunc  canis  Erigonx1. 

XXXII.  Jn  lumulum  sedecennis  matronw. 

Omnia  quac  longo  vitre  cupiuntur  in  aevo, 
Anle  quater  plenum  consumpsil  Anicia  Iustrum. 
Infans  laclavit,  pubes  et  virgo  adolevit. 
Nupsii,  concepil,  peperii.  Jam  mater  obivit. 
Quis  mortem  accuset  ?  quis  non  accuset  in  isto 
^Etatis?  meritis  anus  est,  a3late  puella. 


I) 


Qui  tumulum  Priami  qurerit,  legat  llectoris  ante. 

Ille  meus,  natoquem  prius  ipse  dedi. 
Hectoris,  et  patris  simul  esl  commune  sepulcrum, 

Amborum  quoniam  juncta  ruina  fuit. 

XXV.   Hecubce. 
Qu-jc  re?ina  fui.  quse  claro  nala  Dymante , 


XXXIII.  Glaucice,  immalura  morte  pmvento. 

Lseta  bis  octono  libi  jam  sub  consule  pubes 
Cingebai  teneras,  Glaucia  adulle,  genas. 

Et  jam  desieras  puer,  anne  puella,  videri  : 
Cum  properata  dies  abstulit  omne  decus. 

Sed  neque  functorum  socius  miscebere  vulgo  i 


865  TETRASTICHA 

Nec  raeiues  Stygios  flebilis  urabra  lacus. 

Verum  aui  Persephonae  Cinyreius  ibis  Adonis  : 
Aut  Jovis  Elysii  lu  cataraitus  eris. 

XXXIV.  Callicratece. 

Viginli  atque  novem  genilrici  Callicrateae 

Nullius  sexus  mors  mihi  visa  fuit. 
Sed  cenium  et  quinque  explevi  bene  messibus  annos, 

Intremulam  baculo  non  subeunte  manum. 

XXXV.  Equo  Admirabili ,  jussn  Augusti. 

Pliosphore,  clamosi  spaiiosa  per  sequora  Circi 

Septenas  solitus  victor  obire  vias  : 
Improperanler  agens  primos  a  carcere  cursus, 

Fortis  praegressis  ut  potereris  equis. 
Promptum  et  veloces  erat  anticipare  quadrigas  : 

Victores  eiinm  vincere,  laus  potior. 
Hunc  litulum  vani  solatia  sume  sepulcri, 

Et  gradere  Elysios  praepes  ad  alipedes. 
Pegasus  hinc  dexter  curral  tibi;  ktvus  Arion 

Funis  eal ;  quarluin  del  libi  Caslor  equum. 


IN  IMPERATORES-  866 

A  XXXVI.  ln  tutnulo  hominis  feticis. 

Sparge  mero  cineres,  bene  olenti  et  unguine  nardi, 
Hospes,  et  adde  rosis  balsama  puuiceis. 

Perpeluum  mihi  ver  agit  illacrymabilis  urna. 
Et  commulavissccula,  non  obii. 

Nulla  mihi  veieris  perierunt  gaudia  vilae  : 
Seu  meminisse  pules  omnia ,  sive  nihil. 

XXXVII.  Sepulcrum  Cari  vacuum. 
Me  sibi,  et  uxori,  et  natis  commune  sepulcrum 

Constituit  seras  Carus  ad  exsequias. 
Jamque  diu  mnnumenta  vacanl,  sitque  ista  querela 

Longior  :  et  veniat  ordine  quisque  suo, 
Nascendi  qui  lege  datus  :  placidumque  per  a-vuin 

Condalur,  natu  qui  prior,  ille  prior. 

**  XXXVIII.  Ex  sepulcro  Latince  vhe. 

Non  nomen,  non  quo  geniius,  nonunde,  quid  egi. 

Mulus  in  xternum  sum,  cinis,  ossa,  nihil. 
N<>n  sum,  nec  fueram  :  geniius  lamen  e  nihilo  sum  , 

Mitte,  nec  exprobres  singula,  talis  eris. 


DE  DUODEGIM  CyESARIBUS 

Per  Suetonium  Tranquillum  scriptis. 


Ausonius  Hesperio  filio.  S.  D. 

C^SAREOS  proceres,  in  quorura  rcgna  secundis 
Consulibus  dudum  Romana  potentia  cessit, 
Accipe  bis  senos,  sua  quemque  monosticha  signant, 
Quorum  per  plenam  seriem  Suetonius  olim 
Nomina,  res  gestas,  vitamque  obitumque  peregit. 
Monosticha  de  ordine  XII  imperatorum. 

Primus  regalem  patefecit  JULIUS  aulam 
Cacsar,  et  AUGUSTO  nomen  transcripsit,  et  arcem. 
Privignus  post  hunc  regnal  NERO  CLAUDIUS,  a  quo 
CiESAR,  cognoraen  Calig.ie  cui  castra  dederunt. 
CLAUDIUShincpolilurregno,postquemNEROs3cvus 
Ullimus  iEneadum.  Posthunc  tres,nec  tribusannis; 
GALRA  senex,  frustra  socio  conflsus  inerti  : 
Mollis  OTHO  ,  infami  per  luxum  degener  cevo  : 
Nec  reguo  dignus,  nec  morte  VITELLIUS  ut  vir. 
His  decimus,  fatoque  accitus  VESPASIANU5. 
Et  TITUS  imperii  felix  brevitale,  secuius 
Fraler,  quem  CALVUM  dixit  sua  Roma  NERONEM. 

Tempus  imperii  XII  Ccesarum. 
JULIUS,  ut  perhibent,  divus  trieteride  regnaf. 
AUGUSTUS  post  lustradecemsex  prorogalannos, 
Et  ter  septenis  geminos  NERO  CLAUUIUS  addit. 


Tertia  finithiems  grassanlia  tempora  CAH. 
CLAUDIUS  hebdomadem  duplicem  trahit  :  el  NERO 

[dirus 
Tantumdem  :  summse  consul  sed  defuit  nnas. 
GALBA  senex,  OTHO  lascive,  et  famose  VITELLI  , 
G  Tertia  vos  Latio  regnantes  nesciit  aestas  , 
Interitus  dignos  vita  properante  probrosa. 
Implet  fatalem  dccadem  sibi  VESPASIANUS. 
Ter,  dominante  TITO,  cingit  nova  laurea  Janum  : 
Quindecies,  scevis  potiiur  dum  FRATER  habenis. 

Dc  mortibus  eorum. 

JULIUS  interiit  C^ESAR  grassante  senatu. 
Addidit  AUGUSTUM  divis  matura  seneclus. 
Serasenex  Capreis  exsul  NERO  fata  peregit. 
Expetiit  pcenas  de  C^ESARE  Cbaerea  mollis. 
CLAUDIUS  ambiguo  conclusit  faia  veneno. 
Matricida  NERO  proprii  vim  perlulit  ensis. 
GALBA  senex  periit  saevo  prosiratus  OTHONE. 
Mox  Otho  famosus,  clara  sed  morte  potitus. 
Prodiga  succedunt  perimendi  sceptra  VITELLI. 
Laudatum  imperium,  mors  lenis  VESPASIANO. 
Al  TITUS,  orbis  amor,  rapitur  florentibus  annis. 
SeragravemperimuntjSedjustapiacula,  FRATREM. 


D 


TETRASTICHA. 

A  Julio  Ccvsare  usque  ad  lcmpora  sua. 

Nunc  et  praedictos,  ct  regni  sorte  sequentes 

Expediam,  series  quos  tenet  imperii. 
Incipiam  ab  Divo,  percurramque  ordine  cunclos, 

Novi  Romanx  quos  memor  historioc. 
I.  Julius  Ccesar. 
Impcrium,  biuis  fueral  solemnc  quod  olim 


Consulibus,  Cxsar  Julius  obtinuit. 
Sed  breve  jus  regni,  sola  trieleride  gestum, 

Perculil  armatoe  faclio  sa;va  togac. 
II.  Uctavianus  Auguslus. 
Ullor,  successorque  dehinc  Oclavius,  idem 

Cajsar  :  at  Augusti  nomine  nobilior  ; 
Longscva,  ei  numquam  dubiis  violata  poleslas, 


867  DECII 

In  lerris  posilum  credidit  esse  deum. 

III.  Tiberius  Nero. 

Praenomen  Tiberi  nacius  Nero  prima  juventae 

Tempora  laudato  gessit  in  imperio. 
Frustra  dehinc  solo  Caprearum  clausns  in  antro, 

Qua3  prodil  viliis,  credit  operta  locis. 

IV.  Ccesar  Caligula. 

Post  liunc  casirensis  calig.ie  cognomine  Cacsar 

Successit  saevo  saevior  ingenio  : 
Caedibus,  inccslisque  deliinc  maculosus,  et  omni 

Crimine  polluuira  qui  superavit  avum. 

V.  Claudius  Ccesar. 

Claudius  irrisoc  privato  in  lempore  vila\ 

In  reguo  specimen  prodidit  ingenii. 
Libertina  tamen,  nupiarum  et  crimina  passus, 

Non  faciendo  nocens,  sed  patiendo  fuit. 
fl.  Nero. 
jEneadum  generis  qui  sexlus  et  ultimus  ha?res, 

Polluit,  et  clausit  Julia  sacra  Nero. 
Nomina  quoi  pietas,  lol  habet  quoque  crimina  vila?. 
Disce  ex  Tranquillo  :  me  memiuisse  pigel. 

VII.  Sergius  Galba. 

Spem  fruslrate,  senex,  privalus  sceptra  mcreri 
Visus  ;  at  imperio  proditus  inferior  : 

Fama  libi  melior  juveni  :  sed  jusiior  ordo  esl, 
Complacuisse  deliinc,  displicuisse  prius. 

VIII.  Marcus  Ollio. 
jEmula  polluto  geslurus  sceptra  Neroni , 

Obruilur  celeri  raptus  Oilio  exiiio. 
Fine  tamen  laudandus  erit  :  qui  morte  decora 
Hoc  solum  fecitnobile,  quod  periit. 

IX.  Aulus  Vilellius. 
VitaJ  sors  fceda  tibi,  necdigna,  Vitelli, 

Qui  Gercs  Caesar.  Sicsibi  faia  placenl. 
Umbra  lamcn  bievis  imperii :  quia  praiinia  rcgni 

Sa:pe  indignus  adit,  non  nisi  dignus  habel. 
X.  Divus  Yespasiauus. 
Quaerendi  atienlus,  moderaio  commodus  usu, 

Auget  nec  reprimii  Yespa-.ianus  opes. 
Olim  quidubiam  privato  in  tempore  famam, 

Rarum  aliis,  princeps  transtulit  in  melius. 
XI.  Titus   Vespasianus. 
Feliximperio,  felix  brevilaie  regendi, 

Exspers  civilis  sanguinis,  orbis  amor; 
Unum  dixisti  moriens  te  crimeu  habere, 

Sed  nulli  de  le,  nos  tibi  credidimus. 
XII.  Domilianus. 
Hactenus  edideras  dominos  gens  Flavia  juslos. 

Cur  duo  qua;  dederant,  tertius  eripuil  ? 
Vix  tanli  est  habuisse  illos,  quia  dona  bonorum 

Sunt  brevia.  ^£iernum,  qua3  nocuere,  dolenl. 

XIII.  Nerva  Telrarcha. 
Proximus  exstiuclo  raoderatursceptra  lyranno 
Nerva  scnex,  princeps  nomine,  mente  parens. 
Nulla  viro  suboks.  Imitalur  adoptio  prolem  , 


B 


AUSONII  868 

A     Quam  legissejuvet,  quam  genuisse  velit. 
XIV.  Trajanus. 
Aggredilur  regimen  viridi  Trajanus  in  a;vo, 

Belli  laude  prior,  eoetera  patris  habens. 
Hic  quoque  prole  carens,  sociat  sibi  sorte  legeudi, 
Quem  fateare  bonum,  diffiteare  parem. 

XV.  /Elius  Hadrianus. 

ALliUs  binc  subiit  mediis  prrcsignis  in  actis  : 
Principia  ei  finem  fama  nolal  gravior. 

Orbus  et  hic  :  sociatque  virum  documenla  dalurum  , 
Adsciti  quantum  pra?mineant  genitis. 

XVI.  Antoninus  Pius. 
Antoninus  abbinc  regimen  capit :  ille  vocatu 

Consuliisque  PIUS,  nomen  babens  merili. 
Filius  buic  fato  nullus  :  sed  lege  suorum 
A  pairia  sumpsit,  qui  regeret  pairiam. 
XVII.  Marcus  Antoninus. 
Post  Marco  tutela  datur;  qui  sciia  Platonis 

Flexit  ad  imperium  ,  patre  PIO  melior. 
Successore  suo  moriens,  sed  principe  pravo, 
IIoc  solo  palriae,  quod  genuit,  nocuit. 
XVlll.  Commodus. 
Conimodus  insequilur,  pugnis  maculosus  arenaj, 

Tbrecidico  princeps  bella  movens  gladio. 
Eliio  tandem  persolvens  gulture  poenas; 
Criminibus  fassus  matris  aJullerium. 
XIX.  Helvius  Pertinax. 
Helvi ,  iudicio  el  consuho  lecte  senatus, 
^      Princeps  decretis  prodite,  non  sludiis. 
Quod  doluit  malefida  cobors  ;  errore  probato, 
Curia  quod  castris  cesscrat  iniperio. 

XX.  Didius  Julianus. 
Dii  bene,  quod  spotiis  Didius  non  gaudet  opimis  : 

El  cilo  perjuro  prainia  adempia  seni. 
Tuque,  Severe  piter,  litulum  ne  borrescc  novaniis. 
Non  rapil  imperium  vis  tua  ,  sed  recipit. 
XXI.  Severus  Pertinax. 
linpigcr  egelido  movet  arma  Severus  ab  Hislro, 

Ut  parricidac  regna  adimat  Didio. 
Punica  origo  illi  :  sed  qui  virtute  proharet 
Non  obstare  locum  ,  cum  valel  ingenium. 
XXII.  Bassianus  Anloninus  Caracalla. 
D  Dissiuiilis  virtute  palri,  et  multo  magis  illi , 
Cujus  adoplivo  nomine  te  perhibes. 
Frairis  raorle  nocens,  punitus  fine  truenlo, 
Inrisu  populi  lu,  Caracalia,  magis. 
XXIII.  Opilius  Macrinns. 
Pi  incipis  hic  custos,  sumptum  pro  Cscsare  ferrum 

Yeriit  in  auclorem  cade  Macrinus  iners. 
Mox  cum  prole  ruit.  Gravibus  pulsare  querelis 
Cesset  perfidiam.  Quse  patitur,  meruit. 
XXIV.  Anloninus  Heliogabalus. 
Tunc  cliam  Augustoe  sedis  penelralia  fcedas 
Antoninorum  nomina  falsa  gerens? 

{Reliqua  desideranlur.) 


869 


ORDO  NOBILIUM  URBIUM. 


870 


ORDO  NOBILIUM  URBIUM. 


I.  Roma. 

Prima  urbe.s  inter,  divum  domus,  aurea  Roroa. 

II.  Constantinopolis,  et  Carthago. 

Constanlinopoli  assurgit  Carlhago  priori , 
Non  tolo  cessura  gradu  :  quia  tertia  dici 
Faslidit,  non  ausa  locum  sperare  secundum, 
Qui  fuitambarum.  Yetus  lianc  opulenlia  praefert , 
Ilanc  fortuna  recens.  Fuit  h.ec,  subit  ista,  novisque 
Excellens  meritis,  veterem  prsestringit  honorem  : 
Et  Constanlino  concedere  cogit  Elissam. 
Accusat  Carthago  deos  jam  plena  pudoris, 
Nunc  <|uoque  si  cedat,  Romam  vix  passa  priorem. 
Componat  vestros  fortuna  antiqua  tumores. 
Ite  pares,  tandem  memores,  quod  numine  divum 
Angustas  mutastis  opes  et  nomina  :  lu  cum 
Byzantina  Lygos,  tu  Punica  Byrsa  fuisti. 

III.  Antiochia  ,  el  Alexandria. 

Tertia  Phoebese  lauri  donius  Antiocbia, 
Vellet  Alexandri  si  quarta  Colonia  poni. 
Ambarum  locus  unus  :  et  bas  furor  ambiiionis 
!n  certamen  agit.  Vitiorum  lurbida  vulgo 
Utraque,  et  amentis  populi  male  sana  tumnltu. 
Htec  Nilo  munita  quod  est,  penitusque  repostis 
Insinuala  locis,  fecunda  et  luta ,  superbit. 
Illa  quod  infidis  opponitur  aimula  Persis. 
Etvos,  ite  pares:  Macetunique  attollite  nomen. 
Magnus  Alexander  te  condidit :  illa  Seleucum 
Nuucupat ,  ingenuum  cujus  fuil  anchora  signum  , 
(Qualis  inusta  solet)  generis  nota  oerla.  Per  omnem 
Nam  subolis  seriem  nativa  cucurrit  imago. 
IV.  Treveri. 

Armipolens  dudum  celebrari  Gallia  gestit : 
Trevericscquc  urbis  solium  ,  quse  proxima  Rbeno, 
Pacis  ut  in  dise  gremio  secura  quiescil : 
Imperii  vires  quod  alil,  quod  vestil  et  armat. 
Laia  per  exientum  procurrunt  mcenia  collem. 
Largus  tranquillo  pradabilur  amne  Mosella , 
Longinqua  omnigeruTe  vectans  commercia  lerrae. 
V.  Mediolanum. 

Et  Mediolani  mira  omnia  :  copia  rerum  ; 
Innumerrc  cullieque  domus,  facunda  virorum 
Ingenia  et  mores  keli;  tuin  duplice  muro 
Amplificata  loci  species,  populique  voluptas 
Circus,  et  inclusi  moles  cuneata  thealri : 
Templa,  Palatinaeque  arces,  opuleiisrjue  Moneta, 
Et  regio  llerculei  celebris  sub  bonore  lavacri, 
Cunctaque  marmoreis  ornata  perisiyla  signis, 
Moeniaque  in  valli  formam  circumdata  labro, 
Omnia  quoe  magnis  operum  velut  aeniula  furmis 
Excellunt :  nec  juncta  premit  vicinia  Romae. 
VI.  Capua. 

Nec  Capuam  pelago,  cultuque,  penuque  potentem, 
Deliciis,  opibus,  famaque  priore  silebo, 
Fortuna  variante  vices :  quae  frela  secundis, 


A  Nescivit  servare  modum.  Nunc  subdita  Roma?, 
yEmula  lunc.  Fidei  memor,  anne  infida,  senatum 
Sperneret,  an  coleret,  dubitans,  sperare  curules 
Campanis  ausa  auspiciis ,  unoque  suorum 
Consule  :  ut  imperium  divisi  atlolleret  orbis. 
Quin  etiam  rerum  dominam,  Latiiqne  parentein 
Appetiit  bello,  ducibus  non  frela  togalis, 
Annibalis  jurata  armis  :  deceptaque  in  hostis 
Servitium  demens  specie  iransivit  herili. 
Mox  ut  in  occasum  vitiis  communibus  acti 
Corruerunl,  Poeni  luxu,  Campania  fastu, 
(Heu  numquam  siabilem  soitita  superbia  sedeni ! ) 
Illa  potens,  opibusque  valens,  Roma  altera  quondam, 
Comere  quae  paribus  potuit  fa^tigia  conis, 
Octavum  rejecta  locum  vix  pone  tuetur. 

B  VII.  Aquileia. 

Non  eral  iste  locus  :  merito  lamen  aucta  recenti, 
Nona  inter  claras  Aquileia  cieberis  urbes, 
Itala  ad  Illyricos  objecta  colonia  montes, 
Mcenibus  et  portu  celeberrima  :  sed  magis  illud 
Eminet ,  exiremo  quod  te  sub  tempore  legit, 
Solverel  exacto  cui  sera  piacula  lustro 
Maximus,  armigeri  quondam  sub  nomine  lixae. 
Felix,  qua?  tanti  spectalrix  laeta  triumphi 
Punisti  Ausonio  Rulupioum  marle  latronem. 

VIII.  Arelas. 

Pande,  duplex  Arelate,  luos  blanda  hospita  porlus, 
Gallula  Roma  Arelas  :  quam  Narho  Marlius,  et  quam 
Accolit  Alpinis  opulenta  Vienna  colonis. 
C  Praecipitis  Rbodani  sic  inlercisa  fluenlis, 
Ut  mediam  facias  navali  ponte  plateam. 
Per  quem  Romani  commercia  suscipis  orbis, 
Nec  cobibes :  populosque  alios,  et  mcenia  ditas : 
Gallia  queis  fruitur,  gremioque  Afpiitania  lato. 

IX.  Emerita. 

Clara  mibi  posl  has  niemorabere  nomen  Iberuui 
Emerita  ,  aequoreus  quam  prrjeterlabitur  amnis, 
Submiltit  cui  tota  suos  Hi-pania  fasces. 
Corduba  non  ,  non  arce  potens  libi  Tarraco  certanl, 
Qua3que  sinu  pelagi  jactat  se  Bracara  dives. 

X.  Alhena;. 

Nunc  et  lerrigenis  palribus  memoremus  Athena;:, 
Pallados  et  Consi  quondam  ceriaminis  arcem. 
I>  Paciferte  priinum  cui  contigit  arbor  olivae. 
Attica  facundae  cujus  mera  gloria  linguae. 
Unde  per  Ioniae  populos,  et  nomcn  Ach;eum , 
Versa  Graia  manus,  centum  se  effudil  in  urbes. 

XI.  Catina,  et  Syracustc. 
Quis  Catinam  sileat?  quis  quadruplices  Syracusaa 
Hanc  ambustorum  fratrum  pietate  «  elebrem  , 
Illam  complexam  miracula  fonlis  cl  amnis. 
Quam  maris  lonii  subter  vada  salsa  meantes 
Consociaut  dulces  placitu  sibi  scde  liquores, 
Incorruptarura  miscentcs  oscula  aquarum. 


871 


XII.  Toiosa. 

Non  umqunm  altricem  nostri  reticebo  Tolosam , 
Coctilibus  muris  quam  circuilambilus  ingeus, 
Perque  iaius  pulcbro  pra>)abiuir  amue  Garumna  : 
Innumeris  cult;tm  populis,  confinia  propier 
Ninguida  Pyrenes,  ei  pinea  Cebennarum  , 
luler  Aquitanas  gentes  et  nomen  Iberum. 
Quae  modo  quadruplices  ex  se  cutn  effuderil  urbes, 
Non  ulla  exbauske  senlit  dispendia  plebis  : 
Quos  genuit  cunctos  gremio  complexa  colonos. 

XIII.  Karbo. 

Nec  tu,  Martie  Narbo,  silcbere  :  nomine  cujus 
Fusa  per  immensum  quondam  provincia  regnum  , 
Obtinuit  multos  dominandi  jurecolonos. 
Insinuanl  qua  se  Sequanis  Allobroges  oris  ; 
Excluduntque  Italos  Alpina  cacuntina  lines  : 
Qua  Pyrenaicis  nivibus  dirimuntur  Iberi : 
Qua  rapitur  prscceps  Rbodanus  genitore  Lemanno, 
Inleriusque  premunt  Aquitanica  rura  Cebennoe, 
Usque  in  Tectosagos  paganica  nomina  Volcas, 
Totum  Narbo  fuit.  Tu  Gallia  prima  logaii 
Nominis  attollis  Laiio  proconsule  fasces. 
Quis  memoret  poriusque  tuos,  montesque  lacusque  ? 
Quis  populos  vario  discrimine  vestis,  et  oris? 
Quodque  libi  quondam  Pario  de  marmore  templum 
Taniae  molis  erat ,  quantam  non  sperneret  olim 
Tarquinius,  Catulusque  ilerum,  poslremus  et  ille, 
Aurea  qui  statuil  Capitoli  culmina  Csesar? 
Te  maris  Eoi  merces,  el  Iberica  ditant 
^Equora  :  te  classes  Libyci,  Siculique  profundi : 
Et  quidquid  vario  per  flumina ,  per  freta  cursu 
Advehitur,  lolo  tibi  navigat  orbe  xccT«7r).ovf. 

XIV.  Burdigala. 
Impia  jamdudum  condemno  silentia ,  quod  te, 
0  patria,  insignem  Baccbo,  fluviisque,  virisque, 
Moribus,  ingeniisque  bominum,  procerumque  senatu, 


DECll  AUSONH  m 

A  Non  inter  primas-memorem.  Quasi  conscius  urbis 
Exiguae  immeriias  dabilem  conlingere  laudes. 
Non  pudor  hinc  nobis.  Nec  enim  mibi  barbara  Rlicni 
Ora  ,  nec  Arctoo  domus  est  glacialis  in  Ikenio. 
Burdigala  est  nalale  solum  :  clemenlia  cceli 
Mitis  ubi,  et  riguae  larga  indulgentia  terrae; 
Ver  longum,  brumaque  breves,  juga  frondea  subsun^ 
Fervent  oequoreos  imitaia  fluenta  nieatus. 
Quadrua  mnrorum  species,  sic  lurribus  allis 
Ardua,  nt  aerias  inlrent  fasligia  nubes. 
Distinctas  interne  vias  mirere,  domorum 
Dispositum,  etlatas  nomen  servare  plaleas  : 
Tum  respondenles  direcla  incompita  portas, 
Per  mediumqiie  urbis  foniani  fluminis  alveum. 
Quem  jiater  Oceanus  refluo  cum  impleverit  aeslu , 
B  Allabi  lotum  spectabis  classibus  sequor. 
Quid  memorem  Pario  coniectum   mnrmore  fonteni 
Euripi  fervere  freto  ;  quanta  umbra  profundi  ! 
Quanlus  in  amne  tumor !  quanlo  ruit  agmine  praeceps 
Margine  contenti  bissena  per  ostia  cursus, 
lnnumeros  populi  non  umquam  exhaustus  ad  usus  ! 
Hunc  cuperes,  rex  Mede,  tuis  contingerc  caslris, 
Flumina  consumpto  cum  defecere  meaiu  : 
Hujus  foniis  aquas  peregrinas  ferre  per  urbes , 
Unum  per  cunctas  solitus  portare  Choaspem. 

Salve,  fons  ignote  ortu,  sacer,  alme,  perennis, 
Vitree,  glauce,  profunde,  sonore,  illimis,  opace. 
Salve,  urbis  genius ,  medico  poiabilis  haustu , 
DIVONA  Celtarum  lingua  ,  fons  addite  divis. 
Non  Aponus  potu  ,  vilrea  non  luce  Nemausus 
G  Purior  ;  ajquoreo  non  plenior  amne  Timavus. 
Hic  labor  extremus  celebres  collegerit  urbes. 
Utque  caput  numeri  Roma  inclyta,  sic  capite  islo 
Burdigala  ancipiii  confirmet  verlice  sedem. 
Ha?c  palria  est  :  patrias  scd  Roma  supervenit  omnes 
Diligo  Burdigalam  :  Roroam  colo.  Civis  in  hacsuin, 
Consul  inambabus.  Cunoe  bic,  ibi  sella  curulis. 


LUDCJS  SEPTEM  SAPIENTUM, 

Ausonius  consul  Lalino  Drepanio  Pacalo  proconsuli. 


Ignoscenda  islhaic,  an  cognoscenda  rearis; 

Attento,  Drepani,  perlege  judicio. 
/Equagimus  iiam  le  judice  :  sive  legenda  , 

Sive  tegenda  putescarmina,  quai  dedimus.  D 

Nam  primum  est  meruisse  luum ,  Pacale ,  favorem  : 

Proxima  defensi  cura  pudoris  erit. 
Possum  ego  censuram  lecloris  ferre  severi  : 

Et  possum  modica  laude  placere  mihi. 
Novit  equus  plausse  sonitum  cervicis  amare  : 

Novit  et  inlrepidus  verbera  lenta  pati. 
Maeonio  qualem  cultum  qua?sivit  Homero 

Censor  Arislarchus,  normaque  Zenodoti. 
Pone  obelos  igitur  spuriorum  stigmata  valum. 

Palmas,  non  culpas  esse  putabo  meas. 
Etcorrecla  magis,  quam  condemnata  vocabo, 

Apponet  docti  quce  mibi  lima  viri. 
Interea  arbilrii  subilurus  pondera  tanti , 

Optabo,  ul  placeam  :  sin  minus,  ut  laleam. 


Prologus. 
Septem  sapientes,  nomenquibus  istud  dedit 
Superior  setas,  nec  secula  sustulit, 
Hodie  in  orchcstram  palliati  prodeunt. 
Quid  erubescis  tu,  logate  Romule, 
Scenam  quod  introibunt  tam  clari  viri  ? 
Nobis  pudendum  hoc,  nonet  Atticis  quoque, 
Quibus  thealrum  curise  pra;bet  vicem. 
Nostris  negotiis  sua  loca  sortito  data  : 
Campus  comiliis,  ut  Conscriptis  curia  : 
Forum,  atque  Rostra  separatis  civium. 
Una  est  Atbenis,  alque  in  omni  Cnccia  , 
Ad  consulendum  publici  sedes  loci : 
Quam  in  urbe  noslra  seroluxus  condidit. 
/Edilis  olim  scenam  tabulata  mdabat 
Subiio  excitalam  nulla  mole  saxea. 
Murasna  sic  ,  et  Gallius.  Nota  eloquar. 
Postquam  polentes,  nec  verenlcs  sumptuum, 


m 


LUDUS  SEPTEM  SAPIENTUM. 


874 


Nomen  percnne  crediderunt ,  si  serael 
Construcia  moles  saxeo  fundamine 
In  omne  lempus  conderet  ludis  locum  : 
Cuneata  crevit  haec  theatri  immanitas. 
Pompeius  hanc  ,  et  Balbus,  el  Cresar  dedit 
Octavianus ,  concerlantes  sumptibus. 
Sed  ego  quid  istliaec  ?  non  hac  causa  huc  prodii , 
Ut  cxpedirem,  quis  iheatra,  quis  forum, 
Qnis  condidisset  privas  parles  mccniura  : 
Sed  ut verendos,  disquelaudalos  viros 
Prtegrederer,  ac  referrem  ,  quid  vellent  sibi. 
Pronunliare  suas  solent  senientias, 
Quas  quisque  providenlium  anteverterit. 
Scitis  profecto  quse  sint :  sed  si  meraoria 
llebus  veiustis  cludit ,  veniet  Ludius 
Edissertaior  harum ,  quas  leneo  minus. 

Ludius. 

Delphis  Solonem  scripse  faraa  est  Aliicuin  , 
TvwGi  orsouTov ,  quod  Latinura  est,  Nosce  te. 
Mulli  hoc  Laconis  es=c  Chilonis  pulant. 
Sparlane  Chilon  sit  luura  ,  necne,  ambigunt, 
Quod  inlrolertur,  opv.  zilos  puxy.pov  /3tou  , 
Finem  intueri  longse  vitse  quo  jubes. 
Mulii  hoc  Solonem  dixe  Crceso  existimant. 
Et  Pitiacum  dixisse  fama  est  Lesbium , 
riyvMffxs  /«t/sov  :  tempus  ut  noris  ,  jubet. 
Sed  y.Kifog  iste,  lempesiivum  lempusest. 
Bias  Piieneusdixit ,  ol  ickelaxoi  x«-/.ot  : 
Quod  est  Laiinum  ,  Plures  hominum  sunt  raali : 
Sed  imperilos  scito  ,  quos  dixit  malos. 
Mj/£t>3  to  7zv.v  ,  Periandri  est  Coi  inthii , 
Essc  Meditationem  lolum  qui  putat. 
"Apurmv  (ifapov  esse  dixit  Lindius 
Cleobulus,  hoc  est,  Opiimus  conciis  modus. 
Thales ,  'Eyyvet,  r.v.pzo"zi  §'  ar/j,  protulit. 
Spondere  qui  nos,  noxa  quod  praes  est  vetal. 
Hoc  nos  raonere  ,  feneratis  non  placel. 

Dixi.  Recedam.  Legifer  venit  Solon. 

Solon. 

Dc  more  Graeco  prodeo  in  scenani  Solon  , 
Seplera  Sapieulum  fama  cui  palmam  dedit. 
Sed  fama  non  est  judicii  severitas. 
Neque  me  csse  primum,  vestrum  aut  imum  exislimo, 
/Equaliias  quod  ordinem  nescit  pali. 
Recleolim  incplum  Delphicus  jussil  Dcus 
Quiorenlcm,  quisnam  priraos  sapientum  foret, 
Ut  in  orbe  lcreli  nomina  eorum  inciderel  : 
Neprimusesset,  nevel  imus  quispiara. 
Eorum  e  medio  prodeo  gyro  Solon. 
UlquiddixisseCrceyO  regi  existimor, 
Id  omnis  hominum  secta  sibi  dictum  pulct. 
Grxce  coactum  opa.  r&os  fiootpov  |Siov  : 
Quod  longius  fil,  si  Latine  edisseras  : 
Spectarc  vitcc  jubeo  cunctos  termimcm. 
Proinde  miscros ,  aut  beaios  dicere 
Evita  :  quod  sunt  semper  aucipiti  siatu. 
Id  adeo  sic  est.  Si  queam  ,  paucis  loquar. 

Rex,  an  lyrannus,  Lydiae  Crossus  fuil       ; 
Patrol.  XIX. 


A  His  in  beatis,  dives  insanum  in  modum, 

Lateribus  aureis  templa  qui  divis  dabat. 

Isme  evocavit.  Veniodicto  obediens , 

Meliore  ut  uti  rege  possint  Lydii. 

Rogat,  beatum  prodam ,  si  quem  noverim  ; 

Telana  dico  civem  non  ignobilem. 

Pro  palria  pugnans  islc  vitam  objeccrat. 

Despexit.  Alium  qu;ierit.  Inveni  Aglauni  ; 

Fines  qui  agelli  proprii  immquam  excesscrat. 

At  ille  ridens ,  Quo  dein  me  ponis  loco , 

Beatus  orbe  toto  qui  solus  vocor? 

Spectandum  dico  lerminum  viioe  prius  : 

Tum  judicandum  ,  si  manet  felicitas. 

Dictum  molesie  Crcesus  accepit.  At  cgo 

Relinquo  regem.  Bellum  iile  in  Persas  parat. 
B  Profectus,  victus,  vinctus,  regi  dediius. 

At  ille  captus,  funeris  ipse  instar  sui. 
•     •      •      •     ••••......,., 

Qua  flamma  lotum  se  per  ambilum  dabat , 
Volvens  in  altum  fumidos  aesiu  globos. 
At  pene  sero  Croesus  ingenti  sono, 
0  vere  vates,  inquit ,  o  Solon,  Solon  ! 
Clamore  magno  ter  Solonem  nuncupat. 
Qua  voce  Cyrus  motus,  exstingui  jubet 
Gyrum  per  omnera  ,  et  destrui  ardenicra  pyraui. 
Etcommodum   profusus  imber  nubibus 
Repressit  ignem.  Crcesus  ad  regem  illico 
Deducius  leclam  per  ministrorum  manum 
Interrogatus ,  quem  Solonem  diceret : 
^,  Et  quam  ciendi  causarn  haberet  nominis, 
Seriem  per  omnem  cuncta  regi  edisserit. 
Miseratur  ille  :  vimque  fortunse  videns, 
Laudat  Solonera  :  Crcesura  in  araicis  habet. 
Vinctumque  pedicis  aureis  secum  jubet 
Reliquum,  quod  esset  vitae,  totum  degerc. 
Ego  duorum  regum  tesiimonio 
Laudalus,  et  probatus  ambobus  fui. 
Quodque   uni    dictum    est,   quisque   sibi    dictum 

[pulet. 
Ego  jam  peregi ,  qua  de  causa  huc  prodii. 
Venilecce  Chilon.  Vosvalete,  et  plaudile. 
Chilon. 


D 


Lumbi  sedendo,  oculique  speclando  dolenl , 
Manendo  Solonem  quoad  sese  recipiat. 
Ilui ,  quam  pauca  quam  diu  loquuntur  Allici. 
Unam  irecentis  versibus  sententiam 
Tandein  pcregit ;  meque  respectans  abiit. 
Spartanus  ego  sum  Chilo,  qui  nunc  prodco. 
Brevilate  noia,  qua  Lacones  ulimur, 
Commendo  noslrum  yvwfo  o-j«utov,  Noscc  tc  , 
Quod  in  columna  jam  tenelur  Delphica. 
Labor  molestus  iste ,  fructi  est  optimi , 
Quidferre  possis,  quidve  non,  dignoscere  : 
Noclu,  diuque  quui  geras,  qune  gesseris, 
Adusque  puncii  tenuis  instar  qu:crere. 
Officia  cuncta ,  pudor,  honor,  conslantia, 
In  hoc  :  et  illa  sprela  nobis  gloiia. 

Dixi.  Yalele  memores.  Plausum  non  moror. 

28 


a7S  DECII 

Cteobulus. 

Cleobulus  ego  sum ,  parvae  civis  insulae , 
Magnae  sed  auclor,  quaclueo,  senlentiae  : 
'Aptmm  jjiizpo-j  quem  dixisse  existimanl. 
Interpreiare  tu,  qui  orcheslrai  proximus, 
Gradibus  propinquis  in  quatuordecim  sedes: 
"Aptorov  uirpryj  an  sit  optimus  modus. 
Dic  ,  annuisti,  graliam  habeo,  persequar 
Per  ordinem  ,  poela  dixe  islhoc  Ioco 
Afer  videtur  vester,  LT  NE  QUID  NTMIS. 
Et  noster  quidam,  p.r,oh  v.-/kj,  huc  pertinet 
Uterque  sensus ,  Iialus  ,  seu  Doiius : 
Fandi ,  tacendi ,  somni ,  vigilisc  est  modus , 
Beneficiorum,  gratiarum,  injuriae, 
Studii ,  labDrum.  Yila  in  omni  quidquid  est , 
Islum  requirit  optimao  pausai  modum. 

Dixi^recedain  ,  ut  sit  modus.  Yenit  Tbales. 
Thales. 
'  Milesius  Thales  snm  ;  AQUAM  qui  principem 
Rebus  creandis  dixi,  ut  vales  Pindarus. 

Dedere  piscatores  extractum  mari. 
Namque  hi  jubenteDelio  me  legerant : 
Quod  ille  munus  boc  sapienti  miserat. 
Ego  recusans  non  recepi  :  at  reddidi 
Ferendumad  alios,  quos  priorescrederem. 
Dein  per  omnes  septem  sapientes  viros 
Missum,  ac  remissum  rursus  ad  me  referunt. 
Ego  receptum  consecravi  Apollini. 
Nam ,  si  sapienlem  deligi  Phoebus  jubet, 
Non  hominem  quemquam,  sed  deum  credi  decet. 
Isigiturego  sum.  CaUsa  sed  in  sccnam  fuit 
Mihi  prodeundi ,  qua?  duobus  ante  ine  : 
Assertor  utsententiae  fierem  nieae. 
Ea  displicebit;  non  tamen  prudentibns, 
Quos  docuit  usus ,  et  peritos  reddidit. 
Nos  iyyvct  ,  napemi  S1  5tj  ,  dicimus  : 
Latinum  est ,  Sponde  :  noxia  esl  pnvslo  libi. 
Ter  mille  possum  currere  exempla,  ul  probem 
Pncdes  vadesque  pceniiudinis  reos. 
Sed  nolo  quemquam  nominatimdicere. 
Sibi  quisquc  vesirum  dicat,  et  secum  putct , 
Sponderc  quanlis  dainno  fueril  et  malo. 
Gratum  boc  officium  maneatambobus  tamcn. 
Pars  plauditc  ergo  :  pars  offensi  explaudile. 


AUSONII 

A  Bias. 

Bias  Prieneus  dixi ,  cl  ■nl-la^oi  v.u/ja. 
Laline  dictum  suspicor ,  Plnres  mali. 
Dixisse  nollem,  YERITAS  ODIUM  PARIT. 
Malos  sed  imperitos  dixi,  et  barbaros  : 
Qui  jus,  et  aequum  et  sacrosmores  negligunt. 
Nam  populus  iste,  quo  theairum  cingitur, 
Totus  bonorum  est  :  hostiitm  tellus  habet, 
Dixisse  quos  me  creditis,  Plures  malos. 
Sed  nemo  quisquam  lam  malus  jmlex  fuat, 
Qni  non  bonorum  partibus  se  copulet. 
Sive  ille  vere  bonus  est,  seu  dici  studet, 
Jam  fugit  illud  nomen  invisum  mali. 
Abeo,  valete,  et  plaudite,  plures  boni. 
Pitiacus. 
B     Milylena  oriundus  Piitacus  sum  Lesbius, 
riywuoTte  xatpov,  qui  dixi  senlentiam. 
Sed  iste  xeapqs,  tempus  ut  noris,  monet  : 
Et  esse  xatpmi,  tempesiivum  quod  vocant. 
Romana  sic  est  vox,  Venito  in  tempore  : 
Vester  quoque  ille  comicus  Terentius, 
Rerum  omnium  primum  esse  lempns  autumat, 
Ad  Aniiphilam  quo  venerat  servus  Dromo 
Nullo  impeditam,  temporis  servans  vicem. 
Reputate  cuncti,  qnotiens  offensam  incidal, 
Spectata  cui  non  fuerlt  opportunitas. 
Tempus  me  abire,  ne  moleslus  :  plaudite. 

Periander.\ 
Ephyra  creaius  huc  Periander  prodeo, 
Meksrrj  to  jrfiv  qui  dixi :  et  qui  dictum  probo, 
G  Meditationem  id  esse  totum,  quod  geras. 
Is  quippe  solus  rei  gerendce  est  efficax, 
Meditatur  omne  qui  prius  negotium. 
Advcrsa  rerum,  velsecunda  prcedicat 
Mediianda  cunclis  comicus  Terenlius. 
Locare  sedes,  bellum  gerere,  aut  ponere  : 
Magnas,  modicasque  res  etiam,  parvas  quoquc 
Agere  volentem,  semper  meditari  decet. 
Nam  segniores  omnes  in  ccepiis  novis, 
Mediiaiio  si  rei  gerendae  deluit. 
Nihil  est,  quod  ampliorem  curam  postuh  t, 
Quam  cogilare,  quid  gerendum  sit  :  dehinc 
lncogitantes  fors,  non  consilium  regit. 

Sed  ego  me  ad  palres  jain  recipio  :  plaudilc, 
Medilati,  ul  vestram  rem  curetis  publicam. 


m 


SEPTEM  SAPIENTUM  SENTENTItE, 

Septenis  versibus  ab  eodem  Ausonio  explicatce. 
Bias  Prieneus.  D  Pittacus  Mitijleiueus. 


Qu.cnamsummaboni?Mens,quae  sibi  consciareeti. 
Pernicies  liomini  qiue  maxima?  Solus  homo  alter. 
Quis  dives?  Qui  nil  cupiat.  Quis  pauper?  Avarus. 
Quaj  dos  matronae  pukherrima  ?  Vita  pudica. 
Quaj  casta  esl?  De  qua  meniiri  fama  veretur. 
Quod  prudenlis  opus?  Cum  possii,  nollc  nocere. 
Quid  slulii  proprium?  Non  posse,  et  velle  nocere. 


Loqui  ignorabit,  qui  laeere  nesciet. 
Bono  probari  malo,  quam  multis  malis. 
Demens  superbis  invidet  felicibus. 
Demens  dolorem  ridet  infelicium. 
Pareto  legi,  quisque  legem  sanxeris. 
Tlures  amicos  re  secundacompara. 
Paucos  amicos  rebus  adversis  proba. 


877 


Cleobulus  Lindius, 


Quanto  plus  liceat,  lam  libeat  minus. 
Forlunoe  invidke  est  immerilus  miscr. 
Felix  criminibus  nullus  eril  diu. 
Ignoscas  a!iis  mulia  :  nihil  tibi. 
Parcit  quisque  malis,  perdere  vult  bono;. 
Majorum  meritis  gloria  non  datur. 
Turpis  saepe  datur  fama  minoribus. 

Periander  Corinthius. 

Numquam  discrepat  ulile  a  decoro. 
Plus  est  sollicilus,  magis  bealus. 
Morlem  oplare  malum,  timere  pejus. 
Faxis  ut  libeat,  quod  est  necesse. 
Muliis  terribilis,  cavelo  multos. 
Si  fortuna  juval,  cavelo  tolli. 
Si  forluna  tonat,  caveto  mergi. 

Solon  Atheniensis. 

Dico  lunc  beatam  viiam  cuin  peracta  fala  sint. 
Par  pari  jugator  conjux.  Quid^uid  impar,  dissidet. 
Non  erunt  honores  uniquam  forluiti  muneris. 
Clamcoarguas  propinquum,  propalam  laudaveris. 
Pulcbrius  niulto  parari,  quain  creari  nobilem. 
Certa  si  decrela  sors  est,  quid  cavcre  proderit? 
Sive  sint  incerta  cuncta,  quid  limereconvenit? 


IDYLLIA,  m 

A.  Chilo  Laccchcmonius. 

Nolo  minor  me  limeat,  dispiciatque  major. 
Vive  memor  mortis,  uti  sis  memor  et  salutis ; 
Tristia  cuucta  exsuperans  aut  animo,  autamico. 
Tu  bene  si  quid  facias,  non  meminisse  fas  est. 
Qucc  bene  facia  accipias,  perpetuo  memento. 
Graia  seneclus  homini,  quoc  parilis  juvenioe,  ■ 
Illa  juventa  esi  gravior,  qua;  similis  senectx*. 
Thales  Milesius. 

Turpe  quid  ausurus,  le  sine  lcsle  time  : 
Yila  perit,  mortis  gloria  non  niorilur. 
Quod  facturus  eris,  dicere  susluleris. 
Crux  est,  si  meluas,  vincere  quod  nequeas. 
Cum  vere  objurgas,  sic  inimice  juvas. 
Cum  falso  lauclas,  sic  et  amice  noces. 
■  Nil  nimium  satis  est,  ne  sil  ethocnimium. 

De  iisdem  septem  Sapientibus,  e  Grccco. 

Septenis  patriam  sapienium,  nomina,  voces, 
Vcrsibusexpediam:  sua  quemquemonosiichadicent 
Chilo  cui  patria  cst  Lacedaomon,  Nosce  leipsum. 
Periander,  Trepidam  moderare,  Corinihius,  iram. 
Ex  Miiylenoois,  Nimium  nil,  Pitlacus  oris. 
Mensuram  optimum,  ait  Cleobulus  Lindius,  in  rc. 
Ex>peclare  Sulon  finem  docet,  orlus  Athenis. 
Plures  esse  Bias  pravos,  quem  clara  Pricnc. 
Mileti,  Fugisse,  Thales,  vadimonia,  alumnus. 


IDYLLIUM  I. 

Versus  Paschales  Proco  clicti. 

Sancta  salutiferi  reder.nl  solemnia  CllRISTI  : 
Et  devota  pii  celebrant  jejunia  myslae. 
At  nos  ccternum  cohibenles  peclore  cultum, 
Intemeratorum  vim  continuamus  honorum. 
Annua  cura  sacris,  jugis  reverentia  nobis. 

M:igne  Pater  rerum,  cui  terra,  et  pontus,  et  aer, 
Tartaraque  et  picti  servil  plaga  lactea  cceli  : 
Noxia  quem  scelcrum  plcbes  tremit,  almaque  rursum 
Concelebratvotis  aniinarum  turba  piarum  : 
Tu  brevis  hunc  oevi  cursum,  celeremquc  caducae 
Finem  animae  donas  relernx  munere  vitae. 
Tu  miles  legum  moniius,  sacrosque  prophctas 
Humano  imperlisgeneri,  servasque  nepotes, 
Deceplum  miseralus  Adam  :  quem  capta  venenis 
Implicuit  socium  blandis  erroribus  Eva. 
Tu  verbum,  Pater  alme,  tuum,  natumque,  deumque, 
Concedis  lerris  totum,  similemque,  paremque, 
Ex  vero  verum,  vivaque  ab  origine  vivum. 
Ille  tuis  doclus  monitis  hoc  addidit  unum  : 
Ut  super  sequorcas  nabat  qui  Spirilus  undas, 
Pigra  immorlali  vegctaret  membra  lavacro. 
Trina  fides,  auctorc  uno;  spes  ccrta  salutis 
Hunc  numerum  junctis  virlutibus  amplcctcnti. 
Talc  et  terrenis  specimen  spectatur  in  oris 
Augustus  genilor,  geminum  sator  Augustorum. 
Qui  fralrem,  natumque,  pio  complcxus  utrumque 
Numine,  parliiur  rcgnum,  ncque  dividit  ununi, 
Omnia  solus  habcns,  alque  omnia  dilargilus. 


IDYLLIA. 

C  Hos  igitur  nobis  ti  ina  pielate  vigenies, 
Reclores  lerra}  placidos,  coelique  ministros, 
Christe  apud  lelernum  placabilis  assere  palrcm. 
IDYLLIUM  II. 
Epicedion  in  palrem  suum  Julium  Ausonium. 

Nomine  ego  Ausonius,  non  ultimus  arte  medendi : 

Et  mea  si  nosses  tempora,  primus  eram. 
Vicinas  urbes  colui  patriaque  domoque, 

Vasales  patria,  sed  lare  Burdigalam. 
Curia  me  duplex,  el  uterque  senaius  habebal 

Muneris  exsorlem,  nomine  parlicipem. 
Non  opulens,  necegens,  parcus  sine  sordibus  egi. 

Viclum,  babilum,  mores  semper  eadem  habui. 
Sermone  impromptus  Latio  :  yerum  Attica  lingua 

Suffecit  culli  vocibus  eloquii. 
Obluli  opem  cunctis  poscenlibus  artis  incinpl.e  : 

Olficiumque  meum  cum  pieiate  fuit. 
Judicium  de  me  studui  pra^slarc  bonorum  : 

Ipse  mihi  numquam,  judice  me,  placui. 
Officia  in  multos  diverso  dcbita  cullu  , 

Personis,  meiilis,  tcmpore  dislribui. 
Litibus  abslinui  :  non  auxi,  non  minui  rein. 

Indice  me  nullus,  scd  ncque  lestepciit. 
Invidi  numquam.  Cupcrc  atquc  ambire  refugi. 

Jurare,  aut  falsum  dicere,  par  habui. 
Factio  me  sibi  non,  non  conjuratio  junxii. 

Sincero  colui  hedere  amicilias. 
Feliccm  scivi,  non  qui,  quod  vellet,  haberct ! 

Sed  qui  per  fatuin  non  daia  non  cuperct. 
Non  occursalor,  non  garrulus,  obvia  ccrnens, 


D 


879 


DECll 


Yalvis  cl  vclo  coiidita  non  adii. 
Famam,  quu;  possei  viiam  lacerarc  bonorum, 

Non  finxi :  el  verain  si  scierim,  lacui. 
Ira  procul :  spes  vana  procul  :  procul  anxia  cura ; 

Inque  bonis  hominura  gaudia  falsa  procul. 
Viiali  coeius,  ejuratique  tuinultus, 
Et  semper  fictse  principum  amiciliae. 
Deliquisse  nihil  numquam  laudem  esse  pulavi, 

Atque  bonos  morcs  legibus  antetuli. 
lrasci  promptus,  properavi  condere  molum; 

Atque  mini  pceuas  pro  levitale  dedi. 
Conjugium  per  lustra  novem,  sine  crimine,  concors 

Unum  habui  :  guatos  qualluor  edidimus. 
Prima  obiit  lactans;  atqui  fuit  ultimus  x\l, 

Pubertate  rudi  non  rudis  inleriit. 
Maximus  ad  suminum  culmen  pervenit  honorum, 

Praefectus  Gallis,  et  Libyae,  el  Latio, 
Tranquillus,  clemens,  oculis,  voce,  ore  serenus, 

In  geniiore  suo  mente  animoque  pater. 
Hujus  ego  et  natum,  et  geneiuui  pro  consule  vidi. 

Consul  ut  ipse  foret,  spcs  mihi  ceria  fuit. 
Malronale  decus  posscdit  filia.  Cujus 

Egregia  el  onptse  laus  erat,  et  \iduac; 
Quce  nati,  generisque  ct  progeneri.  Simul  omnium 

Muliiplici  illustrcs  vidil  honore  domos. 
Ipse  nec  affectans,  nec  delrectalor  honorum, 

Piwfectus  magiii  nuncupor  Illyrici. 
ILec  me  foriunse  larga  indulgentia  suasit, 

Numinc  adorato,  vitae  abiium  petere. 
Ne  fortunatai  spalium  inviolabile  viUc 

Faiali  admorsu  stringeret  ulla  dies. 
Obtinui  :  auditacque  preces  ;  spcm,  vola,  limorem, 

Sopilus  placido  fine,  relinquo  aliis. 
Inier  mcerentes,  sed  non  ego  moesius,  amicos 

Disposilis  jacui  funeris  arbitriis. 
Nonaginta  annos  baculo  sine,  corpore  tolo 
Exegi,  cunciis  inieger  officiis. 
llajc  quicumque  leges,  non  aspern;iberc  fari : 

Talisvila  libi,  qualia  vota  mihi. 

IDYLLIUM  III. 

Ausonii  villida. 

Salve  haircdiolum  majorura  regna  rncorum, 

Quod  proavus,  quod  avus,  quod  pater  excoluit. 
Quod  inilii  jam  senior,  properata  morie,  rclinquit. 

Elieu  !  nolueram  tam  cilo  posse  frui. 
Justa  quidem  scrics  palri  succedcrc  :  verum 

Esse  simul  dominos,  gratior  ordo  piis. 
Nunc  labor  et  curai  mea  sunt.  Sola  anle  voluptas 

Parlilras  in  noslris.  Cactera  pairis  erant. 
Parvum  hajrcdiolum,  faleor  ,  scd  nulla  fuit  res 

Parva  umquam  a;quaniii)is  :  adde  etiam  unauimis. 
Ex  animo  rem  stare  sequum  pulo,  non  animum  ex  re. 

Cuncla  cupit  Crcesus,  Diogenes  nihilum  ; 
Spargit  Aristippus  mediis  in  Syrtibus  aurum; 

Aurea  non  satis  est  Lydia  lota  Midoe. 
Cui  nullus  finis  cupiendi,  est  nullus  habendi. 

Ille  opibus  modus  est,  quem  slaiuas  animo. 
Verum  ager  iste  meus  quantus  sit,  nosce :  etiani  me 


AUSONII  880 

A      Novcris,  et  noris  le  quoque.si  potis  es  : 

Quamquam  difficile  est  se  nosccrc.  Tjo/Ji  cskvtov. 

Quam  propere  legimus,  lam  cilo  negligimus. 
Agri  bis  cenium  colo  jugera  ;  vinea  centuiu 

Jugeribus  colilur,  prataque  dimidium. 
Silva  supra  duplum  quam  prata,  et  vinea,  et  arvum. 

Cullor  agri  nobis  nec  superest,  nec  abesi. 
Fons  propter  puteusque  brevis,  tura  purus  el  amnis. 

Naviger  hicrefluus  me  vehii,  ac  revehit. 
Condunlur  fruclus  gcmimunmihi  scinper  in  annum. 

Cui  non  Ionga  penus,  huicquoque  prompta  fames. 
Ilajc  raihi  nec  procul  urbe  sita  est,  nec  prorsus  ad 

[  urbem  : 

Ne  patiar  turba,  ulque  bonis  poiiar. 
Et  quotiens  mutare  locum  fastidia  cogunt, 
B     Transeo  :  et  alternis  rure,  vel  ui  be  fruor. 

1DYLLIUM  IV. 

Ad  nepotcm  Ausoninm  prolreplicon  de  sludio  puerili. 
Aosomus  Hesperio  filio  suo  salutem. 

Libellum,  quem-ad  nepotulum  meum  sororis  tuce  fi- 
lium  inslar  protreplici  luseram,  venlurus  ipsi  prcemisi 
legendum.  Hoc  enim  malui  quam  ipse  recitare,  esset  ut 
libi  censura  iiberior,  quo3  duabus  causis  impediri  so- 
lel :  Quod  aureis  noslras  audita  velocius  quum  lecta 
prwlereunl,  et  quod  sinceritas  judicandi  prcesentia  re- 
citantis  oneratur.  Nunc  libi  ulrumque  intcgrum  (  non 
obstut  nostri  verecundia).  Sed  heus  tu,  fili  dutcissime, 
hubeo  quod  admoneam,  si  qua  libi  multo  sinl  fucalius 
concinnala,  quamverius,  et  plus  coloris,  (tuam  succi 
C  habere  videantur,  ipse  sciens  (luere  permisi ,  venuslula 
ut  essent  magis,  quam  forlicula,  instar  virginum,  quas 
matrcs  studenl  demissis  humeris,  junceo  pectore  essc  , 
ut  graciles  sint.  Nosli  ccetera.  Superest,utdicas,  Quid 
moraris  judicalionem  meam  de  co,  quod  ipse  pronun- 
tias  esse  mendosum  ?  Dicam  scilicel,  me  hujusmodi 
versibus  foris  erubescere  ,  hcec  annis  illius  magis  quam 
meis  scripsi,  aut  fortasse  el  meis,  5i?  nKltisg  oi  yipoines. 
Ad  summam,  valeal  ausleritas  tua,  mihi  cum  infante 
ratio  est.  Vale,  fiti  dulcissime. 

Sunt  etiam  Musis  sua  ludicra ;  mista  Camcenis 
Otia  sunt,  mellite  nepos ;  nec  semper  acerbi 
Exercet  pucros  vox  imperiosa  magislri. 
Sed  requie  sludiique  viccs  rata  terapora  scrvant. 
Et  saiis  est  puero  memori  legisse  libenler. 
"  Et  cessare  Iicet.  Graio  Schola  nomine  dicta  csl, 
Justa  laboriferis  tribuantur  utolia  Musis. 
Quo  magis  allernum  certus  succedere  ludum, 
Disce  libens.  Longum  delenitura  laborem 
Intcrvalla  damus.  Studium  puerile  fatiscil, 
Lseta  nisi  austeris  varienlur  festa  profestis. 
Disce  libens,  letrici  nec  praceptoris  habenas 
Dcleslare,  nepos.  Numquam  horridaformamagislri. 
Ille  licet  trislis  senio ,  nec  voce  serenus, 
Aspera  contracta;  miniletur  jurgia  frontis, 
Numquam  immanis  erit  placita  assuetudine  vullus, 
Qui  semel  imbuerit.  Rugas  nulricis  amabii, 
Qui  refugitmatrcm.  Pappos,  aviasquc  tremenles 
Anteferunt  palribus  seri  nova  cura  nepotes. 


881 


Sic  neque  Peliden  terrebat  Achillea  Chiron 
Tliessalico  permixtus  equo  :  nec  pinifer  Atlas 
Amphitryoniadem  puerum  :  sed  blandus  uterque 
Miiibus  alloquiis  teneros  mulcebatalumnos. 
Tuqnoqiienemetuas :  quamvis  scbola  verbere  multo 
Increpet,et  truculenta  senex  geratora  magister. 
Degeneres  animos  limor  argnit :  at  libi  consta 
Intrepidus,  nec  te  clamor,  plagscque  sonantes, 
Nec  matulinis  agitet  formido  sub  boris  : 
Quod  sceptrum  vibrat  feruke,  quod  multa  supellex 
Virgea,  quod  fallax  scnticam  prsetexit  aluta  : 
Quod  fervent  trepido  subsellia  vestra  tumuliu. 
Pompa  loci,  et  vani  fugiatur  scena  limoris. 
Hsec  olim  genilorque  luus,  geniirixque  secuti 
Securam  placido  mihi  permulsere  senectam. 
Tu  senium,  quodcumque  super  labenlibus  annis 
Fata  dabuni,  qui  nomen  avi  geris  indole  prima, 
Prime  nepos,  vel  re  vel  spe  mihi  porge  fruendum. 
Nunc  egote  puerum  :  mox  in  juvenilibus  annis, 
Jamque  virum  cemam,  si  fors  ita  jusserit ;  aut  si 
lnvidiaest,  sperabo  lamen,  nec  vota  fatiscent, 
lit  pairis,  utqite  mei  non  immemor,  ardua  sempcr 
Prsemia  Musarum  cupias  :  facundus  et  oliin 
Hac  gradiare  via,  qua  nos  prsecessimus  :  et  cui 
Proconsul  geniior,  prsefectus  avnnculns  inslant. 
Perlege  quodcumqueest  memorabile.  Privamonebo. 
Conditor  Iliados,  et  amabilis  orsa  Menandri 
Evolvenda  tibi.  Tu  flexu  et  acumine  vocis 
Innumeros  numeros  doctis  accentibus  effer. 
Affeciusque  impone  legens.  Dislinctio  sensum 
Auget,  et  ignavis  dant  intervalla  vigorem. 
Ecquando  ista  mese  contingent  dona  senectsc? 
Quando  oblita  mihi  lot  carmina,loique  per  sevum 
Connexa  historise,  soccos  aulseaque  regum, 
Et  melicos,  lyricosque  modos  prsefando,  novabis, 
Obduclosque  seni  facies  puerascere  sensus? 
Te  prseeunte,  ncpos,  modulata  poemata  Flacci, 
Altisonumque  ileruin  fas  est  didicisse  Maronem. 
Tu  quoque,  qui  Latitim  lecto  sermone  Terenti 
Comis,  et  aslricto  percurris  pulpiia  socco, 
Ad  nova  vix  memorem  diverbia  coge  seneciam. 
Jam  facinus,  Catilina,  tuum,  Lepidique  lumultlim, 
Ab  Lepido  el  Catulo  jam  res  et  tempora  Romsc 
OrsiH,  bissenos  seriem  connecio  per  annos. 
Jam  lcgo  civili  mistum  mavorie  duellum. 
Movit  quod  socio  Sertorius  exsul  Ibero. 
Nec  rudis  h:ec  avus  admoneo,  sed  mille  docendo 
Ingcnia  cxpertus.  Multos  lactantibus  annis 
Ipse  alui  :  gremioque  fovens,  et  murmura  solvens, 
Eripui  tenerum  blandis  nutricibus  scvum. 
Mox  pueros  molli  monitu  et  formidine  leni 
Pcllexi,  ul  mites  pelcrent  per  acerba  profecius, 
Carpturi  dulcem  fruelum  radii  is  amarse. 
Idem  vesticipes  moiu  jam  puberis  oevi, 
Ad  mores,  arlesque  bonas,  fandique  vigorem 
Produxi  :  qnamquam  imperium  cervice  negarent 
Ferre,  nec  inscrtis  prsebcrent  ora  lupatis. 
Ardtia  tcmpcries,  dura  experientia,  rarus 
Eventus,  longo  rerum  spcclatus  ab  usu, 


IDYLLIA.  882 

A  Ut  regat  indocilem  mitis  censura  juventam. 
Quse  lolerata  mibi,  donec  jam  sernmna  juvaret, 
Lenirelque  usu  bona  consuetudo  laborem. 
Donec  ad  Augustsc  pia  munera  disciplinsc 
Accirer,  varioqueaccingerer  auclus  honore  : 
Aurea  cnm  parere  mibi  palatia  jussum. 
Absislat  Nemesis  :  feral  et  fortuna  jocantem. 
Prscsedi  imperio,  dum  prseiexlatus  in  oslro, 
Etsceptro,  et  solio,  sibi  prrcfert  jura  magistri, 
Majoresque  ptitat  nostros  Augtisius  honores. 
Quos  mox  sublimi  matnrus  protulit  auctu  : 
Qusestor  ut  Augustis,  patri,  natoque  crearer  : 
Ut  prsefecturam  duplicem,  sellamque  curulem  , 
Ut  trabeam,  pictamquc  togam,mea  prscmia  ,  consul 
Induerer  :  faslisque  meis  prselalus  baberer. 

B  His  ego  qunesivi  meriium  quamgrande  nepoti 
Consul  avus  :  lumenque  luse  prseluceo  vitce. 
Quamvis  et  patrio  jamdudum  nomine  clarus, 
Posses  ornaius,  posses  honoratus  haberi  : 
Accessit  tamen  ex  nobis  honor  inclytus.  Hunc  lu 
Eflice,  ne  sil  onus  :  per  te  ut  connixus  in  altum 
Conscendas  :  speresque  tuos,  le  consule,  fasces. 


IDYLLIUM  V. 

Genetlitiacon  ad  eumdem  Ausonium  nepolan. 

Carmina  prima  tibi  cum  jam  puerilibus  annis 
Traderet  assidui  permulcens  cura  m;>gislri, 
Imbneretque  novas  aures,  sensusque  sequaces  , 
Ut  respondendas  docili  quoque  murmure  voces 
Emendala  rudi  proferret  lingua  palato, 
G  Addidimus  nil  iristescnes  :  ne  cura  monendi 
Lsederet,  aut  dulces  gustus  viiiaretamaris. 
At  modo,  cum  motu  vigeas  jam  puberis  aevi , 
Fortiaque  a  tcneris  possis  seccrnere;  et  ipse 
Admoniior  morumque  libi,  fandique  videri : 
Accipe  non  prsecepta  quidem,  sed  voia  precanlis 
Et  gratantis  avi,  festum  ad  solemne  nepotis. 

Adnuiio,  ut  reducem  falorum  a  fine  senectam 
Sospes  agam  :  festumqne  diem,  dubitalaque  cernam 
Sidera,  deposito  prope  conclamatus  in  sdvo. 
Hoc,  melliie  nepos,  duplicato  fenore  parlum 
Naiali  accedenle  tuo  :  munusque  saluiis 
Plenius  hoc  nosirse,  quod  jam  tibi  puberis  sevi 
Crescit  honos,  juvenemquesenexjamcernonepoiem. 
"  Sexia  libi  hscc  primo  remeat  trieteris  ab  anno, 
Septcmbris  notis  referens  natalibus  idus, 
Idus  alma  dies,  geniis  quoqucculta  deorum. 
Sexliles  Hecate  Latonia  vindicat  idus  ; 
Mercurius  Maiassuperorum  adjuncius  honori. 
Ociobres  olim  geniius  Maro  dedicai  idus. 
Idus  s;«pe  colas  bissenis  mensibus  omncs, 
Ausonii  quicumque  mei  celebraveris  Idus. 
Vale,  nepos  dulcissime. 

IDYLLIUM  VI. 

Cnpido  cruci  affixus. 
Ausonius  Gni-conio  filio  satutcm. 
An  umquani  vidisti  nebulam  pictam  in  pariete?  Vid- 


883 


DECIl  AUSONII 


884 


isti  uttqufi  et  memini^ti.    Treviri  qnippe   in    triclinio  A  Quas  inter  mcdias  furvcc  caliginis  umbram 


JEoli  fticata  est  pictura  h«c  :  Cupidincm  cruci  affi- 
gunt  mulieres  amatrices,  non  islcc  de  noslro  scvculo  , 
quce  sponte  peccant,  scd  iltoe  heroictv,  qucv  sibi  icjno- 
scunt,  el  plectunl  deum,  quarum  partem  in  lugenlibus 
campis  Maro  nosierenumerat.  Hanc  ego  imagiiiem  spe- 
cie  el  arcjumento  miralus  sum.  Denique  mirandi  slu- 
porem  Iranstuli  ad  inepliam  poelandi.  Mihi  praHer 
lemmanihil  placet.  Sed commendo  tibi  errorem  meum  : 
vcevos  noslros,  et  cicatrices  amamus;  nec  soli  nostro 
vitio  peccasse  contenti,  affeclamus  ulamenlur.  Verum 
quid  ego  liuic  eclogcv  studiose  patrocinor?Certu$  sum, 
quodcumquc  meum  scieris,  amabis,  quod  magis  spero , 
quam  ut  laudes.  Yale,  ac  dilicje  parentcm. 

Aeris  in  eampis,  memoral  quos  Musa  Maronis  , 
Myrteus  amentes  ubi  lucus  opacat  amanles, 
Orgia  ducebant  Heroides,  et  sua  qtueque, 
Ui  quoiidam  occiderani,  letbi  argumenla  gerebani, 
Erranlcs  silva  in  magna,  ei  snb  luce  maligna 
Inter  arundineasque  comas  ,  gravidumque  papaver, 
Et  tacitos  siue  labe  lacus,  sine  murmure  i  ivos  : 
Quoriim  per  ripas  nebuloso  lumine  marcent 
Fleti  (i)iin  rcgum  ct  puerurum  nomina  flores, 
Miralor  Narcissus,  et  OEbalides  Ilyacinibus, 
Et  Crocus  auricnmans,  et  murice  pictus  Adonis, 
Et  tragico  scriptus  gemilu  Salaminius  JEi\s. 
Oinnia  qua3  lacrymis  et  amoribus  anxia  inceslis 
Exerce.nt  memores  obiia  jam  morle  dolores, 
Hursus  in  aniissum  revocant  lleroidas  revum. 
I-'u!ini:ieos  Semele  decepia  puerp^ra  parius 
Deflet,  et  ambisias  la<  erans  per  inania  citnas 
Venlilai  igniviiin  siiimhiii  fnlminis  igixmi. 
Iirita  dona  qsierens,  sexu  gavisa  virili, 
Moeret  in  a.l quam  Camis  revocata  liguram. 
Vnlneia  sitcat  adbuc  Procris  :  Ceplialique  crtnMitam 
Diligit  et  percussa  manum.  Feit  fumida  lesta 
Lumiha  Sesiiaca  praceps  de  turre  pueila. 
£t  de  nimboso  saltum  Lcucate  minatur 
Mascula  Lesbiacis  Sappbo  peritura  sagitiis. 
Ilarmonia:  eulius  Eripbyle  moesia  recusat, 
Infelix  nato,  nec  fortunata  marilo. 
Tuta  quoque  aeriie  Minoia  fabula  Crctrc, 
Piciurarum  instar  tenui  sub  imagiue  vibrat. 
Pasipbac  nivei  sequitur  vestigia  tauri. 
Licia  lerl  glomerala  manu  descria  Ariadne. 
Respieit  abjeclas  desperans  Pbx-dra  tabellas. 
ll.ec  larjueum  gerit :  hocc  vanae  simulacra  coronse  : 
Disedaliai  pudel  banc  latebias  subiisse  juvencsc. 
Pra^replas  querilur  per  inania  gaud:a  noctcs 
Laodamia  duas  vivi  functique  mariti. 
Parle  truces  alia  strictis  mucronibus  omnes 
Et  Tbisbe,  et  Canace,  et  Sidonis  borrel  Elissa. 
Conjugis  hoec,  liaec  pairis,etha?.egeriihospilisensem. 
Enat  ei  ijisa  oliin,  qualis  per  Latmia  saxa 
Eiidymioneos  solita  affectare  sopores, 
Cum  face,  et  astrigero  diademate  Luna  bicornis. 
Centum  aliae  veterum  recolenles  vulnera  amorum, 
Dulcibus  et  moesiis  refovent  lormenta  querelis. 


Ji 


Dispulit  inconsultus  Amor  strideniibus  alis. 
Agnovere  omues  puerum  :  memorique  recursu 
Communem  senserereum.quamquamhnmidacircum 
Nubila  et  auratis  fulgentia  cingulabullis  , 
Et  pharelram,  et  rulilae  fuscarenl  lampados  ignem  : 
Agnoscunt  tamen  :  et  vanum  vibrare  vigorem 
Occipiunt:hoslemquc  unum  loca  non  sua  nactum, 
Cum  pigros  agerel  densa  sub  nocte  volaius, 
Facia  nube  premunt  ;lrcpidaniem  ei  cassaparanlem 
Suffngia,  in  coetum  mediae  iraxere  eatcrva?. 
Eligitur  moesto  myrlus  nolissima  hico, 
Invidiosa  deum  poenis.  Cruciaverat  illic 
Spreta  olim  memorem  Veneris  Proserpina  Adonin. 
Hujus  in  excelso  suspensum  slipilc  Amorem, 
Devinctum  posl  lerga  manus,  subslriclaque  plnntis 
Vincula  moerentem,  nullo  moderamine  poeua? 
Affigunt  :  reus  est  sine  crimine,  jtidice  nullo 
Accusalus  Amor.  Se  quisque  absolvere  geslit, 
Transferat  ut  proprias  aliena  in  crimina  culpas. 
Cunctje  cxprobranles  lolerati  insignia  lcthi 
Exiiedinnl.  ILcc  arma  putant,  ha?c  ullio  dulcis, 
Ut  quo  quaeque  periit,  studeat  punire  dolore. 
Hsec  laqueum  lenet,  ba?c  speciem  mucronis  inanem 
Jngeril :  illa  cavos  amnes,  rupemque  fragosam  , 
In-aniqiie  meuim  pelagi,  et  sine  fluctibus  uquor. 
Nonnullj?  flaninias  ijuaiiuni,  irepidoque  minanlur 
Slridentes  nullo  igne  faces.  Hercindil  adultum 
Myrrlia  iiterum  lacrymis  lugenlibus:  inque  pavenlem 
Gemmea  fletiferi  jaculaiur  succina  trunci. 
Qux-dam  igiioscenltim  specie  ludibria  lantiim 
Sola  volunt  :  stylus  ut  tenuis  sub  acumine  punoli 
Eliciat  lenerum,  de  quo  Hosa  naia,  niiorem. 
Aui  pnbi  admoveanL  peiulanlia  lumina  lycbni. 
lp>a  eliam  simili  genitrix  obnoxia  culpa? 
Alma  Veous  lantos  peaelrat  ^ecura  lumultus. 
Nec  circuniveiilo  properans  suffiagia  nato 
Terrorcm  ingemiiiat,  siiniulisquc  accendit  amaris 
Ancipiles  furias  :  naiique  in  crimina  confert 
Dedecus  ipsa  suum  :  quod  vincula  c;rca  marili 
Deprenso  Mavorte  tulil  :  quod  pube  pudenda 
llellesponiiaci  ridelur  forma  Priapi. 
Quod  crudelis  Eryx;  quod  semivir  Hermaphroditus. 
Nec  salis  in  verhis.  Hoseo  Veiuis  aurea  serlo 
1*  Moerentem  pulsat  puerum,  et  graviora  paventem. 
Olli  purpureum  mulcaio  corpore  rorem 
Sutilis  exprcssii  crcbro  rosa  verbcre  :  qnre,  jam 
Tincia  prius,  tr.ixit  rnliliini  ma^is  ignea  fucum. 
Inde  iruces  cecidere  mina?  :  vmdiciaque  major 
Crimine  visa  suo,  Venerem  factura  n<)Cenieni. 
Ipsa?  intercedunt  Ileroides,  et  stia  quaeqne 
Funera  crudeli  nialunl  ascribere  falo. 
Tum  grates  pia  maler  agii  cessisse  doleuies, 
Etcondonatas  puero  dimitlere  culpas. 

Talia  nocturnis  o!im  simulacra  figuris 
Exercent  trepidam  casso  lcirore  quieiem, 
Qua?  postquam  mulia  perpesstis  nocteCupido 
EfTugil;  pulsa  taudein  caligine  somni 
Evolal  ad  superos,  portaque  cvadit  eburna. 


C 


88; 


IDYLLIUM  VII. 

Bissuia. 

"  Ausonius  Paulo  suo  salutem. 
Pervincis  tamen,  et  operta  Musarum  mearum  ,  qum 
initiorum  velabat  obscuritas ,  quamquam  non  profa- 
nns  irrumpis,  Paule  charissime.  Quamvis  enim  te  non 
ejus  vulgi  existimem,  quod  Horatius  arcct  ingressu  , 
tamen  sua  cuique  sacra.  Nec  idem  Cereri  quod  Libero, 
cliam  sub  iisdem  cultoribus.  Poemata  qutein  alumnam 
mcamluseram,rudia  el  inchoata  ad domestica  solatium 
cantilence,  cum  sine  melu  et  arcana  securitate  frueren- 
lur,  proferre  ad  lucem  caligantia  coegisti :  verecundiai 
mece  scilicel  spolium  concupisli ,  aut  quanlum  tibi  in 
me  juris  esset  ab  invito  indicari.  JSa;  tu  Alexandri  Ma~ 


IDYLLIA. 

A  Ad  pictorem,  de  Bissulv  imaginc. 

Bissula  nec  ceris,  nec  fuco  imitabilis  ullo, 


Naturale  decus  fietae non  commodat  arti. 
Sandyx,  et  cerussa,  alias  simulate  puellas, 
Temperiemhanc  vultusnescitmanus,ergoage,pictor, 
Puniceas  confunde  rosas,  et  lilia  misce. 
Quique  erit  ex  illis  color  aeris,  ipse  sit  oris. 

Ad  eumdem. 
Pingere  si  nostram  pictor  meditaris  alumnam, 
.Emula  Cecropias  ars  imitetur  apes. 

1DYLLIUM  VIII. 

Precatio  Ausonii  consulis  designali,  pridie  kaiendas 
Januarii  fascibus  sumptis. 


Jane,  veni  :  novus  anne,  veni:  renovate  veni,Sol, 
cedoms  pervicaaam  superqressus  ,  qui  fatalis  liiqi  lo-  n  „         ,.'  ..  ,     .         .  '       ' 

,  ,     .    ....       '     , .  » Consulis  Ausonn  Latiam  visure  curulem. 

ra,  cum  solverenonposset,  absadit   etPijiluwspecum 


quod  nefas  erat  petere,  penetravit.  Utere  igilur  ut  luis 
pari  jure,  scd  fiducia  dispari.  Quippe  tua  possunt  po- 
pulum  non  limere,  meis  etiam  intra  me  erubesco. 

Ut  voluisti,  Paule,  cunctos  Bissul*  versus  habes  : 
Lusimus  quos  in  Sueva;  gratiam  virgunculae, 
Otium  magis  foventes,  quam  studentes  glorise.] 
Tu  molestus  fbgilaior  lege  molesta  carmina. 
Tibi ,  quod  inlristi ,  exedendum  est ;  sic  vetus  ver- 

[bum  jubet ; 
Compedes,  quas  ipse  fecil,  ipsu»  ul  gestet  fjber. 

Ad  lectorem  hujus  libelli. 

Carminis  incompti  lenuew  lecture  libellum, 

Pone  supercilium.' 
Seria  conlractis  expende  poemata  rugis. 

Nos  Thymeleu  sequimur. 
Bissula  in  hoc  schedio  cantubilur,  aul  Erasinus. 

Admoneo,  ante  bibas. 
Jejunis  nil  scribo,  meum  post  pocula  si  quis 

Legerii,  hic  sapial. 
Sed  magis  hic  sapiet,  si  dormiet  :  et  pulet  ista 

Somnia  missa  sibi. 

Vbi  nata  sil  Bissula,  et  quomodo  in  manus  domini 
veneril. 

BUsula  trans  gelidum  stirpe  et  lare  prosata  Bhenum, 

Conscia  nascentis  Bissula  Danubii, 
Capta  manu,  sed  missa  manu,  dominalur  in  ejus 

Delidis,  cujus  bellica  praida  luit. 
Maire  carens,  nutricis  egens,  nescivit  herai 

Imperinm 

Forlunw  ac  patriaj  qua;  nulla  opprobria  sensit, 

lllico  inexpeito  libera  serviiio. 
Sic  L.uiis  muiata  bonis,  Germana  maneret 

Ui  facies,  oculos  caerula,  flava  comas. 
Ambiguam  niodo  lingua  hieii,  modo  lorma  puellam, 

Ikcc  Bheno  genilam  pra;dicat,  liaec  Lalin. 

De  eadem  Bissulu. 
Delicium,  blanditlae,  ludus,  amor,  voluptas, 
Barbara,  sed  qiiae  Latias  vincis  alumna  pupas, 
Bissula  nomen  lenerui  rusticulum  puelhe, 
Horridulum  non  solitis,  scd  domino  venuslum, 


Ecquid  ab  Augusta  nunc  majestate  secundum, 
Quod  mireris,  habes?  Boma  illa,  domusqueQuirini, 
Et  toga  purpurei  rulilans  prastexta  senati, 
Hoc  capile  a^ternis  signat  sua  tempora  Fasiis. 
Anne,  bonis  ccepte  auspiciis,  da  vere  salubri 
Apricas  ventorum  animas,  da  roscida  Cancro 
Solstitia,  et  gelidum  Boream  Septembribus  horis. 
Mordeat  Autumnas  frigus  subtile  pruinas; 
Et  tenuata  modis  cesset  mediocribus  ^Estas. 
Sementera  nolus  humificet.  Sit  Bruma  nivalis, 
Dum  paler  antiqui  renovalur  Martius  anni. 
Spirel  odoralo  florura  nova  gratia  Maio, 
Julius  et  segetes  coquat,  et  mare  temperet  Euris. 
Sirius  ardentem  non  augcat  igne  Leonem. 
G  Discolor  arboreos  variet  Pomona  sapores. 
Mitiget  autumnus,  quod  maturaverit  sestas, 
Et  genialis  hiems  parta  sibi  dole  frualur. 
Pacem  mundus  agat  :  nec  turbida  sidera  regnent. 
Nulla  tuos,  Gradive,  offendat  stella  penales, 
Quae  non  ocqua  tibi  :  non  Cynthia;  non  celer  Arcas 
Finitimus  lerris  :  non  tu,  Saturnc,  supremo 
Ultime  circuitu.  Procul  a  Pyroenle  remotus 
Tranquillum  properabis  iter.  Vos  cominus  i(e, 
Slella  saluligeri  Jovis,  et  Cythereie  Vesper. 
Nonnumquam  hospitibus  facilis  Cyllenius  adsit. 

Jane,  veni :  novus  anne,  veni :  renovale  veni,  Sol. 
Iiostibus  edomitis  qua  Francia  mixla  Suevis 
Certat  ad  obsequium,  Laiiis  ut  mililet  armis  : 
Qua  vaga  Sauroniates  sibi  junxerat  agiuina  Chuni, 
■D  Quaque  Getes  sociis  llislrura  assullabat  Alanis. 
Hoc  mihi  praspelibus  victoria  nuntiat  alis. 
Jam  venit  Auguslus,  nostros  ut  comat  honores, 
Officio  cxornans,  quos  pariicipare  cupisset. 

Jane,veni  :  novus  anne,  vcni  :  renovale  veni,  Sol. 
Aurea  venluro,  Sol,  porrige  gaudia  Jano  : 
Fascibus  Ausonii  succcdei  Ciosai  in  annum, 
Quintam  Honiulei  puclexlara  habilurus  honoris. 
Ecce  ubi  sc  cumulal  mea  purpura  (niitibus  audi 
Auribus  hoc,  Nemesis),  post  me  dignatur  oriri 
Augustus  consul.  PIus  quam  conferre  videlur 
Me  sibi  :  qui  jussit  nostros  pr^ccderc  fasces. 

Jane,  veni  :  novus  anne,  veni.renovale  veni,  Sol; 
Coge  seculuros  bis  sena  per  ostia  menscs. 


887 


DECIl  AUSONIl 


888 


Tu  tropicum  soli  da  cedere ;  rursus  et  illum 
Terga  dare,  ul  duplex  iropicus  varieiur  ab  astro, 
Et  quater  a  ternis  properel  mutaiio  signis. 
iEsiivos  impelle  dies,  brumamque  morantem 
Nociibus  acceleret  proruissus  Caesaris  annus. 
Illum  ego  si  cernam,  tum  lerque  quaterque  beatus, 
Tunc  ero  bis  consul ,  tunc  tangam  verlice  ccelum. 

IDYLLIUM  IX. 

Ilem  precalio  kaleudis  Januariis. 

Anne,  bonis  coepte  auspiciis,  felicia  cernis 
Gonsolis  Ausonii  primordia,  promecoruscum, 
Sol  aeterne,  caput  :  solitoque  illustrior,  almo 
Lumine  purpureum  jubar  exsere  lucis  Eo  c. 
Anne,  paierrerum,  quas  Jani  mense  bifroniis 
Yolvis  in  biberuum  glaciali  fine  Decembrem, 
Anne,  veni,  et  fesium  veteris  novus  aspice  Jani. 
Solemnes  pervade  vias,  bissenaque  mundo 
Curricula  aequalis  varians  per  tempora  signis, 
Praecipitem  aeterna  perfer  vertigine  cursuin ; 
Sic  pronorapiate  polo  conlraria  Pboebus 
Ut  momenta  feratservaia  parte  dierum, 
Et  novus  biberno  reparet  sua  lumina  pulsn. 
Mensirua  ler  dccies  redeunt  dum  cornua  Lunae, 
Exorius,  obilusque  manu  volvenle  roiabis, 
Legitimum  Pbcebi  cobibens  per  signa  meaium. 

IDYLLIUM    X. 

Mosella. 

Transieram  celerem  nebuloso  lumine  Navam, 
Addita  miralus  veleri  nova  mcenia  vico  : 
/Eqoavil  Laiias  ubi  quondam  Gallia  Cannas  : 
Infletaeque  jacent  inopes  super  arva  catervae. 
Unde  iter  ingredicns  nemorosa  per  avia  solum, 
Et  nulla  bumani  spectans  vesiigia  cultus, 
Praeiereo  arenlem  sitientibus  undique  terris 
Dumiiissiim,  riguasque  perenni  fonte  Tabernas, 
Arvaque  Sauromaium  nuper  melaia  colonis  : 
Et  t;mdem  primis  Belgarum  conspicor  oris 
Nivomagum,  divi  casira  inclyta  Constaniini. 
Pnrior  hic  campis  aer  :  Pbcebusque  sereno 
Lumine  purpureum  reserat  jam  sudusOlympum. 
Nec  jam  consertis  per  mutua  vincula  rainis 
Quacritur  exclusum  viridi  caligine  ccelum  : 
Sed  liquiilum  jubar,  el  rulilam  visenlibus  aeihram 
Libera  perspicui  non  invidel  aura  diei. 
In  specicm  cum  nie  palriac,  cultiimqiie  niieniis 
Burdigalae  blando  pepulerunt  omnia  viso, 
Cnlmina  villarum  ,  pendenlibus  ediia  ripis, 
Etvirides  Bacclio  colles,  ei  amcena  fluenia 
Sublerlabentis  tacito  rumore  MoselUe. 

Salve,  amnis  laudaie  agris,  landale  colmiis, 
Dignata  imperio  debenl  cui  mocnia  Belgae  : 
Amnis  odorifero  juga  vitea  consite  Bactbo, 
Consiie  gramineas  amnis  viridissime  ri|>as  : 
Naviger,  ut  pelagus ;  devexas  pronus  in  ondas, 
Ut  fluvius;  vitreoque  lacus  imiiate  profundo; 
Et  rivos  trcpido  potis  aequiparare  meatu, 
Et  liquido  gelidos  fontes  praecellere  polu, 


A  Omnia  solus  habes,  quae  fons,  quae  rivus,  et  amnis, 
Et  lacus,  et  bivio  refluus  manamine  pontus. 
Tu  placidis  prolapsus  aquis,  nec  murmura  venli 
Ulla,  nec  occulli  pateris  luctamiua  saxi. 
Non  superante  vado  rapidos  reparare  meatus 
Cogeris,  exstantes  medio  non  acquore  terras 
Interceptus  habes  :  justi  ne  demat  lionorem 
Nominis,  exclusum  si  dividat  insula  flumen. 
Tu  duplices  sorlite  vias,  et  cum  amne  secundo 
Defluis,  ut  celeres  feriant  vada  concila  remi  : 
Et  cum  per  ripas,  nusquam  cessante  remnlco, 
Inieinluiit  collo  malorum  vincula  naulae. 
Ipse  tuos  quoiiens  miraris  in  amne  recorsus, 
Legitimosque  puias  prope  segnius  ire  meatus? 
Tu  neque  limigcnis  ripam  pnetexeris  ulvis, 

B  Nec  piger  immondo  perfundis  litioracceno, 
Sicca  sed  in  prima  aspergis  vestigia  lytnpha. 

I  nunc,  et  Phrygiis  sola  levia  consere  crusiis, 
Tendens  marmoreum  laqueata  per  airia  campum. 
Asl  ego  despectis,  qua?  census  opesque  doderunl, 
Nalurae  mirabor  opus,  non,  cura  nepotum, 
Laeiaque  jactnris  ubi  luxuriatur  egcstas. 
Ilic  solidae  sternunt  humentia  litlora  arenae, 
Nec  reiinent  memores  vestigia  pressa  figuras. 
Spcciaris  vitrco  per  levia  terga  profundo, 
Secreti  nibil  amnis  babens.  Utque  almus  aperto 
Panditur  intuiiu  liquidis  obluiibus  aer, 
Nec  placidi  probibent  oculos  per  inania  venti  : 
Sic  demersa  procul  durante  per  intima  visu 
Cemimus,  arcanique  patet  peneirale  fluenli  : 

C  Cum  vada  lenemeant,  liquidarum  et  lapsus  aquarum 
Prodit  caerulea  dispersas  luce  figuras  : 
Quod  sulcaia  levi  crispaiur  arena  meatu  : 
Inclinata  tremnnt  viridi  quod  gramina  fundo. 
Utque  sub  ingenuis  agitaiae  fontibus  herbac 
Yibrantes  patiuntur  aquas  :  luceique,  laletque 
Calculus  :  et  viridem  distinguit  glarea  musenm. 
Nota  Caledoniis  talis  pictura  Brilannis, 
Cum  viridcs  algas,  et  rubra  corallia  nudat 
iEsius,  et  albenies  concharum  germina  baccas, 
Deliciasque  bominum  locnpletes,qu:eqiie  subundis 
Assimulant  nosiros  imilaia  monilia  cultus. 
Haud  aliter  plaeidie  subicr  vada  lata  Mosellae, 
Delegit  admixtos  non  concolor  herba  lapillos. 
Inientos  lanien  usque  oculos  errore  latigant 

"  Inierludenles  examina  lubrica  pisces. 

Sed  neque  tol  spede-,  obliquiiosque  naiaius, 
Quirque  per  adversum  succedunt  agmina  flumen, 
Nominnque,  ei  cunctos  numcrosoe  siirpis  alumnos, 
Edere  fis.  Ilaud  illc  sinit,  cui  cura  sccnndae 
Soiiis,  et  arquorei  ce-sit  lntela  tridentis. 

Tti  mibi  flumineis  babiialrix  Nais  in  oris, 
Squamigeri  gregis  ede  thoros,  liqnidoque  stib  alveo 
Dissere  caeruleo  flnitanies  amne  caiervas. 

Squameus  /herbosas  Capiio  intcrlucet  arenas, 
Yiscere  prae  tenero  fartim  congestus,  aristis, 
Nec  duraiurus  post  bina  triboria  mensis. 
Purpnreisque  Salar  siellalus  tergora  guilis, 
Et  nullo  spinae  nocilurus  acumine  Bedo, 


889 

Effugiensquc  oculos  celeri  levis  Umbra  natatu. 
Tuque  per  obliqui  fauces  vexate  Saravi, 
Qua  bis  terna  fremunt  scopulosis  oslia  pilis, 
Cum  defluxisti  famae  majoris  in  amnem, 
Liberior  Iaxos  exerces,  Barbe,  natalus. 
Tu  melior  pejore  oevo,  tibiconligitomni 
Spirantum  ex  numero  non  inlaudata  senectus. 
Nec  le  Puniceo  rutilaniem  viscere  ,  Snlmo, 
Transierim,  lalae  cujus  vaga  verbera  caudae 
Gurgile  de  medio  summas  referuntur  in  undas, 
Occiiltns  placido  cum  prodiiur  aequore  pulsus. 
Tu  loricato  squamosus  pectore,  fronlem 
Lubricus,  et  dubiae  foclurus  fercula  ccena?, 
Tempora  longarum  fers  incorrupte  morarum, 
Prsesignis  maculis  capitis  :  cui  prodiga  nuiat 
Alvus,  opimntoque  fluens  abdomine  venter. 
Quaeque  per  Illyricum,  per  stagna  hinnminis  Ltri, 
Spumarum  indiciis  eapcris,  Rluslela,  natantum, 
ln  nostrum  subvecta  Iretum,  ne  l:»ta  Mosellse 
Flumina  tam  celebri  defrandarentur  alumno. 
Quis  te  nalursc  pinx.il  color?  atra  superne 
Puncta  noiant  lergum,  qusc  lutea  circuit  Iris. 
Lubrica  ca^ruleus  perducit  tergora  fucus. 
Corporis  ad  medium  fartim  pinguescis;  at  illinc 
Usqnesuh  extremam  squallel  cutisarida  caudam. 
Ncc  le  delicias  mensarum,  Perca,  silebo, 
Amnigcnos  inter  pisces  dignande  marinis, 
Solus  puniceis  facilis  conlendere  mullis  : 
Nam  neque  gustus  ir,ers,solidoque  in  corpore  partes 
Segmenlis  coeunt,sed  dissocianlur  aristis. 
Hic  etiam  Latio  risuspr;vnomine,  cultor 
Stagnnrum,  querulis  vis  infestissima  rnnis, 
Lucins,  obscuras  ulva  ccenoquc  lacunas 
Obsidel.  Hic  nullos  mensarum  lectus  ad  usus, 
Fervet  fumosis  olido  nidore  popinis. 
Quis  non  et  virides  vulgi  solatia  Tincas 
Norit, et  Albnrnos  prsedam  puerilibus  bamis, 
Slridenlesqiie  focis  opsonia  plebis  Alausas? 
Tei[iie  inler  species  geminas,  ncutrumque  et  utriim- 

[que, 
Qni  nccdum  Salmo,  nec  jam  Salar,  ambiguusque 
Ambotum  medio  Fario  interceple  sub  acvo? 
Tu  quoque  flumineas  inlcr  mcmorande  cobortcs, 
Gobio,  non  major  geminis  sinc  pollice  palmis, 
Prappinguis,  teres,  ovipara  congesiior  alvo; 
Propexique  jubas  imitaius  Gnbio  Barbi. 
Nunc  pecus  sequoreum  celebrabcrc,  magne  Silure  : 
Quem  vdut  Actseo  perductum  lergora  olivo 
Amnicolam  Delpbina  reor.  Sic  per  frela  maguiim 
Laberis,  et  longi  \\\  corporis  agmina  solvis, 
Aut  brcvibusdefensa  vadis,  aut  Dumiuis  ulvis. 
Ai  'iim  tranquillos  moliris  in  amne  mcaius, 
Te  virides  ripie,  te  carula  turba  natantum, 
Te  liquidae  miranlur  aqnse;  diffunditur  alvco 
/Estus,  et  extremi  procurrunt  margincfluctus. 
Talis  Atlautiaco  quondam  bakena  profundo, 
Cum  vcnto  moluve  suo  tclluris  ad  oras 
Pelliiur,  exclusum  fundii  mare,  magnaque surguni 
A5quora,vicinique  timent  decrcscerc  montcs. 


IDYLLIA.  890 

A  Hic  lamen.bic  nostrae  mitis  Balsena  Mosella?, 
Exilio  procul  esi,  magnoque  bonor  additus  amni. 

Jam  liquidas  speciasse  vias,  et  lubrica  pisces 
Agmina,  multiplicesque  satis  numerasse  calervas. 
Inducanl  aliam  spectacula  vitea  pompam  : 
Sollicitentque  vagos  baccheia  munera  visus  : 
Qua  sublimis  apex  longo  super  ardua  tractu 
Et  rupes,  et  aprica  jugi,  flexusque,  sinusque 
\itibus  assurgunt,  naturalique  tbealro. 
Gauranum  sic  alma  jugum  vindemia  vestit, 
Et  Rhodopen,  proprioque  nitenl  Pangaea  Lya?o. 
Sic  viret  Ismarius  super  seqnora  Thracia  collis. 
Sicmea  flavenlem  pingunt  vinela  Garumnam. 
Summis  quippe  jugis  tendentisin  uliima  clivi, 
Conseritur  viridi  fluvialis  margo  Ly;eo. 

B  Lseta  opernm  plebes,  festinantesquecoloni 

Vertice  nunc  summo  properani,  nunc  dejuge  dorso, 
Certanles  stolidis  clamoribus.  Inde  viator 
Riparum  subjecta  terens,  hinc  navita  labens, 
Probra  canunt  seris  cultoribus;  aslrepil  ollis 
Et  rupes,  et  silva  tremens,  et  concavus  amnis. 
Nec  solos  hominum  deleclat  scena  locorum. 
Hic  ego  et  agrestes  Satyros,  et  glanca  luenies 
Naidas,  extremis  credam  concurrere  ripis, 
Capripedes  agitat  cum  laota  prolervia  Panas, 
Insultantque  vadis,  irepidasque  sub  amne  sorores 
Terrent,  imlocili  pulsantes  verbere  fluetum. 
Saepe  etiam  mediis  furata  e  collibus  uvas 
Inler  Oreiadas  Panope  fluvialis  amicas, 
Fugit  lascivos  paganica  numina  Faunos. 

^  Dicitur  et  medio  cum  sol  stelit  igneus  orbe, 
Ad  commune  frelum,  Salyros  vilreasque  sorores, 
Consortcs  celebrare  choros;  cum  proebuit  horas 
Secretas  hominum  ccetu  flagrantior  aeslus. 
Tunc  insultantes  sua  per  freta  ludere  Nymphas, 
ElSatyros  mersare  vadis,rudibusque  nntandi 
Per  mcdias  exire  manus;  dum  lubrica  salsi 
Membra  peiunt,  liquidosque  fovenl  pro  corpore  flu- 

|ctus. 
Sed  non  hsccspeclata  ulli,  nec  cognita  visu, 
Fas  mihi  sit  pro  parte  loqui ;  secreia  tegatur, 
El  commissasuis  laieat  revcrcniia  rivis. 
llla  fruenda  palam  species,  cum  glaucus  opaco 
Respondet  colli  fluvius  ;  fiondere  videntur 
Fluminci  latices,  ct  palmite  consilus  amnis. 
Quis  color  ille  vadis,  seras  cum  protulit  umbras 
Ilcsperus,  el  viridi  profundil  monte  Mosellam? 
Toia  natant  crispis  juga  motibus,  et  tremit  nbsens 
Pampinus,  et  vitreis  vindemia  lurget  inundis; 
Annumerat  virides  derisus  navita  viies, 
Navita  cnudirco  fluiians  super  xquora  lembo, 
Per  medium  qua  sese  nmni  confundit  imago 
Collis,  ctumbiarum  conflnia  couscrit  amnis. 
Haec  quoque   quam  dulces  celebrant  spcctacula 

[pompas, 
Remipedes  medio  ccrtant  cum  flumine  lembi, 
Et  varios  iiicunt  flexns,  viridesque  pcr  oras 
Stringunt  aiiousis  pubenlia  gcrmina  pxatis  ! 
Pnppibus  et  proris  alacrcs  gesiire  magisiros, 


D 


89*  DECIt 

Impubemque  manum  super  amnica  terga  vaganlem 
Dum  spectat  transire,  dein  sua  seria  ludo 
Poslhabet :  excludit  veteres  nova  gratia  curas. 
Tales  Ctimano  despectat  in  cequore  ludos 
Liber,  sulphurei  cum  per  juga  consita  Gauri, 
Perque  vaporiferi  gradilur  vineia  Yesevi ; 
Cum  Venus,  Actiacis  Augusti  laeta  triumphis, 
Ludere  lascivos  fera  prxlia  jussit  Amores, 
Qualia  Niliacse  clnssesLatiaeque  triremes 
Subter  Apollinerje  gesserunt  Leucados  arces; 
Aut  Pompeiani  Mylasena  pericula  belli 
Euboicae  referuntper  Averna  sonantia  cymbse, 
Innocuos  ratium  pulsus,  pugnasque  jocantes 
Naumacliise,  Siculo  quales  spectante  Peloro, 
Cieruleus  viridireparat  sub  imagine  ponlus. 
Non  aliam  speuem  petulaniibusaddil  ephebis 
Pubertasque,  amnisque,  el  picti  roslra  phaseli. 
llos  Hyperionio  cumsol  perfuderit  aeslu, 
Reddil  nautales  vitreo  sub  gurgile  formas, 
El  redigit  pandas  inversi  corporis  unibras. 
Utqtie  agilesmotus  dextra  lajvaquc  frequentant, 
Et  commulatis  allernanl  pondera  remis, 
Unda  refert  alios  bimulacra  humenlia  naulas. 
Ipsa  suo  gaudet  simulamine  nauiica  pubes, 
Fallaces  fluvio  mirasa  redire  figuras. 
Sic  ubi  composiios  oslentalura  cnpillos, 
Candcntem  laie  spcculi  explorantis  honorcm 
Cum  primum  ehirx  nuirix  admovil  alumnae, 
Laata  ignorato  fruitur  virguncula  ludo, 
Gernianxque  pulat  formam  speclarc  puellre: 
Oscula  fulgenii  dal  non  referenda  metallo, 
Aui  fixas  prxlentatacus,  aut  froniis  ad  oram 
Vibratis  cceptat  digitis  exiendere  crines  : 
Talis  ad  umbraruni  ludibria  naulica  pubes 
Ambiguis  fruitur  veri  falsique  figuris. 

Jam  vero  accessus  faciles  qua  ripa  minislrat, 
Scruiatur  loio  populalrix  turba  prolundo 
Ileu  !  male  defensos  penetrali  flumine  pisces! 
Ilic  medio  procul  amne  trabens  humentia  lina, 
Nodosis  decepla  plagis  examina  vertit; 
Ast  hic  tranquillo  qua  labitur  agmine  fiumen, 
Ducit  corticeisfiuilantia  retiasignis. 
Ille  autem  scopulis  subjectas  pronus  in  undas, 
Inclinat  lentse  convexa  cacumina  virgac, 
Iudutos  escis  jaciens  lelhalibus  hamos. 
Qnos  ignara  doli  postquam  vaga  turba  natanium 
Kiclibus  invasit,  patulaaque  per  iniima  fauces 
Sera  occultati  senserunt  vulnera  ferri, 
Dum  irepidani,  subit  indicium,  crispoque  tremori 
Vibranlis  setne  nutans  conseniil  harundo. 
Nec  mora  :  et  excussam  slridenti  verbere  prxdam 
Dextera  in  obliquum  raptat  puer.  Excipil  ictum 
Spirilus,  ut  fractis  quondam  per  inane  flagellis 
Aura  crepat,  motoque  assibilataere  venlus. 
Exsultanl  udae  super  arida  saxa  rapinae, 
Luciferi  |ue  pavent  lelhalia  tela  diei. 
Quique  sub  amne  suo  mansit  vigor,  aere  nosiro 
Segnis  anhelaiis  vitam  consumil  in  auris. 
Jain  piger  invalido  vibratur  corpore  plausus; 


AUSONII  892 

A  Torpida  supremos  palitur  jam  crmda  tremores, 
Nec  coeurit  rictus ;  haustas  sed  hiatibus  auras 
Reddit  morliferos  exspirans  branchia  flatus. 
Sic  ubi  fabriles  exercet  spiritus  ignes, 
Accipit  alterno  cohibelque  foramine  ventos 
Lanea  sagineis  alludens  parma  cavemis. 
Vidi  egomet  quosdam  lelhi  sub  fine  trementes 
Collegisse  animas  :  mox  in  sublime  citatos, 
Cernua  subjectum  prxceps  dare  corpora  in  amnem, 
Desperatarum  potienles  rursus  aquarum. 
Quos  impos  damni  puer  inconsultus  ab  allo 
Impelit,  elstolido  captat  prensare  natatu. 
Sic  Anthedonius  Bceotia  per  freta  Glaucus 
Gramina  guslatu  postquam  exiiialia  Circes 
Experlus,  carpias  moribundis  piscibusheibas 

B  Sumpsit,  Carpathium  subiit  novus  accola  pontum. 
Ille  hamis  et  rete  potcns,  scrutalor  operti 
Nereos,  sequoream  solitus  converlere  Telhyn, 
Inter  captivas  fluitavitprsedo  catervas. 
Talia  despectanl  longo  per  caerula  traclu 
Pendentes  saxis  instanli  culmine  villaD. 
Quas  medius  dirimit  sinuosis  Hexibus  errans 
Amnis,  et  alternas  comunt  pracloria  ripas. 

Quis  modoSestiacum  pelagus,  Nepheleidos  Ilclles 
^Equor  :  Abydeni  freta  quis  mirelur  ephebi? 
Quis  Chalcedonio  conslraium  ab  littore  pontum, 
Regis  opus  Magni,  mediis  Euripus  ubiundis 
Europseque  Asixque  vetat  concurrere  lerras  ? 
Non  hicdira  freti  rabies,  non  sseva  furentum 
Praelia  Caurorum.  Licet  hic  commercia  linguse 

G  Jungere,  et  alterno  sermonem  texere  pulsu. 
Blanda  salutiferas  pern  iscent  liltora  voces, 
El  voces,et  pene  manus.  Resonantia  utrimque 
Verba  refert,  mediis  concurrit  fluctibus  Echo. 
Qui  potis,  innumeros  cultusque,  habitusque  retc- 

[xens, 
Pandere  lectonicas  per  singula  prredia  formas ! 
Non  hoc  spernat  opus  Gorlynius  aliger,  cedis 
Condiior  Euboicae,  casus  qnein  fiiigere  in  auro 
Conanlem  Icarios,  palrii  pepulere  dolores. 
Non  PhiloCecropius;  non  qui  laudatus  ab  hoste 
Clara  Syracosii  Iraxit  ceriamina  belli. 
Forsan  et  insignes  hoiuinumque  operumque  labores 
Hic  habuil  decimo  celebraia  volumine  Marci 
Hebdomas;  hic  clari  viguere  Menecralis  arlcs, 

■"  Atque  Ephesi  spectata  manus,  vel  in  arce  Mincrvse 
Ictinus,  magico  cui  nociua  perlila  fuco 
Allicit  omne  genus  volucres,  perimitiiue  luendo. 
Conditor  hic  forsan  fuerit  Plolemaidos  aulae 
Dinochares,  quadro  cui  in  f.istigia  cono 
Surgit,  el  ipsa  suas  consumit  Pyramis  umbras, 
Jussus  ob  incesti  qui  quondam  fcedus  amoris 
Arsinoen  Pharii  suspendit  in  aere  leinpli. 
Spirat  cnirn  tecti  testudine  vera  Magneiis, 
Afliciainquetrahit  ferrato  crine  puellam. 
Hos  ergo  aul  horum  similes  esi  credere  dignum 
Btlgarum  in  terris  scenas  posuissedomorum, 
Molilos  celsas  fluvii  decoramina  villas. 
lb. bc  est  nativi  subiimis  in  aggeresaxi; 


893 


Hncc  procurreniis  fundata  crepidinc  ripse; 
Hcec  refiigit,  captumque  sinu  sibi  vindicat  aninem. 
Illa  tenens  collem,  qui  plurimus  imminet  amni, 
Usurpat  faciles  per  cultn,  per  aspera  visus; 
Utque  suis  fruitur  dives  speculatio  terris. 
Quin  etiam  riguis  liumili  pcde  condita  pratis 
Compensat  celsi  bona  naluralia  montis, 
Sublimique  minans  irrumpit  in  sethera  lecto, 
Ostenlans  altam,  Pharos  ut  Mempbiiica,  lurrim. 
Huic  proprium  est  clausos  consepto  gurgite  pisces 
Apricas  scopulorum  inter  captare  novales. 
Ihec  summis  innixa  jugis  lnbentia  subter 
Flumina  despeclu  jam  caligante  tuetur. 
Auia  fjuid  memorem  viridantibus  assita  pratis? 
Innumcrisque  super  nuianlia  lecta  columnis? 
Quid  quoe  sulphnrea  substructa  crepidine  fumani 
Bi.Inea,  ferventi  cum  Mtilciber  hauslus  opcrlo, 
Volvit  anliel.itas  lecloria  per  cava  fiammas, 
Inclusum  glomerans  ceslu  exspiranle  vaporem? 
Vidi  ego  defessos  multo  sudore  lavacri 
Faslidisse  lacus  et  frigora  piscinarum, 
Li  vivis  fruerentur  aquis;  mox  amne  refotos 
Piaudenti  gelidum  flumen  pepulisse  natatu. 
Quod  si  Cumanis  buc  afforel  bospes  ab  oris, 
Crederet  Euboicas  simulacra  exsiliaBaias 
His  donassc  locis  :  lantus  culiusque  nitorque 
Allicit,  et  nullum  pnrit  oblcclatio  luxum. 

Sed  mihi  qui  landem  finis  tna  glauca  fiuenla 
Picere,  dignandumque   mari   memorare  Mosellam? 
Innumeri  quod  tediversa  per  ostia  late 
Incurrunt  amnes  ?  quainquam  differre  mcalus 
Possent;  sed  celerant  in  le  consiimere  nomen. 
Namque  et  Pronnea}  Nemesxque  adjula  mealu 
Sura  luasproperat  i.on  degenerare  sub  undas, 
Snra  in  erce;i(is  til  i  gratilicata  flueniis  : 
Nobilius  permixta  tuo  sub  nomine,  qnam  si 
Ignoranda  patri  confundoret  oslia  ponlo  : 
Te  rapidus  Gelbis,  te  marmore  clarus  Erubrus 
Fesiiiianl  famulis  quamprimum  allamliere  lympbis, 
Nuljililms  Gelbis  celeliralus  piscibus  :  ille 
Praecipili  torquens  cerealia  saxa  rotalu, 
Siridentesque  trahens  per  levia  marmora  serras 
Audit  perpeluos  ripa  ex  utraque  tumulius. 
Prrctereo  exilem  Lesuram  ,  tenuemqne  Drachonum , 
Ncc  fastiditosSalmome  usurpo  Iluores. 
Naviger  undisona  dtidum  me  mole  Saravus 
Torta  ve^le  vocat :  longum  qui  distulit  amnem, 
Fessa  sub  Augustis  ut  volveret  ostia  muris. 
Nec  minor  hoc,  tacitum  qui  per  sola  pinguia  hibens 
Slringit  frugileras  felix  Alisontia  ripas, 
Mille  alii,  prout  quemque  suus  magis  impetus  urget, 
Esse  tni  cupiunt.  Tanius  properitnibua  imdis 
Ainliilus,  aut  moles.  Quod  si  libi,  dia  Mosella, 
Smyrna  seuin  vatem  ,  vel  Maniua  clara  dedisset : 
Cederel  lliacis  Simois  memoratus  in  oris, 
Nec  praeferre  suos  auderei  Tibris  honores. 
Da  veniam  mihi ,  Roma  potens.  Pulsa,  oro  ,  facessat 
Invidia,et  Latia:  Nemesis  non  cognita  lin^ua? 
Imperii  sodem  ,  Romoeque  tuere  parentes. 


IDYLLIA.  m 

A     Salve,magne  parens  frugumque  virumque  Mosella. 


Te  clari  proceres,  te  bello  exercita  pubes, 
yEmula  te  Latiae  decorat  facundia  linguse. 
Qnin  etiam  mores,  etlatum  fronte  severa 
Ingenium,  natura  tuis  concessil  alumnis. 
Nec  sola  aniiquos  ostentat  Roma  Calones  : 
Aut  unus  tantum  justi  spectator  et  a?qui 
Pollel  ArUtides,  vetere^que  illuslrat  Alhenas. 
Verum  ego  quid  laxis  iiimium  spatintus  habcnis 
Victus  amorc  luipra2conia  detcro  ?  conde, 
Musa  chely:i,  pulsis  cxtremo  carmine  nervis. 
Tempus  ei  it,  cum  nie  siudiis  ignobilis  oti 
Miilcentem  cnras,  seniique  aprica  foventem, 
Materia;  commendel  honos  :  cum  facla  viritim 
Belgarum,  pntriosque  canam  decora  inclyta  mores. 

B  Mollia  sublili  nebuntmihi  carmina  filo 
Pierides,  lenuique  aptassubtegmine  lel.is 
Percurrent  :  dabitur  nostris  quoque  purpnra  fusis. 
Quis  mihi  tum  non  dictus  erit  ?  memorabo  quielos 
Agricolas  :  legumque  catos,  fandique  potentes, 
Prsesidium  sublime  reis :  quos  curia  sutnmos 
Municipnm  vidit  proceres,  propriuinqiie  senatum  : 
Quos  prailexlati  celebris  facundia  ludi 
Contulit  ad  veteris  praconia  Quintiliani. 
Quique  suas  rexere  urbes,  purumque  tribunal 
Sanguine,  et  innocuas  illustravere  secures ; 
Aut  ltalum  populos,  aquilonigenasque  Britannos 
Procfecturarum  litulo  tenuere  secundo. 
Quiquecaput  rerum  Romam,  populumque  patresque 
Tanium  non  primo  rexit  sub  nomine  :  quamvis 

C  Pracfuerit  primis.  Feslinat  solvere  inndem 
Errorem  fonuns  suum  :  libataque  supplens 
Praemia,  jam  veri  fastigia  reddet  honoris 
Nobilibus  repetenda  nepoiibus.  At  modo  cceptum 
Detexatur  opus  :  dilata  el  laude  virorum, 
Dicamus  laelo  perrura  virentia  tractu 
Felicem  flnviiim,  Rhenique  sacremus  in  undis. 

Cceruleos  nunc,  Rhene,  sinus,  hyaloqne  virentem 
Pande  pephim,  spaliumque  novi  melare  fluenti, 
Fraternis  cuinulnndtis  aquis.  Nec  prsemia  in  undis 
Sola,  sed  Auguslac  venicns  quod  mcenibtis  urbis 
Spectavit  junctos  NatiquePalrisque  triumphos  , 
Hostibus  exactis  Nicrum  super,  et  Lupoduniim, 
Elfontem  Laiiis  ignotum  annalibus  Histri. 
Ha;c  proflgnti  venit  modo  laurea  belli  : 
Mox  alias  alinsque  feret.  Vos  pergile  juncti, 
Et  mare  purpureum  gemino  propellite  tractu. 
Neu  vereare  minor,  pulcherriine  Rhene,  videri  : 
Invidioe  nil  hospes  habet.  Poliere  perenni 
Nomine  :  tu  fralrem,  fnma.'  scctirus,  adopl.n. 
Dives  aquis,  dives  nymphis,  largilor  ulrique 
Alveus  exiendet  geminis  divortia  ripis, 
Coinmunesque  vias  diversa  per  osiia  fundet. 
Accedent  vires  ,  quas  Francia  ,  quasque  Chamaves, 
Germanique  tremant :  tune  verus  habebere  limes. 
Aecedet  lanto  geminuni  tibi  nomen  ab  anini. 
Cumque  unus  de  fonle  fluas,  dicere  bicornis. 

Hsecego,  VIVISCA  ducens  ab  origincgentem, 
Bclgarum  hospiiiis  nunc  per  nova  fcederu  notus, 


D 


895  DECH 

Ausonius,  nomen  Latium,  patriaque,  domoque 
Gallorum  exiremos  inter,  celsamque  Pyracnen, 
Temperatingenuos  qua  laeta  Aquitania  mores, 
Audax  exigua  fide  concino.  Fas  mihi  sacrum 
Perstrinxisse  amnem  lenui  libamine  Musae. 
Nec  laudem  affecto;veniam  peto.  Sunt  libi  mulli, 
Alme  amnis,  sacros  qui  sollicitare  fluores 
Aonidum,  tolamque  solenl  haurire  Aganippen. 
Astego,  quanta  mei  dederit  sevena  liquoris, 
Burdigalam  cum  me  in  patriam,  nidumque  senectae 
Augustus  pater,  et  nalus,  mea  maxiina  cura, 
Fascibus  Ausoniis  decoralum  et  bonore  curuli 
Miltent,  emerilae  post  tempora  disciplinae, 
Latius  Arctoi  praeconia  persequar  amnis. 
Ad<lam  urbes,  tacilo  quas  sublerlaberis  alveo  : 
Moeniaque  antiquis  te  prospeclantia  nuiris  : 
Addam,  praesidiis  dubiarum  condita  rerum, 
Sed  modo  securis  non  caslra,  sed  horrea  Belgis. 
Addam  felices  ripa  ex  ulraque  colonos, 
Tequc  inler  medios  hoininumque  boumque  labores, 
Stringenlem  ripas,  et  pinguia  culla  secanlem. 
Non  libi  se  Liger  anieferet,  non  Axona  praeceps  ; 
Malrona  non,  Gallos  Belgasque  iniersita  fines  ; 
Sanlonico  refluus  non  ipse  Caranlonus  aestu. 
Concedcs  gelido  Dnrani  de  monte  volutus 
Amnis  :  ei  auriferum  posiponetGallia  Tarnem. 
Insanumque  ruens  per  saxa  rotantia  late 
In  mare  purpureum ,  dominae  tamen  anle  Moselloe 
Numine  adoratn,  Tarbellious  ibit  Alurrus. 

Corniger  exlemas  celebranda  Moselia  per  oras, 
Nec  solis  celebranda  locis,  ubi  fontc  supremo 
Exserisauraium  taurinae  frontis  honorem  : 
Quaque  trabis  placidos  sinuosa  per  arva  niealus  : 
Vel  qua  Geimanis  snbportubus  osiia  solvis  : 
Si  quis  honos  tenui  volet  adspirare  camenae, 
Perdere  si  quis  in  his  dignabitur  otia  musis, 
Ibis  in  ora  hominum,  laetoque  /ovebere  canlu. 
Te  fontes,  vivique  lacus,  te  caerula  noscent 
Fluinina  :  te  veieres  pagorum  gloria  luci ; 
Te  Druna,  te  sparsis  inceita  Druenlia  ripis, 
Alpinique  colent  fluvii,  duplicemque  per  urbem 
Qui  nieat ,  et  dcxlrae  Bliodanus  dat  nomina  ripoo. 
Te  stagnis  ego  cseruleis  ,  magnumque  sonoris 
Amnibiis,  sequoreae  le  commendabo  Garumnae. 

IDTLLIUM  XI. 

Vriphus  ternarii  numeri. 
Ausonius  Symmaciio  salutem. 
Latebal  inter  nugas  meas  libellus  ignobitis  ,  utinam- 
que  laluissel,  neque  indicio  suo  lamquam  sorex  peri- 
ret.  Hunc  ego  cum  velul  gallinaceus  Euclionis  situ 
charlei  pulveris  eruissem  ,  excussum  relegi,  alque  ut 
avidus  fenerator,improbum  nummum  malui  occnpare, 
quam  condere.  Dein  cogilans  mecum  non  illud  Calul- 
lianum,  Cui  dono  lepidum  novum  lihellum  ?  sed 
Kfiotkaxayrepov  et  verius,  Cui  dono  illepidum  rudem  li- 
bellum?  non  diu  qtuesivi.  Tu  enimoccurrisli,  quemego 
si  mihi  poteslas  sit  ex  omnibus  deligendi ,  unum  sem- 
per  elegerim.  Misi  ilaque  ad  te  frivola  gerris  Siculis 


AUSONII  896 

A  vaniora,  ut  cum  agis  nihil,  hwc  legas,  et  nenihil  agas, 
defendas.  Igiluriste  nugalor  libellus  jam  diu  secreta 
quidem,  sed  vulgi  lectione  laceralus  perveniet  tandem 
in  manus  tuas.  Quem  tu  aut  ut  Msculapius  redintc- 
grabis  ad  vitam,  aut  ut  Plato,  juvante  Vulcano  ,  libe- 
rabis  infamia,  si  pervenire  non  debet  ad  farnam.  Fuit 
autem  ineptioloe  hujus  isla  materia  in  expedilione  , 
quod  tempus,  ut  scis ,  licentia;  militaris  est  :  super 
mensam  meam  facta  est  invitatio,  non  illa  de  ludibrii 
convivio,  ut  Grmco  more  biberetur ,  sed  illa  de  Flacci 
ecloga,  in  qua  propter  mediam  noctem,  et  novam  /«- 
nam,  et  Mwoenm  auguralum,  ternos  ler  cyathos  atto- 
nilus  petitvates.  Hunc  locum  dc  ternario  numeroillico 
nostra  illa  poelica  scabies  ccepit  exsculpere :  cujus  mor- 
biquoniam  facile  conlaijium  est ,  utinam  ad  te  quoque 

B  prurigo  commigret,  ct  fuco  tuw  emendationis  adjccto 
impingas  spongiam,  qua?  imperfcctum  opus  equi  male 
spumanlis  absolvat.  Ac  ne  me  gloriosum  neges,  cceptos 
inter  prandcndum  versiculos  ante  coznce  lemptts  absnl- 
vi,  hoc  est,  dum  bibo,  et  paulo  ante,quam  biberem.  Sit 
ergo  examen  pro  maleria  e,t  tempore.  Sed  tu  quoquc 
Iioc  ipsum  paulo  hilarior  et  dulcior  tege  :  namque  inju- 
rium  esl  de.  poela  male  sobrio  lectorem  abslemium  judi- 
care.  Neque  me  fallit  fore  aliquem  ,  qui  hunc  joctnn 
nostrum  acntis  naribus  el  caperata  fronte  condemnet , 
negetque  me  omnia,  quwad  ternarium,  et  novenarium 
numeros  pertinent  atligisse  :  quem  ego  verum  dicere 
fatebor,  juste  negabo.  Quippe  si  bonus  est,  quw  omisf, 
non  oblila  mihi,  sed  pro3terita  existimet.  Dchinc  qua- 
liscumque  est,  cogitet  secum  ,  quam  mulla  de  his  non 
reperisset,  siipse  qttwsisset.  Scial  eliam  menec  omni- 
bus  erutis  usum,  et  quibusdam  oblatis  abusum.  Quam 
mnlta  enim  de  lernario  sciens  neglexi  tempora  ,  el  per- 
sonas,  genera,  et  gradus,  novem  naturalia  metra  cum 
trimelris,  totam  grammalicam  et  musicam  ,  librosquc 
7nedicininos,  ter  maximum  Hermem,  et  amatorem  pri- 
mum  philosophice,  Varronisqtte  numeros,  el  quidquid 
profanttm  vulgus  ignoral.  Poslremo,quod  facile  est , 
cmwi  ipse  mulla  invenerit,  comparet  se,  atqtie  me  :  oc- 
cupatiim,  cum  otioso  :  pransum,  cttm  abslemio  :  jocum 
ct  ludum  meum,  diligcnliam  ct  calumniam  suam.  Alins 
enim  alio  plura  invenire  potest,  nemo  omnia.  Quod  si 
alicui  et  obscnrus  videbor,  apud  eum  me  sic  tuebere  : 
Primnm  ejusmodi  idyllia  nisi  vel  obscura  sint ,  nihil 

_  futvra  :  deinde  numerorum  naturam  non  esse  scirpum  , 
ul  sinenodo  sint.  Postremosi  etiam  tibi  obscnrus  fuero, 
cui  nihil  neque  negleclum  est ,  ncque  non  intetleclum  : 
lum  vero  ego  beatus,  quod  affeclavi ,  assequar ,  me  ut 
requiras,  me  desideres,  de  me  cogiles.  Vale. 

Ter  bibe,  vel  loliens  ternos  ;  sic  myslica  lex  cst, 
Vel  tria  poianti,  vel  tcr  iria  multiplicanii, 
Imparibus  novies  ternis  coniexere  coebum. 
Jnris  idem  iribus  est,  quod  ter  tribus.  Omnia  in 

[islis  : 
Forma  bominis  ccepti,  plenique  exaciio  partus, 
Quique  novem  novies  fati  lenet  ultima  finis. 
Tres  Ope  progeniii  fralres,  tres  ordine  panae  (Al. 

(1'arca')- 


g97  IDYLLIA.  898 

Vcsia,  Ceres,  et  Juno,  secus  muliebre  sorores.         A  Iulerdictorum  trinum  genus  :  unde  repulsus 
lnde  trisolca  Jovis  sunt  fulmina.  Corberus  inde. 


liule  Tridens  :   triplexque  Helenes    cum  fratribus 

[ovum. 
Ter  nova  Nestoreos  implevit  purpura  fusos. 
Et  lolies  tcrno  comix  vivacior  aevo. 
Quam  novies  lerni  glomerantem  saecula  traclus 
Vincunlaeripedes  icr  lcrno  Nestore  cervi, 
Tres  quorum  ictates  superat  Phoebeius  oscen. 
Quem  novies  senior  Gangeiicus  auteitales, 
Alescinnameoradiaius  tempora  nido. 
Tcrgemina  est  Hecaie,  tria  virginis  ora  Dianse. 
Tres  Cbariles ,   tria  Fata  ,  triplex  vox ,  trina  ele- 

[menla  , 
Tres  inTrinacria  Siredones.  Omnia  terna. 
Tres  volucres,  tres  semideac,  tres  semipuellae. 
Ter  tribus  ad  palmam  jussac  ceriare  Camenis, 
Ore,  nianu,  flaiu,  buxo,  fide,  vo^e  canent/s. 
Trcs  sophiae  paries  ,  tria  Puuica  bella  ,  tiimestres 
Annorum  coelique  vices,  noctisque  per  umbram 
Tergemini  vigiles.  Ter  clara  instaniis  Eoi 
Sigua  canil  serus  deprenso  Marie  salelles. 
Etqui  conceplus  triplicatae  vespere  noctis, 
Jussa  quaier  leruis  affisit  opima  tropoeis. 
Et  lyrici  vates  numero  sunl  Mnemonidarum, 
Tres  solas  quondam  tenuit  quas  dextera  Pboebi  : 
Sed  Citheron  lotiens  ternas  ex  cere  sacravit 
Relligione  patrum,  qui  sex  sprevisse  limebant. 
Trina  Tereniino  celebrata  trinociia  ludo  : 
Qualia  bis  gcnilo  Tbebis  Trieterica  Baccbo. 
Tres  primas  Tbracum  pugnas  tribus  ordine  bellis , 
Juniadae  pairio  inferias  misere  sepulcro. 
llla  ctiam  tbalamos  per  trina  aenigmata  quaerens, 
Qui  bipes,  el  quadiupcs  foret,  et  tripes  omnia  solus, 
Tcrruit  Aoniam  volucris,  leo,  virgo,  liiformis 
Spbinx,  volucris  pennis,  pedibusfera,  fronte  puclla. 
Trina  in  Tarpeio  fulgenl  consortia  lemplo. 
Humana  efficiunt  liabitacula  ter  genus  artes, 
Parietibus  qu;e  saxa  locat,  quae  culmine  ligna, 
Et  quae  suprcmo  comit  lectotia  cultu. 
Ilinc  Bromii  quadranlal ,  elhinc  Sicana  medimna. 
IIoc  tribus,  haec  geminis  tribus  explical  usus  agendi. 
ln  Physicis  tria  prima,  Deus  ,  niundus,  data  forma. 
Tcr  genus  omnigenum  ,  geniior,  gcnilrix  ,  genera- 

[tum. 
Per  trinas  species  trigonorum  regula  currit, 
^quilalus,  vel  crurc  pari,  vel  in  omnibus  impar. 
Tres  coil  in  paries  numerus  perfectus  :  ul  idem 
Congrege  ter  trino  per  ter  tria  dissolvalur. 
Tres primus ,  par ,  impar  habet ,  mediumque :  sed  ipse 
Ut  tres,  sicquinque,  et  septem  quoquedividit  unus. 
Et  numcro  in  toto  posilus  sub  acuminc  centri, 
Distinguit  solidos  cccbo  pergente  trienles, 
yE<|uipares  dirimens  partes  ex  impare  terno, 
Et  paribus  triplex  medium  :  cum  quattuorct  sex 
Bisque  qiiaternorum  secemilur  ompbalos  idem. 
Jus  triplcx,  tabulao  quod  ler  sanxere  qualernae, 
Sacrum,  privatum,  el  populi  commune  quod  usquam 

[est. 


Vi  fuero,  aut  Utrobi  fuerit,  Quorumve  bonorum. 

Triplex  liberlas,  capiiisque  minutio  triplex. 

Trinum  dicendi  genus  est,  sublime,  modeslum, 

Et  tenui  filo.  Triplex  quoque  forma  medendi, 

Quoi  logos  ,  aut  methodos  ,  cuique  experientia  no- 

[men. 

Et  medicina  triplex,  servare,  cavere,  mederi. 

Tres  oralorum  culius,  regnala  Colosso 

Quem  Rhodos,Actaeae  quem  dilexislis,  Atlienae, 

Et  quem  de  scenis  letrica  ad  subsellia  traxit 

Prosa  Asiae,  in  causisnumeros  iniitata  chororum. 

Orpheos  hinc  tripodes  ,  quia  sunt  tria,  terra ,  aqua  , 

[flamma. 

Triplex  sideribus  positus,  distantia,  forma. 
B  Et  modus ,  et  genitrix  modulorum  musica  triplex, 

Mixta  libris,  secreta  astris,  vulgata  theairis. 

Martia  Roma  triplex,  equitatu,  plebe,  senatu. 

Hoc  numero  tribus,  et  sacro  de  monte  Tribuni. 

Tres  equitum  turmae  :  tria  nomina  nobiliorum. 

Nomina  sunt  cbordis  iria  :  sunt  tria  nomina  niensi. 

Geryones  triplex  :  triplex  compago  Chimaerae. 

Scylla  triplex  commissa  liibus,  cane,  viigine,  pisce. 

Gorgones ,  Harpyiaeque,  el  Erynnies  agmine  lerno. 

El  tres  falidicae  nomen  commune  Sibyllae  : 

Quarum  tergemini  faialia  carmina  libri  : 

Quos  ter  quinorum  servat  cullura  virorum. 

Ter  hibe.  Tres  numerus  super  omnia  ,  tres  Deus 
unus. 

Hicquoque  ne  ludusnumero  transcurrat  inerli, 
C  Ter  decies  ternos  habeat,  deciesque  novenos. 

IDYLLIUM  XII. 

Technopccgnion. 

Au;ONius  Paulo  5ho  salutem. 

Misi  ad  te  lechnopcegnion  incrtis  olii  mei  inutile 
opusculum.  Versiculi  sunt  monosyllabis  ccepti,  el  mo- 
nosyllabis  terminali.  Nec  liic  modo  stetit  scrupea  dif~ 
ficullas,  sed  accessil  ad  miseriam  cogitandi,  ut  idem 
monostjllabum  quod  esset  finis  cxlremi  versus,  princi- 
pium  fieret  insequentis.  Dic  ergo,  0  mora,  et  o  pcena, 
rem  vanam  quippe  curavi.  Exigua  est,  et  fastiditur 
inconnexa,  et  implicalur,  cum  sil  aliquid  niliili,  vel 
deprehenditur.  Laboravi  tamen,  ul  haberet  aut  histo- 
ricon  quippiam,  aul  dialecticon.  JSam  poeticam,  vel 
1)  sophislicam  levitatem  necessitas  observalionis  exclusit. 
Ad  summam,  non  esl  quod  mireris,  sed  paucis  litleris 
additis,  esl  cujus  miserearis,  neque  temulari  velis  :  ct 
si  huc  quoque  descenderis,  majorem  molestiam  capias 
ingcnii,  et  facundice  detrimcnto,  quam  oblectationcm 
imitalionis  affcctu. 


Versus  monosyllabis  coepti ,  et  ftniti,  ila  ut  a  (inc  ver- 
sus  ad  principium  recurranl. 

Resbominum  fragilesalit,etregit,  et  perimit  fors. 

Forsdubia,  acternumquelabans:quamblanda  fovet 

[spes. 

Spes  nullo  linita  aevo  :  cui  lerminus  est  mors. 

Mors  avida,  infema  niergiicaligine  quam  nox. 

Nox  obitura  viccm  :  remeaveril  aurea  cum       lux. 


Mars. 
gens. 

las. 
nios. 

lex. 

jus. 
mens. 

cor. 


890 

Lux  dono  concessa  deum  i  cui  pracvius  esi 

Sol,  cui  nec  furio  Yenerislaiet  armipotens 

Marsnullo  de  pairesaius:  quem  Thressa  colit 

Gensinfrenavirum:  quibus  inscelus  oruneruii 

Fas  honiinem  maciare  sacris  :  ferus  iste  loci 

Mos  lerus  audacis  populi  .  quem  nulla  lenet 

Les  naiurali  quam  condidit  imperio 

Jus  genilum  pietate  hominum,  jus  cerla  Dei 

Mens,  quae  ecelesti  sensu  rigat  emeriium 

Cor  vegetum  mundi  instar  habens,  animae  \igor,  ac 

[vis. 
\Tis  tamen  hic  uulla  cst  :  verum  cst  jocus  et  nihili 

[res. 

(//  in  velere  verbo  est,  seqnitur  ver  liyemem,  ubi  jam 
similium  nugurum  subtexo  nequitiuin,  cl  lii  vtnicuti 
monosyllabis  lermiuanlur,  exordio  lamen  tibero,  quam-  g 
quam  fine  Ugitimo.  Sed  laboravi,  ut  quantum  posset 
videri  apud  uures  indulgeniissimas  absurda  concine-' 
renl,  insulsa  recipercnt,  hiulca  congruerenl  :  deniijue 
haberent  el  amara  dulccdinem,  et  inantoena  venerem, 
ct  aspera  lenitalem.  Qu(e  quidem  omnia  quoniam  in- 
suavis  materia  devenuslat,  lectio  benigna  conciliet.  Tu 
quoque  mihi  tua  crede  securior,  quippe  meliora.  Sed, 
ul  quod  per  adagionem  ccepimus,  proverbio  finiumus , 
tnutuum  muli  scabunt. 

Uonosyllabl  tgntum  in  fine  positi. 

/Eniula  dis,  naturac  imitatrix,  omniparens 
Pacato  ut  sludeal  ludus  meus,  esto  operi 
Arcta,  inaniceua  licet,  nec  congrua  carminibus 
Judicc  sub  lanto  landi  lamen  accipiei 
Quippe  et  ridiculis  data  gloria,  ni  prohibet 

De  tnembris. 


DECII  AU&ONI! 

sol.  *  Qua  caret  ^Ethiopum  plaga,  pervigil,  irre- 


[quies 
Sempcr  ubi  ceterna  veiligine  clara  nilet 


m 


gens. 
lux. 


De  Deis. 
Sunl  etcoelicolum  monosyllaba.  Primadeum  Fas, 
Quie  Themis  estGraiis.  Post  hanc  Khea,  quae 

[Laliis   Ops. 
Tum  Jovis  et  Consi  germanus,  Tarlareus  Dis. 

Et  soror  etconjux  fratris,  regina  deum,  Yis. 

Et  qui  quadrijugo  curru  paler  invehitur  Sol. 

Quique  iruces  belli  molus  ciet  armipoiens       Mars : 
Quem  nnmquam  pielas,  numquam  bona  sollici- 

[lat  Pax, 
Nec  cultor  nemorum  reticebere,  Maenalide  Pan, 
Nec  Genius  domuum,  Larunda  progenitus  Lar. 

Fluminibusque  Italis  praepollens  sulfureus        Nar. 
Quaeque  piat  divum  perjuria,  nocticolor  Styx. 

Yelivolique  maris  constrator  Leuconotos  Libs. 

Et  numquam  in  dubiis  hominum  bona  desii- 

[luens    Spes. 
De  Cibis. 


Indicat  iu  puciis  septennia  urima  novus 
Pubcnies  annos  robuslior  anticipat 
Invicla  el  vcnlis,  elsolibas,  est  homii.uiu 
Ldurum  nervi  cum  vucere  cons<  cianl 
Palpitatiirequies,  vegetum,  teres,acre,  calcns    cor. 
Unde  vigenl  sensus,  dominalrix  quos  vcge- 

[lal  mens. 
Atque  in  verba  refert  modulata  lcgc  loquax  os. 
Quam  validum  esl,  houiiuis  quota  portio,  ueru- 

[leum  M  ! 
Quain  lcnue,  et  molem  quaniam  fert  corpo- 

[reain 
Pondere  sub  quar.to  nostrum  moderalur  itcr 

Inconiuxa. 
Saepe  in  conjugiis  fit  noxia,  si  nimia  est 
Sexus  ulerque  potens,  sed  pracvalel  imperio 
Qui  recie  faciet,  non  qui  dominalur,  erit 
Yexat  amicitias,  et  foedera  dissociat 
Incipe,  quidquid  agas :  pro  tolo  cst  prima  ope- 

|ris     pars 
Insinuat  ccelo,  disque  inscril  emeritos 
Et  disciplinis  conferla  esi,  el  vitiis 
Urbibus  in  tulis  munitior  urbibus  est 
Auro  magnus  honos.  Auri  prelium  tamen  ca 
Lunga  dies  operosa  viro,  sed  teroperies 


Nec  noslros  reticebo  cibos,  quospriscus  lia- 

[bet    mos , 
Irriiamenla  quibus  additur  aequoreum  sal. 

Olim  commiinis  pecori  cibus,  atque  homini  glans. 
Anleequidem  campisquam  spieea  suppoleret  frux. 
Mox  ador,  atque  adoris  de  polline  pultiticum  far. 
Instruxit  mcnsas  quo  quondam  Romulidum  plebs. 
Hinc  cihus,  binc  poius,  cum  dilueretur  aqua  puls. 
fors.      Est  inter  fruges  morsu  piper  aequiparans  git. 

Et  Pelusiaco  de  semine  plma,  leres  lens. 

Et  duplici  defensa  puiamine  quinquegenus        nux. 
Quodque  cibo  ct  potu  placiium,  labor  accr 

[apum,  mel. 
fey. 


ars. 
dux. 

lcx. 
jus. 


dens. 

vo.\. 

fions. 

os. 


Nalurac  liquor  iste  novae  :  cui  summa  nalat 
l>e  Historiis. 
Solamen  iibi,  Phcebc,  novum  dedilOEbalius 


Flore  alio  rcus  esl  Narcissi  morie  saccr 
Caodis  Adoncae  mala  gloria  fulniineus 
Perjurum  L:ipiiham  Jiir.onia  ludilical 
Ludit  et  iEacidem  Parnassia  Deljdiicokc 
Treicium  Libycum  frela  Cimmeriumqiic  secal 
Non  sinc  Hamadryadis  fato  cadit  arborea 
pes !  D  Quo  generata  Yenus  Saturnia  desecuil 

Sicca  inter  rupes  Scylhicas  stetit  aliiibus 
Unde  Prometheo  de  corpore  sanguincus 
Adspergit  cautes,  ct  dira  aconita  creat 
Ibycus  utperiit,  vindex  fuil  aliivolans 
/Eacidae  ad  tumulum  inactata  esl  Aiidromachac  glos. 
Carccre  in  Argivo  Philopoemcna  lenla  adiit  mors. 
Tcrtia  opima  dedil  spoliatus  Arcmoricus  Lars. 

Sera  venenalo  polu  abstulit  Aanib alem  nex. 

Rcs  A=i:c  quanlas  lciho  dedit  immerilas  fraus  ! 

Ullrix  flagravit  dc  ru;;ibus  Eub.icis  fax. 

Stai  Jovis  ad  (yalhum,  gcneiat  quem  Darda- 

[nius    Tros. 
Pnepciibus  peunis  super  aera  vcctus  bonio      Cres. 


crus 


dos 
mas 
rcx 

lis 


laus. 
urbs. 

arx. 

aes. 
nox. 


flo.s. 

fons. 

sus. 
nubs. 

fors. 

bos. 
tiabs. 

falx. 
crux. 

ros. 

cos. 
grus. 


901 


IDVLLIA. 

Thrax.  A 

Phryx. 

Car. 

Ser. 

Sphinx. 

Slrix. 


902 


ver, 


Intulit  incestam  tibi  vim  Ph  lomela  ferns 
Barbarus  est  Lydus,  servtis  Geta,  femineus 
Fallaces  Ligures :  nullo  silus  in  pretio 
Vellera  depeclit  nemoralia  vestifluus 
Nota  in  portentis  Thebana  tricorporibus 
Nota  et  parvorum  cunis  muliebre  secus 

De  vere  primo. 
Annus  ab  exortu  cum  floriparum  reserat 
Cuncia  vigent :  nemus  omne  viret :  nitet  auri- 

[comum    rus. 
Et  fusura  umbras  radicitus  esigitur  stirps. 

Non  denso  ad  terram  lapsu  glomerata  fluit  nix. 
Florum  spirat  odor,  Libani  ceu  montis  honor   Ibus. 

Per  interrogationem  et  responsionem. 
Quis  subit  in  pcenam  capitali  judicio  ?  vas. 

Quid  si  lis  fuerit  nummaria,  quisdabitur?  pra?s. 
Quis  Mirmilloni  contendiiur?  aequiniaiius  Thrax. 
Inter  viriules  quod  nomen  Mercurio?  fur. 

Thuribula,  et  patera:,  qua?  lertia  va-a  denm?  lanx. 
Cincta  mari  quaenam  tellus  creat  Hippocratem?  Cos. 
Grex  magis,  an  regnum  Minoida  sollicitat?  grex. 
Quid  prseler  nubem  Pliaeacibus  impositum?  mons. 
Dic,  cessante  cibo,  somno  quis  opimior  esl?  glis. 
Tergora  dic  clypeis  aceommoda  qucc  laciat?  glus, 
Sponte  ablativi  casus  quis  reclus  eril?  spons. 

Quadrupes  oscinibus  quis  jungitur  auspiciis?     mus. 
Quid  fluiial  pelago,  quod  non  natat  in  fluvio? 
Bissenas  partes  quis  conlinet  cequipares? 
Teriia  defuerit  si  poriio,  quod  reliquum  ? 

De  iitteris  monosyllabis  Grcecis  ac  Laliuis. 

Dux  elernenlorum  siudiis  viget  in  Latiis 
Etsuprema  notis  adscribitur  Argolicis 
Hiaquod  iEolidum,  quodques,  valeobocLatiare 
Prcesto,  quod  E  Latium  semper  breve,  Dorioa 

|vox 
Hoc  tereli  argutoque  sono  neg.U  Atlica  gens 
Q  quod  et  o  Grajcum  compensat  Romula  vox 
Liliera  sum  loise  similis,  vox  plena  jubens, 
Cecropiis  ignota  notis  ferale  sonans 
Pyihagora?  blviura  ramis  pateo  ambiguis 
Vocibus  in  Graiis  numquam  ullima  conspicior 
Zeta  jacens,  si  surgat,  erit  nota,  quse  legilur 
Ma?andrum,  flexusque  vagos  imitata  vagor 
Dividuum  Bctse  monosyllabon  llalicum 
Non  formam,  at  voeem  Delta;  gero  Romuleum 
Hostilis  qua2  forma  jugi  est,  banc  efliciet 
Ausonium  si  P  scribas,  ero  Cecropium 
Et  Bbo  quod  Grsecum,  mutabitur  in  Laiium 
Malus  ut  antemnam  fert  vertice,  sic  ego  sum 
Spiritus  bic,  flatu  lenuissima  vivificans 
Haec  tribus  in  Laiio  lanium  addita  nominibus 
Proevaluit  postquam  Gammrc  vice  fnncta  prius 
Aique  aliam  pro  se  litulo  replicata  dedit, 
Ansis  cincta  duabus  erit  cum  Iota,  leges 
In  Lalio  numcrus  denarius,  Argolicum 
Hoec  gruis  effigies  Palamedica  porrigilur 
Cappa  fui  quondam  Boeoiia,  nunc  Latium 
Furca,  tricornigera  specie,  pcne  ultima  sum 


Grammaticomastix. 
Elogodaedalia  strides  modo  qui  nimium         trux, 
Frivola  condcmnas?  nequaquam  :  cum  pretio 

[est    merx, 
Ennius  Bt  memorat,  replet  le  laeiificum  gau. 

Livida  mens  bominum  concrelum  felle  coquat  pus. 
Dic,  quid  signiflcenl  catalecta  Maronis?  in  bis  al 
Cellarum  posuil,  sequilur  non  lucidius  tau. 

Et  quod  germano  niixtum  male  letbiferum  min? 
Imperium,  litem,  Venerem,  cur  una  nolet  res? 

Sitne  peregrini  vox  nominis,  an  Latii  fil? 

Llntribus  in  geminisconstratus  ponto  sit,  an  pons? 
Bucolico  sepcs  dixit  Maro,  cur  Cicero  seps? 

Vox  solita,  et  cunctis  notissima,  si  memores,  Iac, 
Cur  condemneiur  ratio,  mogis  ut  faciat  lact? 

S  An  Libyai  ferale  malum,  sit  Romula  vox  seps? 

Si  bonus  esl  insons,  contrarius,  et  reus  est  sons. 
Divcs  opom  cur  nomen  babet  Jove  de  Siygio  Dis? 
Unde  Rudinus  ail,  Divum  domus  aliisonum  ccel? 
Et  cujus  de  more,  quod  adstruii,  endo  suam  do? 
Aut  de  fronde  loquens,  cur  dicit  populea  frus? 
Sed  quo  progredior?  quse  finis,  quis  modus  et  calx? 
Indulge,  Pacale,  bonus,  doctus,  facilis  vir. 

Totum  opus  Iioc  sparsum,  crinis  velut  Antiphi- 

[\x ;     pax. 

IDYLUUM  XIII. 

Cento  nuptialis. 

A«sonius  Paulino  salutem. 

Perlege  hoe  etiam,  si  opera  est,  frivolum,  et  nuilius 

C-  pretii  opusculum  :  quod  nec  tabor  excv.dil,   nec  cura 

limavit  :  sine  tngenii  acumine ,  et  morw    maturilate. 

Centonem  vocant  qui  primi  hac  concinnatione  luscrunt. 

Solce  memorice  negotium  sparsa  colligere,  et  iuteqrarc 

lacerata  :  quod  ridere  wagis,    quam    laudare  possis. 

Pro  quo,  si  per  sigillaria  in  auctione  veniret,    neque 

Afranius  nauci  daret ,  nec  Sticlium  suum  Plaulus  of^ 

ferret.  Piget  cnim  Yirgiliani  carminis  dignitalem  tam 

joculari  dchoncstasse  maleria.  Scd  quid  facerem  ?  Jus- 

sum  erat :  quodqueest  polentissimum  impcrdudi  genus, 

rogabat,  qui  jubcre  polcral,  scilicct  imperator  Yalenti- 

nianus,  vir  meo  judicio  erudinis,  qui  nuplias  quondam 

ejusmodi  ludo  descripseral,  aplis  cquidem  versibus,  et 

3.      compotilione  festiva.  Experiri  deinde  volens  quantum 

B.      nostra  contentione  prcecellerel,  slnile  nos  de  codem 

D.  D  concinnare  pmcepit.  Quam  scruputosum  hoc  mihi  fue- 

n.      rlt,  inlellige.  Neque  auleferri  volebam,  neque  postha- 

bcri  :  cum  aliorum  quoqiie  judicio  detegenda    esset 

adulalio  inepla,  si  cedcrem  :  insolenlia,  si  ut  mmulus 

eminerem.  Suscepi  igitur  similis  recusanii,  feliciter- 

que  et  obnoxius  gratiam  tenui,  nec  victor  offendi.  Hoc 

dieuno  et  cuidita  lucubratione  properatum,  modo  inter 

Uturarios  mcos  cum  repcrissem,  tanta  mihi  candoris 

tui  et  amoris  ftducia  est,  ut  severilati  lucv  nec  ridenda 

sublraherem.  Accipe  igitur  opusculum  de  inconnexis 

continuilm,  dc  diversis  uinim,  dc  scriis  ludicrum,  de 

alieno  noslrum  :  nc  in  sacris  el  fabulis,  aul  Thyonia- 

num  mireris,  aut  Xirl>iitmt  iltum  dc  Dionysio,   hunc 

de  Hippolyto  reformaium  :  ct  si  palerist  ut  doceaniy 


pix. 

as. 

bes. 


905  DECH 

docendus  ipse,  Cento  quid  sil,absolvam.  Varih  de  lo- 
cis,  tensibusque  dkersis  qucedum  carminis  slructura 
solidatur,  in  unum  versum  ul  coeant  aul  ca:si  duo,  aut 
unus  et  tequens  cum  medio.  Nam  duos  junclim  locare 
ineplum  est,  et  tres  una  seric,  mcrce  tiugai.  Diffundiiur 
autem  per  casuras  omnes,  quus  recipit  vcrsus  lieroicus: 
convenire  ul  possit  aul  pentliemimeris  cum  reliquo  ana- 
peeslo,  aul  trocliaice  cum  posleriore  segmenlo  :  aul  se- 
ptem  semipedes  cum  anapceslico  clwrico  :  aul  post  da- 
ctylum  atque  semipedem  quidquid  restal  hexamelro  : 
simite  ut  dicas  ludicro,  quoil  Grccci  6gtou«/i«v  voca- 
vere.  Ossicula  ea  sane  ad  summam  xiv  figuras  gco- 
metricas  hubent.  Sunt  enim  aquilatera  vel  triquelra 
exleulis  lineis,  aut  reclis  angulis,  vel  obliquis.  'lo-oov.e/rj 
ipsi,  vel,  iGOTtivjpt/.  vocant,  o/ofloywvjK  quoque  el  tnm- 
).»jv«.  Harum  verticularum  variis  coagineniis  simulan- 
lur  species  mille  formurum,  elephantus  bellua,  aul  aper 
bestia,  anser  volans,  el  Mirmillo  in  armis  subsidens , 
venalor  et  lalrans  canis,  quin  el  turris  et  canlharus,  el 
alia  hujusmodi  innumerabilium  figurarum,  quw  alius 
alio  scientius  varieganl.  Sed  perilorum  concinnatio  mi- 
raculum  est ,  imperitorum  junclura  ridiculum.  Quo 
proidicto  scies,  quod  cgo  posteriorem  imitatus  sum. 
Iloc  ergo  Centonis  opusculum,  ut  ille  ludus  tractalur , 
pari  modo  sensus  diversi,  ut  congruant,  adopliva  quoc 
sunt,  ut  cognala  videanlur,  aliena  ne  interluceunt,  ar- 
cessila  ne  vim  redarguant,  densa  ne  supra  modum  pro- 
tubercnl,  liiulca  ne  paleant.  Quce  si  omnia  ila  libi  vi- 
debuntur,  ul  prceceplum  est,  dices  me  composuisse  cen- 
tonem,  elquia  sub  imperalore  meo  tummerui,  procedere 
mihi  inter  frequenles  slipendium  jubebis.  Sin  aliler  , 
tcre  dirutum  facics,  ul  cumulo  carminis  in  (iscum  suum 
redaclo,  redcanl  versus  unde  venerunt.  Vale. 

Accipite  hxc  animis  :  laelasque  advertiie  raentes, 
Arabo  aniinis,  ambo  insignes  prxslantibus  arniis  : 
Ambo  florenles,  gcnus  insuperabile  bello. 
Tuque,  prior :  nam  le  majoribus  ire  per  altum 
Auspiciis  manifesla  fldes.  Quo  jusiior  alier 
ISec  pielate  fuit,  nec  bello  major  et  armis. 
Tuquc  puerque  tuus,  magnae  spes  allera  Romoe , 
Flos  velerum,  viriusque  virum,  mca  maxima  cura, 
Nomine  avum  referens,  animo,  manibusque  paren- 

[tem. 
Non  injussa  cano.  Sua  cuique  exorsa  laborem, 
Forlunamque  ferent :  mihi  jussa  capessere  fas  est. 

Cozna  nuptialis. 

Exspeclala  dies  aderat;  dignisque  liymenais 
Maires  atque  viri,  juvenesque  ante  ora  pareulum 
Conveniunt;  stratoque  super  discumbiiur  ostro. 
Dani  famuli  manibus  lympbas,  oneraiuque  cauistris 
Dona  laboratai  Cereris;  pinguisque  ferinai 
Viscera  tosta  ferunt  series  longissima  rerum  : 
Aliluum,  pecudumque  genus,  capreaeque  sequaces 
Non  absunt  illis,  ncc  oves,  haedique  petulci, 
Ei  geuus  requoreum,  damre,  cervique  fugaces. 
Ante  oculos,  iuterque  manus  sunt  milia  poma. 
Postquam   exempta  lames,  et    amor  compressus 

[edendi  : 


AUSONII  904 

A  Craieras  magnos  statuunt,  Bacchumquc  ministrani. 
Sacra  canunl.  Plaudunt  choreas :  et  carmina  dicunt. 
Nec  non  Thrcicius  longa  cum  veste  sacerdos 
Obloquitur  numeiis  seplem  discrimina  vocum. 
At  parte  ex  alia,  biforem  dat  tibia  canlura, 
Omnibus  una  quies  operum:  cunctique  relictis 
Consurgunt  mensis.  Per  limina  laeta  frequentes 
Discurrunl,  variantquc  vices  populusquc  palresquc, 
Mati  oiia),  pueri,  vocemfjue  pcr  ampla  volulant 
Atria,  dependeni  lychni  laquearibus  aureis. 

Descripiiu  egredienlis  sponsoa. 

Tandem  progreditur  Veneris  justissima  cura, 
Jam  niatura  viro,  jam  plenis  nubilis  annis  : " 
Virginis  os,  habitumque  geiens.  Cui  plurimus  igncm 
g  Subjecit  rubor;  et  calefacta  per  ora  cucurrit, 
Intentos  volvens  oculos :  uriique  videndo. 
Ulara  omnis  lectis,  agrisque  effusa  juvenlus, 
Turbaque  miraiur  malruin,  vestigia  primi 
Alba  pedis,  dederatque  comam  difTundeie  ventis. 
Fert  picturatas  auri  subtegmine  vestes, 
Ornatus  Argivne  Helena3 :  qualisque  videri 
Ccelicoiis,  et  quama  solel  Venus  aurea  contra  : 
Talis  erat  species.  Talein  se  fycla  ferebat 
Ad  soceros ;  solioque  alte  subnixa  resedit. 
Descriptio  cgredientis  sponsi. 

Al  parte  ex  alia  foribus  sese  intulit  altis 
Ora  puer  prima  signans  intonsa  juventa, 
Pictus  acu  chlamydem  auralam,  quam  plurima  cir- 

[cuni 
^  Purpura  Maeandro  duplici  Melibcea  cucurrit, 
Et  lunicam  raolli  mater  quam  neverat  auro  : 
Os,  humerosquedeo  similis,  lumenque  juvcnluj. 
Qualis  ubi  0<  eani  perfusus  Lucifer  unda 
Exlulit  os  sacrum  ccelo,  sic  cra  ferebat, 
Sic  oculos,  cursuque  ameus  ad  limina  tendit. 
Jlluin  lurbat  amor,  figilque  iu  virgine  vullus. 
Oscula  libavit,  dexlramque  amplexus  inluesii. 
Oblatio  munerum. 

Incedunl  pueri,  jiarilerqueante  ora  parenlum 
Doua  ferunt,  pallam  signis,  auroquc  rigenlem, 
Munera  portantcs,  aurique  eborisque  lalenla, 

•    El  sellam,  et  piclum  croceo  velamen  acanlho. 
Ingensargentum  mensis,  colloquc  monilc 

D  Baccalum,  el  dupliceingcmmis  auroque  coronani. 
Olli  serva  datur,  geminiquesub  ubere  naii. 
Quailuor  liuicjuvenes,  lolidem  innuplxque  puellu;: 
Omnibus  in  morcm  lonsa  coina,  pcclore  summo 
Flexilis  oblorti  per  collum  circulus  auri. 
Epilhalamium  ulrique. 

Tum  sludio  effusse  malres  ad  limiua  ducunt. 
At  chorus  aequalis,  pueri  innuptajque  puella:. 
Versibus  incomptis  ludunt  el  carmina  dicunt. 
0  dignoconjuncta  viro,  gratissima  conjunx, 
Sis  felix,  primos  Lucinae  experta  labores. 
Et  mater,  Cape  Muionii  carchesia  Bacchi. 
Sparge,  marile,  nuces  ;  cinge  huec  altaria  vitta, 
Flos  Yelerum,  virlusque  virura.Tibi  ducitur  uxor, 


905  IDYLLIA 

Omnes  nt  teeum  meritis  pro  lalibus  annos  A 

Exigit  :  et  pulchra  faciat  te  prole  pareniem. 
Fortunaii  ambo  :  si  quid  pia  numina  possiint. 
Vivite  felices,  dixerunt,  cnrritc,  fuMS, 
Concordes  stabili  faiorum  numine  Parca3. 

IDYLLIUM  XIV. 

Rosw  quas  perperam   Maroni  ascriptas   Hieronymus 
Alexander  ex  fide  velusti  codicis  Auctori  asseruit. 

Vcr  erat  :  et  blando  mordenlia  frigora  sensu 

Spirabat  croceo  mane  revectadies. 
Striclior  Eoos  praecesserat  aurajugales, 

jEstiferum  suadens  anticipare  cliem. 
Errabam  riguis  per  quadrua  compiia  in  hortis, 

Maturo  cupiens  me  vegetare  die. 
Vidi  concretas  per  gramina  flexa  pruinas 

Pendere,  aut  olerum  slare  cacnminibus  : 
Caulibus  et  patulis  leretes  colludere  guitas, 

Et  coelestis  aqme  por.dere  lunc  gravidas. 
Vidi  PaBStano  gaudere  rosaria  culiu, 

Exoriente  novo  roscida  lucifero. 
Rara  pruinosis  canebat  gemma  frutetis, 

Ad  primi  radios  interiiura  die. 
Ambigeres,  rapcret  ne  rosis  aurora  ruborem, 

An  daret,  et  flores  tingerel  orta  dies. 
Ros  unus,  color  unus,  et  unum  mane  duorum. 

Sideris,  etfloris  nam  domina  una  Venus. 
Forsan  et  unus  odor  :  sed  celsior  ille  per  auras 

Diffluit  :  exspirat  proximus  iste  magis. 
Communis  Paphie  dea  sideris,  el  dea  floris, 

Praecipit  unius  muricis  esse  habiium. 
Momcntum   iulercrat  :  quo  se    nascentia  florum 

Germina  comparibusdividerent  spaljis. 
IIa>c  viret  anguslo  foliorum  tecla  galero  : 

Hanc  tenui  folio  purpura  rubra  notat. 
Haec  aperit  primi  fastigia  celsa  obelisci, 

Mucronem  absolvens  purpurei  capitis. 
Vertice  collecios  illa  exsinuabat  amiclus, 

Jam  meditans  foliisse  numerare  suis. 
Necmora  :  rideutis  calaihi  patefecit  honorem, 

Prodens  inclusi  semina  densa  croci. 
Hx-c  modo,  qiuc  toio  rulilaverai  igne  comarum, 

Paliida  collapsis  deseiiiur  foliis. 
Mirabar  celerem  fugiliva  a>taterapinam, 

Et  dum  nascuniur,coiisenuisse  rosas. 
Ecce  et  dcfluxit  ruiili  coma  punica  floris, 

Dum  loquor  :  ct  lellus  tecta  rubore  micat. 
Tot  species,  tantosque  orius,  variosque  novalus 

Una  dies  aperit:  conlicit  una  dies. 
Conquerimur,  Natura,brevisquod  gratia  florum  est, 

Ostentata  oculis  illicodona  rapis. 
Quam  longa  una  dies,  aUas  tam  Ionga  rosarum, 

Quas  pubescentes  juncia  senecta  premit. 
Quam  modo  nasceniem  rutiius  conspexit  Eous, 

Hanc  rediens  sero  vespere  vidii  anum. 
Sed  bene,  quod  p.mcisliceiinterilura  diebus, 

Succedens  scvum  prorogat  ipsa  suum. 
Collige,  virgo,  rosas,  dum  flos  novus,  ct  nova  pubcs, 

Elrocmor  csio  sevum  sic  propcruretuum. 
Patrqi..  XIX. 


906 

IDYLLILM  XV. 

Ex  Grccco,  PuiliagoricondeAmbiijuitale  eligendte  vita;. 

Quod  vita;  seciabor  iier?  si  plena  tumuliu 
Suui  fora  :  ?i  curis  domus  auxia  :  si  peregrinos 
Cura  domus  sequitur :  mercantem  si  nova  sempcr 
Damna  manent  :  cessare  velat  si  turpis  ege.-tas  :j 
Si  vexat  labor  agricolam,  mare  oaufragus  horror 
Infamat  :  poenseque  gravesin  coelibe  vita, 
Et  gravior  cautis  custodia  vana  maritis. 
S.inguineum  si  Marlis  opus  :  si  lurpia  lucra 
Fenoris,  et  velox  iuopes  usura  trucidat?' 
Omne  a^vurn  cur»3  :  cunctis  sua  displicet  a;tas. 
Sensus  abest  parvis  lactaniibus  :  et  puerorum 
Dura  rudimenta,  et  jnvenum  lemeraria  pnbes. 
Afdictal  fortuna  viros  per  bella,per  ;\:quor, 

H  Irasquc,  insidiasque,  caienalosque  labores 
Mutandos  semper  gravioribui.  Ipsa  senecius 
Exspectata  diu,  votisque  optata  malignis, 
Objicii  inoumeris  corpus  lacerabilc  morbis. 
Spernimus  in  commune  omnes  prajsentia,  quosdam 
Constat  nolledeos  (ieri.  Juturna  reclamat, 
Quo  vilam  dedit  seternam?  cur  mortis  adcaipta  cst 
Condilio?  sic  Caucasea  sub  rupe  Pronieiheus 
Tesiaiur  Saiurnigenam,  nec  nomine  cessat 
Incusare  Jovem,  data  sil  quod  viia  perennis. 
Respice  et  ad  cnltus  animi,  sic  nempe  pudiium 
Perdidit  llippolylum  non  felix  cura  pudoris. 
At  conira  illecebris  maculosam  duccre  vilarn 
Quem  juvat,  aspice  et  ad  pcenas,  et  crimina  regum. 
Tereos  incesti,  vel  mollisSardanapali. 

C  Perlidiam  vitare  monent  tria  Punica  bellav 
Sed  prohibet  servare  fidem  deleta  Saguntos. 
Vive,  et  amicitias  semper  cole.  Crimen  ob  islud 
Pytliagoreorum  periit  schola  docia  sophorum. 
Hoc  metuens  igitur,  nullas  cole.  Crimen  ob  islud 
Timon  Palladiis  olim  lapidatus  Atbenis. 
Dissidet  ambiguis  semper  mens  obvia  votis, 
Nec  voluisse  bomini  satis  esl.  Oplata  recusat. 
Esse  in  honore  placet,  inox  pcenitet,  et  dorninari 
Ut  possit,  servire  volet.  Idem  auctus  honore, 
Iavidiae  ohjicitur  :  pernox  est  cura  diserlis; 
Sed  rudis  ornatu  vitae  caret.  Esto  patronus, 
Etdefende  reos  :  sed  graiia  rara  clieniis. 
Esto  clieris  :  gravis  imperii  persona  paironi. 
Exercent  hunc  vota  patrum.  Moxaspera  curis 

D  Solliciludo  subit.  Contemnitur  orba  senectus, 
Et  captatoris  prsda  esi  haeredis  egenus. 
Vitam  parcus  agas  :  avidi  Iaceraberc  faina. 
Ai  largitorem  gravius  censura  noiabii. 
Cuucta  sibi  adversis  conlraria  casibus.  Ergo 
Optima  Giaiorum  sententia  :  quippe  homini  aiunt 
Nonnasci  esse  bonum,  natum  autcito  morte  poiiri. 
;iDYLLIUM  XVI. 
De  viro  bono.  H\>Qcc/opiv.f,  uy.poxm;. 
Vir  bonus,  et  sapiens,  qualem  vix  repperit  unum 
Millibus  e  muliis  hominum  consultus  Apollo, 
Judex  ipse  sui,  lotum  se  explorat  ad  unguera. 
Quid  proceres,  vanique  feratquid  opinio  vulgi, 
Securus,  mondiinsurbabens,  leres, alque  rotundus : 

29 


907 

Exlernae  ne  quid  labis  per  levia  sidat. 

Ille,  dies  quam  longus  erit  sub  sidere  Cancri, 

Quantaque  nox  tropico  se  porrigit  in  Capricorno, 

Cogitat,  etjusto  irutinsese  examine  pendit, 

Ne  quid  biet,  ne  quid  protuberet,  angulus  sequis 

Partibus  ut  coeat,  nil  ut  tlelirelamussis. 

Sit  solidum  quodcumque  subest  :  nec  inania  subler 

Indicet  admotus  digilis  pellentibus  ictus. 

Non  prius  in  dulcem  declinat  lumina  somnum, 

Omnia  quam  longi  reputaverit  acia  diei. 

Quae  prsetergressus?  quid  gestum  in  tempore?  quid 

[non? 
Cur  isti  facto  decus  adfuil;  nut  ralio  illi? 
Quid  mihi  praeteritum  ?  cur  Ikcc  sontentia  sedit, 
Quam  melius  muiare  fuit ?  miseralus  egentem, 
Cur  aliquem  fracta  persensi  mente  dolorem? 
Quid  volui,  quod  nolle  bonum  foret?  ulile  honeslo 
Cur  malus  anteluli?  num  dicto,  autdenique  vultu 
Perstrictus  quisquam?  cur  me  natura  magis,  quam 
Disciplina  trabii?  Sic  dicta  etfacta  per  omnia 
Ingrediens,  orloque  a  vespere  cuncta  revolvens, 
Cffcnsus  pravis,  dat  palmam  et  praemiarectis. 
IDYLLIUM  XVII. 
NM'  xat  OT  ThiQuyopuov. 
Est  et  Non,  cuncti  monosyllaba  nota  frequenlant. 
Ilis  demptis,  nihil  est,  liominum  quod  sermo  volutei, 
Omnia  in  bis,  et  ab  his  sunt  omnia,  bive  negoli 
Sive  oti  quidquam  esl,  seu  turba:,  sive  quietis. 
Alterutro  pariler  nonnumquam,  saepe  seorsis 
Obsistunt  studiis  :  ut  mores,  ingeuiumquc  ( 

Vel  faciles,  vel  difflciles  contentio  nacta  est. 
Sin  conseniilur,  mora  nulla,  intervenit,  Est,  Est. 
Sin  conlroversum,  dissensio  subjiciel,  Non. 
Hinc  fora  dissultanl  clamoribus  :  hinc  furiosi 
Jurgia  sunt  Circi :  cuneati  binc  Isela  tbealri 
Seditio;  et  tales  agitat  quoque  curia  lites. 
Conjugia,  etnaiicum  patribus,  isla  quietis 
Verba  serunt  studiis,  salva  pietate  loquentes. 
llincetiam  placitis  schola  consona  disciplinis 
Dogmaticas  agilat  placido  ceriamine  lites. 
Hinc  omr.U  certal  dialectica  turba  sophorum, 
Esl  lux,estne  dies  ergo?  non  convenitisihuc. 
Nain  facibus  multis,  aut  fulguribus  quotiens  lux 
Est  nocturna  h.inini,  non  esi  lux  isia  diei. 


DECII  AUSONIl  908 

A  QualisvitalH>minuin,duoquam  monosyllaba  versant! 

IDYLLIUM  XVIII. 

Decelatibus  animalium  Hesiodion. 
Ter  binos  deciesque  novem  super  exit  in  annos  , 
Justa  senescenlum  quos  implet  viia  virorum. 
Hos  novics  superat  vivendo  garrula  cornix  : 
Et  quater  egrcdilur  cornicis  siccnla  cervus. 
Alipedem  cervum  ter  vindl  corvus  :  et  illum 
Muliiplicat  novies  Phcenix,  reparabilis  ales. 
Quam  vos  perpeluo  decies  prsevertitis  sevo 
Nymphce  Hamadryades  :  quarum  longissima  vila  e^t. 
lli  cohibenl  fines  vivacia  fata  animantum. 
Caetera  secreti  novitdeus  arbiter  scvi 
Tempora  :  quae  Stilbon  volvat,  qua;  sitcula  Phaenon, 
jj  Quos  Pyrois  habeat,  quos  Jupiter  igne  benigno 
Circuilus  :  quali  properet  Venus  alma  recursu  : 
Qui  Phceben,  quanii  maneant  Titana  labores. 
Donec  consumpto,  Magnus  qui  diciiur,  anno 
Rursus  in  antiquum  veiviant  vagasidera  cursum  : 
Qualia  dispositi  steteranl  ab  origine  mundi. 

IDYLLIUM  XIX. 

Monoslicha  de  arumnis  Herculis. 

Prima  Cleonaei  lolerata  rerumna  Leonis. 
Proxima  Lernacam  ferro  et  face  contudit  liydram, 
Mox  Erymaiitheum  vis  tertia  perculit  aprum. 
yEripedis  quario  tulil  aurea  cornua  cervi. 
Siyniph  didas  pepulit  volucres  discrimine  quinto. 
Threiciam  sexto  spoliavit  Amazona  baliheo. 
Septima  in  Augeoesiabulis  impensa  laboris. 
-  Ociava  expulso  numeratur  adorea  tauro. 
In  Diomedeis  victoria  nona  quadrigis. 
Geryone  exstincto  decimam  datlliberia  palm:m. 
Undecimo  mala  Hespeiidum  deslricla  triuinpho. 
Cerberus  extremi  suprema  e3t  meia  laboris. 

IDYLLIUM  XX. 

Musarum  invenla  el  munera. 

CLIO  gesla  canens,  transactis  tempora  reddit. 
MELPOMENE  tragico  proclamat  moesla  boalu. 
Comica  lascivo  gaudel  sermone  TIIALIA. 
Dulciloquos  calamos  EUTEUPE  fl  itibus  urget.   [get. 
TEP.PSICHORE  affectus  citharis  movet  imperat,  au- 
Plectra  gerensERATO,  saltat  pede,  carmine,  vultu. 
Carmina  CALLIOPE  libris  heroica  mandat. 


Est  el  Non  igitur,  quotiens  lucem  cssc  faiendum  est,  J)  URANIE  coeli  motus  scrulatur,  ei  astra. 
Sed  non  esse  diem.  Mille  hinc  ccrtamiua  surgunt  :  Signal  cuncta  manu,  loquitur  POLYHYMNIA gestu. 

Hinc  pauci,  multi  quoque  lalia  commedilantes  Mentis  Apollineae  vis  ha,  movet  undique  Musas. 

Murmure  concluso  rabiosa  silentia  rodunt.  In  medio  residens  complectilur  omnia  Phcebus. 


EGLOGARIUM. 


De  ratione  Libraz. 
Miraris  quicumque  manere  ingentia  mundi 
Corpora,  sublimi  ceeli  circumdala  gyro, 
Ettmtae  nuliam  moli  intercedere  labem  : 
Accipe  quod  mirere  magis.  Tenuissima  tantis 
Principia,  etnoslrosnon  adinitlenlia  visus, 
Parvarum  serie  constat  conncxa  atomorum. 


Sed  solidum  in  parvis,  nullique  secabile  segmen, 
Unde  vigor  viresquc  manent,  aeternaque  rerum 
Mobilitas  :  nulloque  umquam  superabilis  aevo. 
Divinis  humana  licet  componere.Sic  est 
As  solidus,  quoniam  bis  sex  de  partibus  oequis 
Conslat :  et  in  minimis  paribus  lamen  una  manct  vis. 
Nam  si  quid  numcro  minualur,  summa  vacillat, 


009 


ECLOCE. 


010 


Convulsxque  runnt  labefacto  corpore  partes  : 
Ut  medium  si  quis  vellat  delornice  saxum, 
Incumbunl  cui  cuncta,  simul  devexa  sequenlur 
Cactera,  conimuhemque  trahent  a  vertice  l.ipsum. 
Non  aliter  libra  est.  Si  defuit  uncia,  toius 
Non  erit  as  :  nomenque  deunx  j.un  cassus  habebit. 
Nec  dextans  retinet  nomen,  sextante  remoto. 
Et  dodrans,  quadranie  satus,  auclorecarebit. 
Divulsusque  triens  prohibet  persistere  bessem. 
Jam  quincunx  libi  nulius  erit,  si  prima  revellas. 
El  semis,  cui  semis  erit  pereuutibus  a^sis 
Parlibus,  el  cujus  librac  pars  seplima,  septunx? 
Libr;i  igitur,  totum  si  nulla  in  parte  vacillel.    |rum 
Ponderis,  el  uumeri,  morumque,  operumque,  el  aqua  - 
Libra :  necestmodiilns,quem  nonhocnomine  signes. 
Telluris,  mcdio  quoe  pendet  in  aere,  libra  est. 
EtSolis  Lunseque  vias  sua  libra  coercet. 
Lihra  dii,  somnique  pares  determinat  horas. 
LibraCaledonios  sine  litlore  coniinet  aestus. 
Tu  quoque  certa  mane  morum  mihi  libra  meorum. 


A  Nescit  compariles  laterum  formare  figuras? 
Sed  nono  incunibens  signo,  cunctantia  matrum 
Vota  levat.  trigono  vires  sociante  sequenti. 
Atsi  difficilis  Iraliit  Ilylhyia 
Telragono  absolvet  dubiarum  vincla  morarum. 


De  ralione  puerperii  maluri. 
Omnia,  qme  vario  rerum  metimur  in  aclu, 
Astrorum  dominatus  agit,  terrenaque  lantum 
Membra  liomini,  e  superis  forama,  el  spiritus  auri», 
Sepleno  moderanda  cboro  :  sed  prae-idet  ollis 
Sorlitus  r^gimen  nili<ke  sol  aureus  aethrae.     • 
Nec  sola  in  nobis  moderatur  tempora  vitoe, 
Dum  breve  solliciii  spatium  produeimus  rcvi  : 
Creditur  orcultosque  saiu>,  et  t^mpora  vitse 
Malerno  ducenda  utero,  f  rniarevideudo,. 
Et  nondum  exprtae  |eges  crmponere  vita1. 
Namque  ubi  conceptus  genitali  insederit  alvo, 
Ilaud  duhium  solem  cuicumque  insisteresignp. 
Qui  cum  vicini  stationem  ceperit  astri, 
Coniiguos  nullum  transfundil  lumcn  in  ortus. 
Ast  ubi  conversis  post  meustrua  tempora  habenis, 
Scandil  purpureo  jam  tertia  sidera  curru  : 
Obliqua  exilem  dimiltit  linea  lucem, 
Aspirans  lenues  per  inenia  pondera  motus. 
Qnarta  in  sede  viget  primi  indulgentia  soiis. 
Suadet  et  infusus  leneros  coalescere  fcetus. 
Fulgor  tetragono  aspectu  vilale  coruscat, 
Clarum  etlene  micans  :  quinti  quicardine  signi 
lncutil  attonilam  vegetaio  infante  parentem. 
Nam  sexto  vis  nulki  loco  :  quia  nulla  tuendi 
jEquati  lateris  signatur  regula  Phoebo. 
Asl  ubi  signiferae  media  in  regione  coborlis 
Septimus  accepit  limes  rulilantia  flammis 
Recto  castra  situ :  turgentis  foedera  parlus 
Jam  plena  sub  Iuce  videt:  nec  fulgura  parci 
Luminis  iniendens,  toto  favet  igne  coronae. 
Hinc  illud,  quod  legilimos  Lu<  ina  labores 
Praevenit;  et  gravidos  sentit  subreperc  nixus 
Ante  exspectaium  feslina  puerpera  volum. 
QuoJ  nisi,  sepleno  cum  Iumina  fudit  ab  aslio, 
Impuleril  tardi  clauslra  obluctantia  parlus  ; 
Posterior  nequcat,  possit  prior  :  an  quia  sexlo 
^Emulns  ociavi  conspectus  inulilis  aslri 


Signa  ccelestia. 
Ad  Borcoe  parles  Arcti  junguntur,  ct  Angiii*. 
Posl  has  Arctophylax,  pariterque  Corona,  Genuque 
Prolap^us,  Lyra,  Avis,  Cepheus,  et  Cassiopea, 
Auriga,  etPcjsous,  Deltoton,  et Andromedse  astrum, 
Pegasus,  ci  Delphinus,  Telum,  Aquila,  Anguitenens- 
Signifer  indesnbest  :bissexet  sidera  compleni.  [quc. 
Hic  Aries,  Taur.us,  Gemini,  Cancer,  Leo,  Virgo, 
g  Libra,  Scorpins,  Arcitenens,  Capricornus,  et  Urnam 
Qui  tcnct,  et  Pisccs.  Po.-t  hos  in  pariihus  Austri 
Orion,  Procyon,  Lepus,  ardens  Sirius,  Argo, 
Hydrus,  Chiron,  Turibulum  quoque,  Piscis  et  ingens. 
IIuijc  sequiti:r  Pistrix,  simul  Eridanique  fluenia. 
Sed  vaga  praucrea  dicuntur  luniina  seplem, 
Luna  etMercurius,  Venus,  ac  Sol,  Mars  quoque  fui- 
Hic  Jovis  et  sidus  super  omnia  sidera  lucens.  [gens. 
Celsior  bis  Saturnus,  lardior  omnibus  aslris. 


Ratio  dierum  anni  verlentis. 
Nonaginia  dies  el  quatuor,  ac  medium  Sol 
Conticit,  a  tropico  in  tropicim  dum  permealastrum, 
Octipedem  in  Canerum  Phryxeo  ab  Ariete  pergens. 
Hoc  spatio  oestivi  pulsusque,  et  mela  diei. 
C  Semidiemnue,  duosque  dies,  deciesque  novenos, 
A  Cancro  in  Chelas,  oequatae  lempora  noclis 
Atque  dii,  cursu  peragii  Sol  aureus  altero, 
Autumni  aestaiisque  simulconfinia  miscens. 
Unde  aulumnales  transcurrens  ordine  menses, 
Ad  tropicum  pergit  sjgnum  gelidi  Capricorni, 
Octo  dies  decies  octonis  insuper  addens, 
Quadrantemque  dii :  quinto  qui  prutinus  anuo 
Mense  Numae  exiremo  nomen  capit  embolinuci. 
Inde  ad  Agenorei  festiuans  cornua  lauri, 
Scandil  Lanigeri  tropicum  Sol  aureus  aslrum, 
Nonaginta  dies  decreto  line  coercens. 
Ilic  tibi  cireus  erit  semper  vertenlibus  annis, 
Tercenlum,  ac  senis  decies  et  quinque  diebus. 


1) 


De  nomiuibus  septem  dierum. 

Nomina,  qnae  septem  verientibus  apta  diebus 
Annus~"habet,  iotidem  ertantes  fecere  planeLe. 
Quos  indefessa  volvens  verligiueMindus 
Signorum  obliqu^  jubet  fai  slalione  vagari. 
Primum,  suprcmumqiie  diem  radiatus  habet  Sol. 
Proxima  fralernae  succedit  Luna  coronae. 
Tertius  assequitur  Tiiauia  Uimina  Mavors. 
Mercurius  quarii  sibi  vendicat  asira  diei. 
llluslrant  quiniam  Jovis  aurea  sidera  zonam. 
Sexta  saluiigerum  sequilur  Venus  alma  parentem. 
Cuncta  supergrediens  Saiurni  sepiima  lux  cst. 
Octavum  instaur  tt  revolubilis  orbita  Solem. 


911 


DECII  AUSONH 


912 


Hic  versus  sine  auciore  est.  Quid  quoque  die  demi  de  A  Concludens  numerum  genialia  fesla  December 


\  corpore  oporleat. 
Ungues  Mercurio,  barbam  Jove,  Cypride  crines. 
Hoc  sic  refellendum. 

Mercurius  furii  probat  ungues  scmper  aculos, 

Articulisque  aciem  non  sinit  immiuui. 
Barba  Jovi,  crines  Yeneri  decor  :  ergo  necesse  est, 

Ut  nolint  demi,  quo  sibi  uterque  placet. 
Mavors  imberbes,  ei  calvos  Luna  adamasti. 

Non  prohibentcomi  tum  caput  aique  genas. 
Solet  Saiurnus  iiihil  obslant  unguibus,  ergo 

Non  placilum  Divis  tolle  monostichium. 


Finit,  ut  a  bruma  mox  novus  annus  eat. 


De  mensibus ,  et  qualuor  anni  temporibus. 

iEternos  menses,  ettempora  quattuor  anni, 
Qualtuorisla  tibi  subjecia  monoslicba  dicent. 
Marlius,  Aprilis,  Maius  sunt  tempora  veris. 
Julius,  Augustus,  nec  non  et  Junius,  aesias. 
Septembri,  Octobi  i  autumnus,  totoque  Novembri. 
Brumalcs,  Janus,  Februarius,  atque  December. 


De  mensibus  monoslicha. 
Primus  Romanas  ordiris  Jane  Kalendas. 

Februa  vicino  mense  Numa  instituit. 
Marlius  antiqui  primordia  prolulit  anni. 

Foetiferum  Aprilem  vindicatalma  Venus. 
Majorum  dictus  patrum  de  nomine  Maius. 

Juniusaelatis  proximus  est  lilulo. 
Nomine  Csesareo  Quinctilem  Julius  auget. 

Augustus  nomen  Ca3sareum  sequiiur. 
Autumnuin  Pomona  tnum  ,  September,  opimat. 

Triiiceo  October  fenorc  dilat  agros. 
Sidera  prcecipitas  pelago,  intempeste  November. 

Tu  genialem  hiemem,  feste  December  agis. 


Disticha  de  iisdem  mensibus. 

Jane  nove,  primo  qui  das  tua  nomina  mensi, 

Jane  bifrons,  spectas  lempora  bina  simul. 
Posl  superum  cultus,  vicino  Februa  mense 

DatNuma  cognaiis  Manibus  inferias. 
Martius  et  generis  Romani  prcesul,  et  anni, 

Prima  dabasLaiiis  tempora  consulibus. 
iEneadum  genetrix  vicino  nomen  Aprili 

Dat  Venus,  estMarli  namque  Apbrodila  comcs. 
Maia  dea,  an  major,  Mai,  le  fecerit  aetas, 

Ambigo  :  sed  mensi  est  auclor  ulerque  bonus. 
Junius  bunc  sequilur  dtiplici  celebrandus  honore, 

Seu  nomen  Juno,  sive  Juvenla  dcdit. 
Inde  Dionaeo  prsefulgens  Julius  astro, 

iEstalis  medise  lempora  certa  tenei. 
Auguslussequitur  cognatum  a  Caesare  nomen  : 

Ordine  sic  anni  proximus,  ul  generis. 
Nectuntur  post  hos,  numerumque  exordine  signant; 

September,  Bacchi  munere  proela  rigans  : 
Et  qui  sementis  per  tempora,  fenore  tetus  , 

October,  cupidi  spem  fovet  agricolae  : 
Quique  salo  mergens  solcmnia  signa  November 
Prajcipitat,  ccelo  mox  reditura  suo. 


Quoteni  dies  sint  mensium  singulorum. 
Implent  tricenas  per  singula  menstrua  luces 
Junius,  Aprilisque,  et  cum  Sepiembre  Novembcr. 
Unutn  ter  denis  cumulatius  adde  diebns 
Per  septem  menses,  Jani  Manisque  Kalendis, 
Et  quas  Maius  agit,  quas  Julius,  Augusiusque, 
Et  quas  October,  po^itusque  in  fine  Deccmber. 
Unus  erit  tanlum  duodetriginia  dierum, 
Quem  Numa  pra;posiio  voluit  succedere  Jano. 
Sic  lercentenis  decies  accedere  senos, 
Quadrantemque,  ei  quinque  dies  sibi  computal  annus. 


**  De  tribus  menslruis  mensium. 

Bis  senas  anno  reparal  Lucina  Kalendas : 
Et  loiidem  medias  dat  currere  Jupiier  Idus. 
Nonarumque  diem  faciunt  infra  octo  secundi. 
Hicc  sunl  Romano  lanlum  iria  nomina  mensi, 
Caiiera  per  numeros  sunl  cognomenia  dierum. 


Quo  mense  quotw  Noncc ,  vel  Idus  sint. 

At  Nonas  modo  quarta  aperit,  modo  sexla  refert  lux. 
Sexla  refert  Maii,  Octobris,  Martisque  recursu , 
Et  qui  solstiiio  sua  tempora  Julius  inferl. 
Caelera  pars  mensium  quartis  est  praedita  Nonis. 
Omnes  vero  Idus  octava  luce  recurrunt. 


n  Quota  Kalendce  sint  mensium  singulorum. 

Postldus,  quas  quisque  suas  babet  ordine  mensis, 
Diversae  numero  redeunt  variante  Kalendae, 

Dum  rursumque  iterumque  vocantur, 

Ut  tandem  optati  procedant  tcmporis  ortu. 
Ter  senis,  unoque  die  genialia  fesla 
Porrigil,  ut  Janum  arcessat  nova  bruma  morantem. 
Hoc  numero  mensisque  Numoe  redit,  autumnique 
Principium  referens  Baccbi  September  alumnus. 
Julius,  et  Maius,  positusque  in  fine  December , 
Octoberque  die  revocatur  tardius  uno. 
Indedie  redeuntminus  unoquatluor  ultra, 
Quos  numeroadjiciam,  Sextilis,  Junius  alque 
Aprilis,  postquos  penuhima  meta  November. 
Ter  quinis,  unoquedie  Junonie  Mavors, 
I)  Ut  redeas,  referasque  exordia  prima,  cieris. 

Hoc  numero,  ad  plenum  verlens  reparabitur  annus. 


In  quo  mense  quod  signum  sit  ad  cursum  Solis. 
Principium  Jani  sancit  tropicus  Capricornus. 
Mense  Numae  in  medio  solidi  stat  fidus  Aquari. 
Procedunt  duplices  in  Martia  lempora  Pisces. 
Respicis  Apriles,  Aries  Phryxee,  Kalendas. 
Majus  Agenorei  miratur  cornua  Tatiri. 
Junius  sequatos  ccelo  videt  ire  Laconas. 
Solstitio  ardeniis  Cancri  fert  Julius  asirum. 
Augustum  mensem  Leo  fervidus  igne  perurit. 
Sidere  Virgo  tuo  Baccbum  September  opimat. 
^Equat  et  Oclober  sementis  tempore  Libram. 


913  EPISTOL,E. 

Scorpion  hibcrnus  pncccps  jubet  ire  November.       A     Lselum  Romanis  fas  reticerediem. 


914 


Terminat  Arcitenens  medio  sua  signa  Decembri. 

Q.  Ciceronis  versus  eo  perlinenl,  ut  quod  signum  quo 
tempore  illustre  sit,  noverimus  :  quod  superius  quo- 
que  noslrit  versibus  expeditur. 

Flumina  verna  cient  obscuro  lumine  Pisces. 
Curriculumque  Aries  aequat  noctisque  diique. 
Cornua  quem  comunt  florum  praenunlia  Tauri. 
Aridaque  aestatis  Gemini  primordia  pandunt. 
Longaque  jam  minuit  prseclarus  lumina  Cancer. 
Languificusque  Leo  proflat  ferus  ore  calores. 
Post,  modicum  quatiens  Viigo  fug  it  orla  vaporem. 
Auiumni  reserat  porlas  acquaique  diuma 
Teinpora  noclurnis  dispenso  sidere  Libra. 
Et  fetos  ramos  dinudat  flamma  Nepai. 
Pigra  Sagittipotens  jaculaiur  frigora  lerris. 
Bruma  gelu  glacians  jubare  spirai  Capricorni. 
Quam  sequilur  nebulas  rorans  liquor  altus  Aquari  : 
Tenta  supra,  circaque  vigent  ubi  flumina  mundi. 
At  dexlra,  lsevaque  ciet  rota  fulgida  Solis 
Mobile  curriculum,  et  Lunae  simulacra  feruntur. 
Squama  sub  ;eterno  conspeclu  torta  Draconis 
Emiuei.  Hunc  inter  fulgentem  sidera  septem 
Magna  quatit  siellans  :  quam  servans  serus  in  alta 
Conditur  Oceani  ripa  cum  luce  Bootes. 


Visne  Opis  ante  sacrum,  vel  Salurnalia  dicam, 

Feslaque  servorum,  cum  famulanlur  heri  ? 
Etnumquam  certis  redeuntia  fesla  diebus , 

Compita  per  vicos  cum  sua  quisque  colit? 
Autduplicem  culium,  quem  Neptunalia  dicunt, 

Et  quem  de  Conso  consiliisque  vocant  ? 
Fesia  haec,  navigiis,  aut  quae  celebrata  quadrigis  , 

Jungunl  Romanos  finiiimosque  duces  ? 
Adjiciam  culius,  peregrinaque  sacra  deorum  ,  ! 

Natalem  Herculeum,  vel  ratis  Isiacae : 
Necnon  lascivi  Fioralia  loeta  theairi, 

Quae  spectare  volunt,  qui  voluisse  negant. 
Nunc  eiiam  veteres  cekbrantur  Equiria  ludi. 

Prima  haec  Romanus  nomina  Circus  babet. 
B  Et  Dionysiacos  Laiio  cognomine  ludos 

Roma  colit,  Liber  quse  sibi  vota  dicat. 
jEdiles  plebeii  etiam,  a;dilesque  curules 

Sacra  Sigillorum  nomine  dicla  colunt. 
Et  gladiatores  funebria  pradia  notum 

Decerlasse  foro  :  nunc  sibi  arena  suos 
Vendicat :  exlremo  qui  jam  sub  fine  Decembris 

Falcigerum  placant  sanguine  Caeligenam. 


A  Solstilio  in  cequinoclium  ratio. 
Sol  profeclus  a  teporo  veris  sequinoctio, 
Post  .«emidiem  postque  lotos  nonaginia  el  quatuor, 
Fervidis  flagrans  habenis  pulsum  sesiivum  conficit. 
Inde  Aulumnus  noctis  lioras  librans  33quo  lumine, 
Oclo  et  octoginta  goeris,  et  super  trihorio. 

lnde  floridum  reflexis  ver  revisit  oreis 
Addiiis  ad  hos  priores  gceros  geminis  orbibus. 


De  tustralibus  agonibus. 

Quattuor  antiquos  celebravit  Achaia  ludos. 

Caelicolum  duosunt,  et  duo  festa  hominum. 
Sacra  Jovis,  Pho?.bjq»e,  Palaamonis,  Archemorique 

Serla  quibus  pinus,  malus,  oliva,  apium. 


De  locis  agonum. 

Prima  Jovi  magno  celebrantur  Olvmpia  Pisio. 
Parnassus  Clario  sacravii  Pythia  Phoebo. 
Isthmia  Portuno  bimaris  dicat  acla  Corinibi. 
Arcbemori  Nemeaea  colunt  funebria  Tbebx'. 


De  Feriis  Romanis. 
Nunc  et  Apollineos  Tiberina  per  ostia  ludos, 

Et  Megalesiacae  mairis  operta  loquar. 
Vulcanique  dies  aulumni  exordia  primi, 

Quinquatrusque  Deaj  Palbdos  expediam  : 
Et  medias  Idus,  Maii,  Augustique  recursu, 

Quas  sibi  Mercurius,  quasque  Diana  dical. 
Mairon;e  quao  sacra  colant  pro  laude  virorum  , 

Mavortis  primi  cum  rediere  dies. 
Fesla  Caprotinis  memorabo  celebria  nonis. 

Cum  siola  matronis  dempta  teget  famulas. 
Quattuorilla  etiam  discretis  partibus  anni 

Solstitia,  et  luccs  nocte,  dieque  pares. 
Nec  Regifugium  pulsis  ex  urbe  lyrannis, 


De  auctoribus  agonum. 
Primus  Olympiacaj  sacravit  festa  coronse 
Jupiter  Argivi  stadia  ad  longissima  Circi. 
Proximus  Alcides  Nemeaa  sacravit  honorem. 
Ha3C  quoque  temporibus  quinquennia  sacra  notandis 
Isihmia  Nepluno  data  sunt,  eiPyihia  Pboebo, 
Ancipiii  cullu  divorum  hominumque  sepullis. 


D        Quod  iidem,  qui  sacri  agones  sunt,  et  (unebres 
ludi  liabeanlur. 

Tantalidai  Pelopi  mcestum  dicat  Elis  bonorem. 
Archemori  Nemesea  colunt  quinquennia  Thebae. 
Isthmia  defuncto  celebrata  Pahtmone,  noium. 
Pytliia  placando  Delpbi  staiucre  Draconi. 


EPISTOLARUM  LIBER. 

EPISTOLA  1. 

Ausonius  ad  patrem  de  suscepto  filio. 
Credideram  nil  posse  meis  affectibus  addi, 


Quo,  venerande  paler,  diligerere  inagis. 


Accessil  (graies  snperis,  medioque  nepoti  , 
Bina  dedit  nostris  qui  juga  nominibus. 

Ipse  nepos  te  fecil  avum  :  mihi  filius  idem , 
Et  libi  ego  :  boc  nato  nos  sumus  ambo  patrcs. 


Nec  jam  sola  mihi  pietas  mea  suadet  amorcm  : 


915 


Nomine  te  gemini  jara  genitoiis  amo.  ) 
Accessii  liliilus,  tua  quo  reverentia  crescal : 

Quo  doeeam  natum,  quid  sii  amare  pairem. 
Q  ippe  libi  cequatus  videor,  quod  parvulus  isto 

Nnmine  honoratum  me  quoque  nobilitat : 
Alque  aelas  qui-j  nostra  eadem  :  nam  supparis  aevi 

Sum  libi  ego,  et  possum  fratris  liabere  vicem. 
Nectanium  nositis  spatium  inierponiiur  annis, 

Quanla  sobnt  alios  tempora  dividere. 
Yidi  ergo  natales  fiatrum  dh-lare  totannis, 

Quot  noslros.  jEyuiii  nomina  nou  onerant. 
Pulchra  juventa  t:bi  senium  sic  jungit,  ut  mvum, 

Quod  prius  est,  mineat :  quod  modo,  ut  inciphit. 
Et  placuisse  reor  geminis  aetatibus,  ui  se 

Non  festi  ialo  tempore  ulraque  daret. 
Leniter  ha?c  flueret,  haec  non  properala  veniret, 

H  itiiram  Irugem  flore  manenle  ferens. 
Annos  me  nescire  tuos,  pater  oplime,  tesior  : 

Totijue  putare  tuos,  quot  reor  es»e  meos. 
Nesciat  hoc  natus,  numcret  properaniior  haeres, 

Testamenia  magis,  quam  pia  vota  fovens : 
Exemploque  docens  pravo  juvenescere  natos  , 

Ut  nolint  patres  se  quoque  habere  senes. 
Verurn  ego  primaevo  genitus  geniiore,  fatebor 

Supparis  ha?c  aevi  temporagrata  mihi. 
Debeo,  quod  natus.Snadet  pia  cura  nepotis, 

Addeudum  patri,  quo  veneremur  avum. 
Tu  quoque,  mi  genitor,  gemiuata  vocabula  gaude, 

Nati  prinuevi  nomiiie  faclus  avus. 
Exiguuin,  quod  avus.  Faveant  pia  numina  divum, 

Deque  iiepote  suo  Gat  avus  proavus. 
Largius  et  poierunl  prodticere  fata  senectam  : 

Sed  rata  vota  reor,  qiiie  uiodeiata  ihigis. 

EPISTOLA  II. 
Pater  ad   fil:u  n ;  cum    tcmporibus    tyrpnnicis  ipse 
Treveris    remunsisset,  et    filius   a  putre  profecius 
esset.  Hoc  inchoutum  neque  imptelum  sic  de  lilura- 
riis  scriptum . 

Debeo  ei  harie  nostris,  fi!i  dulcissime,  curis 
llisioriam  rqaamquain  titulo  non  digna sereno 
Anxia  moesiarum  luerit  querimonia  rerum. 
Jain  super  egelidae  stagnantia  terga  Mosella?. 
Proiulerai  le,  nate,  rates  :  moestique  parenlis 
Oscula  et  amplexus  discreverai  invid;;s  &mnis. 
Solus  ego  ;  ei  quamvis  ccetu  ceiebraius  amico, 
Soluseram  :  profugaeque  dabam  pia  vota  caiinae, 
Solus  adhuc  ic,  naie,  videns :  celerisque  remulci 
Culpabam  properos  adverso  flumine  cursus. 
Quis  fuit  ille  dies?  non  annus  longior  ille  est, 
Atlica  qiiem  docti  collegit  cura  Melonis. 
Desertu?,  vacuis  solisque  exerceor  Aris. 
Nunc  ego  pubcntes  salicum  deverbero  frondes  : 
Gramineos  nuuc  frango  toros  :  viridesque  per  ulvas 
Lubrica  subsiratis  vestigia  libro  lapiliis. 
Sic  lux  prima  abiit;  sic  ahera  niela  diei ; 
Sic  geminas  alterna  rolat  vertigo  lenebras, 
Sic  alias  :  totusque  mihi  sic  annus  abibil, 
Restituanl  ilonec  tua  rae  libi  fata  parentem. 
llaecego  condiiione  licet,  vei  morle  paciscar  s 


DECIi  AUSONII  916 

A  Dura  decores  suprema  patris,  lu  nate,  supersies. 

EPISTOLA  III. 

AlJSONlUS  HfiSPERIO. 

Qnalis  Picenae  populator  lurdus  olivae 

Clunes  opimal  cereas  : 
Vel  qui  lucentes  rapuit  de  vitibus  uvas, 

Pendetque  nexus  retibus : 
Quae  vespeninis  fluitani  nebulosa  sub  horis, 

Yel  niaue  tenia  roscido  : 
Tales  hibernis  ad  te  de  sepibus,  ipsos 

Capi  voientes,  misimus, 
Bis  denos  :  lot  enim  crepero  sub  lucis  Eoae 

Praeceps  volatus  intulil. 
Tum  quas  vicinae  suggessit  praeda  lacunae, 
B      Anates  maritas  junximus, 

Remipedes,  lato  populantes  caerula  rrstro, 

Et  crure  rubras  punico. 
Iricofor  variopinxit  quas  pluma  colore, 

Collum  columbis  aemulas. 
Defrudala  meae  non  sunt  haec  fercula  mensao. 

Vescente  te,  fruimur  magis. 
Vale  bene,  ui  valeam. 

EPISTOLA  IV. 

Ausonios,  cujus  feruldm  nunc  sccptravereniur, 
Paganum  medulis jubeo  salvere  Theonem. 

Quid  geris,  extrcmis  positus  telluris  in  oris, 
Culior  arenarum  vales?  cui  litius  arandum, 
Oceani  finem  juxta,  sofemque  cadenlem  : 

G  Yilis  arundin  is  cohihet  quen»  pergula  tectis  : 
Et  lingit  piceo  laeiymosa  colonica  fnmo. 
Quid  reriiiii,  liusal-qiiS  gerunt,  et  canlor  Apollo  ? 
Musa:  ifon  Helicone  sala?,  nec  fonte  caballi  : 
Sed  quae  fecunuo  de  pectore  Clementini 
Inspiraht  v.ieuos  aliena  meutc  poelas. 
Jure  quidem  :  nam  qnis  malil  sua  carmina  dici, 
Qui  te  securo  possit  prosciudere  risu? 
Haec  quoque  ne  nosirum  possint  urgcre  pudorem, 
Tu  recita  :  et  vere  poierunt  lua  dicta  videri. 
Quam  lamen  exerces  Meduloruin  in  littore  vifam? 
Mercalusne  agitas,  levioie  nomisniafe  captans, 
lnsanis  quod  mox  pretiis  gravis  auclio  vendat? 
Albentes  sevi  globulos,  et  pingtiia  cera? 
Pondera.Narycianique  piceni,  seissam  jue  papyrnm, 

"  Fumaittesqite  olim  paganiea  luinina  t;edas? 
An  majoia  gerens,  toia  regione  vagantes 
Persequeris  fures,  qui  te,  postrema  timentes, 
In  pariem,  praedamijue  vocerit?  Tu  iniiis,  et  osor 
Sanguinis  liuinani  condr.nas  crimina  nunimis, 
Erroremque  vocas,  preiiuuique  imponis  abaciis 
Bobus,  et  in  parlem  scele;  utn  de  judice  iransis? 
An  cum  fratre  vagos  duraeta  per  avia  cervos 
Ciicumdas  maculis,  et  mttlta  indagine  piunac? 
Aut  spumantis  apri  cursfun  clamoiibus  urges, 
Subsidisque  fero?  moneo  lamen,  usque  recuses 
Slringere  fulniineo  venabula  coniinus  hosli. 
Exempltini  de  fratre  time,  qui  veste  reducla 
Osientai  foedas  prope  turpia  membra  lacunas, 


917 


Perlbssasque  nales  vicino  podice  nudat. 
Inde  ostentntor  volitat:  mirentur  utipsum 
Gedippa,  Uisinusque  suus,  prole?que  Jovini, 
Taurinusque,  ipsum  priscis  heroibussequans  : 
Qualis  in  Olenio  vi  tor  Calidonius  apro, 
Aut  Erymanllieo  pubes  fuit  Attica  monslro. 
Sed  tu  parce  leris  venaiibus,  et  fuge  nota 
Crimina  silvarum  :  ne  sis  Cinyreia  proles, 
Accedasque  iterum  Veneri  plorandus  Adonis. 
Sic  cerle  crinem  flavus,  niveusqne  lacertos, 
Csesariem  rutilam  pcr  candida  colla  refundis  : 
Pectore  sic  lenero,  plana  sic  junceus  alvo, 
Per  tereies  feminum  gyros,  surasque  nilentes 
Descendis,  lalos  a  vertice  pulcber  ad  imos. 
Quulis  floricoma  quondam  populator  iri  JEina, 
Virgineas  inier  clioreas  Deoida  raptam 
Susiulit  emersus  stygiis  fornacibus  Orcus. 
An  quia  venatus  ob  tanla  pericula  vitas, 
Piscandi  traheris  studio?  nam  toia  supellex 
Dumnotini  lales  soliia  est  ostendere  gazas  : 
Nodosas  vestes  animantum  Nerinorum, 
Et  jacula,  et  fundas,  el  nomina  villica  lini, 
Colaque,  et  indutos  terrenis  vermibus  bamos. 
His  opibus  confise  lumes?  domus  omnis  abundat 
Liiloreis  dives  spoliis,  referuntur  ab  unda 
Carroco,  letalis  trygon,  mollesque  platessse, 
Urenles  tbynni,  el  male  tecii  spina  elegali, 
Nec  duraturi  post  bina  irihoria  corvi. 
An  te  carminibus  juvat  incestare  canoras 
Mncmosynes  naias,  aui  tres,  aut  octo  sorores? 
Et  quoniam  buc  venium,  si  vis  cognoscere,  quid  sit 
Inler  doctrinam,  deridendasque  Camehias  : 
Accipecongestas  mysteria  frivola  nugas, 
Quas  tamen  explicitis  nequeas  dependere  chartis, 
Scillite  decies  non  si  purgeris  aceto, 
Anticipesque  luo  Samii  Lucumonis  acumen  : 

Aut  adsit  interpres  tuus, 

iEnigmalum  qui  cogniior 

Fuit  meorum  :  cum  libi 

Cadmi  nigellas  filias, 

Melonis  albam  filiam, 

Notnsque  furvae  sepia;, 

Cuidiosque  nodos  prodidit. 

Nunc  adsit  :  et  certe  modo 

Praesul  creatus  litteris, 

Enucleabit  protinus, 

Quod  militantes  scribimus. 

Notos  fingo  tibi  poeta  versus  : 

Quos  scis  bendecasyllabos  vocari  : 

Sod  nescis  modulis  tribus  moveri. 

Istos  composnit  Phalrecus  olim, 

Qui  pentbemimerin  babent  priorem  : 

El  post  semipedem  duos  iamlios. 

Sunt  qtios  bexamelri  creant  revnlsi  : 

Ut  pentbemimeiis prior  locelur. 

Tuni  qnod  bucolice  tome  relinquit. 

Suntelquos  generat  puella  Sappho  : 

Quos  primus  r.  git  Hippius  secundus  : 

Ul  claudat  Choriambon  Antibaccbus. 


EPISTOL^E. 

A         Sed  jam  non  poteris,  Theon,  doceri : 


911 


Nec  fas  est  mihi  regio  magislro 
Plebeiam  numeros  docere  pulpam. 
Verum  prolinus  ede,  quod  requiro. 
Nil  quaero,  nisi  quod  libris  tenelur  : 
Et  quod  non  opicse  tegunt  papyri. 
Quas  si  solveris,  o  poela,  nugas, 
Totam  trado  tibi  simul  Vacunam, 
Nec  jam  post  metues  ubique  dictum, 
Hic  est  ille  Tbeon  poeta  falsus, 
Bonorum  mala  carminum  laberna. 

EPISTOLA  V. 

Ausonius  Salve  caro  milii  dico  Theoni, 
Versibns  experiens  quod  volo,  quodve  queror. 

B  Tertia  fissipedes  renovavil  Luna  juvencas, 
Ut  fugitas  nostram,  dulcis  amice,  domum. 
Nonaginla  dies  sine  te,  cbarissime,  traxi : 

Huc  adde  sestivos  :  boc  mibi  pene  duplum  est. 
Vis  novies  denos  dicam,  deciesque  novenos 

Isse  dies?  anni  portio  quarla  abiit. 
Sexnginta  horas  super  et  duo  millia  cenlum 

Te  sine  consumpsi :  qno  sine  et  hora  gravis. 
Millia  bis  nongenta  jubet  demensio  legum 

Annumerata  reos  per  tot  obire  dies. 
Jam  potui  Roniam  pedes  ire,  pedesquereverti, 

Ex  quo  te  dirimunt  millia  pauca  mihi. 
Scirpea  Domnoloni  tanti  est  habitatio  vati? 

Pauliacus  lanli  non  mibi  villa  foret. 
An  quia  per  tabulam  medico  pugnante  notatam, 
C      Debita  summa  mihi  est ;  ne  repetamus,  abes? 
Bis  septem  rulilos  regale  nomisma  Philippos, 

Ne  tanti  fuerint,  perdere  malo,  Tbeon  : 
Implicitum  quam  te  nostris  interne  medullis 

Defore  tam  longi  lemporis  in  spatio. 
Ergo  aut  proedictosjam  nunc  rescribe  Darios; 

Et  redime,  ut  mora  sit  libera  desidi*  : 
Aut  alios  a  me  totidem  dabo  ;  dummodo  cari 

Conspicerora  viri,pauperis  usquelicet. 
Puppe  citus  propera,  sinuosaque  lintea  veli 

Pande.  Medullini  te  feret  aura  noti 
Expositum  subler  paradas,  lectoque  jacentem  : 

Corporisut  tanti  non  moveaiur  onus. 
Unus  Domnoioni  le  littore  perferet  aestus 
Condatem  ad  porium  :  si  modo  deproperes. 
D  Inque  vicem  venti,  quoliens  tua  flarnina  cessant, 
Remipedem  jubeas  prolinus  ire  raiem  : 
Invenies  prausto  subjuncta  petorita  mulis. 

Villa  Lucani-mox  potieris-aco. 
Ilescisso  disce  componere  nomine  versum. 
Lucili  vatis  sic  imitalor  eris. 

EPISTOLA  VI. 
Ausonius consul  vaiem  resaluto  Theonem. 
Aurea  mala,  Theo,  sed  plumbea  carmina  mittis. 

Unius  massoe  quis  putel  lias  species? 
Unum  nomen  ulrisque  :  sed  c-l  discrimen  utrisque  : 
Poma  ui  mala  voces,  carmina  vero  mala. 
Vale  beaiis  nomen  a  divis  Theon. 
Metoche  sed  isia  socpecurreniem  indicat. 


910 


DECII 


EPISTOLA  VII. 

Ausomus  Theo.m,  eum  eilriginta  ostrea,  grandia 
qitidem,  sed  lam  pauca  misisset. 

Ostrea  Baianiscertantia,  qu*  Medulorum 
Dulcibus  in  siagnis  reflui  niaris  sestus  opiraat, 
Accepi,  dilecie  Theon,  numerabile  mnnus. 
Verum  qnot   fuerint,  subjecta  monosticlia  signant. 
Quot  ler  luctatus  cum  pollice  compuiat  index. 
Geryones  quot  erant,  decies  si  multipliceniur. 
Ter  quot  erant  Phrygii  numerata  dccennia  belli. 
Ant  ler  ut  ^Eolidi  mensis  lenet  ignicomus  Sol. 
Cornibus  a  primis  quot  habel  vaga  Cynthia  nocies. 
Singula  pcrcurrit  Titan  qnol  signa  diebtis. 
Quotque  annis  sublimis  agit  sua  secula  Phxnon. 
Quot  numerum   annorum  Vestalis  virgo  minislrat, 
Danlaniusqiie  nepos  regno  qnot  prolulit  annos. 
Priamidae  quot  erant,  si  l»is  deni  relrahantur. 
Bisque  viros  nutiseres,  qui  fata  Ampbrysia  servant. 
Quol  genuit  fetus  Albana  sub  ilicibus  sus. 
Et  quot  sunt  asses,  ubi  nonaginla  trientes. 
Vel  quot  babet  unctos  Vasatica  rheda  caballos. 
Quod  si  figuras  fabulis  adumbratas, 
Numerumque  doctis  involutum  ambagihus 
Ignorat  alto  mens  obesa  viscere  : 
Numerare  saltim  more  vulgi  ut  noveris. 
In  se  retortas  explieabo  summulas. 
Ter  denas,  puto,  quinquiesque  senas. 
Velbis  quinque,  dehinc,  decem  decemqtie. 
Vcl  senas  quaier,  et  bis  adde  ternas. 
Septenas  quater,  adde  unam  et  nnam. 
Duc  binas  decies,  semelque  denas. 
Ant  ler  quatuor  adde  bis  novenis. 
Octonas  quaier,  hinc  duse  recedant. 
Binas  terdecies,  semel  quaternas. 
Et  sex  adde  novem  vel  octo  septem. 
Aut  septem  geminis  bis  octo  junge. 
Aut  ne  sim  tibi  pluribus  moleslus  , 
Triginta  mimero  fuere  cunclrc. 
Juncius  limicolis  musculus  ostreis 
Primo  composuit  fercula  prandio, 
Gratus  deliciis  nobilium  cibus, 
El  sumptu  modicus  pauperibus  focis. 
Non  hic  navifrago  quaerilur  aequore, 
Ut  crescat  pretium  grande  periculis  : 
Sed  primore  vado,  post  refugum  mare, 
Algoso  legitur  littoreconcolor. 
Nam  leslae  duplicis  condiiur  in  specu, 
Quoe  ferventis  aqti?e  fota  vaooribus, 
Carnem  lacteoli  visceris  indicat. 

Sed  damnosa  nimis  panditur  area. 
Fac  campum  replices  Musa  papyrium  : 
JNec  jam  (issipedis  per  calami  vlas 
Grasselur  Cnidiae  sulcus  arundinis, 
Pingens  aridulae  subdita  pagina?, 
Cadmi  filiolis  alricoloribus. 
Ant  cunctis  pariter  versibus  oblinat 
Furvam  lacticolor  spongia  sepiam. 

Parcamus  viiio  Duronotinaedomus  : 
Ne  sit  charta  milii  carior  oslreis. 


AUSONII 

A 


020 


EPISTOLA  VIII. 

Ausomus  Axio  Paulo  riietori  Salutem. 

Tandem  eluctati  reiinacula  blanda  morarum, 

Burdigalae  molles  liquimus  illecebras, 
Sanlonicamque  urbem  vicino  accessimus  agro. 

Quod  tibi  si  gratum  est,  optime  Paule,  proba. 
Cornipedes  rapiant  imposta  petorita  mulae  : 

Vel  cisio  trijugi ,  si  placet,  insilias  : 
Vel  celerem  mannum,  vel  ruptum  terga  veredum 

Conscendas,  propere  dummodo  jam  venias. 
Inslanlis  revocant  quia  nos  solemnia  Pascboo  : 

Libera  nec  nobis  est  mora  desidiie. 
Perfer  in  excursu  vel  lerjuga  millia  epodon, 

Vel  fjlsa"s  lites,  quas  scbola  vcstra  serit. 
Nobiscum  invenies  nullas.  Quia  liquimus  islic 
"     Nugarum  velcres  cum  sale  reliquias. 

EPISTOLA  IX. 
Ausonius  Paulo. 

Oslrea  nobilium  coenis,  sumptuque  nepotum 
Cognita  ,  diversoque  maris  defensa  piofundo, 
Aut  refugis  nudata  vadis,  aut  scrupea  subter 
Antra,  et  muriceis  scopulorum  mersa  lacunis, 
Qu32  viridis  muscus,  quac  dedecOr  alga  recondit, 
Quae  testis  concreta  suis,  ceu  saxa  coharent, 
Quae  mutata  loco,  pingui  mox  condita  limo, 
Nulrit  secrelus  conclusie  uliginis  humor, 
Enumerare  jubes,  vetus  o  mibi,  Paule,  sodalis, 
Assuefacle  meis  joculari  carmine  nugis, 
Aggrediar;  quamvis  curam  non  ista  senilem 

C  Sollicitent,  frugique  viro  dignanda  putentur. 
Nam  mibi  non  saliare  epulum,  non  ccena  dapalis, 
Qualem  Penelopes  nebulonum  mensa  procorum, 
Alcinoique  hahuit  nitidac  culis  uncta  juventus. 
Enumerabo  tamen,  famam  testesque  secuius, 
Pro  studiis  hominum  semper  diversa  probantum. 
Sed  mibi  prae  cunclis  ditissima,  quae  Medulorum 
Educat  Oceanus,  quaB  Burdigalensia  nomen 
Usque  ad  Caesareas  tulit  admiratio  mensas, 
Non  laudata  minus  noslri  quam  gloria  vini. 
llosc  inler  cuncias  palmani  meruere  priorcm 
Omnibus  ex  longo  cedenlibus.  Ista  et  opimi  1 
Visceris,  el  nivei,  dulcique  tenerrima  succo,  ' 
Miscent  apquorenm  tenui  sale  lincia  saporem. 
Proxima  sini  quaivis,  sed  Ionge  proxima  multo, 

D  Ex  inlervallo  :  quae  Massiliensia  porlu, 
Qiipc  Narbo  ad  Vcneris  nutrit ;  cultuque  carentia 
Ilellesponliaci  qu.r  protegit  aeqnor  Abydi  : 
Vel  qiias  Baianis  pondenl  fluitantia  palis: 
Santonico  quae  tecta  salo  :  qua?.  noia  Genonis  : 
Aut  Eborum  mixius  pelago  qua?  protegit  amnis , 
Ut  multo  jaceant  algirum  obducta  recessu  ; 
Asuera  quae  teslis,  et  dulcia  farris  opimae. 
Sunt  et  Aremorici  qui  laudent  ostrea  ponli : 
Et  qu;T!  Pictonici  legit  accola  litioris  :  et  qua; 
Mira  Caledonius  nonnumquam  delegit  aestus. 
Accedunt,  quas  (fama  recens)  Byzantia  subter 
Littora,  et  insana  generata  Prononlidis  acta, 
Promoti  cclebrata  ducis  de  noniiue,  laudant. 


921  EPISTOLjE 

Hiipc  libi  non  vates,  non  historicus,  neque  toto 

Orbe  vagus  conviva  loquor,  sed  iradila  multis  : 

Ul  solitum,  qtioiiens  dextrsc  invitatio  mensae 

Sollici tat  Ienem  comi  sermone  Lyoeiim. 

IItc  non  per  vulgum  mihi  cognita,  perque  popinas. 

Aut  parasitorum  collegia  Plautinorum  : 

Sed  ,  festos  quia  ssepe  dies  pariim  ipse  meorum 

Excolui,  inque  vicem  conviva  vocatus  adivi, 

Natalis  si  forle  fuit  solemius  amico, 

Conjugioque  dapes,  aut  sacra  repoiia  patrum, 

Audivi :  meminique  bonos  laudare  frequentes. 

EPISTOLA  X. 
Ausonius  Paulo. 

Si  qua  fides  falsis  umquam  est  adliibenda  poetis , 

Nec  plasma  semper  allinunt, 
Paule,  Camenarum  celeberrime  Castaliarum 

Alumne  quondam,  nunc  pater, 
Aut  avus,  aut  proavis  antiqnior,  ut  fuit  olini 

Tartessiorum  regulus  : 
Intemerata  tibi  maneant  promissa  memenlo. 

Phcebus  jubet  verum  loqui. 
El  si  Pierias  patitur  lirare  sorores, 

Nuniquam  ipse  torquet  auAeexcc. 
Te  quoque  ne  pigeat  consponsi  loederis :  et  jam 

Ciius  veni  remo-,  aut  rota. 
/Equoris  undosi  qua  multiplicata  recursti, 

Garumna  pontum  provocat. 
Aut  iieratarum  qua  glarea  triia  viarum, 

Fert  militarem  ad  Blaviam. 
Nos  etenim  primis  sanclum  post  Pascha  diebus 

Avemus  agrum  visere. 
Nam  populi  ccetus,  et  compila  sordida  rixis 

Fasiidientes  ,  cernimus 
Angustas  fervere  vias,  et  congrege  vulgo 

Nomen  plateas  perdere. 
Turbida  congestis  referitur  vocibus  Echo, 

Tcnc ,  feri ,  duc,  da,  cave  : 
Sus  liitulenta  fugit ,  rabidus  canis  impete  saevo, 

Et  inapares  plausiro  boves. 
Nec  prodest  penctrale  domus  et  operta  snbire  : 

Per  lecla  clamores  meant. 
Haec,  et  qure  possunt  placidos  offendere  mores, 

Cognnl  relinqui  moenia: 
Dulcia  secreti  repetantur  ul  ot'a  ruris 

Nugis  amcena  scriis.  jy 

Tempora  disponas  ubi  ln  tua  :  jusque  tutim  sit , 

Ut  nil  agas,  vel  quod  voles. 
Ad  qmc  si  properas,  tola  cum  merce  tuarum 

Veni  ramenarum  eiius. 
Daclylicos,  elegos,  choriambum  carmen,  epodos, 

Socci  et  coihurni  musicam , 
Carpentis  impone  tuis :  nam  lota  supcllex 

Valnm  piorum  diariea  est. 
Nobisctim  invenies  catenoplia,  si  libel  uti , 
Non  Pama  ,  sed  Graeca  fide. 


922 


Versus  meos  ulili  el  conscio  sibi  pudore  celatos  car- 
mine  tuo  et  sermone  pnvmissis  dum  putas  elici,  re- 
pressisti.  Nam  qui  ipse  facundus,  etmutictu  editioni 


A  aliente  prolectat,  audaciam  consilio,  quo  sttadet,  ex- 
terret.  Tegat  oportet  auditor  doclrinam  suam,  qui  vo- 
lel  ad  dicendum  sollicilare  trepidanlem  :  nec  emerita 
adversum  lyrunculos  arma  concutial  veterana  caltiditas. 
Sensit  hoc  Venus  de  pulchritudinis  palma  diu  ambiyuo 
ampliala  judiciu.  Pudenler  enim  ul  apud  pnlrem,  ve- 
lala  certaveral :  neque detarebat  wmulas  ornalus  cequa- 
lis.  At  poslquam  in  pastoris  examen  deducta  esl  lis 
dearum,  qualis  emerserat  mari,  aut  cum  Marte  conve- 
nerat,  et  constemavit  arbitrum,  et  contendentium  cer- 
tamen  oppressit.  Eryo  nisi  delirus  luus  in  re  tenui  non 
lenuiler  laboratus  opuscula  mea,  quo3  promi  studueras, 
retardasset,  jamdudum  eyo,  ut  palmes  audacior,  in 
htjbernas  adhuc  curas  improbum  germen  eyissem,  pe- 
riculum  judicii  yravis  inconsulta  feslinatione  subiturus. 

B  Denique  dissonum,  quem  colonomon  existimo  proprie 
a  philoloyis  appellatum,  accrevi,  ul  jubebas  recenti 
versuum  tuorum  lectione  non  ausus  ea  qua3  libi  jam 
cursim  fuerant  recilata,  transmisi.  Etenim  hoc  popo- 
scisti,  atque  id  eyo  malui,  tu  ut  tua  culpa  ad  eumdem 
tapidem  bis  offenderes,  eyo  aittem,  quacumque  forluna 
esset,  semel  erubescerem. 

EPISTOLA    XI. 
Ausonius  Paulo  salulem. 
Vide,  mi  Paule ,  quam  ineplum  lacessieris,in  verbis 
rudem  ,  in   eloquendo  hiutcum,  a   propositis  discre- 
pantemtin  versibus  concinnationis  expertem  ,  in  cavil- 
lando  nalura  invenustum  nec  arte  conditum,  dituti 
salis  et  feltis  iynavi ,  nec  de  mimo  planipedem  ,    tiec 
p  de  comoediis  hisirionem.   Ac   nisi  hwc  a  nobis  missa 
ipse  tecturus  esses,  etiam  de  pronuntialione  rideres. 
Nunc  commodiore  falo  sunt ,  quod  licet  apud  nos  ge- 
nuina ,  apud  te  erunt  adoptiva. 

Vinum  cum  bijugo  parabo  phustro 
Primo  tempore  Santonos  vehendum  , 
Ovtim  lu  quoqtie  passeris  marini, 
Quod  nunc  promus  ait  procul  relicium 
In  fundo  palriae  Bigerrilanae. 

EPISTOLA    XII. 

ATSOMOS  IlATAn. 

'EXka.tiiY.ris  uerix^  Moijffrjj-,  Latiaeque  Cameiue, 
'A£tw  AOo-ovtos'  sermone  alludo  bilingui. 
Mtisae,  quid  facimus?  ri  y.£vat<xtv  eV  D.irlviv  a-JTwc 
Llldimus  aypaStrjertv,  hi  r]u.Kzi  yrj^acrzovTS? : 
ZavTOvtxof?  campoto-tv  orrw  y.pvo;  ao-7r£Tov  iortv, 
Erramus  gelido  rpouzpol  rigidique  poeiae. 
nuptSwv  T£f£vo7r).oxapt«v  6££>arrovT£?  inerles. 
IlavTa  5'  zyzt.  rrayETo?  te  pedum  y.vA  y.pvuo?  oSovtmv, 
Oa).Tr«|9YJ  quia  nulla  tt£'\-i  /iovwSei  /J^pri, 
Et  dtiplicant  frigus  ^xpa.  carmina  ^rjTtowvTj?. 

'Ap/o/jtEvoc  S"  S.pu  jxjjviv  iwia 

Primilias  riauAw  nostro  tt£u^m  p.zhrjdEi;. 
Mvrju.oo-uvrjs-  y.or^iuvoy.ouov  ttoIv  inelyla  Tixva 
'Ewia  verbosae,  ^otvoo-Tiyavot  te  puelhc. 

EvQ'  «ys  [xoi  ToAurf£u£T'  e'7rrj,  y.ovpwS-K  y.olr-riv. 

*povtibus  r]u.zr£puig  nz£ptvo'j  praeferle  libellum 

Tu.aTa,o..:  aTt/ov 

rjauXu  irpaouoZriTe  otjcirv/zivov,..  «JrW. 


923 


o  j  fk}  uo:  Si'A;  arfw  in  hac  regione  fmtivri 
"A^tov  ab  no>tris  imfcvicx.  esse  zaurjvat?. 
Kstvo,-  suoi -u-J7o>v  pho%os,  qui  seria  nosira, 
Qui  joca  TravToSaTT^  novit  tractare  H&kdlHplH 
Katvuv  sepo^itus  aova^w  Ivt  rure  v.pzShv», 
'A<rrfcyuA&J  ^t  X'^,0^'  habel  0-jitaA-ysa  \io~/jnv  , 
"Outs  ytfeiff  li&fits,  nec  mensa?  accommodus  ulli, 
"Orrt  aQs/^tvoot?...  fA£v  cpaTO  pov o~«i;. 
Jam  satis,  S  yiXs  IIav).s,  7r6vwv  xTrzvrziprjBouzv 
'Ev  te  fo/jw  causat?  T£  xai  ingratato-t  jta&lfyai?, 
'PrjTOOf/otj  luSoto-t  xai  S7r).ST0  oOSsV  0'JclKp. 
'A).V  rjSrj  xstvo?  ,u£V  a.Tra?  jilvei)a).to>-  ifywj 
'Ex/i/uTat  fts),£wv  zpouzpn  AaSe  iliuua.  senectUS, 
Kai  miiius  in  sumptum  Sarava»  levis  arca  ministrat. 
Oj  yao  e/et  c-Trcd.a.u-jo;  a.v/jp.  •  • 

KAStVf/6;  o-)9'  6  yepav 

iEquanimus  si  qua  fueris,  I?  iraiffa  (xa).'  e-jSstv 
Malueris,  /rjOrj  8s  ttovou  IoW,  «3e  7rsvirjj. 
Ksivo  Se  7ra7xaW.to-Tov,  ut  omnibus  undique  mensis 
2-jv  f ta/rj  rj  o-jv  §£7rat  cruvoTraovt  fzouo-swv 
GvotoO  uy.oyjy.i-jo-j  solatia  bianda  requiras. 
Hi;'  erit  et  fructus  Ayunnpog  ay).aoxa(07ro-j. 
"Ev6a  o-ot  £tclap  e'ot,  7ro).-j/avSea  pocula  SevTt 
Kt/>vav,  atxe  6s).otj,  vhzxp  vinoto  bonoto. 
Ambo  igiiur  noslrae  ■Kapou^ouzv  oiia  vilae, 
Dum  res,  et  #tas,  el  sororum 
tH&fMKn  Tropfvpzu  TrAexovTat. 

EPtSTOLA  XIII. 

AT20NIOS  DATAQ. 

'Pwuaiwv  'J7raTO?  a&£Ta).6yw  rjSs  7rotrjTn 
AutVovtos  EfavAtu  ff7r£\iSe  oilo-j;  iSsstv. 
EPISTOLA   XIV. 
Ausonius  PAULO. 
/Equoream  liqui  te  propler,  amice,  Garumnam. 

Te  propler  canipos  incolo  Santonicos. 
Congressus  igitur  nosiros  pete.  Si  tibi  cura, 

Qiia?  mihi,  conspectu  jam  potiere  meo. 
Sed  tantum  appropera,  quantum  pole  corpore,et 

|  cevo : 

Ut  salvum  videam ,  sat  cito  te  video. 
Si  post  infaustas  vigor  integratus  habenas, 

Et  rediit  membrisjam  sua  mobilitas  : 
Si  riguam  hietis  recolis  Pimpleida  Musis, 

Jam  vales,  et  non  flagrifer  Automedon  : 
Pelle  soporiferi  senium,  nubemque  veterni : 

Atque  alacri  mediam  carpe  vigoreviam. 
Sed  cisium,  aut  pigrum  cautus  conscende  veredum. 

Non  libi  sit  rhedoe,  non  amor  acris  equi. 
Canleri  moneo  male  noia  petoiila  viles. 

Nec  celeres  iiiulas  ipse  Metiscns  agas. 
Sic  tibi  sint  Musoe  faciles,  meditatio  prompta , 

Et  meinor  :  et  liquidi  mel  flnat  eloquii. 
Sic,  qui  vtnalis  lam  longa  retate  Crebennus 
Non  habet  eiuptorem,  sit  libi  pro  pretio. 
Attanieii  ut  cilius  venias,  leviusque  vehare, 

Historiam,  mimos,  carmina,  linque  domi : 
Grande  onus  in  Musis;  tot  saecula  condita  chartis, 

Que  sua  vix  tolerant  tempora,  uostra  gravaut. 


DECH  AUSONIl 

A  Nobiscum  invenies  srriwv  Kol-ouopfia.  7r),rj0uv, 

Tpauuu.tiv.w  Te  7r),oxa?  v.aX  Ao-yoSatSaAtrjv, 
Aa/.T-j),ov  rjpwov,  xat  aot5o7r6)ov  /opia.u^ov , 

Evv  ©aAirjj  t£  ^opw  ayjpua.ro.  Tzp-iir/bpriz. 
£WTa6Y/6v  T£  xtvatSov,  iwvtxov  «p-cpoT^ow^ev, 

'P-jQ^awv  EltvSaptzwv  evvoaov  zvs-i.VJ 
Et).t7r6onv  o"/a?ovTa,  zat  ou  cv.a^ovTa  zpiuZTpov, 

'Oztw  QouxuSiSou,  Ivvsa  'HpoSoTOU. 
'PrjTOOtxwv  Gauftaaxa  aoywv  iotxuSsa  ipO),a 

IlavTa  {ivX,  atxe  Biloig,  v.ai  7r),sov,  atxs  0s),otr. 
Hoctibi  de  nostris  ao-7rao-Tf/6v  offero  libris. 

Yale.  Valere  si  voles  me,  jam  veni. 


02* 


EPISTOLA  XV. 

Ausonius  Tetradio  salulem. 
B  0  qui  venustos  uberi  facundia 

Sales  opimas,  Teiradi : 
Cavesque,  ne  sit  tristis  et  dulci  carens 

Amara  concinnatio: 
Qui  felle  carmen  atque  melle  lemperans, 

Torpere  Musas  non  sinis, 
Pariierque  fucas,  quaeque  gustu  ignava  sunt, 

Et  quae  sapore  tristia  : 
Rudes  Camenas  qui  Suessoe  prsevenis: 

iEvoque  cedis,  non  siylo. 
Cur  me  propinquum  Santonorum  moenibus 

Declinas,  ut  Lucas  boves 
Olim  resumpto  prrcferoces  praclio 

Fugit  juvenlus  Romula? 
Non  ut  tigris  te,  non  leonis  impetu, 
C      Amore  sed  charo  expeto. 
Videre  alumni  gestio  vullus  mei, 

Et  indole  optata  frui. 
Invilus  olim  devoravi  abseniise 

Necessiiatem  prisiina1, 
Quondam  docendi  mnnere  adstrictum  gravi 

Iculisma  cum  te  absconderel. 
Et  invidebam  devio,  ac  solo  loco 

Opes  camenarum  legi. 
At  nunc  frequentes,  atque  claros,  nec  procul, 

Cum  floreas  inler  viros : 
Tibique  nostras  ventus  auras  deferat, 

Auresque  sermo  verberet : 
Cur  me  supino  pectoris  fasiu  tumens 

Spernis  poelam  consulem? 
D  Tuique  amaniem,  leque  miranlem,  ac  tua 

Desideraniem  carmina, 
Oblitus  alto  negligis  fastidio? 

Plectendus  exemplo  tuo: 
Ni  stabilis  aevo  pectoris  nostri  fides 

Quamquam  recusanlcs  amet. 
Vale:  valere  si  voles  me:  pervola 

Cum  scrinio  et  musis  tuis. 

EPISTOLA  XVI. 

Ausonius  Probo  prcefecto  prcvtorio  salutem. 

Oblata  per  antiquarios  tnora,  scio  promissi  mei  gra- 
liam  exspeclatione  consumptam,  Probe  vir  optime.  In 
secundis  tamen  habeo  non  fefcllisse.  Apologos  Tiiiani, 


925  EPYSTOLjE. 

et  Nepotis  chronica  quasi  alios  apologos  (nam  et  ipsa  A 
instar  sunt  fabularum  )  ad  nobililatem  tuam  misi , 
gaudens  atque  etiam  glorians  fore  aliquid,  quod  ad  in- 
stitutionem  tuorum  setlulitatis  mcat  studio  conferatur. 
Libello  tamen  apologorum  anteluli  paucos  epodos,  slu- 
dio  in  te  observantice  mew  impudenlissimos  :  paucos 
quidem,  ut  ego  loquax  judico  :  verum  tu  cum  legeris, 
eliam  niniium  multos  pulabis.  Adjuro  benevolenliam 
tuam  verecundice  meai  leslem,  eos  mihi  subila  persua- 
sione  fluxisse.  (  Nam  quis  lios  diu.  cogitaret  ?)  quod 
sane  ipsi  per  se  probabunt.  Fors  fuat,  ut  si  mihi  vita 
suppetet,  aliquid  rerum  luarum  quamvis  incullus  ex- 
spoliam  :  quod  tu  elsi  leilum  non  probes,  seriptum 
boni  consules.  Cumque  ego  imilatus  sim  vesaniam 
Cluvrili,  tu  igno^cas  magnanimitate  Alcxandri.  Hi  igi- 
lur,  ut  Plautus  ait,  interim  erunt  antilogium  fabula-  B 
rum,  garruli  el  deceplores,  qui  compositi  ad  honorifi- 
cenVK  obsequium,  ad  aurium  convicium  concurrerunt. 
Vale,  et  me  dilige. 

Ad  tibrum :  ut  eat  ad  Probum. 

Perge,  o  libelle,  Sirmium, 

Et  dic  hero  meo,  ac  tuo, 

Ave  atque  salve  plurimum. 

Quis  iste  sit  nobts  herus, 

Nescis,  libelle?  an,  cum  scias, 

Libenter  audis,  quod  juvai  ? 

Possem  absoluie  tlicere: 

Sed  dulcius  circumloquar, 

Diuquefando,  perfiuar. 

Hunc  dico,  qui  lingua  potens,  Q 

Minorem  Alridam  praHerit, 

Orando  pauca  et  musica. 

Qui  graudines  Ulixei, 

Mdlifluentem  Nestora, 

Concinnaiorem  et  Tuilium, 

Qui  solus  ,  exceptis  tribus 

Heris,  heiorum  primus  est, 

Praetorioque  maxiinus. 

Dico  hunc  semiti  prsesulem, 

Prafectum  e.nndem,  el  consulem 

(Nam  consul  xternum  clue:), 

Collegam  Augusti  consulis, 

Columen  curulis  Romulac, 

Primum  in  secundis  fascibus. 

Nam  primus  e  cunctis  erit  D 

Consul,  secundus  principi. 

Generi  hic  superstes  anreo, 

Satorque  prolis  atirese, 

Convincit  Ascrseum  senom. 

Qui  sceculum  omne  lerreiim  : 

Qui  vincit  aevi  injurinm; 

Stirpis  novaior  Anni;o: 

Paribusque  comil  infulis 

Aniciorum  stemmata. 

Probum  loquor.  Scisoptime, 

Quem  nemo  fando  di.verit, 

Qui  non  pritts  laudaverit. 

Perge,  o  libelle,  et  ulere 


9M 


Felicitate  intermina. 
Quin  et  require,  si  sinet 
Tenore  fari  obnoxio  : 

Age  vera  proles  Romuli, 
Effare  causam  nominis. 
Utrumne  mores  hoc  tui 
Nomen  dedere,  an  nomen  lioe 
Secuiamorum  regula? 
An  ille  venluri  sciens 
Mundi  supremus  arbiter, 
Qualem  creavit  moribus, 
Jussit  vocari  nomine  ? 
Nomen  datum  prieconiis, 
Vitxque  lestimonio. 

Libelle  felix  :  quem  sinu 
Vir  tanlus  evolvet  suo, 
Nec  occupari  tempora 
Grato  queretur  otio. 
Quem  mille  cum  vocis  modis, 
Leni  aut  susurrc  impertiet: 
Cuique  vigiles  luminum 
Vacare  dignabunt  corae. 
Quem  mente,  el  aure  consciis, 
Quibusdam  omissis,  pelleget. 
Qusccumque  forluna  est  tibi, 
Perge,  o  libelle,  et  ulere 
Felicitate  intermina. 
Dic  me  valere,  el  vivere. 
Dic  vivere  ex  voto  pio, 
Sanctis  precantem  vocibus, 
Ut  quem  Curulis  proxima 
Collegio  nati  dedit: 
Ilunc  rursus  Augustus  prior 
Suis  perennet  fascibus. 
Subnecte  et  illud  leniter  : 
Apologos,  en,  misit  tibi 
Ab  usque  Rheni  limite 
Ausonius,  nomen  Ilalum, 
Proeceptor  Augusti  tui, 
yEsopiam  trimetriam : 
Quam  vertit  exili  stylo. 
Pedeslre  concinnans  opus, 
Fandi  Tilianus  arlifex. 
Ut  liic  avi  ac  patris  decus 
Mixlo  refulgens  sanguine, 
Probianoque,  ac  Anicio; 
(Utquondam  in  Albao  mosiiibiis 
Supremus  ^Enea  satus, 
Silvios  lulis  miscuit: ) 
Sic  iste,  qui  natus  luus, 
FIos  flosculoruiii  Romuli 
Nutricis  inter  lemmata, 
Lallique  somniferos  modos, 
Suescai  peritis  fabulis 
Simul  jocari,  et  discere. 
Etadde  votum,  quod  pio 
Concepimus  rei  Deo : 
Ut  genitor  Augustus  dedit 
Collegio  nati  Probum  : 


9-27 


Sic  Gralianus  hunc  novum 
Stirpi  fuiurae  copulet. 
Rata  sunl  futura,  quae  loquor. 
Sic  merita,  sic  fatumjubet. 
Sed  jam  ut  loqualur  Julius, 
Fandi  modum  invita  accipe 
Volucripes  dimetria. 
Aveque  diclo,  dic,  Vale. 

EPISTOLA  XVII. 


DECII  AUSONII  928 

A  Januariarum,  cum  redditmsnntmihi  litlerw  lum oppido 
quam  litlerata'.  His  longe  jucundissimum  poema  sub- 
dideras,  quod  de  tribus  Suetonii  libris,  quos  ille  de 
regibus  dedit,  in  epilomen  coegisti,  tanta  eleganlia, 
solus  ut  mihi  videare  assecutus,  quod  conlra  rerum  na- 
turam  est,  brevitas  ut  obscura  nonesset.  In  his  versibus 
ego  isla  cognovi. 


Ad  Ursulum,  grammaticum  Trevirorum:  cni  streuas 
kalendis  Januariis  ab  imperalore  non  dalas  reddi 
fecil. 

Primus  jucundi  fuithic  tibi  fruclus  honoris, 

Augustae  faustum  munus  liabere  manus. 
Proxinius  ex  longogradus  est,  Quaesloris  amici 

Curam  pro  strenis  excubuisse  tuis. 
Ergo,  interceptos  regale  nomisma  Philippos 

Accipe  totnumero,  quot  duo  Geryones. 
Quot  lerni  bijuges:  dempioque  triente  Camenrc  : 

Quotque  doces  horis,  quolque  domi  resides. 
Osiia  quol  pro  parte  aperit  siridentia  Circus : 

Excepto,  medium  quod  palet  ad  stadium. 
Quo^  pedibusgradiuniur  apes,  et  versus  Homeri: 

Quolque  horis  pelagus  profluit,  aut  refluit. 
Prolulit  in  scenam  quot  dramata  fabellarum 

Arcadice  medio  qui  jacet  in  gremio. 
Vel  quot  juncluras  geometrica  forma  favorum 

Conserit  exlremis  omnibus,  et  mediis. 
Quol  telios  primus  numeris,  solusque  probatur; 

Quot  par,  aique  impar  partibus  aequiparat. 
Bis  ternos,  et  ler  binos  qui  conserit  unus  : 

Qui  solus  lolidem  congeminaius  habct. 
Quot  faciunt  juncti  sublerque  supraque  locaii, 

Qui  numeraut  Hyadas,  Pleiadasque  simul. 

Ursule,  collega  iiobilis  Harmonio. 
Harmonio,  quem  Claranus,  quem  Scauius,  et  Asper, 

Quem  sibi  conferret  Varro,  priorque  Crates, 
Quique  sacri  lacerum  collegit  corpus  Homeri, 

Quique  notas  spuriis  versibus  apposuit: 
Cerropiae  commune  decus,  latiaeqtie  camen.v, 

Solus  qui  Chium  miscet,  et  Ammineum, 

EPISTOLA  XVIII. 
Ausonius  Pontio  Paulino. 
Condideral  jam  solis  equos  Tartessia  Calpe  : 
Stridebatque  freio  Tiian  insignis  lbero  : 
Jam  succedentes  quatiebat  Luna  juvencas  ; 
Vinccrel  ut  tenebras  radiis,  velut  a-niula  fratris. 
Jam  volucres,  bominumque  genus  snjierabile  cnris, 
Mulcebant  placidi  tranquilla  oblivia  somni. 
Transierant  idus,  medius  suprema  december 
Tempora  veniuro  properabat jungere  Jano. 
Et  nonas  decimas  ab  se  nox  longa  kalendas 
Jugiter  acciri  celebranda  ad  festa  jubebal. 

Nescis,  pulo,  quid  velim  tol  versibus  dicere;  medius 
fidius  neque  ipse  bene  inlelligo  :  tamen  suspicor.  Jam 
prima  t  ox  erat  ante  diem  uonum  decimum  kalendarum 


Europamque  Asiamque  duo  vel  maxima  terrae 
Membra  :  quibus  Libyam  dubie  Salluslius  addit 
Europce  adjunctam  ,  possit  cum  lerlia  dici: 
Regnatasmullis,  quos  fama  oblilerat:  et  quos 
Barbara  Romanae  non  tradunt  nomina  linguae, 
Illibanum,  Numidamque  Avelim,  Parlhumque  Vono- 
Et  Caranum,  Pellaa  dodit  qui  niimina  regum.  [nem, 
^  Quique  magos  docuit  mysteria  vana  Necepsus: 
Elqui  regnavit  sine  nomine  mox  Sesoosiris. 

Hmc  tu  quam  perile,  et  concinne,  q^iam  modulale,  et 
dulciler,  ila  juxta  naturam  Romanorum  accentuum 
enunliasli,  ut  lamen  veris,  ac  primigeniis  vocibus  sua 
fastigia  non  perirent.  Jam  quid  de  eloquenlia  dicam? 
liquide  adjurare  possum,  nullum  tibi  ad  poelicam  fa- 
cundiam  llomunat  juvenlutis  aquari.  Certe  ita  mihi 
videris.  Sierro,  paler  sum,  ferme:et  noli  exigere 
judicium,  obstante  pietate.  Verinn  cum  pie  diligam, 
sincere  ac  severe  judico.  Affice  me,  oro,  tali  muncre 
frequenter :  quoetoblector,  el  honoror.  Accessit  tibi  ad 
partem  poelicam  mellea  modulatio.  Quid  enim  aliud 
agunl, 

C      Audax  Icario  qui  fecit  nomina  ponlo, 

Etqui  Chalcidicas  moderate  enavit  ad  arces, 

nisi  ut  et  vegetam,  et  sublimem  alacritatcm  tuam,  te- 
meritatem  voces:  me  vero,  et  consultum,  et  quem  filius 
debealimitari,  salutari prudeniiaprcedilum dicas  ? Quod 
equidem  contra  est.  Xam  lu  summa  sic  appetis,  ut  non 
decidas  :  seneclus  mea  satis  habet,  si  consistat.  Hac 
adle  breviter,  et  illico,  vesperisilliusseculomane  dic- 
lavi.  Ita  enim  tabellarius  tuus ,  ul  epistolam  referret, 
inslabat.  Nam  si  mihi  otium  fuerit,  oblcctabile  nego- 
tium  eriladte  prolixius  delirare,  le  ut  eiiciam,  mihi 
ut  salisfaciam.  Vale. 

EPISTOLA  XIX. 

D  Paulino  Ausonius.  Metrum  sic  suasit,  ut  esses 

Tu  prior,  el  nomen  pragredereremeum. 
Quamquam  elfastorum  litulo  prior,  et  tua  Romae 

Praecessit  nostrum  stlla  curulis  ebur. 
Et  quae  jamdudum  tibi  palma  poetica  pollet. 

Lemnisco  ornataesi,  quo  meapalma  caret. 
Longaeva?  tantum  superamus  honore  senectae. 

Quid  refert?  comix  non  ideo  anle  cycnum. 
Nec  qnia  mille  annos  vivit  Gangeticus  ales, 

Vincit  cenium  oculos,  regie  pave,  tuos. 
Cedimus  ingenio,  quantum  prrecedimus  aevo. 

Assurgit  Mus*  nostra  Camena  tu«. 
Vive,  vale  :  el  lotidem  venturos  congere  Janos, 

Quoi  tuus,  aut  noster  coRseruere  paires. 


929 


EPISTOLiE. 

A  Amicus,  et  vicinus,  el  fatiior  tnus, 


930 


EPISTOLA  XX. 

Ausonius  Paulino  suo  salutem. 
Quanlo  me  affecit  beneficio,  non  delata  quidem,  sed 
suscepla  querimonia  mea,  Pauline  filil  veritus  displi- 
cuisse  oleum,  quod  miseras,  munus  iterasti :  addito 
etiam  Barcinonensis  muria?  condimenlo  cumulatius 
prcestitisti.  Scis  autem  me  id  nomen  MURI.E,  quod 
in  usu  vulgi  est,  nec  solerc,  nec  posse  dicere :  cum 
scienlissimi  velerum,  et  Grwca  vocabula  fastidientes, 
Latinum  in  GARl  appellaiione  nou  habeant.  Sed  ego 
quocumque  nomine  loquar,  liquor  isle  SOCIORUM 
vocalur.  Vale. 

Jam  patinas  implebo  meas,  ul  parcior  ille 
Majorum  mensis  applaria  succus  inundet. 

Quid  autem  lam  amabile,  tamque  hospitale,  quam  B 
quod  tu,  ul  me  parlicipes,  delicias  luas  in  ipsa  primi- 
tiarum  novitate  defraudas?  o  melle  dulcior,  o  gratiiv 
venustute  fcstivior,  o  ab  omnibus  patrio  stringende  com- 
plexu!  Sed  hcec,  atque  alia  hujusmodi  documenta  libe- 
ralis  aniini,  alicui  forlasse,  et  aliquando,  quamvis  ra- 
rius  :  illud  de  epistolarum  tuarum  erudilione,  de  poe- 
matis  jucundilate,  de  inventione,  et  concinnatione,  juro 
omnia,  nulli  umquam  imitabile  futurum,  elsi  fatealur 
imitandum.  De  quo  opusculo,  ul  jubes,  faciam.  Exqui- 
sitius  universa  limabo  :  et  quamvis  per  te  manus  sum- 
ma  contigeril,  coelum  superflua;  expolitwnis  adhibebo: 
magis  ul  tibi  parcam,  quam  ut  perfectis  aliquid  adji- 
ciam.  Interea  tamen,  ne  sine  corollario  poetico  tabel- 
larius  tuus rediret,  paucis  iambicis prwludendumputavi : 


Honoris  auctor,  altor  ingeni  lui. 
Dic  et  magister,  dic  parens,  dic  omnia 
Blanda  atque  sancia  charilalis  nomina, 
Aveque  dicto,  dic  Vale,  et  acluium  redi. 
Quod  si  rogabit,  quid  super  scriptis  novis 
Maiurus  sevi,  nec  rudis  dijudicem  : 
Nescire  dices,  sed  paratum  jam  fore 
Heroicorum  versuum  plenum  essedum. 
Cui  subjug:ibo  de  molarum  ambagibus, 
Qui  machinali  saxa  volvunt  pondere, 
Tripedes  caballos  terga  rupios  verbere. 
His  ut  vehanlur  tres  sodales  nuntii. 
Fors  et  rogabit,  quos  sodales  dixeris 
Simul  venire  :  dic,  Trinodem  daciylum 


Spondeus  illi  lentipes  ibai  comes, 
Paribus  moraiur  qui  loeis  cursum  meum  : 
Mihiijue  similis,  semper  adversus  lamen, 
Nec  par,  nec  impar,  qui  Trochceus  dicilur. 
Hoec  fare  cursim,  nec  moralus  pervola, 
Aliquid  reporlans  interim  munusculi 
De  largiiaie  musici  promplarii. 

EPISTOLA  XXI. 

Ausonius  Paulino  suo  salutem. 


Mullas  et  frequenles  mihi  gratice  tuce  causas  et  oc- 
casio  subinde  nata  concinnat,  et  naturce  tuoe  facilitas 
benigna  conciliat,  Pauline  fili.  Nam,  quia  nihil,  pos- 
cenle  me,  abnuis,  magis  acuis  procaciam,  quam  relun- 


dum  illud,  quod  a  me  heroico  melro  desideras,  inchoa-^  dis:  ut  nunc  quoque  in  causa  Philonis  procuratoris 


tur.  Isti  lamen,  ila  te  et  Hesperium  sahos  habeam, 
quod  spalio  lucubratiunculce  unius  effusi  quamquam 
hoc  ipii  de  se  probabunt,  tamen  nihil  diligenlia?  ulle- 
rioris  habuerunt.  Yale. 

lambe  Parthis,  et  Cydonum  spiculis, 
lambe  pinnis  alilum  velocior, 
Padi  ruenlis  impetu  torrenlior, 
Magna  sonorae  grandinis  vi  densior, 
Fiammis  corusci  fulminis  vibratior, 
Jam  nunc  per  auras  Persei  talaribus, 
Petasoque  dilis  Arcados  vectus,  vola. 
Si  vcra  fama  est  Hippocrene,  quam  pedis 
Pulsu  citatam  cornipes  fudit  fremens  : 
Tu  fonte  in  ipso  procreatus  Pegasi, 
Priinus  novorum  melra  junxisli  pedum  : 
lllicque  musis  concinentibus  novem, 
Casdem  in  draconis  conciiasti  Delium. 
Fer  hanc  salutem  proepes  et  volucripes 
Paulini  ad  usque  mcenia,  Hebromagum  loquor. 
Et  protinus,  /am  si  resumptis  viribus 
Alacri  refecti  corporis  motu  viget, 
Salvere  jussum  mox  reposce  mutuum. 
Nihil  moreris :  jamque  duin  loquor,  redi, 
linitalus  illum  stirpis  auctorem  tuso. 
Triplici  furcnlem  qui  Chimseram  incendio 
Supervolavit,  tulus  igne  proximo. 
Dic  et  Valere:  dic,  Avere  te  jubet 


quondam  mei  experiere ,  qui  apud  Hebromanum  con- 
ditis  mercibus ,  quas  per  agros  diversos  coemit,  con- 
cesso  ab  hominibus  tuis  usus  hospitio  immature  pcri- 
clitatur  expelli.  Quod  nisi  indulseris,  rogante  me,  ut 
et  mora  habitandi  ad  commodum  suum  utalur :  ct 
nauso,  aliaque  quavis  navi  usque  adoppidum  praibitu, 
frugis  aliquunlulum  nostrce  advehi  possit,  Lucaniacus 
ul  inopia  liberelur  malure :  lola  illa  familia  hominis 
lilleruti  non  ad  Tultii  frumentariam,  sed  ad  Curculio- 
nem  Plauli  pertincbit.  Hoc  quo  facilius  impelrarem , 
aut  quo  majorem  vcrereris  molestiam ,  si  neqares,  con- 
cinnutam  iambis ,  signalamque  ad  te  epistolam  misi : 
ne  subornatuin  diceres  tabellarium ,  si  ad  te  sine  signi 
rv  fide  venirct.  Signavi  autem  ,  non  ut  Ptaulus  ait ,  per 
cerum,  et  linum,  lillerasque  inierpretes,  scd  per  poeti- 
cum  characterem  magis  notavimus  ,  lamquam  signum 
impressum  judicares. 

Philon,  meis  qui  villicatus  pryediis, 

Ut  ipse  vult,  epitropos ; 
(Nam  gloriosum  Gneculus  nomen  putat, 

Quod  sermo  fucat  Doricus) 
Suis  querelis  asserit  nostras  preces  : 

Quas  ipse  lentus  prosequor. 
Videbis  ipsum,  qualis  adstet  cominus, 

Imago  fortunoe  suae, 
Canus,  comosus,  hispidus,  trux,  altubus, 

Tercnlianus  Phormio. 


951  DEC11 

Horrens  capillis  ut  marinus  asperis 

Echinus,  aul  versus  mei. 
Hic  same  falsus  messibus  vcgrandibus, 

Nomen  perosus  villici, 
Semente  se,ra^siye  mullum  pnecoqua, 

Et  siderali  inscilia, 
Coelum  lacessens,  seque  culpoc  subtrahens, 

Reos  peregit  coelites. 
Non  cultor  iostans,  non  araior  gnaruris, 

Promusque,  quam  condus  magis, 
Terram  iniidelem,  nec  foracem  criminans, 

Negotiari  maluii. 
Mercaiur  quoquo  foro  venalium. 

Muluaiur  ad  Giajcam  fideiu. 
Sapiensque  supra  Gra-i  iie  septem  viros, 

Ociavus  accessit  sophos. 
Et  nunc  paravit  irilicum  caseo  sale, 

Novusque  pollet  cmporus. 
Adit  inquilinos,  rura,  vicos,  oppida. 

Soli  el  sali  commerci.o. 
Acatis,  pliaselis,  lintribus,  stlalis,  rate, 

Tarnim  ei  Garunraara  permeat. 
Ac  lucra  damnis,  damna  mutans  fraudibus, 

Se  diiat,  et  me  pauperat. 
Is  nunc  ad  usque-vcctus  Hebromagum  iuam, 

Sedem  locavil  mercibus. 

Ut  inde  nauso  devehat 

Noslros  in  usus,  ut  refert, 
Hunc  ego  paucis,  nc  graveris  hospitem. 

Adjutus  ul  mox  navis  auxilio  tusc, 

Ad  usqneporius  oppidi, 
Jam  jam  Perusina,  ct  Saguntiua  fame, 

Lu<  aniacum  liberet. 
Hoc  si  impetratum  munus  abs  te  acccpero, 

Prior  colere,  quam  Ceres. 
Triptolemon  olim,  sive  Epimenidem  vocant, 

Aut  Bulianum  Buzygen, 
Tuo  locabo  postferemios  nomini. 
|_  Nam  munus  hoc  tiet  tuum. 

EPISTOLA  XXII. 

Ausomus  Paulino  salntem. 
Proxima  quoc  nostra;  fuerat  querimonia  charloc, 
Credideram,  quod  te,  Pauline,  iuflcctere  posset, 
Eliceretquc  tuam  blanda  objurgatio  vocem. 
Sed  tu  juralis  velut  alta  silenlia  sacris 
Devotus  teneas,  perstas  in  lege  lacendi. 
Non  licet :  anne  pudet,  si  quis  lihi  jure  paterno 
Vivat  amicus  adhuc,  maneasque  obnoxius  hoeres? 
Ignavos  agitet  lalis  limpr;  at  tibi  nullus 
Sit  metus:  et  morem  missoe  accepueque  salutis 
Audacter  reline ;  vel  si  tibi  proditor  instat, 
Aut  quaesitoris  gravior  censura  timetur, 
Occurre  ingenio,  quo  saape  occulta  teguntur. 
Threicii  quondam  quam  saeva  licentia  regis 
Fecerat  elinguem,  per  licia  texta  quere!as 


AUSONII  932 

A  Edidit,  et  tacitis  mandavit  crimina  telis. 
Et  pudibunda  suos  malo  commisil  amorcs 
Virgo,  nec  erubuit  taciuiro  conscia  pomo. 
Depressis  scrobibus  viiium  regale  minisler 
Credidit,  idque  diu  texit  fidissima  lellus  : 
Inspirala  deliinc  vento  canlavit  arundo. 
Lacte  incide  notas  :  arescens  charta  tenehit 
Semper  inaspicuas  :  prodenlur  scripta  favillis. 
Vel  Lacedoemoniam  scytalen  imitare,  libelli 
Segniina  Pergamei  tereti  circumdata  ligno 
Perpetuo  lnscriueiis  versu;  qui  deinde  solutiis 
Non  respondetiies  sparso  dabit  ordine  formas, 
Donec  consimilis  ligni  replicetur  in  orbem. 
Innuineras  possum  celandi  oslendere  fnrmas, 
Et  clandestinas  vetcrum  reserare  loquelas, 

B  Si  prodi,  Pauline,  times,  noslroeque  vereris 
Crimen  amicitias.  Tanaquil  ma  nesciat  islud. 
Tu  contemne  alios;  nec  dedignare  parentem 
Affari  verbis.  Ego  sum  luus  allor,  el  ille 
Pr:*ceptor  primus,  primus  largiior  lionorum, 
Primus  in  Aonidum  qui  le  collcgia  duxi. 
EPISTOLA  XXIII. 
Ausonius  Paulino  salutem. 
Discujimus,  Pauline,  jugum,  quod  ceria  fovehat 
Temperies :  leve  quod  positu,  et  toleral/ile  junctis, 
Tractabal  paribus  concordja  mitis  habenis, 
Quod  per  tam  longam  seriem  volvenlibus  annis 
Fabula  non  umquam,  uumquam  querimonia  movit, 
Nulla  qnerela  loco  pepulit,  non  ira,  nec  error, 
Nec  qiiae  compositis  malesuadae  credula  causis, 
Concinnal  verisimilis  suspicio  culpas. 

Tam  placidum,  lam  miie  jugum  :  quod  ulerque  pa- 

[rentes 

Ad  senium  nostri  traxere  ab  origine  vitaj : 
Impositumque  piis  hoeredibus,  usque  manere 
Optarunt,  dum  longa  dies  dissolveret  a;vum. 
Et  mansil,  dum  keta  fides,  nec  cura  laboral 
Olficii  servare  vices  :  sed  sponte  feruntur 
lucusiodilum  sibi  conlinuanlia  cursum. 
IIoc  tam  mite  jugum  docili  cervicc  subirent 
Martis  cqui,  stabuloque  feri  Diomedis  abacti  : 
Et  qui  mutatis  ignoti  solis  habcnis 
Fulmineum  Pbaethonla  Pado  mersere  jugales. 
Discutimus,  Pauline,  tamen  :  ncc  culpa  duorum 
Ista,  sed  unius  tantum  tua :  naniqne  ego  semper 
D  Contenla  cervice  feram;  consorte  laboruni 
Destituor;  ncc  tam  promptum  geslata  duobus 
Unum  deliciente  pari  perferre  sodalem. 
Non  animus,  viresque  labant  :  sed  iniqua  ferendo 
Conditio  esl  oneri,  cum  pondus  utrumque  relicto 
Ingruit;  accedunlque  aliena:  pondera  libroc. 
Sic  pars  oogra  hominis  trabit  ad  contagia  sanum 
Corpus :  et  exigui  quamvis  discrimine  membri, 
Tota  per  innumeros  artus  compago  vacillal. 
Obruar  usque  iamcn,  veteris  nede;il  amici 
Me  durante  fides  i  memoriqne  ut  fixa  sub  asvo 
Restittianl  profugum  solatia  casta  sodalcm. 
Impie,  Pirithoo  disjungereThesea  possis, 
Euryalumque  suo  sociuni  secernere  Niso. 


953 


Te  suadenle  fugam,  Pyladesliquisset  Oreslem; 
Nec  cusiodissei  Siculus  vadimonia  Danion. 
Quanium  oblectamen  populi,  qusevoia  bonorum 
Speralo  fraudata  bono?  Gratantia  cuncti 
Verba  loquebantur;  jam  nomina  nostra  parabanl 
Inserere  antiquis  sevi  melioris  amicis; 
Cedebal  Pylades  :  Phrygii  quoque  gioria  Nisi 
Jam  minor,  el  promissa  obiens  vadimonia  Damon. 
Nos  documenta  magis  felicia:  qnalia  magnus 
Scipio,  loiigaevique  dedil  sapientia  Loeli; 
Nos  studiisanimisque  iisdem,  miraeula  cunctis  : 
Hoc  majora,  pares  fuimus  quod  dispare  in  oeve-. 
Oeyus  illa  jugi  fatalis  soivere  lora 
Pellsenm  poluisse  ducem  reor,  abdita  operlis 
Principiis,  et  utroque  c.-ptit  celanlia  nodo. 
Grande  aliquod  verbum  nhmrtrm  diximus,  ut  se 
Iuferret  nimiis  vindex  Rhamnusia  votis; 
Arsacidse  ut  quondam  regis  non  laeia  triumphis 
Grandia  verba  premens  tiltrix  dea  Medica  belli 
Sistere  Cecropidum  in  terris  monumenta  paranti 
Obslitit :  et  Graio  jam  jam  figenda  tropseo, 
Ultro  eiiam  viclis  Nemesis  sletit  Auica  Persis. 
Quse  libi  Romulidas  proceres  vexare  libidoest? 
in  Medos,  Arabasque  tuos  per  nubila,  et  atrum 
Perge  chaos.  Romana  procul  tibi  noniina  sunto. 
Illic  quaere  alios  oppugnatura  sodales  : 
Livor  ubi  iste  tuus,  ferrugineumque  venenum 
Ojiportuna  tuis  inimicai  pectora  fucis. 
Paulinum,  Ausoniumque,  viros,  quos  sacra  Quirini 
Purpura,  et  auralus  trabese  velavit  amictus, 
Non  decei  insidiis  peregrinse  cedere  divoe. 
Quid  queror,  Eoique  insector  crimina  monslri? 
Occidui  me  ripa  Tagi,  me  Punica  laedit 
Barcino,  me  bimaris  juga  ninguida  Pyrenaei. 
Moenibus  e  palriis  forsan  quoque  veslis  ei  oris, 
Quemque  suo  longe  dirimat  provincia  iraclu 
Trans  montes,  solemque  alium;  Irans  flumina  et  urbes, 
Et  quod  terrarum  coeiiquecxteiiditur  inter 
Emeritensis  Anse,  latseque  fluenta  Garumnse. 
Quod  si  iniervallis  spatium  lolerabile  Iimes 
Poneret  exiguus  (quamvis  longa  omnia  credant, 
Quisimul  essevolunl),  facerei  tamen  ipsa  propinquos 
Cura  locos,  mediis  jungens  dislamia  verbis. 
Santonus  ut  sibi  Burdigalam,  niox  jungit  Aginnum 
Illa  sibi  et  populos  Aquitanica  rura  colentes  : 
Utque  duplex  Arelas,  Alninse  tecla  Viennse, 
Narbonemque  pari  spatio  sibi  conserit :  et  mox 
Quinciiplicem  socias  tibi,  Martie  Narbo,  Tolosam. 
Iloc  milii  si  spaiium  vicinis  mcenibus  esset, 
Tunc  ego  te  ut  nostris  aptum  complecterer  ulnis  : 
Afflaretque  tuas  aures  nostrse  aura  loquelsc. 
Nunc  tibi  trans  Alpes,  et  marmoream  Pyrcnen 
Cscsarecc  Auguslae  domus  cst.  Tyrrhervica  propier 
Tarraco,  et  ostrifero  superaddita  Barcino  ponlo. 
Me  juga  Burdigalae,  trino  me  flumina  ccetu 
Secernunt  lurbis  popularibus  :  otiaque  inter 
Vitiferi  exerceul  colles,  iselumque  colonis 
Uber  agri,  tum  prala  virentia,  tum  nernus  uinbris 
Mobilibus,  celebrique  frequens  ecclesia  vico  i 


EPlSTOLiE.  934 

A  Totque  mea  in  Novero  sibi  proxima  praedia  pago,' 
Dispositis  totum  vicibus  variata  per  annum  : 
Egelidse  ut  lepeanl  biemes,  rabidosque  per  aestus 
Aspirent  tenues  frigus  subtile  aquilones  : 
Te  sine  sed  nullus  grata  vice  provenit  annus  ; 
Ver  pluvium  sine  flore  fugit ;  canis  spstifer  ardet; 
Nulla  autKmnales  varial  Pomona  sapores; 
Effusaque  biemem  contrisiat  Aquarius  unda. 
Agnoscisne  tuam,  Ponti  dulcissime,  culpam  ? 
Nam  mihi  ceria  fides,  nec  commutabilis  umquam 
Paulini  illius  veteris  reverentia  dnrat : 
Quseque  meo,  atque  tuo  fuerat  concordia  patri. 
Si  tendi  facilis  cuiqnam  fnit  arcus  Ulixei, 
Aut  prseter  domintim  vibrabilis  ornus  Acbillei, 
Nos  quoque  tam  longo  Rliamnusia  lcedere  solvet. 

B  Sed  cur  lam  muesto  sero  tristia  carmina  versu? 
Et  non  in  meliora  aniinus  se  vota  propinquat? 
Sit  procul  iste  raetus  :  cerla  est  Qducia  nobis, 
Si  genitor  nalusque  Dei  pia  verba  volentum 
Accipiat,  nostro  reddi  te  posse  precatu  : 
Ne  sparsam  raptamque  donmm,  laceraiaque  cenlum 
Per  dominos,  veteris  Paulini  regna  fleamus. 
Teque  vagum  toto  quam  longa  Hispania  tractu, 
Immemorem  veterum,  peregrinis  fidere  amicis. 
Accurre,  o  nostrum  decus,  o  mea  maxima  cura, 
Votis,  ominibusque  bonis,  precibusque  vocatus, 
Appropera:  dum  lu  juvenis,  duin  noslra  senectus 
Servat  inexhauslum  tibi  gratificala  vigorem. 
Et  quando  iste  meas  impellet  nuntius  aures  ? 
Ecce  luus  Paulinus  adest;jam  ninguida  linquit 

C  Oppida  Iberorum,  Tarbellica  jam  tenet  arva  ; 
Hebromagi  jam  tecta  subit ;  jam  praedia  Iratris 
Vicina  ingreditur  ;  jam  labitur  ::mne  secundo  ; 
Jamque  in  conspectu  est;  jam  prora  obvcrtitur  amni ; 
Ingressusque  sui  celebrala  per  oslia  porlus 
Totuin  occursaniis  populi  prsevertiiur  agmen  : 
Etsua  prseteriens,  jain  jam  tua  liiuitia  pulsat. 
Credimus,  an  qui  amant,  ipsi  sibi  somma  fingunt? 
EPISTOLA  XXIV. 
Ausomus  Pauluso  suo  salutem. 
Quarla  libi  hsec  notos  detexit  epistola  questus, 
Pauline,  el  blando  resiJem  sermone  laccssit. 
Officium  sed  nulla  pium  mihi  pagiua  reddit, 
Fausia  salutigeris  ascribens  orsa  iibellis. 
Unde  istam  nieruit  non  lelix  cliaria  repulsam, 

D  Spemit  lam  longo  cessatio  quam  lua  faslu  ? 
Itoslis  ab  hosic  lamen  per  baibara  verba  salulem 
Accipit :  et  Salve  mediis  intervenit  armis. 
Respondent  el  saxa  homini.  Percussus  abantris 
Scrmo  redii,  redit  et  nemoruin  vocalis  imago  : 
Littorei  clanianl  scopuli,  dant  miuniura  rivi, 
IlybUcis  apibus  sepes  depasia  susurrat. 
Est  et  arundineis  modulatio  musica  ripis  : 
Cumque  suis  loquitur  ueniulum  coma  piuea  vcnlis. 
Incubuil  foliis  quoiies  levis  Eurus  aculis, 
Dindyma  Gargarico  respondcnl  cantica  luco. 
Nii  mutum  nalura  dedii':  non  aeris  alcs, 
Quadrupedesve  siient,  habet  et  sua  sibila  serpens, 
ELpccus  a^quoreum  lenui  vice  vocis  anhclat. 


935 


DECII 


Cymbala  danl  fliclu  sonilum,  dant  pulpita  saltu 
Icla  pedum  :  teniis  reboant  cava  lympana  tergis  : 
Isiacos  agitant  Mareolica  sisira  lumullus  ; 
Nec  Dodonsei  cessal  tinniius  aheni, 
In  numerum  quotiens  radiis  ferientibus  ict* 
Respondent  dociles  modulalo  verbere  pelves. 
Tu  velut  OEbaliis  habites  taciturnus  Amyclis, 
Aut  lua  Sigalion  j-Egyptius  oscula  signel, 
Obnisum,  Pauline,  laces.  Agnosco  pudorcm  : 
Quod  vitium  fovet  ipsa  suum  cessalio  jugis. 
Dunique  pudet  lacuisse  diu,  placet  officiorum 
Non  servare  vices  :  et  amani  longa  otia  culpam. 
Quis  prohibet  Salve  atque  Vale  brevitaie  parata 
Scribere?  lelicesque  nntas  mandare  libellis? 
Non  ego  longinquos  ut  texat  pagina  versus 
Postulo:  muliiplicique  oneres  sermone  tabellas. 
Una  luit  tantum,  qua  respondere  Lacones, 
Litiera  :  et  iraio  regi  placuere  negantes. 
Estetenim  comis  brevitas.  Sic  fama  renalum 
Pyihagoram  docuisse  refert,  cum  mulia  loquaces 
Ambiguis  sererent  verbis,  conlra  omnia  solum 
Est,  respondebat,  vel  non.  0  certa  loquendi 
Regula!  nam  brevius  nihil  est,  nec  plenius  islis  : 
Quae  firmala  probanl,  aut  infirmaia  relidunt. 
Nemo  silens  placuit :  mulii  brevitate  loquendi. 
Verum  ego  quo  stulte  dudum  spatiosa  locutus 
Provehor  ?  ut  diversa  sibi  vicinaque  culpa  est, 
Mulia  loquens,  et  cuncta  silens !  non  ambo  placemus : 
Ncc  possum  reticere,  jugum  quod  libera  numquam 
Fert  pietas,  nec  amat  blandis  postponere  verum. 
Vertisti,  Pauline,  luos  dulcissime  mores  ? 
Vasconis  hoc  sallus,  et  ninguida  Pyrenaei 
Hospilia,  et  noslri  facit  hoc  oblivio  coeli? 
Imprecer  ex  merito  quid  non  libi,  Iliberia  tellus  ? 
Te  populent  Poeni :  te  perfidus  Annibal  urat : 
Te  belli  sedem  repetat  Sertorius  exsul. 
Ergo  meum,  palriacque  decus,  columenque  senati, 
Bilbilis,  aut  hserens  scopulis,  Calagorris  liabebil? 
Aul  quoe  dejeclis  juga  par  scruposa  ruinis 
Arida  torrentem  Sicorim  despectat  llilerda  ? 
Ilictrabeam,  Pauline,  luam,  Latiamque  curulem 
Conslituis,  patriosque  isihic  sepelibis  honores  ? 
Quis  tauien  isia  libi  lam  longa  silenlia  suasit  ? 
lmpius  ul  nullos  hic  vocem  vertat  in  usus: 
Gaudia  non  illum  vegetent :  non  dulcia  vatum 
Carmina,  non  blandae  modulalio  flexa  querelae, 
Non  fera,  non  illum  pecudes,  non  mulceat  alcs, 
Non  quae  pastorum  nemoralibus  abdita  lucis 
Solatur  nostras  Echo  resecuta  loquelas. 
Trisiis,  egens,  deserta  colat :  tacitusque  pererret 
Alpini  convexa  jugi :  ceu  dicitur  olim 
Mentis  inops,  ccetus  hominum,  et  vestigia  vitans, 
Avia  perlustrasse  vagus  loca  Bellerophontes. 

Hapc  precor  :  hanc  vocera,  Bceotia  numina,  Musae, 
Accipile,  etLaliis  vatem  revocate  Camenis. 

EPISTOLA  XXV. 
Ausomus    Symmacho. 
Moda  intelligo,  quam  mellea  ressiloratio,  quam  de- 


AUSONH  036 

A  lenifica  ,  et  qitam  suada  fttCUndia.  Persuasisti  mihi 
quod  epislola'  mece  apud  Capuam  libi  redditce  concin- 
nalio  inhumana  non  esset.  Sed  hoc  non  diutius  ,  quam 
dum  epistolam  tuam  legi,  quce  me  blanditiis  inhiantem 
Uiis ,  velul  succo  nectaris  delibula,  ducit.  Ubi  vero 
chartutam  pono  ,  el  meipsum  inlerrogo  ,  tum  absijn- 
tliium  meum  resipit,  el  circumlita  melleluo  pocula  de- 
prehendo.  Si  vero  ,  id  quod  sape  facio,  ad  epislolam 
tnam  redii,  rursus  illicior,  et  rursumille  suavissimus, 
ille  floridus  tui  sermonis  a/jatus,  deposila  lectione,  va- 
nescit ,  el  leslimonii  pondus  prohibet  inesse  dulcedini. 
Hoc  me  velut  aerius  bractece  fucus ,  aut  picla  nebula, 
non  lonyius,  quam  dum  videlur,  oblectat :  Chamceleon- 
lis  bcsiiolcevice,  quce  de  subjeclis  sumil  colorem.  Aliud 
sentio  ex  epislola  tua,  aliud  ex  conscienlia  mea  :  el  tu 

B  me  audes  facundissimorum  hominum  laude  dignari  ? 
tu ,  inquam  tnihi  isla,  qui  te  ullra  emendationem  otn- 
nium  protulisti  ?  aul  quisquam  ila  nilet,  ul  comparalus 
libi  non  sordeal?  Quis  ita  ad  JEsopivenustalem,  quis 
ad  sophisticas  Isocratis  conclusiones,  quis  adenthyme- 
mata  Demosthenis,  aulopulentiamTutlianam,  aut  pro- 
prietatem  noslri  Maronis  accedat  ?  quis  ita  affeclel 
sinyula,  ut  lu  imples  omnia?  Quid  enim  aliud  es,  quam 
ex  omni  bonarum  artium  iuyenio  collecla  perfectio  ? 
Hcec,  domine  mi  fili  Symmaclie,  non  vereor ,  nein  te 
blandius  dicla  videanlur  esse  quam  verius.  El  expertus 
es  (idem  tneam  mentis  atque  diclorum,  dum  in  comita- 
tu  deyimus  ambo  cevo  dispari :  ubi  tu  veleris  mililicc 
prcemia  tyro  meruisli,  eyo  tyrocinium  jam  veteranus 
exercui.  In  comttatu  tibi  verus  fui,  nedum  me  pereyre 

G  existimes  composita  fabulari.  Incomitatu,  inquatn,  qui 
frontes  hominum  operii,  tnenles  tecjit,  ibi  me  et  paren- 
lem,  et  amicum,  et  si  quid  ulroque  charius  est,  chario- 
rem  fuisse  sensisli.  Sed  abeamus  ab  his ,  ne  islhax 
commemoralio  ad  illam  Sosice  fonnidinem  videalur 
accedere.  Illud  quod  pene  prceterii,  quantaaifectatione 
addidisli  ?  ut  ad  te  didascalicum  aliquod  opusculum  , 
aut  sermonem  prolreplicum  milterem,  Eyo  te  docebo 
docendus  adhuc,  si  essem  id  cetalis,  ul  discerem  ?  aut 
eyo  le  vegetum ,  atque  alacrem  commonebo  ?  eudem 
opera  el  musas  horlabor ,  ul  cananl ,  et  maria  ut  ef- 
fluanl,  el  auras  ul  vigeant,  el  iynes  ut  caleant  admo- 
nebo  :  aul  si  quid  inviiis  quoque  nobis  nalura  fu  ,  su- 
perfluus  instiyalor  ayitabo.  Sal  est  unius  erroris: 
cjuod  aliquid  meorum  me  pcenilenle  vulyatum  est :  quod 

D  bona  fortuna  in  manus  amicorum  incidit.  Nam  si  con- 
tra  id  evenisset,  nec  tu  mihi  persuaderes  placere  me 
posse.  Hcec  ad  lilleras  tuas  responsu  sint :  ccetera  quce 
noscere  habes,  compendii  faciam.  Sic  quoque  jam  lon- 
ya  est  epistola.  Julianum  lamen  familiarem  domus 
noslrce,  si  quid  de  nobis  percontandum  arbitraris,  alle- 
go.  Simul  admoneo,  ut  cutn  causam  adventus  ejus 
aynoveris,  juves  sludium,  quod  cx  parte  fovisli.   Vale. 


Nota.  Symmacbus  et  Paulinus,  quibus  direxit  plures 
epistolas  Ausonius,  Ausonio  vice  rescripserunt  plures. 
Quas  videsis  sive  tomo  praecedenli  in  Epistolario  Symma- 
chi,  sive  ad  poetas  Christianos  quinli  saeculi ,  inter  opera 
Paulini. 


937 


AD  IMPERATOREM  GRATIARUM  ACTIO. 


938 


AUSONII  AD  GRATIANUM  IMPERATOREM  DISCIPULUM 

GRATIARUM  ACTIO  PRO  CONSULATU. 


Ago  tibi  gralias ,  imperator  Auguste.  Si  possem,  A  ter  divinis  honoribus  consecratus,  instar  filii  ad  im- 


eliam  referrem.  Sed  nec  lua  fortuna  desiderat  remu- 
nerandi  vicem,  nec  noslra  suggerit  reslituendi  facul- 
latem.  Privatorum  ista  copia  est,  inter  se  esse  muni- 
ficos.  Tua  beneficia  ut  majestate  praicellunt,  ita  mu- 
tuuin  non  reposcunt.  Quod  solum  igilur  nostrse  opis 
est,  gratias  ago  :  verum  ita,  ut  apud  Deum  fieri  amat, 
sentiendo  copiosius  quam  loquendo  :  atque  non  in 
sacrario  modo  imperialis  oraculi,  qui  locus  horrore 
iranquillo  et  pavore  venerabili  raro  eumdem  ani- 
mum  prtestat  et  vulium.  Sed  usquequaque  gralias 
ago ,  tum  lacens,  tum  loquens,  tum  in  coetu  homi- 
num,  ipse  mecum,  et  cum  voce  patui,  et  cum  medi- 
taiione  secessi,  omni  loco,  aciu,  habitu  et  tempore. 
Nec  mirum ,  si  ego  terminum  non  statuo  lam  grala 


perium  frater  aseilus,  acontumelia  belli  patruus  vin- 
dicatus,  ad  praefecturoe  collegium  filius  cum  patre  con- 
junctus,  ad  consulatum  prceceplor  electus.  Possum  ire 
peromnesappellationes  tuas,  quas  olim  virius  dedii, 
quas  proxime  fortuna  concessit,  quas  adhuc  indul- 
gentia  divina  meditatur.  Vocarem  Germanicum  de- 
dilione  geutilium,  Alemanicum  traductione  capto- 
rum,  vincendo  ei  ignoscendo  Sarmaticum.  Connecte- 
rem  omnia  merita  virtutis,  et  cognomina  felicitalis  : 
sed  alia  est  ista  materia  et  suo  parata  secrelo,  cum 
placuerit  signanter,  et  breviler  omnia  <|u?e  novimus 
indicare,  nec  persequ',  ut  qui  terrarum  orbem  unius 
tabulae  ambitu  circumscribunt  aliquanto  delrimento 
magnitudinis,  nullo  dispendio  veritatis.  Nunc  autem 


profuendi,  cum  lu  linem  facere  nescias  honorandi.  B  quod  diei  hujus  proprium,deconsulatu  graiiasagam: 


Quis  enim  locus  est  aut  dies,  qui  non  me  hujus  aut 
similis  gratulationis  admoneat?  Admoneat  autem? 
0  inertiamsignificationisignavce.  Quis,inquam,  locus 
est,  qui  non  beneliciis  tuis  agitet,  inflammet?Nullus 
inquam,  imperalor  Auguste,  quin  admirandam  spe- 
ciem  tuae  vencraiionis  incutiat :  Non  Palatium,  quod 
tu  cum  terribile  acceperis,  amabile  praestitisii.  Non 
forum  ,  et  basilice  olim  negotiis  plena,  nunc  votis, 
votisque  pro  tua  salute  susceptis.  Nam  de  sua  cui 
non  te  imperante  securitas?  Non  curia,  honorificis 
modo  laeta  decretis,  olim  sollicitis  moesta  querimo- 
niis.  Non  publicum,  in  quo  occursus  gaudenlium  plu- 
rimorum  neminem  patitur  solum  gratulari.  Non  do- 
mus  commune  secretum.  Lectus  ipse  ad  quieiem  da- 


sed  procurrunt  et  aliae  dignitales,  aique  in  vocem 
gratulaiionis  erumpunt,  ac  se  prius  debere  profiten- 
tur.  Tot  gradus  nomine  comitis  propter  tua  incre- 
rnenta  congesti  ex  luo  merito,  te  ac  patre  principi- 
bus.  Qusestura  communis,  et  tui  tanium  praifectura 
beneficii,  quse  et  ipsa  non  vult  vice  simplici  gratu- 
lari,  liberalius  divisa  quam  juncta  ,  com  teneamus 
duo  integrum  ,  neuter  desiderat  separatum.  Sed  illi 
(ut  paulo  ante  promisi)  habebunt  sui  muneris  pecu- 
liare  secretum.  Consulatus  hic  meus  orat  atque  ob- 
secrat,  ut  obnoxiam  tibi  uni  sinas  fieri  ejus  dignita- 
tem,  quem  omnibus  praetulisti.  Quod  quidem  et  ipse 
sibi  invenit  gradus,  cum  clarissimo  viro  collega  meo 
honore  conjunctus,  nuncupatione  praelatus  consul 


lus,  bcneficiorum  luorum  reputatione  tranquillior.  C  ego,  imperator  Auguste,  munere   luo   non   passus 


Somnus  abolitor  omnium,  imagines  tuas  affert.  Isla 
aulem  sedes  honoris,  sella  curulis,  gloriosa  pompis 
imperialis  officii  (in  cujus  me  fasligio  ex  qua  medio- 
critate  posuisti)  quolies  a  mecogilatur,  vincorma- 
gnitudine,  et  redigor  ad  silentium,  non  ingratus  be- 
neficiis,  sed  oppressus.  Ades  enim  locis  omnibus, 
nec  jam  miramur  licentiam  poetarum  ,  qui  omnia 
deo  plena  dixerunt.  Spem  superas,  cupicnda  praeve- 
nis,  vota  preecurris,  quoeque  animi  nostri  celeritas 
Divum  instar  affectat,  beneficiis  prseeuntibus  anlece- 
ditur.  Praeslare  tibi  est  quam  nobis  optare  velocius. 
Ago  igilurgraiias,  optimeimperator,  ac  si  quis  hunc 
sermonem  meum  iisdem  verbis  tarn  saepe  repetitum 
inopiae  loquentis  assignat,  experiatur  hoc  idem  pro- 


septa,  neque  campum,  non  suffragia,  non  pun- 
cla,  non  loculos  :  qui  non  prensaveram  manus, 
nec  cum  salutantium  confusus  occursu  :  aut  sua 
amicis  nomina  non  reddiderim,  aut  aliena  impo- 
suerim  ,  qui  tribus  non  circumivi ,  cenlurias  non 
adulavi ,  vocatis  classibus  non  intremui,  nihil  cum 
sequestre  deposui,  cum  distributorenil  pepigi.  Ro- 
manus  populus,  Martius  campus,  et  equester  ordo, 
rostra ,  ovilia  ,  senatus ,  curia ,  unus  mihi  omnia 
Gratianus.  Jure  meo ,  Auguste  maxime,  affirmare 
possum,  incolumi  omnium  gratia  ,  qui  ad  hunc 
honorem  diversa  umquam  virtute  venerunt ,  venlu- 
rique  sunt.  (Suusenim  cuique  animus,  suum  meri- 
tum  ,  sibique  mcns  conscia  est.)  Jure,  inquam,  meo 


sequi,  sed  nihil  polerit  proferre  facundius.  Aguniur  D  affirmare  possum ,  me  mihi  videri  a  cseleris  esse  se- 


enim  gratiai,  non  propler  majestatis  ambitum,  nec 
sine  argumenlis,  imperalori  fortissimo  :  testis  est 
uno  pacatus  anno  et  Danubii  limes  et  Rheni;  libe- 
ralissimo  :  ostentat  hoc  dives  exercitus;  indulgentis- 
simo :  docct  securitas  erroris  humani ;  consullissimo  : 
probat  hoc  tali  principe  Oriens  ordinatusjpiissimo : 
hujus  verolaudislocupletissimura  tesiimonium  estpa- 
Patrol.  XIX. 


crelum.  Sunt  quos  votorum  cruciat  inaniias.  Non 
oplavi.  Quos  exercet  ambilus.  Non  petivi.  Qui  assi- 
duitate  exprimunt.  Non  coegi.  Qui  ofleruntnr  occa- 
sione.  Non  affui.  Quos  juvat  opulemia.  Obstat  lem- 
porum  disciplina.  Non  erri.  Nec  possum  continentiam 
jactare.  Non  habui :  unum  pracstare  tcnlavi ,  et  hoc 
ipsum  quasi  meum  vindicare  non  possum.  Iu  tua 

30 


930 


DECH  AUSONil 


040 


enim  positum  est  opinione,  si  merui.  Fecisii  autem,  A  stantes  inclinata  in  me  dignatione  pracleriios,  ut  es- 


et  facies  alios  quoque  consules,  piissime  Graiiane, 
sed  non  et  causa  pari  viros  gloriae  militaris  :  liabent 
enim  tecum  ut  semper  laboris,  ita  dignilatis  plerum- 
que,  consortium,  virlulis  quam  honoris  anli<iuiore 
collegio,  viros  nobilitaiis  anliquae  :  dantur  enim 
multa  nominibus,  et  est  Roma  pro  merito,  viros  fide 
inclylos,  el  officiis  probatos,  quorum  me  etsi  non 
secerno  numero,  lamen ,  quod  ad  honoris  viam  per- 
linet,  ratione  disperlio.  Quartum  hunc  gradum  novi 
beneficii,tu,  Auguste,consiituis  deferre  tibi  ipsi,  quo 
aller  ornelur,  bona  animi  tui  ad  alienam  referre 
praestanliam,  crudiiionemque  naturae,  quam  Dco, 
et  patri,  et  libi  cebes,  ad  altcrius  graliam  rectius 
retorquere ,  quam  verius.  Tua  haec  verba  sunt  a  te 


set  qnem  lu  matura  aefatc  jam  subcinclum  per  omnes 
honorum  gradus  festinata  bonitaie  proveheres.  Ti- 
mere  ut  videreris,  ne  in  me  viia  deficeret,  dum  tibi 
adhuc  aliquid  quod  deberes  praesiare,  superessel. 
Negat  Cicero  consularis  ullra  se  habere ,  quod  cu- 
piat.  Ego  autem  jam  consul  et  senex,  adhucavidita- 
tem  meam  jam  fatebor,  te  videre  saepius  in  hoc  ma- 
gisiratu,  Gratianc,  deside.ro,  ut  et  sex  Val.  Corvini, 
et  septem  C.  Marii,  et  cognominis  lui  Augusli  tre- 
dccim  consulatus  unus  oequipares.  Tibi  plures  polest 
selas  el  fortuna  tua  praestare,  verum  ego  in  numero 
parcior,  quia  iu  in  munere  liberalior.  Ipsum  enim  te 
saepius  hoc  honore  defraudas,  ut  el  aliis  largiaris. 
Scis  enim,   imperator  doctissime  (rursum  enim  utar 


hi  scripla,  Solvere  te  quod  debebas,  etadbucde-  B  laudeprivata),  scis,  inquam,seplem,acdecem  Domi- 


bere  quod  solveris.  0  mentis  aureae  dictum  bractea- 
lum,  o  de  pectore  candidissimo  lactei  sermonis  ali- 
inoniam.  Quisquamne  tam  parcus  est  in  ostentaiione 
beneficii?  quisquam  pondus  gralia;  succ  vim  merili 
profitelur  alieni?  quisquam  denique  quod  indulget, 
quasi  ab  obnoxio  deferalur,  pretium  mavult  vocare, 
quara  donum?  Cerient  huic  senlentiae  veteres  illi,  et 
Homerici  oratorcs,  sublilis  deducta  oratione  Mene- 
laus,  et  inslar  profundac  grandinis  ductor  Ilhacensis, 
et  melleo  delibulus  eloquio  jam  tertiae  Nestor  aetaiis. 
Sed  neque  ille  concinnius  eloqueiur,  qui  se  Laconica 
brevitate  collegit  :  nequc  ille  contortitis,  qui  cum 
scnsibus  verba  glomeravit  ;  nec  dulcius,  cujus  lenis 
oratio  mukendo  poiius,  quam  exlorquendo  persua 


tiani  consulatus,  quos  ille  invidia  alleros  provehendi 
continuando  conseruit,  iia  in  ejus  aviditate  derisos, 
ul  boc  eum  pagina  faslorum  suoruni,  immo  fastidio- 
rum  fecerit  insolentem  ,  nec  poluerit  prseslare  feli- 
cem.  Quod  si  principi  honoris  istius  temperala  (et 
quae  vocatur  aurea)  debet  esse  mediocritas,  quid  pri- 
vati  status  hominibus?  Quid  aeqiianimis?  Quid  jam 
senibus  erga  se  oporlel  esse  moderaminis?  Ego  qui- 
dem ,  quod  ad  honores  meos  pertinet ,  et  vota  satu- 
ravi.  Tu  tamen,  imperator  oplime,  tu  piisime,  tu 
quem  non  faligat  liberalilas,  nisi  quando  cessavit. 
Tu  ,  inquam,  indulgenlissime  Gratiane,  ut  ad  benc- 
faciendum  subito  es,  nec  opinus  ingenio,  adbuc  ali- 
quid ,  quod  hoc  nomine  mibi  pracslelur,  invenies. 


sit.  Solveretedicis,quod  debebas,etdebilurumesse,  C  Sic  intellexere  omnes,  sic  nobis  ordinem  ipse  feci- 

cum  solveris.  Augusie  juvenis,  coeli  tibi  et  bumaui 

generis  reclor  boc  tribucbat,  ut  praeialus  anliquis, 

quos  etiam  elcganiia  senientiae  istius  antecessisti, 

vincas  propria  singulorum  in  Menelao  regiam  digna- 

tionem,  in  Ulysse  prudentiam,  in  Nestore  sencctu* 

lem.  Subjiciet  aliquis,  Isla  quidem  adeptus  es,  sed 

effare  quo  merito?  Quid  me  oneras  sciscilator?  ra- 

tionem  felicitatis  nemo  rcddit.  Deus  et  qui  Deo  pro- 

ximus  taciio  muncra  dispcrtit  arbitrio,  etbenelicio- 

rum  suorum  indignalus  per  homines  slare  judicium, 

mavult  de  subdilis  dedisse  miraculum.  Qno,  inquis, 

merito?  ego  nullum  scio,  nisi  quod  lu,  piissime  im- 

perator,  debere  lc  dicis,  el  hoc  debere  latissime  per- 

tinci.  Sivc  hoc  eruditionis  tiuc  fenus  exislimas.  Sive 


sti ,  sic  amicus  Deo  es ,  ul  a  te  jam  impetratum  sit, 
quod  non  oplalur  ab  aliquo,  et  quod  nondum  opta- 
mus,  adipiscitur.  El  rursum  aliquis  adjiciet ,  aut 
sermone  libere,  aut  cogitatione  liberius.  Nonncolim 
etapud  veieresmulli  ejusmodi  doclores  fuerunt?  an 
tu  solus  praeceptor  Augusti?  Imino  cgo  cum  multis 
conjunclus  officio,  sed  cum  paucissimis  secrelus 
exemplo.  Nolo  Conslaniini  tempornm  taxare  colle- 
gas  :  Capsares  docebanlur.  Superiora  exsiinguam  : 
dives  Seneca  nec  lamen  consul  arguelur  rectius ,  quam 
praedicabitur,  non  crudiisse  indolem  Neronis,  sed  ar- 
masse  saeviliam.  Quintilianus  consularia  per  Clcmen- 
tem  ornamenta  sortitus,  honestamenia  nominis  po- 
lius  videtur(|iiam  insignia  polestatis  babuisse.  Qnomo- 


sinc  fcnorc  gloriam  liberalitaiis  affeclas.  Sive  te  pon-  D  tl0  Tilianus  magister,  scd  gloriosus  ille  municipalcm 


dcre  conceplac  sponsionis  exoneras.  Seu  fidci  com- 
missum  palris  cxsolvis.  Seu  jnagnanimil3te  ccelesti 
ostentaiioue  suppressa  Dei  munus  imiiaris.  D:bere 
te  dicis.  Cui?  Quando?  Quo  nomine?  Lege  syngra- 
l»ham.  Nomina  creditorem.  Accepti  ct  expensi  tabu- 
iae  conferantur.  Videbis  alio  summae  istius  transire 
rationcm ,  tibi  ccepil  Dcus  debere  pro  nobis.  Qnid 
autem  mibi  debes ,  gratissime  impcrator?  Paiitur 
enim  humanitas  tua,  ut  praoter  regias  virtutes  pri- 
vaia  appellatione  lauderis.  Quid  lu  mibi  debes?  et 
contra  quid  non  ego  tibi  debeo?  anne  quod  docui? 
hoc  ego  possum  verius  rctorquere,  dignum  mc  ha- 
bitum,  qui  docerem,  tot  facundia  doctrinaque  pra1- 


scbolam  apud  Visonlionem  Lugdunumque  variamlo 
non  actatequidem,  sed  vilitaie  consenuit.  Unica  mihi  et 
amplectenda  est  Frontonis  imiiatio,  (}uem  lamen  Au- 
gusti  magistrum  sic  consulaius  ornavit,  ut  prae- 
feclura  non  cingeret.  St;d  consulalus  ille  cujusmodi 
ordinario  suffeclus,  bimestri  spatio  interpositus,  in 
sexta  anni  parie  consumptus,  quaTendum  ut  re!i- 
querit  tantus  orator,  quibus  consulibtis  gesserit 
consulatum.  Ecce  aliud  quod  aliquis  opponai,  In 
tanti  ergo  le  oratoris  fastigium  tegloriosus  altollis? 
cui  talia  requirenti  respondebo  breviter  ,  Non  egn 
ine  contendo  Frontoni,  sed  Antonino  praefero  Gra- 
lianum.  Celebrant  quidcm  solemnes  islos  dies  omnes 


0H 


AD  I.UPERATOREM  GRATIARUM  ACTIO. 


942 


uhique  urbes,  qusc  sub  legibus  agunt,  el  Roma  de  A  an  ut  quod  in  procinclu  Ccnlurial»  dicentur  ?  an  ut 


more,  ct  Constaminopolis  de  imitatione,  Aniiochia 
pro  lusu,  ci  Caithago  discincta,  et  domus  fuhninis 
Alexandria,  scd  Treviri  principis  beneficio,  et  mox 
cum  ipso  auiorc  bcneficii  loca  intcr  se  disLnit,  vota 
consentiunl.  Unus  in  ore  omnitim  Gralianus  po- 
tcslale  imperalor,  virtute  victor,  Augusius  sancii- 
laie,  pontifox  religionc,  indulgeniia  patcr,  alate 
filius ,  pietate  uti  unique.  Ni.n  possuin  fidei  causa 
ostendere  imagines  majorum  nieorum  (ut  ait  aptid 
Sallusiium  Marius)  nec  deduclum  ab  heroilms  genus 
ad  deorum  ste;i:ma  replicare,  nec  ignolas  opcs,  el 
patrimoni  a  sparsa  sub  regnis,  scd  ea  qurje  nola  sunt, 
diccrc  potius,  quam  prrjedicare.  Patriam  non  obscu- 
ram ,  familiam  non  pceiiitendam  ,  domum  innocen- 


qnondam  ponlificalia  vocabuniur  sine  arbitrio  mul- 
titudinis  sacerdotum  tracta  collcgio?Sic  potius,  sic 
vocentur,  qure  lu,  pontifex  maximus,  Doo  parlicipafus 
habuisti.Non  eslingenii  mei,  piissimeimperaior,  talia 
comminisci.  Vefba  sunt  1'utcrarum  luarum,  quibus 
apud  me  ancloriiatem  summi  numinis,  et  turje  volun- 
taiis  amplilicas.  Sic  cnim  loqueris :  Cum  de  consu- 
libus  in  anmtin  creandis  solus  mecum  votularem  ,  ttt 
me  nosli,  alr/ue  ut  facere  debui,  ttl  velle  te  scivi,  con- 
silinm  meuni  nd  Deumreluti,  ejus  auctoritaii  obseculus 
te  consulem  desirjnavi,  el  dedaravi,  et  priorem  nuncu- 
pavi.  Ciijus  orationis  ordo  lucidior?  qurjc  docliina 
lam  diligcns  propriis  comiiionim  verbis  Ioqui,  heC 
vocabulis  moris  antiqui  nomina  percgrina  miscere  ? 


tcm,  iniioccntiam  non  coaciam,  anguslas  opcs,  ve-  B  Valefcmodo  classes,  populi,  el  urbanarum  tribuum 


rnmlannen  libris,  el  liberis  dilaiatas,  frugalitatem 
sine  sordibus,  ingenium  liberale,  animum  non  illi- 
bcralcm,  vicium,  vestitum,  supellectilem,  muntla, 
non  splendida.  Veleribus  ut  illis  consulibus  (excepta 
qurje  lum  crat  bellicarnm  collaiione  virlntum)  si  qus 
me  confurre  diguciur,  seponal  opulentiam,  non  de- 
rogalurus  indusiriam.  Vei  uin  quoniam  graliis  agen- 
dis  jamdndum  snccumbo  maierhc,  lu  oraiioni  mea3, 
Gralime,  succede.  Tu,  Graiiane,  qui  hoc  nomen  sic 
per  forlunam  adeplus  es,  til  nemo  verius  ambiiione 
qurcsierit.  Noque  enim  jusliiis  Mefellus  cognomenio 
Pius,  pairerevocato,  quicssel  impius  exsulante  :  aut 
verius  Sylla  felix,  qu  m  fdicior ,  anlcquam  voca- 
rotur,   quam  tu,  Graiiane,  cui  el  hoc  nomen  esi,  et 


prrjcrogaiivse,  et  centurirjc  jure  revocatre.  Qure  co- 
mitia  pleniora  umquam  fucrunt,  quam  quibus  prrje- 
stiiit  Deus  consilium,  imperaforobseqtiium?  Kt  nunc 
ego,  piissime  iroperalor,  ne  fastigium  andilorii  sacri, 
dictorum  luoriim  timidus  interpres  offendam,  divi- 
nitatU  tna3  prope  cum  piacnlo  verba  franscurro.  Ciim 
de  consnlibus  ,  inquis ,  hi  annum  creandis  :  erudita 
vox,  ef  cura  solemnis  !  Cum  solvs  mccttm  volutarcm  : 
o  profundi  altitudo  secrett !  babes  ergo  consiliato- 
rem,  et  uon  mcluis  prodilorem.  Vl  me  nosli :  quid 
familiarius?  Vt  facere  debui :  quid  eonslantitts  ?  tti 
vclle  (e  scivi :  quid  dici  blandius  polcst  ?  Consitium 
mcum  ad  Deum  retuli.  Et  quemadmodum  solus,  cui 
prrcslo  est  lam  grande  consilium?  An  plcnius  cum 


illa  Meli.lli,  Sy!l.cfp;e  coguomir.a.  Tu,  inquain,  Gra-  C  senalu  ,  cum  equesfr!  ordine,  cum  plebe  Ro 


tiane,  qui  lioc  nm  singulis  ftctis,  sed  pcrpelua 
graie  agemli  bcnignitalc  merulsti  :  cui,  nisi  ab  avo 
dcdui-titm  essel,  ubnmnibus  adtlerelur.Tu  ipse  tibi, 
inquam,  pro  megraiiam  rcfer,  lu,  tnacque  virtuie?. 
Bonitas,qua  in  omnes  prolixuses,  perpeluus  in  me. 
Pielas,  qua  orbeni  luum  lcmperas,  quamque  in  ul- 
ciscendo  pairuo  probas,  tuendo  in  fratre  cumulas, 
ornando  in  prrjcceplorc  multiplicas.  Agal  gratiasole- 
mcnlia,  quam  humano  generi  imperlis  :  liberalilas, 
qua  ditas  omnes  :  fortitudo,  qua  vincis  :  ct  mcns  ista 
aurea,  quam  de  communi  deo  plns,  quam  tinus  hau- 
sisti.  Agant  cl  promegratias  voces  omnium  Gallia- 
rum,  quarum  prrjcfecto  hanc  honorificentiam  delu- 
lisli :  ullra  progreclior,  el  hoc  quia  debere  le  dicis. 


mana, 

cum  exerciiu  tuo  ,  et  proviuciis  omnibus  delilic- 
rasses?  Consilium  meum  ad  Deum  reluli.  Non  ut, 
credo,  novum  sumeres,  Sed  ut  sanctius  fieret,  quod 
volebas  ejus  auctoritafi  obsecutus  scilicct,  Ut  incon- 
secrando  pafre,  in  ulcisccudo  patruo,  in  cooptando 
fratre  fecisli.  Te  consutem  designavi,  et  dectaravi,  ct 
priorem  mtncupavi.  Quis  hrjcc  vCrba  le  docuit?ego 
lam  propria,  ct  tam  Laiina  ndscivi,  desirjnavi,  et  dc- 
claravi,  et  nuncupavi.  Non  fil  hoc  lemerc,  habot  nio- 
ras  suas  dispartilis  gradibus  tam  maltira  ciinclalio. 
Has  cgo  lilteras  tuas  in  omuibus  pilis,  afquo  porli- 
cihus  (unde  de  plano  Iegi  possiufj  ii.sfar  cdicii  pcn- 
dere  mandavero.  Nonne  tut  stainis  honorabor,  quot 
ft:erint  paginrje  IibelIo:um  ?  sed  ad  planiora  fostino. 


Agat  qu33oprimeagcrepoiesi,voxisla,  quam  docui.  T>  Ab  hac  enim   litierarum  ad  me  datarum  parle  di- 


Jamdudum  autem  qttam  graii  animi,  lam  sermonis 
cxigui  (ut  supra  dictum  esl)  succumbo  materirje, 
nefjue  adhuc  illa  perstrinxi,  qure  ne  infanlissimus 
quidem,  nisi  idcm  impiissimus,  cminenlia  por  famam, 
el  omnium  gaudtis  testata  supprimcret.  Qurje  supra 
vires  dicendi  meas  posiia  cuncior  altingere,  ani  in- 
grati  ciiminc  arguendus,  aut  lemerarii  professione 
culpandus,  lamen  alleruiu  cum  subcundum  sit,  au- 
daciam  quani  malevolenliam  malo  rcprebendi.  Tn, 
Augustc  venerabilis,  districius  maximo  hello,  assul- 
tantibus  tot  niillihus  Barbarorum,  qnibus  Danubii 
ora  prolcxilur,  comitiaconsulatus  mei  aimaius  exor- 
ces.  Tribuniiia  ista  quod  in  urbc  Syrmio  gcruniur, 


gressus,  eo  quoque  desccndisii ,  ut  qaxrercs,  qualis 
ad  me  trabea  mitteretur.  Omne  largbionum  ftiarum 
ministerium  solliciludine  fatig.isii.  Non  ergo  stipra 
consulalnm  mllii  csl  adbibita  per  te  cura  tam  dili- 
gens.  Pro  me  cura  fain  fclix?  Illyrico  arma  qua- 
tiuntur.  Tu  mea  causa  per  Gallias  civilium  dccorum 
indumenta  dispcnsas.  Loricatns  de  toga  mca  tracias. 
In  procincin  ct  maxime  dimicalurus  palmauc  vcs:is 
meaa  ornamenia  disponis  fcliciter,  et  bono  omine. 
Namquc  iste  habitus  ut  in  pace  consulis  cst,  sic  in 
vicioria  triumplianlis.  Parum  est,  si  qualis^  ad  mc 
trabea  mitlaiur  ,  intcrroges  ,  tc  coram  promi 
jubes.  Nec  salis  habcs  ,    ul  hrgitionum    minisni 


943  DECH  AUSONH 

ex  more  fungantur.  Eligis  ipse  de  rauliis ,  et  cum  A  nuiore  filo  (ut  dicilur)  deducta  libaverim 


elegeris,  munera  tua  veiborum  bonore  prosequeris. 
Palmatam,  inquis,  tibi  misi,  in  qua  divus  Conslanti- 
nus  parens  nosler  inlextus  cst.  Mc  bealum,  cujus  in- 
signibus  talis  cura  praesietur.  Ha2c  plane,  bap.c  est 
picla  (ut  dieilur)  vestis  non  magis  auro  suo,  quam 
tuis  verbis.  Sed  mulio  plura  sunt  in  ejus  ornatu, 
quae  per  le  instructus  intelligo.  Geminum  quippe  tin 
uno  babilu  radiat  nomen  Augusti.  Constautinus  in 
argumenlo  vestis  inlexitur,  Gratianus  in  muneris  bo- 
norc  seutilur.  Accessit  lam  impenso  beneficio  luo 
pondus  quorumdam  sciscitatione  cumulalum.  Inter- 
rogalus,  quem  priorem  dccerneres  consulem  :  nec 
dubitandum  esse  dixisii  lu,  et  qui  tecum  boni  sunt, 
dubiiare  nou  poterant.   Sed  lamen  ad  boc  dictum 


1)44 

aliqua 

me  etiam  de  majestatis  tuae  laudibus  debere  per- 
stringere.  Quamquam  me  islam  dixcrim  seposuisse 
materiam,  et  iu  tempus  aliud  reservarc  :  nibiloini- 
nus  tamen  ut  nunc  aliqua  conlingam,  nutu  el  propc 
murmure  coliortanlur.  Ilaque  faciam,  quando  co- 
gunt  volentem  :  sed  majoribusseparalis  tenuiora  me- 
morabo,  nulla  spe  ad  plenum  exsequendi,  sed  uni- 
versi  ut  intelliganl  eorum  quae  inlus  proedicanda 
suut,  a  me  poscendam  esse  notitiam,  ab  aliis  digni- 
taiem.  Nec  excellentia,  sed  quotidiana  tractabo. 
Nullum  tu  umquam  diem  ab  adolescenlia  tua  nisi 
adorato  dei  nuinine  et  rcus  voti  et  illico  absolulus 
egisti,  laulis  manibus,  mente  pura,  iminaculabili 
conscieniia,  et  quod  in  paucis  est,  cogitatione  sin- 


crexerant  animos,  qui  libenler  clarissimum  virum  B  cera.   Cnjus  autem   umquam    egressus  auspicatior 

collegam  n.eum,  quem  pncsentem  babebat  occasio, 

prielalum  credidissent.  Faiigantes  tamen  quod  intel- 

lexerant,  requirebanl.  llic  lu,  sicut  mibi  renuntia- 

tum  cst,  noto  illo  pudore  luo  paulisper  hsesisli  :  non 

rationis  ambiguus,  sed  eornm  dubilationem  vullu  et 

rubore  coiidemnans,  qui  studium  suum  interprela- 

lionis  errore  palpabant.   Deinde   illico  subdidisti. 

Quid  de  duobus  consulibus  designatis  quaerilis:  quis 

ordo  sit  nuncupationis?  Anne  alius  qtiam  quera  pice- 

feclura  consiitnit?Oi'elicem  verecundiam  luam,  cui 

isla  popularis  ratio  tam  prudenier  occurrit!  Scisli 

aliud,  Gratiane,  quod  diccres  :  sed  propter  quorum- 

dam  verecundiam  dicere  noluisti.  Scrupulosus  bic 

inibi  locus  est  :  et  propler   eam,  quam  numquam 


fuil?  aut  incessus  modestior?  aut  habiludo  cobibi- 
tior?  aut  familiaris  babitus  condecentior?  aut  mili- 
laris  accinctior?  In  exercendo  corpore  quis  cursum 
lam  perniciter  incitavit?  Quis  palaeslram  tam  lubri- 
cus  expedivit?  Quis  saltum  in  tam  sublime  collegil? 
Nemo  abductius  jacula  contorsit,  nemo  spicula  crc- 
biius  jecit,  aut  certius  destinala  percussit.  Miraba- 
mur  poelam,  qui  infrenes  dixerat  Nnmidas;  et  alte- 
rum,  qui  ita  collegerat,  ut  diceret  in  equitando  ver- 
bera,  et  praecepta  esse  fugae,  et  prcecepta  sislendi. 
Obscurum  bocnobis  legentibus  erat.  Intelleximus  le 
videntes  cum  idem  arcuni  inlenderes,  et  habenas  re- 
mitteres,  aut  equum  segnius  euntera  verbere  conci- 
tares,  vel  eodem  verbere  intemperantiam  coerceres. 


appetivi,  gloriam  recusandus.  Cum  priore  renunlia-  ^  Qui  te  visi  sunl  hoc  docuisse,  non  faciunt.  Immo 


tus  sim,  satis  est  luum  tenere  judicium.  Interpretes 
valele  merilorum.  Neque  aulem  ego,  sacratissime 
imperalor,  in  tenui  benelicio  gradum  nuncupationis 
amplector.  Nura  cst  haec  gloria  ignota  Ciceroni? 
Prcetorem  me,  inquit,  Pop.  Rom.  primum  fecit  con- 
sulem  priorem.  Ex  ipsa  ejus  senlenlia  inlelligitur, 
commendabilius  ei  videri  uni  quam  pluribus  csse 
prceposilum  :  nulla  enim  est  quidem  contumelia  se- 
cundi,  sed  ex  duobns  gloria  magna  praelati.  Alexan- 
dri  Macedonis  boc  lertur,  cum  legisset  illos  Homeri- 
cos  versus,  quibus,  Hectore  provocanle,  e  novem 
ducibus,  qui  omnes  pugnare  cupiebant,  unum  deligi 
placeret  sortis  evenlu,  trepida  ubi  concepiione  vo- 
torum  Jovem  oplimum   maximum   totus  precalur 


qui  visi  suui  docuisse,  nuncdiscunt.  In  cibis  aulcm 
cujus  sacerdolis  abstinenlior  ceremonia '!  ln  vino 
cujus  senis  mensa  frugalior?  Operto  conclavis  lui 
non  sanctior  ara  Vestalis,  non  ponlificis  cubile  ca- 
slius,  nec  pulvinar  flaminis  tam  pudicum.  lu  officiis 
amicorum  non  dico  paria  reddi :  antevenis.  Et  quo- 
ties  in  obsequendo  praecedimus,  erubescis  pudore 
lam  obnoxio,  quam  in  nobis  esse  deberet  ab  impe- 
ralore  prccventis.  In  ista  vero  sede  (ut  ex  raore  Io- 
quimur,  consistorii,  ut  ego  sentio  sacrarii  tui)  nullus 
umquam  superiorum  aut  dicenda  pensius  cogilavit, 
aut  consullius  cogitata  disposuit,  aul  disposita  ma- 
lurius  expedivil.  Et  aliqua  de  oraloriis  virluiibus 
luis  dicerem,  nisivererer  mihi  gralificari.  Noncnim 


r t\ » o 

cxercilus,  ut  Ajacem  vel  Tydei  filium  aut  ipsum  re-      Sulpitius  acrior  in  conditionibus,  nec  majoris  Grac 


gem  ditium  Mycenarum  sorliri  patiatur  Agamemno- 
nem  :  Occiderem,  inquit,  illum  qui  me  terlium  nomi- 
nassel.  0  niagnanimitalem  forlissimi  viri.  Nominari 
jnler  novem  terlius  recusabat,  ubi  cerle  pluribus 
aniecelleret,  quam  subesset.  Quanla  hic  vereeundia 
gravarctur  posterior  de  duobus?  Est  enim  in  hoc 
numero  arduse  plena  dignationis  electio,  cum  uni- 
versis  mortalibus  duo  qui  fiant,  consules  praeferun- 
lur.  Qui  alleri  pneponiiur,  non  uni,  sed  omnibus 
antefertur.  Exspectare  nunc  aures  prrcsentium  scio, 
eteminere  in  omnium  vultu  inlelligo,  quod  deside- 
rio  concipiatur  animorum.  Exislimant  enira,  cura  ea 
quce  ad  grales  agendas  pertinebant,  summatim  lc- 


cbi  commendabilior  modestia  fuit,  nec  patris  tui 
gravior  aucloritas.  Qui  tenor  vocis,  cum  incilata 
pronuntias?  Qua?  inflexio,  cum  remissa?  Quse  lem- 
pcratio,  cum  utraque  dispensas?  Quisoralorum  licta 
jucundius,  facunda  cultius,  puguantia  densius,  den- 
saia  glomeratius,  aut  dixit,  aul,  quod  est  liberum, 
cogilavit?  Yellera  (si  rerum  nalura  pateretur),  Xc- 
nophon  Aliice,  in  ccvum  nostrum  venires,  tu  qui  ad 
Cyri  virtutes  exsequendas  votum  polius  quam  hi- 
sioriamcommodasti,  cumdiceres,  non  qualis  esset, 
sed  qualis  esse  deberet.  Si  nunc  in  tempora  ista 
procederes,  in  nostro  Gratiano  cerneres,  quod  in 
Cyro  luo  non  videras,  sed  optabas.  Atquc  ista  omnia 


045  AD  IMPERATOREM 

qunsi  punctis  quibusdam  acuminata  signavi.  Si  fa- 
cundia  pro  volunlate  suppeteret,  quamquam  non 
copiosus  exsequerer  ubertaiem  stylo  rerum  magni- 
tudine  suggerente  :  sed  nec  bujus  diei,  nec  bujus 
ista  materia?.  Qui  dicluri  estis  laudes  principis  no- 
stri,  babetis  velut  seminarium,  unde  orationum  ve- 
strarum  jugera  compleatis.  Ego  ista  perstrinxi.  At- 
que,  ut  sciunt  omnes,  possum  videri  familiaris  no- 
titiae  secretus  interpres,  domestica  istha?c  non  tam 
praedicare,  quam  prodere.  Atque  ut  ista  dixi  de  co- 
gnitis  mibi  atque  inlra  aulam  familiaribus,  possem 
et  foris  celebrala  memorare,  nisi  omnia  omnes  el 
separatim  sibi  quisque  novisset.  Possem  pari  bre- 
vitale  dicere  superiora.  Emendatissimi  viri  est 
pigenda  non  facere.  At  tu  numquam  pceniienda 
fecisii ,  et  semper  veniam  pcenitenlibus  obiulisti. 
Pulchrum  est  indulgere  timentibns.  Se<l  lu  per- 
peluoe  bonitaiis  edictis  occurristi  omnibus ,  ne 
limerent.  Magnificura  largiri  bonores.  Tu  bono- 
ratos  et  liberalitate  ditasti.  Laudabile  est  impe- 
ratorem  faciles  interpellantibus  praebere  aditus , 
nec  de  occupatione  causari.  Tu  conlirmas  adire 
cunclantes,  etiam  querimoniis  explicatis,  ne  quid 
adhuc  sileaiur,  iulerrogas.  Celebre  fuit  Titi  Cae- 
saris  dicium,  perdidisse  sediem,  quo  nibil  boni  fe- 
ceral.  Sed  celebre  fuit,  quia  Vespasiani  successor 
dixerat,  cujus  nimia  parcimonia,  et  austeritas  vix 
ferenda  miram  fecerat  fllii  lenilatem.  Tu  Valenli- 
niano  genilus,  cujus  alta  boniias,  pra?sens  comilas, 
temperata  severiias  fuit,  partoet  condilo  oplime  rei- 
publicae  statu,  inlelligis  posse  te  esse  lenissimum, 
sine  dispendio  disciplinae.  Neque  vero  unum  aliquod 
bonum  uno  die  praestas,  sed  indulgentias  soeculares 
per  singula  borarum  momenta  mnltiplicas.  Vel  illud 
unum  cujusmodi  est,  de  condonatis  residuis  tribuio- 
rum  ?  Quod  tu  quam  cumulata  bonitate  fecisti?  Quis 
umquam  imperatovum  boc  provinciis  suis  aut  ube- 
riore  indulgeniia  dedit,  aul  cerliore  securilate  pro- 
spexit,  aut  prudeniia  consuliiore  munivit?  Fecerat 
et  Trajanus  olim,  scd  partibus  reteniis,  non  babebat 
tantam  oblectationem  concessi  debiti  portio,  quania 
suberat  amaritudo  servali.  Et  Anionius  indulserai, 
sed  imperii,  non  beneficii  successor  invidii,  qni  ex 
documeniis  tabulisque  populi  condonata  repelivit. 
Tu  argumenta  omnia  flagiiandi  publicitus  arderejus- 
sisti.  Videre  in  suis  qua?que  fnris  omnes  civiiales 
conllagrationem  salubris  incendii.  Ardebant  siirpes 
fraudum  veierum  :  ardebant  seminaria  futuvarum. 
Jam  ^c  cum  pulvere  favilla  miscuerat.  Jam  nubibus 
funius  in\olvcrat,  et  adbuc  obnoxii  in  paginis  con- 
creniatis  duclus  apicum  et  sesleriiorum  noias  cum 
juvantia  de  ralione  cernebant,  quod  memineranl  le- 
clum  legi  posse  el  vcrentes.  Quid  le,  imperaior  Au- 
gusle,  indulgentius?  Quid  potest  esse  consullius? 
Quce  bona  prcesias,  ellicis,  ne  caduca  sint.  Quae  ma- 
la  adimis,  prospicis  ne  possint  esse  recidiva.  Haec 
provincialibus  indulgenliae  bona.  Quid  illa  noslro 
ordini?  Quid  illa  militibus  Anloninorum  coinilas 
fuil?  Et  jam  inde  Germanieorum  coborte  amicorum 


GRATIARUM  ACTIO.  1       946 

A  et  legionibus  familiaris  humanitas.  Scd  ego  nolo  be- 
nevolentiam  tuam  aliorum  collatione  priecellere. 
Abundantin  le  ea  bonitatis  et  virtulis  exempla,  qua?. 
sequi  cupiat  ventura  posteritas ,  et  si  rerum  natura 
pateretur,  ascribi  sibi  voluisset  antiquitas.  Necesse 
est  tamen  aliquid  comparari,  ul  possit  intelligi  bona 
nosira  quo  praestent.  ^grolantes  amicos  Trajanus 
visere  solebat,  hacienus  in  co  comilas  proedicanda 
est.  Tu  et  visere  solilus ,  et  mederi  :  prsebes  mini- 
stros,  instruis  cibos,  fomenta  dispensas  ,  sumptum 
adjicis  medelarum,  consolaris  affectos  ,  rcvalescen- 
tibus  gratularis.  In  quot  vias  deunaejushumanitaie 
progrederis?  Legionibus  universis  ,  ut  in  communi 
Marie  evenit,  si  quid  adversi  acciderat ,  vidi  le  cir- 
cumire  tentoria,  satii^salve  qurcrere  ,  traciare  vul- 

B  nera  sauciorum,  et  ut  salutiferae  apponerentur  me- 
delae,  atque  ut  nnn  cessarelur,  insiare.  Vidi  quos- 
dam  fastidientes,  cibum,  te  commendante,  sumpsisse. 
Audivi  confirmaniia  adsalulem  verba  profari;occur- 
reredesideriis  singulorum;  bujus  sarcinas  mulis  auli- 
cisvebere;hisspeciaIiajumentapra?bere:iUisministe- 
ria  perdiiorum  instaurare  lixarum  ;  aliorum  ege- 
slatem  lolerare  sumplu;  borum  nuditatem  velave 
vesiilu;  omnia  agere  indefesse  et  beuigne,  pietatc 
maxima,  oslentaiione  nulla;  omnia  praebere  argris, 
nihil  exprobrare  sanatis.  Inde  cunctis  salute  nostra 
chariorfaclus  meruisti,  uthaberes  amicos  obnoxios, 
promptos,  devotos,  fideles  in  revum  omne  mansu- 
ros  :  quales  cbaritas  potius  quam  forluna  conciliat. 
Concludam  deinceps  orationem  raeam,  piissimc  Au- 

C  guste ,  sermonis  magis  fine  quam  gratiae.  Namque 
illa  perpetua  est,  et  spatio  non  transmeabili,  termi- 
num  calcis  ignovat.  Flexu  tamen  parvo  nec  a  le  pro- 
cul  converiar  ad  Deura :  ^terne  ornnium  geniior, 
ipse  non  geniie  opifex,  et  causa  mundi ,  principio 
antiquior,  fine  diuturnior,  qui  templa  tibi  et  aras 
penetralibus  iniiialorum  mentibus  condidisti,  lu 
Gratiano  humanarum  rerum  domino ,  ejusmodi  se- 
mina  nostri  amoris  inolesti,  ut  nihil  in  digressu 
segnior  faclus ,  meminisset  et  relicti ,  illuslraret  ab 
seniem,  praesenlibus  anteferret.  Dein  quia  interesse 
primordiisdignitatis  per  locorum  intervalla  non  po- 
terai,  ad  solemnitalemcondendi  honoris  occurrerct, 
beneficiis  ne  deesset  officium.  Quse  enim  memovia, 
memoria,  inquam,lranscursum  tantre  celeritatis,  vel 

■^  in  audacibus  Gra:corum  fabulis  commenta  est?  Pe- 
gasus  volucer  actus  a  Lycia  non  ultra  Ciliciam  per- 
meavit.  Cyllarus  atquc  Arion  inler  Argos  Nemeam- 
que  senuerunt.  Ipsi  Castorum  equi,  quod  lougissi- 
mum  iler  est,  non  nisi  rautato  vectoretranscurrunt. 
Tu.Graliane,  tolRomani  impcrii  limites,  toi  llumina 
et  lacus,  tot  velerum  intersepla  regnorum  abusquc 
Thracia  per  totum  (quam  Iongus  esl)  locnm  lllyrici, 
Venetiam,  Liguriamque,  el  Galliam  velerem,  insu- 
perabilia  Rbeti:e,  Rheni  acrolas,  Sequanorum  in- 
via,  porrecia  Germani»,  celeriore  transcursu  ,  quam 
est  properatio  nosiri  sermonis,  evolvis,  nulla  requie 
otii,  ne  somni  quidem  autcibi,  munereliberali,  ut, 
Gallias  tuas  inopinatus  illustres,  ut  consulem  tuum, 


047  mcw 

quanjvis  desideratus,  aniicipcs,  ut  ilJam  ipsam,  qure 
auras  prascedere  solet,  famam  facias  tardiorcm.  lloc 
seneduti  meac,  hoc  lionori  a  le  daluni,  suprcmus  ille 
imperii  el  consiliorum  luorumdeus  conscius,  et  ar- 
biter  et  auciori  ndulsit,  ul  sellam  curnlem,  cuju»  se- 
dcm  frequenler  oroabis,  ut  practcstam  mcain  pur- 
purae  tu;e  luce  fucatam  ,  ut  trabeam  non  niagis  auro 
suo  qnam  mnnerc  tuo  splendidam ,  quaj  ab  Illyrico 


AUSONU  0i8 

A  sermonis  dignilas  bonestavit,  apud  Gallias  illustriora 
pncstares',  quoesiorcm  ut  luum  prsefeclum ,  ul  luo 
praHoiio  consulem  tunm,  et  quod  adbuc  cunciis 
meis  nominibus  anteponis  ,  praceeplorem  tuum  , 
quem  pia  vocc  declaraveras,  justa  rajione  prsctulc- 
r»s,  liberali  largitaie  ditaveras,  Augustse  dignationis 
officiis  consecrares. 

Apud  Gralianum  Auguslum. 


PERIOCILE  IN  HOMERI  ILIADA  ET  ODYSSEAM, 


Si  Ilomerum,  scriplorem  Troici  bellj ,  ealenus ,  ultimum  furorem  progredi  Minerva  veluissel.  A  quo 
qua  lliadem  suam  iiicipit,  quaque  finit ,  percensea-  Driseis  concubina  in  locum  Cliryseiilis  ,  quae  patri 
nuis  ,  orsum  ab  iracundia  Acliillis  ad  sepulluram  reddebatur,  abducia  est.  Inde  Tlietis  mater  ad  cce- 
Hecioris,  quatuor  et  viginti  libros  conlexuisse  mon-  g  lum  ,  lacrymas  et  coniumeliam  filii  miserata  profi- 
f-lrabiinus.  Hiec  ejus  species  apparet  summam  cutem      ciscilur.  Quyc  Jiducia  defensi  quondam  cum  jEgeonc 


primi  opeiis  intuenti.  Yerum  boc  scriplurac  ipsius 
tepipus  Trojano  bello  non  tolum,  sed  pene  ultimum 
fuil.  Nam  si  ralio  putanda  est  oppugnationis  decen- 
nis,  nonus  fere  annus  ,  idemque  prope  finem  sui  ea 
negotia  continebit,  quae  ab  injuria  Agamemnonis  ac 
Driseidis  usurpaiione  usque  ad  funus  Hecioris  digna 
iiicnioralu  erunt.  Illa  lemporum  series,  quaeabejus- 
dem  belli  causis  atque  origine  pertinet  ad  urbis 
excidiiim.  Aique  ex  eo  eyeniet,  ut  ignarjs  judicandi 
ct  ceconomiaj  experlibus,  mulla  pobilia  ab  cxordio 
belli  usque  ad  Acliillis  jurgium  omissa  yideanlur. 
Nec  minus  mulia  ab  Hecioris  Jupero  adusque  dejp- 
tuui  Ilnim.Quoriim  quidem  niaxima  exspeciaiio  erat 


Jovis  ultuin  iri  affectanti  injuriam  ,  ohtestatur  sum- 
inum  deorujn,  ut  Trojanos  in  rebus  bclli  superiores 
esse  paliaiur.  Quibus  Juno  compertis  iracunde  ad- 
versum  conjugem  commovetur.  Sed  gliscens  jurgium 
perderidiculum,  ministrante  Yulcano,  simul  consilii 
specie  iniercedente  lenitur. 

Perioclia  libri  n  lliados. 

Ccelesles,  hominumqur»  genus  superabile  curis 
Tranquilla  oliscuri  carpeliant  mmicra  soinui. 
Al  uoii  [nrvigiliMii  nox  irrequida  toiiantejn 
Leniit,  inunodiros  volventcin  corrje  paralus, 
Caedibus  ut  Graium  Isesum  ulciscatur  Acliillem. 

Jupiter  Agamemnonem  somno monet  praclii faciendi 


proptiT  lam  longi  certan-.iuis  consiininiaiionem.  Sed  c  tcmpus  adesse  ,  ne  cunctetur  dimicare.  Tum  ille  in 


nl  diviumii  poelam,  niliil  quod  illusire  Jueril,  onn- 
hisse  apparcal  ,  atque  oninia  quae  finiri  oportuit  , 
ciiniigisse .  breviter,  et  jn  Epuomac  speciein  ,  belli 
Troici  caus.iiii  origijiis,  apparatusque  quye  annis  su- 
piiioiiluis  acciderunt,  retexuimus.  jlorum  omnium 
prima  origo  esl  Paridis  judiciuni  iqter  dcas,  deniqne 
classis  contcxlio,  qua  idcm  Paris  in  Europain  navi- 
gavii.  Tuin  raptio  llelene  ,  quaj  opinione  veterum 
bipartila  es[,  quod  plepiqiie  Helenain  juxta  Ilomeri- 
cum  plasma  ad  Trojam  deporialam  luisse  existinia- 
vcruni,  nonnulli  autemopinati  sunt,  cum  Alexander 
cursu  dcerrasset,  delaiusque  ad  /Eiiypium  fuisset , 
cognjta  bospitalis  fcederjs  injijrja  ,  per  ^Egyptium 
regem  ,  servaniissimum  justi  virum  ,  Ilelenam  cum 
iis,  quae  una  cum  eadeiu  fuerant,  abreplam,  Pariiji-  9 
que  sublatam,  expqgnato  dcmum  Uio,  Menelao  re- 
stitutam. 

Periocha  libri  primi  Iliados. 

Iram,  diva,  refer  nali  Peleos  Acliillei 
Pcsliferam,  quae  mille  dedit  discrimina  Acbivis. 

Cliryses  Apollinis  sacerdos  ob  redimendam  liliain 
cumAgamemnoni  supplicassetetcontumelioserepul- 
sus[sitpp.esset],deumprecaturuItorem:insecutasub- 
ii)degravipesiilentia,cumGra;corumexercilusinlerj- 
ret,  cogit  Acbilles  concilium,  etabeodeminvitusCal- 
chas  morbi  causam  compeUitur  indicare :  qua  cognita 
Agamemnon  concitatur  in  Achillem.  Qui  percitus 
iracundia  etiam  c;odem  regis  audebat ,  nisi  eutn  in 


consilium  proceribus  advocalis,  mandaium  Jovis  ct 
speciem  noclurna:  quietis  cxplanat.  Mox  in  coucione 
mulliludine  congrcgala,  pertcniat  mililuin  volunta- 
tem  ,  ulqiie  deposiio  bello  ad  sua  quique  redeant , 
cobortatur.  Jamque  oninilms  navigationem  adbor- 
tanlibus, foeda  discess-io  ab  Ulysve  coliibelur.  A  quo 
ctiam  Thersites  deformis  et  loquax  ,  et  in  Heronm 
conlunielias  verborum  liceniia  promptus  cum  acerba 
objurgatione  pulsalur.  Ipse  Minerva3  moniiu  cunctos 
a  prolcctione  deterrei.  Sumpto  deinde  cibo  armaiur 
exercitus.  Neque  secius  a  Trojanis  inslrucla  acies 
Iride  ila  monente  producitur.  Sequitur  enumeralio 
copiarum  virilim,  ut  per  ca|alogi  seriem  milites  , 
naves,  duces,  patriae  refcrantur. 

Periocha  libri  111  Hiados. 

Argivossua  quosque  acies  in  bella  sequuntur, 
Dispositi  in  lurmas  oquituin  cuuposqiie  perlesti  es. 
Turbida  clangentes  coufuinJuiH  agmina  Troes. 

Inslructiim  prcclio  exercitum  ,  priiisquam  feriret 
acics,  Priamus  spectal  e  muris,  el  monslratu  Helenpe 
de  viris  insignibus  edocetur.  Debinc  Menclaus  ad 
singulare  certamen  ab  Alexandro  provocatur  :  qui 
frustra  Agamemnone  debortanie,  congreditur:  facia 
inler  utrosque  populos  sponsione,  et  fcedere  per  sa- 
cra  firinato ,  sub  ea  conditione,  ut  victorem  Helena 
cum  dote  sequeretur.  Sed  superatus  Paris  ,  regres- 
susque  ad  urbem  jurgio  uxoris  excipitur,  ab  Aga- 
mcmnonc  ftederis  pacta  repeiuntur.  , 


949 


PERIOCH^E  IN  HOMERl  ILIADA. 


950 


Periocha  lib  iv  Iliados. 

Juppiter  interea  cum  diis  genitalibus  una 
Concilium  cogit  superum  de  rebus  Acuivis. 

Jovi  placet  delere  Trojam,  ad  quod  perlinacia  Ju- 
nonis  urgetur.  Cumque  id  fieri  Minerva  properaret, 
dissidium  fcederis  comminiscitur,  et  Pandarum  sa- 
gillandi  peritum  aslu  suadentis  aggreditur,  al  clam, 
vulnerato  Menelao,  belli  causa  cmdescat.  Quo  facto, 
a  Grsncis  praiium  instaiiralur,  congressisque  exer- 
ciiibus  mutua  clade  decernitur. 

Periocha  lib.  v  Iliados. 

Hic  et  Tydidem  monitum  Tritonia  Pallas 
Audaci  virlute  replel,  vomit  aurea  flammas 
Cassis,  et  undanlem  c.lypeus  defulguralignem. 
lpse  autumuali  clarum  micaiaBmulusastro. 


A  multisque  ignibus  factis  per  totain  noctem  de  belli 
ratione  consultant. 

Periocha  tib.  ix  Iliados. 
Interea  vigilum  excubiis  cohibentur  Achivi. 
Grsecis  et  praeterita  dimicatione  perculs:s,  ct  in- 
stante  conlerritis,  proceres  ab  Agamemnone  con- 
vocantur.  Quibus  rex  fuga;  consilia  et  apparatum 
ordinandaeper  noctem  navigationis  indicit,  Diomede 
et  Nestore  dehortantibus.  Suadente  autem  Nestore 
Ajax  et  Ulysses  leganlur  ad  Acbillem  dona  ingenlia 
pollicentes,  si  desistat  irasci,  et  se  auxiliatorem  fes- 
sis  rebus  accommodet.  Sed  Achille  iniracundia  per- 
linaciter  permanente,  legali  Achivorum,  re  non  im- 
pelrata,  irriti  revertuntur. 


Diomedes  auxilio  Minervae  strenue  praeliatur.  Ye-  B  Periocha  lib.  x  Iliados. 

nus  quoque  filio  subvenire  conata,  vulncre  alfecta 
digreditur.  Mars  etiam  fit  saucius  excedilque  bello. 


CaHera  per  naves  somno  sopita  manebat 
Turba  ducum,  solum  cura  anxia  vexat  Atridem. 


Sequitur  Tlepolemi ,  Sarpedonisque  congressio.  Et 
Tlepolernus  Ilerculis  filius  ceriamine  viclus  occi- 
dittir. 

Periocha  lib.  vi  Iliados. 

Sote  decertant  acies,  sine  numine  divum, 
Cessante  auxilio  :  vacuique  exorsa  laborem, 
Fortunamque;  ferunt  proprii  discrimiue  fali. 

Trojanis  fortuna  inclinaliore  pugnantibus,  vates 
Ilelenus  suadet,  ut  Minerva  placeiur.  Igilur  Hecuba 
ab  Hectore  monita,  ut  peplum  in  arcem  inferat,  per- 
agit  vota  cum  matribus.  Alexander  objurgatus  a  fra- 
tre  pergit  in  praelium.  Glaucus  Lycius,  iEtolusque 
Diomedes  congressi  ut  dimicarent,  cum  jam  certa- 
men  orirelur,  paierna  inler  se  hospitia  recordaii, 
facta  armorum  pcrmulatione  discedunt. 

:  Periocha  lib.  vn  Iliados. 
Hsec  ubi  dicta  dedit,  porlis  sese  extulitHector. 

Minervae,  Apollinisque  consensu  fortissimus  Gra?- 
corum  ab  Hectoi  e  provocatur.  Novem  ducibus  ad 
dimicandum  paralis,  pugnaiurum  deligi  placet  sortis 
eventu.  Ab  Ajace  Telamonio  pralium  singulare  con- 
seritur,  in  quo  Heclor  lapide  ictus  in  suorum  se  re- 
cipitmultitiidinem.  Perseverantecertamine  caducea- 
tor  Idams  intervenit.  Tum  invicem  missis  muneribus 
pugna  sedalur.  Ilcctor  Ajacem  gladio,  Ajax  Hec- 
torem  balteo  muneratur.  Intercessu  noclis  exerci- 
lus  quique  in  sua  discedunt.  Die  altero  interfecio- 


Ulysses  et  Diomedes  speculalum  nocte  progressi 
Dolonem  conspicantur,  qui  et  ipse  promissis  Hecto- 
ris  incitatus,  Graecorum  consilia  exploralum  prodie- 
rat.  Et  faleri  universa  compulsum  eodem  loco  in- 
lcriicitint.  A  quo  de  adventu  Rhoesi  Thracum  regis 
edocii,  ipsum  etiam  cum  eo  obtruncant,  equosque 
ejus  pramiium  simul  et  lestimonium  grassationis  ad- 
ducunt  insignes  candore  et  celeritate,  ut  et  nivibus 
ct  ventis  antecederent.  fv 

Periocha  lib.  xi  Iliados. 

Tilhoni  croceum  linquens  Aurora  cubile 
Spargebat  terras,  relerens  opera  atque  labores. 

•  Ab  omnibus  Grsecis  egregie  quidem,  sed  impros- 
pere  dimicatur.  Quorum  proceribus  vulneratis  inco- 
gnitoe  multitudini  pugua  committitur.  Qua  alflic- 
tione  forlunarAchilles  paulisper  inflexus  Palroclum 
mittit  praesentia  cognilurum.  Qui  cum  adversi  sta- 
tus  nuniius  reverteretur,  Euripylum  contemplatur 
a?grum  ex  vulnere :  fomentisque  medicae  arlis  ad- 
motis  redinlegrat  sanilati. 

Periocha  lib.  xu  Iliados. 

Actorides  fovel  Euripylum  dum  vulnere  fessum. 

Parles  dubice  apud   Gnecos  vel  poiius  afflictoe, 

ullima3  foriunaa  slatu  aguntur,  praistanlibus  proce- 

rum  vulncratis,  ccetero  cxercitu  fugato  aut  formi- 

dine  perculso.  Trojani  navalium  munimenla  rescin- 


rum  bumatio  procuralur.  Gnecorum  etiam  navalia  D  dl,nt»  valluil1fllie  iransgressi  auguriis  juvanlur  ex 

eventu  ambiguis.  Ilafjue  et  pars  muri  ab  Sarpcdone 
convellilur,  et  ab  Hectore  ictu  lapidis  porta  dbculi- 
lur,  et  in  ipsis  navalibus  pugna  conseritur. 


fossa  ac  vallo  circumdata  muniunlur. 

Periocha  lib.  vni  Iliados. 
Aurora  in  croceis  fulgebat  lutea  bigis. 
Acto  deorum  concilio,  Jupiter  pro  parte  pronun- 
tiat,  sua  quisque  exercilus  sorle  decernat,  nulliis 
deorum  odio  in  alterius  favorem  procedat.  In  Idam 
monlem  ipsedigressus,  unde  Graaci  immisso  terrore 
conterriti,  lurpi  fuga  ad  munimenta  oompnlsi,  fossa 
et  aggeribus  sese  tuentur.  Junonem  ac  Minervam 
Grascis  auxiliari  volenles  moniiis  Jovis  Iris  exlerret. 
Diremploque  ob  noclem  cerlamine,  victoresTrojani 
in  ipso  praclii  loco  excubias   obsidionis  insiiiunnt, 


Periocha  lib.  xin  Iliados. 
Ju|i|)iler  admovit  Troas  alque  Heclora  classi. 

Neptunus  miseralione  commolus  Argivonim  incu 
dis  navibus  auxilialor  accedit,  et  usurpala  vatis  effl- 
gie,  Ajaces  duos  in  pnvlium  cohorlalur,  ncc  minus 
c.Ttcram  muliitud inem  pr:rsentia  majesiatis  instigat. 
Idomcneiis  cgregio  certamine  cminei.  Trojani  jam 
refercnles  gradum,  firmati  rursum  per  Heclorcm 
coniraliuntur,  et  ingenti  clamore  utrinque  cerlaiur. 


951 

Periocha  lib.  xiv  lliados. 

Concnssit  quamvis  poiantem  Neslora  clamor, 
Altonilasque  aures  pepulit  gravitate  tumullus. 

Junovinculum.Veneris  (cui  cesto  nomen  est)  mu- 
tuaia,  ad  Jovem  pergit  in  secessum montisldse, exhor- 
taloque  Somno,  ut  eum  commitleret  in  soporem,  ac 
dehinc  vigilias  ejus  uxoris  labefaciat  illecebris. 
Cujus  ignoratione  Nepiunus  abutilur,  fortunamque 
Graecorum  prompiius  auxiliando  restituit ,  Ajace 
Locro  ultra  cceteros  prseliante. 

Periocha  Ub.  xv  Iliados. 


Jam  vallum,  fossamque  super  Trojana  juvenlus 
Insliterat,  caplse  minitans  incendia  classis. 


DECII  AUSONII  052 

A  nocte  (quam  longa  est)  coelestia  in  graliam  Nymphse 
arma  molitur. 

Periocha  lib.  xix  Iliados. 
Oceanum  interea  surgens  Aurora  reliquit. 
Acbilles  armiscceleslibus  ope  Vulcani  et  munere 
matris  inslruitur.  Dein  Grsecorum  primoribus  in 
concilium  vocalis,  iracundiam  sub  aboliiione  depo- 
nit,  et  promissis  ab  rege  muneribus  coram  concione 
ditatur.  Tum  militibus  cibum  capere  jussis,  ipse 
abstinet.  Infesto  deinde  alque  inienlo  exercilu  per- 
git  in  prselium. 

Periocha  (ib.  xx  Iliados. 


Jamque  adeo  celsis  armati  e  navibus  ibant, 
Millia  quot  magnis  umquam  venere  Myceiiis. 


Jupiier  somno  expergitus.videt  siaium  ceriaminis 
innovaium,  pelliqueTrojnncs  :  Grsecis  opem  ferenle  „      Al  integris  aniborum  copiis  inier  iitrosqueexerci- 


Nepluno.  Ilaque  aspere  Jtinone  increpala,  et  mina- 
citcrper  iridcm  eonterrita,  fralrem  jubet  auxilialo- 
rem  desistere.  Ipse  Apollinem  recreando  allegat 
Ileclori,  monetque  pro  Phrygibus  belli  insiaurare 
forlunam.  Tum  et  Ajax  Telamonius  strenue  pnelia- 
tur,et  ab  eodem  plurimishostium  interfectis,  con- 
flngralio  classis  arcclur. 

Periocha  lib.  xvi  Iliados. 

Dum  face,  dum  ferro  cels3m  oppugnare  carinam 
Troes,  et  Argolici  pergunt  defendere  reges  : 

Achilies  Grsecorum  slatnm  jam  sub  extrema  sorte 
miseraiur,  armis  suis  Palroclum  permiitit  armari. 
Qui  cum  Myrmidonum  produxisset  excrcitum,  con 


tus  pugna  conseritur.  Dein  permissu  Jovis  in  paries 
deorum  siudia  dividuniur.  Cum  pro  Grsecis  Juno, 
et  Minerva  deceriarent,  neque  seciuseos  Neptunus 
et  Mercurius,  et  Yulcanus  assererent,  Trojanos  A- 
pollo  cum  Yenere,  el  Diana  cum  matre,  Mars  eliam 
el  cum  eis  Scamander  adjuvarent.  Ttim  j£neam  diis, 
et  viribus  iniquis  cnm  Achille  congressum,  quam- 
quam  studens  Graeeis,  nube  circumdatum  Neptiinns 
eripuil. 

Periocha  lib.  williados. 
Intulerat  fluvio  trepidasfugafceda  catervas. 

Trojanisusque  nd  Scamandri  fluminis  alveum  fuga 
et  terrore  compulsis,  cum  jam  longius  abeundi  spa- 


sternatosque  Trojai.os  Aci.illis    specie  fefellisset ,      ^™  non  paterei,  in  ipso  amne,  cnm  fl.imen  exundat, 

rt.entes  supra   vallum  ct  invicem  eff.igientes  c.-cco  C  ibi  ab  Achille  duodecim  Trojanorum  juvenes  vin- 

pavore   usqtie  ad   campi  aperta   compellit.  Deinde 

congressus  Siirpedonem  perimit,  muliisque  bosiium 

ca^sis,ipse  ab  llectore  interficilur,priusabEuphorb3 

vuliieraius. 

Periocha  lib.  xvn  Iliados. 
Actoridem  ca^sura  necte,  Menelae,  fefellit. 

Circa  interempttim  Patroclum  pugna  conlraliitur. 
Cum  diversi  exercitus  contenderent,  Groeci,  t't  cor- 
pus  defenderent,  Trojani,  ut  ad  ludibrium  cadaver 
eripcrenl,  a  Menelao  Euphorbus  occidilur,  et  ad 
ostenlationem  gloriosi  facinoris  Achillis  exuviis  Ilec- 
tor  armatur.  Antilochus  ad  Achillem  nuntiufi  cladis 
accepta?,  Mcnelao  instante,  festinat.  Qui  et  ipse  pos- 


cunlur,  qni  Pairocli  inferiis  immolarenlur.  Ipse  Vul- 
canus  ardoribus  suis  vim  lorreniis  exurit.  Tum  in 
campum  Achille  progresso,  passim  studia  deorum 
pro  sua  singulari  parle  depugnant.  Trojanorum  exer- 
citus,  instanie  viciore,  iu  moenia  urbis  impingiiur. 

Periocha  lib.  xxn  lliados. 
Pulsa  melu  Phrygios  lustrabant  agmina  muros. 

llecior  singuiari  cerlamine  cum  Achille  conjiredi- 
tur,  Priamo,  atque  Hecuba,  ne  pugnaret,  orantibtis, 
Minerva  econtrario  specie  Deiphobi,  ut  dimicet  ad- 
hortante.  Hector  inlerfectus  ei  religntus  ad  currum, 
ler  circum  moenia  Trojana  raptaiur.  Deinde  lacerum 
corpus  defertur  ad  naves  ultioni  Patrocli,  et  victoris 


lea  cum  Mcrione  intra  navalium  munimenla  se  reci-  ^  iracundioe  ad  ulteriora  supplicia  reservandum 
pit,  cura  loia  moles  belli  Ajacibus  ingruisset. 

Perioclia  lib.  xvin  Iliados. 
Dum  furit  ia  medio  belli  vis  ignea  Marlis  : 

Achilles  inmiserabilem  modum  Patrocli  deflet  in- 
teritum,  quem  vi  doloris  actum  consolaniibus  ver- 
bis  mater  alloqnitur  :  nec  inultum  ainicum  fore  pol- 
licens,  perlaturam  sese  Yulcani  arma  promiiiit. 
Interea  et  Iris  ab  Junone  demiltiiur,  cujus  instanlia 
Achillesextra  vallum,quamquam  inermis.egreditur, 
conterritisque  Trojanis  super  alios  aliis  prsecipitan- 
tibus  laie  fuga,  et  laiius  formido  porrigilur.  Eodem- 
que  tempore  et  Yulcanus  exhortatus  a  Thetide  lota 


Periocha  Ub.  xxm  Iliados. 
Troja  vacat  lacrymis,  ludis  Argiva  juvenlus. 
Funebres  Iudi  in  honorem  Palrocli  frcquentantur, 
quibus  Diomedes  equis  superat,  lucia  et  cursu  Ulys- 
ses,  aliosque  aliigenere  ceriationisaniestant. 

Periocha  /ifc.xxiv  lliados. 

Quisque  suas  repetunt  misso  certamine  naves. 

Jupiter  Theiidem  mitiit  ad  filium  cum  mandatis 
ejusmodi,  ut  in  deftinclum  sa^vire  desisiat,  falaque 
hominum  in  exanimo  hoste  vereralur,  ad  sepultu- 
ram  corpore  restituto.  Ejusdem  jussu  et  Iris  cohor- 


953  PERIOCILE  IN  HOMERI  ODYSSEAM. 

tatur  Priahium,  ut  auro  filium  rependat  exanimum.  A  Periocha  lib.  v  Odyssea\ 


954 


Qui  Mercurio  duce  inter  noclurnas  hostium  profeclus 
excubias,  Achillisupplex  advolviiur,  redemptumque 
filium  justitio  publico  et  deflet,  etsepelit. 

Periocha  primi  libri  Odyssea;. 

Dic  mihi,  Musa,  virum  caplaa  post  moenia  Trojaa, 
Qui  mores  hominum  mullorum  vidit  et  urbes. 

Minerva  in  Ithacam,  Jove  ita  volenle,  descendit, 
Mentorisque  Taphiorum  regis  ducis  sumit  effigiem, 
suasura  Telemncho,  ut  adNeslorem,  Menelaumque 
festinet,  qui  recens  donium  regressi  cerli  aliquidde 
Ulysse  novissent.  Tunc  Pliemius  citharista  adhibilus 
convivio  procorum  inchoat  flebilem  cantilenam  na- 
vigalionis  improsperce,  quse  profecios  ab  Ilio  Grcc 


Liqueratin  tepido  Tithonum  Aurora  cubili  : 
Mercurius  in  Ogygiam  insulam  devolat,  ut  Jovis 
monitis  Calypso  conterrita  Ulyssem  patiaiur  disce- 
dere.  Qui  contextu  ratis  lemere  properare  navigatio- 
nem  solus  aggreditur.  Duodevigesimadietempesiate 
commota,  ex  iracundia  infesiante  Neptuno,  trabium 
compago  dissolvitur.  Quo  casu  prodilurultimse  spei, 
et  irrilis  conatibus  nando  abJunone  dea  misericorde 
servatur,  quce  calanticam  capiti  suo  demptam  natnnti 
accommodat.  Cujus  illesustenlaiuadusquePhxacum 
littus  evadit. 

Periocha  lib.  vi  Odyssew. 
Carpebat  somnos  dudum  terumnosus  Ulysses. 
cos  diversis  sparsit  exiliis,  quem  Penelope  digressa,  B      Ulysses  postquam  ad  Pha>acum  liitus  enavcrat  fa- 


Clialcidico  argumento  tam   miserabilis  offensa  ma- 
teriae,  ut  alia  concinat,  adborlaiur. 

Periocha  lib.  n  Odtjsseo3. 
Oceano  extulerat  roseas  Aurora  jugales. 

Telemachus  Ithacesios  proceres  cogit  ad  curiam, 
aique  ibidem  de  contumelia  domus,  et  bonorum  pro- 
fligalione  conquestus  ,  consilia  profcctionis  exponit, 
Aniinoo  resisienle,  qui  eum  prius  ,  quam  maler  nu- 
beret ,  abire  prohibebat.  Qua  aliercalione  diu  pro- 
tracta,  conciliwm  dissolutum  est.  Telemachus  ad  lil- 
lus  procis  ignorantihus  pergit :  aslantem  sibi  odorans 
Minervam,  percgrinntioni  accommodaparat,  borian- 


tigationem  diluit  somno.  Sed  cum  virgo  Nausicaa 
regis  Alcinoi  ludum  in  acta  cum  cequalibus  cxerce- 
ret,  somno  excilatus  (ui  erat  nudus)  erupii,  foliornm 
oppositu  pudenda  velatus.  Et  cum  supplex  ad  genua 
regiae  virginis  advolverelur,  Minervae  instruclu  movit 
misericordiam  salularem,  imposiiusque  carpento,  et 
veste  donatus  usque  ad  lemplum  Mincrvae,  quod  ante 
urbem  est,  ita  suadente  virginis  pudore  provehitur, 
ibique  familiare  sibi  numen  solita  veneratione  pre- 
catur. 

Periocha  lib.  vn   Odytsea?. 

Orabat  superos  dudum  Laertia  proles. 

Minerva  in  puellaD  speciem  mutala  Ulyssem  primum 

in  oppidum,  mox  in  domum  regiain  ducit.  Cumque 


le  inaxinie  dea  ,  qure  populum  ,  ipstimque  Telema 

chun.  Mentoris  simulatione  faHebat.  Instruc.o  erao  C  Arele  UXOT  AKinoiel  unde  veslem  haberet>  el  ™jas 

remigio,  ct  nave  deduc.a  ,  Telemachus  et  Minerva      esset'  et  *™  sorte  delalus  sermone  ipsius  «""Pe™- 


de  poriu  vespere  insiante  solverunt. 

Periocha  tib.  111  Odyssea'. 
Jam  sol  Oceano  radiatos  prompserat  ortus. 

Telemachus  Nestorem  de  paire  percunctatusnihil 
novi  accipit  ah  ignoranie :  verum  idem  senex  se- 
qtienii  tlie  cum  Pisistrato  filio,  nt  ad  Menelaurn 
pcrgat,  boriatur.  Nec  rnora  ,  facto  consilio:  nocie 
quippe  ea,  quai  consecuta  est,  apud  Pheras  oppidum 
hospitio  Dioclis  versati ,  alteia  Lacaedemouem  per- 
vebuniur. 

Periocha  lib.  iv  Odyssea?. 
Jamqueadeo  ventum  valida?  ad  Lacedajmonis  arces. 

Telemachumet  quicuni  eo  venerant, Henelaus  co- 

miter  hospitio  accipit,  saneque  sub  vespera  quidam 
de  Uiysse  cognoscunt.  Die  vero  altera  lottim  naviga- 
tionis  ordinem  Menelaus  explanat.  Quodque  in  Ogy- 
gia  insula  promissis  et  illecebris  nymphse  Calypsonis 
Ulysses  rcmoratur  ,  exponit.  Quie  quidein  Protheus 
eidem  narraverat  de  Graecoium  ducihus  rcquirenti. 
Proc.i  aulem  postquam  de  habitu  Teleinachi  compe- 
rerunt ,  instructa  deductaque  navi  ,  viginti,  qui  sese 
legerant,  navigavere.  Redeunii  ergoinsidias  molien- 
tes,  circa  Asleriam  insulam,  quaa  Iiacham  Saittum- 
que  inlerjacct,  delilcsconlcs  cccasionem  fraudis  ex- 
spectant. 


set,  bonum  animum  habere  jussus,  suadente  vespera 
concedit  quieti. 

Perioclta  lib.  vm  Odyssece. 
Jam  ccelum  rutilat  roseis  Anrora  quadrigis. 

Alcinous  navigalionis  terumnam  summalim  ab 
Ulysse  cognoscit.  Exinde  jussis  primoribus  in  cu- 
riam  convenire,  advenium  hospilis,  et  inforiunia 
diutinae  jactationis  explanal,  accitoque  adconvivium 
Ulysse  citharam  jubet  pulsare  Demodocum,  qni  cum 
de  Dureoequo,  et  de  Troico  canimei  cxcidio  ,  la- 
crymas  Ulyssi  memoria  fonnnaj  superioris  elicuit. 
Qnas  cum  occultare  scdulo  conareiur  ,  aul  vullu 
pj  dissimulans,  aut  veste  detergens,  octilos  in  se  om- 
nium  et  maxime  regis  advertii.  Tum  Alcinous  causa 
fletuurn  cognila,  ut  ctincta  ex  ordine  lolerata  di^se- 
rerel,  beuigne  omnia  pollicitus  adborlatur. 
Periocha  lib.  ix  Odyssea:. 
Tum  vice  sermonis  fatur  Lacrtius  Heros. 
QtiatiiorisihinclibrideUlyssiserroreconlexti  sunl. 
Namque  ab  Alcinoo  rogatus  sericm  muliiplicis  erro- 
ris  exponit,  ut  ab  llio  profecius,  primuin  ad  Ciconas 
delatus  sit,  aique  illic  expugnata  Ismaro  civitaie  , 
multis  amissis  fugaius  abscesserit :  utque  inde  Ma- 
leam  Lacohise  promontorium  circumegeril,  acdeinde 
Loiophagos  venerit.  Mox  ad  Cyclopum  insulam,  quse 
Lotophagis  adjacebai,  cum  una   nave  iirocesscrii, 


95o  DECIl  AUSONH  956 

eaque  sedulo  occuliala  ipse  cum  duodecim  sociis  in  A  ignarus  exponitur  ,  Plueacibus  eo  dormienle  re- 
anlrum  Polyphemi  penetraverit :  qui  cruenlis  dapi 


bus  expletus,  quas  caede  sociorum  ejus  instruxerat, 
vino  eiiam  quod  Ulysses  ingesserat  temulentus , 
cum  in  somnum  procubuissel,  ab  Ulysse  caecatus 
pcenas  immanitatis  exsolvit. 

Periocha  tib.  x  Odyssea. 
jEoliam  ventorum  agimur  palriamque  domumquc. 
Ilinc  referl  iEoliam  se  fuisse  pervcclum,  donisque 
donatum  ab  Mo\o  rege  ventorum  ,  qui  et  omnibus 
comiterpracbitis,  quosecurior  navigaret,  ventoseliam 
dederit  utre  conclusos.  Utque  cum  jam  Ithacse  pro- 
pinquat ,  et  refusus  sit  in  soporem  ,  sociique  ejus 
opes  aliquas  in  lora  inessc  exisiimantes  dormiente 
ipso  vincula  dissolverint,  adversisque  flatibus  ab  ipsa  g 
palria  jam  sintrelali.  Inde  ul  AniiphatemLaestrygo- 
nasque  delatus  sit.  Ibi  amissis  una  minus  caeieris 
navibus  Circeum  littus  accesserit ,  ibique  venelicio 
potentis  deae  Euiyloclius,  ei  prscmissi  cum  eo  socii 
in  ferarum  ora  conversi  sint :  ipse  ctiam  similia  pas- 
surus  Mercurio  procurante  vituverit,  caelerosque  so- 
cios  ad  speciem  pristinam  redigi  virtutis  admiratione 
compulerit. 

Periocha  lib.  xi  Odyssew. 

At  postquam  ventum  ad  naves  et  litlora  ponti. 
Digressus  a  Circe  Avernum  pervenit,  qui  locus 
dcscensus  ad  Manes  exisiinialur.  Ibi  sacris  rite  per- 
fectis  scrobem  complet  sanguine  victimarum,  el  cir- 
cumvolitanlibus  animabus  nullam  sinit  hauslum 
cruoris  aitingere,  nisi,  ut  Circe  nionuerat,  prius  Ti- 
resias  vates  inde  libasset :  ibi  et  heroidas  plurimas 
videt.  Quarum  enumerationem  mulia  veterum  fabu- 
larum  venuslate  contexuit. 

Periocha  lib.  xn  Odyssece. 

Jamque  adeo  Oceani  liquidos  pede  liquerat  amnes. 

Comperiis  a  Tiresia  vaie,  quae  oportuit  scire,  re- 
greditur  ad  Circen,  ab  eaque  ut  evitet  mala  caetera , 
docelur  :  ut  Syrenas  praetereat,  lelalem  navigantium 
cantilennm,  ut  Scyllam  practervehaiur  et  Charybdin 
freii  Siculi  famosa  portenta :  quibus  malis  noti  sine 
gravi  perpessione  superatis  Trinacriam  pervehitur. 
Ubi  iucustodita  Solis  armenla  ,  fruslra  prohibenle 
ipso,  cocieri  socii  penuriacogenie  dilaniant,  dirisque  n 
prodigiis  admissa  boum  taede  terrentur.  At  mox 
inde  naviganlcs  fulmine  ad  unum  omnes  intereunt, 
excepto  Ulysse  qui  fragmenio  carinae  cohaerens,  et 
adminiculo  ejus  adjutus  ad  Ogygiam  insulam  solus 
enavit. 

Periocha  lib.  xin  Odysscce. 
Conticuere  omnes,  inteniique  ora  lenebant. 

Enarratis  omnibus  quae  in  multipliei  crrore  per- 
ulerat,  a  principibus  Phaeaciae  viris ,  donis  plurimis 
honoralur,  a  quibus  remigio  et  necessariis  omnibus 
navis  instruitur  :  dormiensque  in  Ithacam  quieiissi- 
ma  navigatione,  devehitur.  Atque  illic  in  porlu  pa- 
trio  cum  muneribus  universis  quiescens  et  omnium 


meantibu?. 

Periocha  lib.  xiv  Odyssece. 
Egreditur  porlu  tenuis  quo  semita  ducit. 
Somno  experrectus  Ulysses  portum  etliltuspalriae 
non  sine  animiconslernationecognoscit,  admiralur- 
queuladvectus,  ut  expositus.utrelictus  sit,utcuneia 
nesciret.  Requirit  universa  donorum  :  quae  postquam 
incolumia  videt ,  quam  potest  luiissime  occultat: 
consiliisque  a  Minerva  confirmatusad  servum  suum 
Eumaeum  subulcum  simulaius  accedit,  naufragi  ?t 
mendicantis  imitatu.  Interrogalus  deinde  quis  essef, 
ait  se  esse  Cresium  :  in  ^Egyptum  navigantem  Tro- 
jam  fuisse  delatum.  Eumaeum  etiam  cum  affectione 
mce^tissima  pergens,  et  cogente  denique  vespere  et 
imbre  coiuiniio,saguloamicitur:atque  ibidemmulta 
secum  volvens,  landemconceditquieti. 

Periocha  lib.  xv  Odyssece. 
Ad  Lacedaemonias  artes  Tritonia  Pallas. 

Telema.chus  a  Minerva  per  somnium  commonelur, 
domum  ut  rediret  :  maturoque  digressus  cubili ,  a 
Menelao  veniam  reversionis  exorat.  Qua  comiterim- 
pelrata,  re^reditur  ad  navem  in  Portu  Pylio  manen- 
tem ;  Pisistratoque  ad  urbem atque ad  patriam  emisso, 
ipse  propere  solvit  e  litlore,  comile  navigalionisas- 
sumplo,  Theoclymeno  vate  Argivo  ,  uno  ex  iis  quos 
Melampus  Amythaonis  erudivit.  Vitatisque  insidia- 
toribus  procis,  advehitur  inpalriam  :  et  sociis  qui- 
dem  portum  petere  jussis,  ipse  adverso  itinere  ad 
agrum,  Eumaeumquc  proficiscitur. 

Periocha  lib.  xvi  Odyssea. 
Commune  Eumaeus  mapale  et  divus  Ulysses. 
Telemachus  Eumaeum  nuntium  reditus  miltit  ad 
matrem  :  ipse,  Minerva  ita  volente,  patrem  cogno- 
scii,  et  cum  eo  deinceps  agenda  disponit.  Penelope 
aniem,  cognitorediiu  filii ,  in  conventum  procorum, 
qua  verecundia  sinebat,  egreditur  :  increpatisque 
insidiatoribus  filii ,  non  minus  irata  quam  mcesta  di- 
scedit. 

Periocha  lib.  xvn  Odyssea. 

Jam  ccelum  roseis  rulilat  Tritonia  bigis. 
Telemachus  anxiae  matri  ordinem  peregrinalionis 
enarrat.  Ulysses  ad  oppidum  ,  Eumaeo  opiiulante  , 
perducitur.  Domumin  qua  proci  epulabantur  ingres- 
sus,  emendicat  cibos  miserabiliter  ambiendo.  Inde 
ab  Anlinoo  injuriose  afliciiur.  Cui  Pcnelope  Diras 
ob  inhumannin  facinus  imprecatur,  a  qua  missus  Eu- 
mxms  est,  ut  hospes  ( sic  enim  se  ferebat )  ad  eam 
provocaretur.  Quod  lum  quidem  invitatus  gratiam 
facit,  sed  venlurum  sese  ad  vesperam  pollicelur. 

Periocha  lib.  xvm  Odyssece. 

Irus  adest  |>opuh  per  mendicabula  nolus. 

Mendicante  inlra  proprios  lares  Ulysse,  alius  quo- 

que  pa»-i 'egestate  Irus  accessit  popularis  Itbacesius, 

slipes  in  triviis  solitus  rogare.  Jurgium  ergo  inopiae 

communis  srmulatione  conseritur  ,  quod  ex  verbi* 


9;>7 


PER10CH;E  1N  HOMERI  ODYSSEAM. 


958 


processit  ad  manus ,  hortantibus  procis  quo  magis  A  busque  foribus  occlusis,  ne  qua  pateret  effugium, 

plerosque  vino  saucios,  aut  novitate  rei  stupidos, 
autquidlibet  aliud  meditanles  conficit.  Cum  primum 
omnium  conlixisset  Antinoum,  qui  audacia,  et  pelu- 
lamia  ( tfieros  superaverat,  Eumams  et  Telemachus, 
et  Phihctius  sumptis  et  ipsi  armis  egregia  in  conster- 
natos  cccde  grassantur.  Jamque  omnibus  interem- 
plis,  duobus  tantummodo  parcilur,  Pbemio  citharce- 
do,  qui  minislerii  cansa  adbibitus,  nibilominus  in 
Ulyssis  domo,  quod  eontumeliosum  esset,  ediderat: 
et  Medonte,  uni  cujus  modestiae  etiam  Telemaclms 
suffragabaiur,  et  qui  cum  Telemaeho  erant.  Me- 
lantbium  famulorum  Ulyssis  unum ,  qui  procorum 
proterviam  semper  armaverat,  cruciabiliter  occi- 
dunt.  Puellas  inde  duodecim  quac  cum  procis  flagi- 


rixa  crudesceret  propositoque  praemio  caprini  ven- 
tris  omento.  Victor  igitur  Ulysses  seminecem  Irum 
exlra  januam  projicit ,  ridicula  adbortatione  com- 
pellans.  Penelope  eliam  uiunera  sibi  a  procis  pro 
opibus  cujusque  conferri  ,  siuguloriim  sludia  ex- 
periens  deposcit  :  quae  malure  ulpote  a  cupientibus 
offurunlur. 

Perioclia  lib.  xix  Odyssew. 

At  parte  interiore  domus  secretus  Ulysses. 

Uiysses  cum  Telemacho  arma   omnia  de  medio 

amoliumur,  procis  perniciem  comparantes,  ne  quid 

aut  munimenti  ,  aut  leli  relinquerelur,  qui  vel  ca- 

vere  vim,  vel  inferre  possent  :  ad  Penelopcn  inde 


accilu  ipsius  pergit,  ibique,  ut  Eumajo  dixerat,  Cre- 

...  .       ,        B  tiose  consueverant ,    suspendio  perimunt.  Ulysses 

lensem  seesse  menlilur,  Ulyssenique  apud  se  hos-  _  '         v  ... 


pilio  diversatum  comminisciiur.  Mox  cum  Euryclia 
ejus  nutrix  hospilalis  officii  causa  pedes  ejus  clue- 
ret,  tactu  manus  animadverlit  cicatricem,  quam  ha- 
bebat  ex  vulnere  in  Parnasso  quondam  suis  dente 
percussus.  Quo  argumento  alumnum  suum  esse 
agnoscit,  sed  ab  eodem,  ne  quid  ultra  vel  quarat , 
vel  garriat,  coercelur. 

Periocha  lib.  xx  Odyssece. 
Jamque  procosgenua  amplectens  orabat  Ulysses. 
Epulanlibus  procis  Eresippus  in  Ulysseni  crus 
bubiilum  jacit,  sed  destinatione  non  potitur.  Tbeo- 
clymenus  autem  apud  Iihacenses  ,  divinationis  ex- 
pertus ,  imminens  procis  vaticinalur  exitium.  Quo- 
rum  mulia  cavillaiione  derisus,  mensa  el  domo  lam- 
qiiam  furiosus  excluditur. 

Periocha  lib.  xxi  Odyssece. 
Hic  menlem  dedit  Icarite  Tritonia  Pallas. 
Ulysses  Eumaeo  et  Phihetio,  fideieorum  industriae- 
que  confiius ,  qui  sit  revelat.  Et  poslquam  facta 
cognilio  est,  caedem  procorum  pro  tempore  instrui 
placel.  QuosUlyssesastu  aggreditur,  ut  ipsum  quo- 
que  intendendo  arcum  vires  seniles  explorare  pa- 
tianlur,  quem  uni  quondam  Ulyssi  facilem,  si  quis 
intenderet,  habiturus  esset  praunium,  jus  Penelopes 
nupiiarum.  Scd  probibentibus  procis  ne  id  ridiculus 
et  mendicus  auderet,  quod  fruslra  juventus  tam  le- 
cta  lentassei,  dat  Teleinacbus  Ulyssicseterisabnuen- 
libus  experiendi  polestatem.  El  binc  nascitur  admi- 
ratio  prinia  virlutis ,  dedecore  suo  cseteris  eru- 
bescentibus,  quorum  ignaviam  senex  mendicus  ar- 
guerit. 

Pcriocha  lib.  xxn  Odyssece. 
vSqualenles  bumeris  bahiius  rejccit  Ulysses. 
Ulysscs  loco  ulteriore  capto  iuiendilarcum,  omni- 


cccde  ad  plenum  perpetrata,  ignem  adolet,  incenso- 
que  sulfure  domum  piaculo  purgat. 

Perioclia  lib.  xxm   Odyssece. 
Chalcidicum  gressu  nutrix  superabat  anili. 

Euryclia  nulrix  gestse  rei  nuntia  Penelopem  de 
somno  excitat!  Quce  advenientem  ad  se  marituin  non 
temere  ipsum  essepersuadet :  quadam  cuhiculilege, 
et  genialis  lectuli  positu,  sibi  lantura  et  Ulyssi  co- 
gnito,  an  ipse  sit  maritus,  explorat.  In  coitum  dein- 
de  conveniunt,  lotamque  noctem  muluo  sermone 
consumunt,  et  hinc  qnidem  elegans  replicatio  labo- 
rum,  quos  Ulysses  pertulii,  mira  concinnaiione  col- 
ligitur, 
P  'Periochalib.  xxiv  Odyssea. 

Tartaream  vocat  in  sedem  Cylleuius  umbras. 

r  Procorum  animas  recenti  et  communi  caede  con- 
gestas  calervatim  Mercurius  ad  inferna  compellit. 
Tunc  circa  Agamemnonem  manes  heroici  congre- 
gantur.  Miratiquelectorum  juvenum  gregem,  densi- 
tatemque  uno  agmine  commcante,  causas  itineratio- 
nis  accipiunt.  Tum  apud  inferos  quoqu.;  virtus 
Ulyssis,  et  Penelopes  pudicitia  pradicantur  ab 
Agamemnone  pcx.  ceteris,  cui  dispar  fuerat  in  nlra- 
que  fortuna.  Ulysses  ad  Laertem  patrem  in  agrum 
profectus,  inopinato  et  rediiu,  et  rerum  geslarum 
relatu  affecit  senem,  afficilur  ab  eo  cognitu,  quas 
exantlasset  aerumnas.  Subinde  et  patres  procorum 
D  neces  juvenum  properant  ultum  ire,  consilioque  et 
vi  communicationis  ante  exspeclatum  agro  superve- 
niunt.  Sed  eos  jam  comitatior  Ulysses  fundit,  fugat- 
que.  Verum  gliscentibus  odiis,  et  majoreseditione, 
ct  tumultii  speclalo,  ex  sentenlia  Jovis  in  Ilhacam 
Minerva  descendit  :  el  conciliata  utrinque  pace, 
sitidia  etmoius  parlium,  rerum  gestarum  aboliiione 
coinponit. 


959 


LNDEX  VERRORUM  ET  PHRASIUM 


960 


INDEX 

VERBORUM  ET  PHRASIUM, 

Quffi  in  qualuor  libris  Historiae  Evangelica?  Juvenci  occurrunt. 

Numerus  Romanus  librum  desiynat,  Arabicus  versum. 


Abdet  cladibus,  iv,  195. 

Abdiia,  n,  248.  Antra,  i,  623.  Tecta, 

i,  524.  Vita,  i,  165. 
Abegit  locum  precibus,  m,  449. 
Aberit  longe,  w,  286. 
Aberrat  liber,  n,  623. 
Aberret  pectoribus  timor,  n,  481. 
Abesto  timor,  in,  107. 
Abia  munia,  i,  6. 

Abibat  per  medium  populi,  n,  92. 
Abjectis  retibus,  i,  465. 
Abjectum  longe,  i,  512.  Timorem,  m, 

339. 
Abjiciet,  m,  156. 
Abitum,  ii,  452. 
Abluere  in  flumine,  i,  574. 
Ablue  vultum,  i,  644. 
Abluit  a  crimine  palmas,  iv,  622. 
Abluta  sorde,  i,  547. 
Ablutos  homines,  iv,  796. 
Ablutum  undis,  i,  397. 
Abneget  ipse  sibi,  m,  504. 
Ab  ordine,  iv,  162. 
Abreptam  morte,  n>  406. 
Abreptum,  ni,  440. 
Abrumpent  tenebras,  i,  164. 
Abrupla  pondera,  iv,  56. 
Abrupti  montis,  i,  433. 
Abrupto  profundo,  n,  595. 
Abru|itum  monlem,  ni,  518. 
Abscedant  teciis,  n,  402. 
Abscondei  radios,  iv,  149. 
Absint  tuis  membris,  m,  297. 
Absistat  meniibiis,  iv,  773. 
Absit  procul,  i,  635.  Vobis,  iv,  144. 
Absohi,  iii,  159. 
Abstinuit  sanguine,  ui,  50. 
Absumpsit  quantum  temporis,  n,  700. 
Absumplis  viribus,  u,  588. 
Absurnptos  gustus,  l,  510. 
Accendere  animos  nobis,  n,  595. 
Accendunt  famam,  n,  71. 
Accensus  amore,  m,  43. 
Accepta  meritis,  iv,  510. 
Accidit,  ut,  iv,  668. 
Accipe  conjugium,  i,  174. 
Accipiebat  hos,  u,  552. 
Accipient  vocem,  n,  656. 
Accipite,  ii,  215;  ui,  6,  147.  Animis, 

ii,  777. 
Accila  plebp,  iv,  52. 
Accitos,  i,  270;  iu,  759. 
Accrescere  operi,  m,  557. 
Accubitu  primo,  iv,  58. 
Accumbere  mensae,  i,  790. 
Accumulanl  famam,  i,  16. 
Accumulare,  in,  42. 
Accurrit,  n,  54. 
Accusatio  surgens,  iv,  595. 
Accusaior,  n,  690. 
Acerbis  verbis,  iu,  142. 
Acerbum  lelhum,  n,  537. 
Acervo  messis,  u,  429. 
Acervos  aeris,  u,  161. 
Acidum  saporem,  iv,  697. 
Acies  pura,  simplexqup,  i,  655. 
Acta  cruciatibus,  i,  799.  Est  hora,  m, 

562. 
Actis  juslis,  iv,  811.  Malis,  n,  239. 
Actorps  famulos,  m,  718. 
Actus  monitis,  i,  290. 
Aetulum,  ii,  391.  £ 


Acuet  gustus  absumplos,  i,  510. 

Acumina  apicum,  n,  749. 

Acumine  curvo,  m,  393.  Mortis,  iv,  22. 

Acus  foramen,  ui,  524. 

Ad  arbitrium  plebis,  iv,  609.  Cumulum, 
iii,  230.  Directa,  n.  561.  Gaudia,  n, 
409;  in,67.  Finem,  iv,  115.  Medium, 
ii,  243.  Morem  legis,  i,  217.  Numen, 
n,  223.  Omnia,  u,  510,  770.  Satiem, 
iii,  216.  Speciem  nivis,  iv,  750.  Spe- 
cimen,  n,  710.  Tempus,  iv,44l.  Vin- 
cula  poense  ,  iv,  676.  Ultima,  iv,  67. 

Addicere  morti,  iv,  566. 

Addit  hsec  plebi,  u,  796. 

Additus  comes,  iv,  572. 

Adest  sextus  mensis,  i,  111. 

Adhcerentem  festucam,  i,  697. 

Adhaerel  mihi  testis,  n,  672. 

Aditns  pandetur,  i,  707. 

Adjurabo,  iv,  554. 

Admiratiodigna,i,529.Stupuit,i,  767. 

Admisce.nt  escis,  iu,  242. 

Admitlit  lucem,  m,  163. 

Admonitos  ab  ortu  stellte,  i,  266. 

Adoptat  sibi  in  numerum  prolis,  i,  501. 

Adsit  consiantia  menli,  n,  80. 

Adveniat  mundo,  i,  629. 

Adveniet  lux,  m,  290.  Serenum  ,  m, 
226.  Summadies,  i,  745.  Tempus, 
ii ,  653,  702. 

Adventu,  iv,  148.  Proprio,  u,  294. 

Adventum  lucis,  n,  237. 

Advenlusnoster,iv,  169.  Nostri,u,  526. 

Adversa  fronte,  n,  622.  Virtule,  u,  617. 

Adverso  canore,  iv,  592. 

Adverlite  aures,  ni,  147.  Vera  dicta, 
iii,  704. 

Adulatio,  i,  741. 

Adultera,  i,  569. 

Advlis,  i,  343.  Arisque,  i,  43.  Mentis, 
iv,  77.  Regni,  u,  762.  Templi,  iv, 
634. 

Mgva  cura,  i,  667. 

jEgro  animo,  i,  582.  Dacmoni,  i,  403. 

/Egypto,  i,  308.  jEgyptum,  i,  291. 

jEmula  setas,  i,  63. 

/Eqnabo  viro,  i,  755. 

/E|iiseva  mundi,  iv.  270. 

/Equare  virps,  n,  479. 

/Eque  servire  duobus,  i,  661. 

/Equis  poscentibus,  i,  713. 

/Equore  ruris,  m,  135. 

/Equum  est  nescire,  iv,  165.  Non  est, 
iv,  50. 

Aera  per  vacuum,  i,  474. 

Aeream  columbam,  i,  594. 

Aeriae  vocis,  u,  522. 

Aerias  aves,  i,  670. 

Aeriis  avibus,  u,  16,  7  44. 

/Erugo,  i,  648,  65 1. 

A:stibus  altis  maris,  i,  461. 

yEterna  in  sreela,  n,  270. 

/Eu  rnis  fl.immis,  i,  566. 

/Eterno  Patri,  m,  203. 

/Eiernum  fodientur,  iv,  304.  Manebil', 
iv,  503.  Sobrius,  i,  56. 

/Eternus  ignis,  i,  581. 

/Elheream,  u,  196. 

yEthereis  auris,  iv,  703. 

/Elhra,  iii,  552.  Clarum,  iv,  68. 

Affamina  prima,  i,  126. 

Affectare,  iv,  62. 

Affeclus  omncs,  m,  546. 


Afficiat  labor  populos,  iu,  209. 

Affixi  crucibus,  iv,  687. 

Affixus  cruci,  ift,  589. 

Aftlamine  sancto,  i,  120. 

Aftlueret,  i,  681. 

Afforet,  iv,  342. 

Agello,  ii,  816. 

Aggreditur  tentare,  iv,  2. 

Agitare  te  laborem,  iv,  296.  Vitam,  iv, 

800. 
Agitatio  juris,  n,  253. 
Agmina  credentum,  i.  732. 
Agmine  amceno,  m,  461. 
Agminis  uniti,  i,  207. 
Agna? ,  lii,  415. 
Agricolse,  n,  797. 
Ait  in  Simeone,  i,  249. 
Alnbastrum,  iv,  412. 
Albentes  campos,  n,  515. 
Alimenta  cibi,  potusve,  i,  406.  Cibo- 

rnm,  ni,  207. 
Alloquiis,  n,  523. 
Alte  esl  insita  cordi,  i,  710. 
Altemae  famse,  n,  687. 
Alterni  velilis  cedere,  i,  638. 
Alternos  molus,  m,  56. 
Altilhroni,  u,  62;  iii  ,  409.  Geniloris, 

i,  32. 
Altum  tennit,  n,  27. 
Amaris  verbis,  ui,  123. 
Amaro  verbo,  iu,  141. 
Ambngibus  obscnris,  u,  767. 
Ambilione,  iv,  610. 
Ambit  quos  pauper  spiritus,  i,  490. 
Amicos  conjunctos,  i,  605. 
Amictu  vestis,  m,  763. 
Amissoe  vitaa,  n,  523. 
Amissam  vilam,  ui,  506. 
Amissa  virtute,  i,  509. 
Amitlet  cursum,  iv,  150.  Jura,  i,  571. 
Amore  meo,  n,  505. 
Amplexusdoiruim,  iv,  512. 
Anceps  agitalio,  n,  235.   Trepidatio, 

iv,  131. 
Ancliora  gravis,  iu,  128. 
Ancipiti  pavore ,  iv,  763.  Verborum 

pondere,  ni,  683. 
Andream,  i,  459. 
Anfraclus,  i,  552. 
Angens,  ii,  752. 
Angore  gravi,  iv,  485. 
Anguslis  rebus,  iv,  501. 
Anhela  socrus,  i,  807. 
Anbelis  membris,  iv,  495. 
Anlielo  ardore,  u,  552. 
Anhelus,  u,  249. 
Animae  volucris,  iv,  372. 
Animis  adversis  sequuntur,  i,  602. 
Anna,  i,  251. 
Annexos  ambos,  i,  42. 
Annuil  his,  ui,  114,  701. 
Annumerata  vox  prophetis,  i,  750. 
Anle  pedes,  n,  78.  Suos  vullns,  i,  71; 

ni,  568.  Tribunal,  iv,  591.  Tuos  vul- 

tus,  ii,  558. 
Antra  pectoris,  i,  624. 
Au\ia  conjux,  i,  85.Pro  morbo  fralris, 

iv,  307. 
Aperire  os,  H,  829. 
Aperirent  ilia,  u,  141. 
Apertaj  terras,  iv,  808. 
Aperto  ccelo,  i,  46;  iv,  747. 
Apertum  ceplum,  iv,  143. 


901 


QUyE  IN  IV  LIBRIS  MSTORI;E  EVANG.  JUVENCI  CONTINENTIR. 


962 


Apices  proprios,  m,  475. 

Apicis  parvi  distinclio,  i,  524. 

Apicam  acumina,  n,  749. 

Applaudet,  i,  612. 

Apiaas  dolos,  i,  418. 

Apiare  nomen,  i,  217.  Stralas,  n,  557. 

Aplat  languoribus  medelam,  u,  602. 

Lectuin  humeris,  u,  91. 
Aplet  curam    piam  languoribus  ,    n  , 

440. 
Aplum  servilium,  i,  645. 
Aralor,  iv,  172. 
Arbitrio,  n,  665.  Corporis,  m,  175. 

Tuo,  iii,  285.  — 

Arborea  umbra,  n,  123. 
Aicano,  ii,  390. 

Arce  anuni,  iu,  666.  Coeli,  m,  517, 

59l.Moniis,  n,281.  Templi,  iv,  534. 

Arcem   moniis,  m,  196,  320;  iv,   502. 

Nominis,  iv,  61.  Oliveti,  iv,  91. 
Ardebat  dimiltere,  iv,  604. 
Ardorem  bibendi,  n,  270. 
Ardua  lucis,  iv,  72. 
Area  frugum,  i,  379. 
Arescunt,  n,  748. 
Arguerim,  n,  689. 
Argulo  serpenluiii  cordc,  u,  460. 
Arimathia,  iv,  720. 
Aristam,  i,  701. 

Armant  mihi  fidem  vestram,  iv,  528. 
Armati  legibus,  n,  290. 
Armatis  millibus,  ui,  750. 
Arridens  cunctis,  iu,  269. 
Arripit  hos,  i,  725. 
Arte  dsemonis,  m,  7. 
Arius  totius  corporis,  i,  656. 
Aruit  arbos,  m,  660. 
Arundineum,  n,  531. 
Ascensae  rali,  m,  124. 
Asr.ivit  comitem  suis  amicis,  n,  100. 
Asinam,  m,  626.  Asin?e,  m,  635. 
Aspergent  sordibus,  m,  149. 
Aspergine  labis,  ni,  167. 
Aspicite,  iv,  53. 
Assidet,  iv5  560. 
Assistens  stupidis,  m,  662. 
Assistere,  in,  323.  Precibus,  i,  617. 
Assistile,  iv,  182. 
Assistunt,  ii,  772. 
Associat  septem,  n,  723. 
Assuetam  mentem,  i,  130. 
Assumunt  escas,  iu ,  157. 
Asias,  iv,  593. 
Aslilil  illic,  n,  728. 
Astrala,  i,  48. 
Astrifero,  iu,  225. 
Astrorum  ortus,  obilusque,  i,  260. 
Atram  mentem,  i,  402. 
Alra  inorte,  u ,  653. 
Atri  carceris,  i,  555.  Damionis,  n,  439. 
Atro  daemone,  n,  616. 
Atrox  violentia,  u,  542. 
Attactusolo,  i,  777. 
Altigit  labiis  ora,  iv,  519. 
Allollens  orlus,  ni,  101. 
Atloniti,  ui,  527.  Attonitis,  iv,  765. 
Altonitusslupuit,  iu,  59. 
Allrectat  ramos,  in,  657. 
Auctore  marito,  i,  571. 
Auctor  vilae,  m,  503. 
Audacia  Gdens,  i,  452.  1'urandi,  iv, 

738. 
Audio  hsec  vestris  verbis,  iv,  594. 
Audito  veuisse,  iv,  339. 
Auditum  vocis,  u,  661. 
Auditu  tantum,  i,  760. 
Avelli  fcrro,  i,  297. 
Avertite  mensis,  m,  240. 
Auferat  lunicam,  i,  589. 
Aulerre  praedam,  u  618. 
Aulerte  procul,  n,  162. 
Augmenlum  roboris,  n,  752. 
Augiisli  jussis,  i,  180. 
Avitse  geulis,  i,  792. 
Aula  creli,  n,  217,  510.  Regni ,  i,  680 

iv,  54. 
Aulam  aHlieream,  n,  196. 
Aulea,  iii,  329. 


Aurealux,  iu,  13.  Roma,  i,  10. 
Aures  cordis,  n,  814;  m,  174. 
Auricoior  aetlira,  i,  592. 
Ausis  lalibus,  iv,  437. 
Auxit  miracula,  i,  110. 

B 

Balantes,  m,  411. 
BaptistK,  n,  543. 
Barabbam,  iv,  623. 
Barathri,  iv,67,  286. 
Beat  gentem,  i,  155. 
Beati,iv,  277. 
Bellua,  lii,  253. 
Benefacta,  i,  714 ;  n,  595. 
Benignis  obsequiis,  n,  508. 
Betlianiam,  ni,  634. 
Belhlehem,  i,  184,  278,  295. 
Bibebat  pnteum,  u,  265. 
Bidenles,  ui,  183;  iv,  464. 
Bis  quinis  puellis,  iv  ,  198. 
Bisseno  ccetu,  u,  435. 
Bissenos  anuos,  i,  316.  Siuus,  m,  90. 
Bis  sex  annis,  n,  386.  Sex   rccubaiiLi- 
bus  una,  iv,  435.  Sex  sedes,  m,  542. 
Bis  lcrna,  m,  316. 
Blandissima,  iv,  275. 
Blandis  verbis,  m,  358. 
Blando  obscquio,  i,  599. 
Bona  dulcia,  n,  655.  Mitia,  i,  712. 
Bonse  frugis,  n,  522. 
Bonis  meusis,  n,  154. 
Breviare,i\,  155. 
Brutse,  w,  220. 
Bustis,  iv,  75. 

C 

Cachinnat,  iv,  698. 

Cadavera,  iv,  752. 

Cadunt  semiua,  u,  741. 

Csecantur  pectora,  n,  714. 

Ciedentur  sylvse,  i,  572. 

Cterula  nox,  a,  2. 

Caesaris,  iv,  6;  m,  617.  Augusli,  i, 

180. 
Caipluea  aula,  iv,  558. 
Caipliseje  sedis,  iv,  406. 
Calcaiit  itiner.,  n,  456. 
Calcarent  jussa,  n.  569. 
Calcata?  legis,  n,  590. 
Calcate  timorem,  iu,  539. 
Calicem,  m,  593,  596;  iv,  450. 
Calicis  hujus  violentia,  iv,  491. 
Caligine  mortis,  i,  719. 
Calle  duro,  n,  781. 
Callens  aslris,  i,  293. 
Cameli,   iii,  525.  Camelorum,  i,  358. 
Canan,  u,  129. 
Candore  nivis,  iu,  522. 
Canore,  m,  646;  iv,  592. 
Canoris,  iu,  648. 
Capellis  hirtis,  iv,  267  J 
Caperent  mercedis  'honorem ,  m,  570. 

Pectora,  quod,  n,  580. 
Caperet  mandata,  iv,  432.  Ornamenta, 

iv,  806. 
Capessam  regna,  m,  515. 
Capessat,  m,  490,  533. 

Capessere  usum  panis,  i,  415. 

Capessunt  montes,  iv,  124. 

Capliarnaiun,  m,  381. 

Capiat  donum  vitie,  u,  225.  Vitam,  u, 
187;  iv,  812. 

Capientfugam,  iv,  464.  Justos,iv,  140. 
Pramia,  m,  549. 

Capiel  poliora,  n,  764. 

Capit  gaudia,  i,  .153.  Te  desidcrium, 
n,  273. 

Capitum  census,  i,  179. 

Caplanles  Clirislum,  m,  134. 

Captanlur,  m,  684.; 

Captatur  milii,  n,  685.  Vobis,  »,  687. 

Captet  famam,  i,  642. 

Capli  tempore,  i,  694. 

Captos  oculis,  iti,  198. 

Carbasa,  iv,  703. 

Carceris  umbris,  i,  445. 

Carccre  corporis,  i,227. 


Careal  pondere,  i,  775. 
Carpant  verba,  m,  153. 
Carpebant  diclum ,  u,  83. 
Carpebat  fluxus,  n,  587.  Frugein,  u, 
565.  Iter,  iu  ,  103.  Somnum,  i,  33. 
Caruisse  thalamis,  481. 
Casibus  pasioris,  iv,  463.  Tantis,  iv, 

509,  498. 
Castelli,  iii,  625. 
Casli  amore,  i,  548. 
Caslis  precibus,  i,  620. 
Caslra  ccelestia,  iv,  529. 
Casus  glomeraverit,  iu.  756.  Habebat 

socios,  iii,  126. 
Catervaj  plebis,  n,  737. 
Causa  esl  venisse,  iv,  521. 
Causas  morbi,  u,  595. 
Causata,  in,  178. 
Cautiu  legis,  i,  555. 
Cavam  lunam,  i,  86. 
Cavalis  saxis,  n,  140. 
Cavendas  iusidias,  m,  246. 
Cavere  fermenla,  m,  254. 
Cecidit  in  letlium.  iv,  527. 
Cedatjussis,  i,  573.  Tibi,  m,  509. 
Cede  libens,  i,  390. 
Cederednminalum  sibi,in,751.  Cornu, 
ni,  617.  Mullis,   11,496.   Sibi ,   iv , 
212.  Sibi  membra,  iv,  722.  Sibi  vi- 
tam,   iv,  615.  Soli,  iv,   744.  Vobis 
peccata,  i,  659. 
Cedet  odiis,  vel  amori,  i,  662.  Vobis, 

ni,  668. 
Cedit  cui  labes,  m,  28. 
Cedunt  in  ventrem,  m.  165. 
Celabat  g;iudia,  i,  85. 
Celantur  corda,  iv,  77. 
Celaret  gaudia,  i,  778. 
Celebrabant,  u,  401. 
Celebrant  grates,  m,  203. 
Celebratio,  iv,  117. 
Celebretur  justis,  iv,  319. 
Celerantes  gaudia,  iv,  766. 
Celerant  motus,  m,  56. 
Celet  dedecus,  1,  171. 
Celsa  monlis,  m,  95,  669. 
Celsi  canlus,  i,  17. 
Centeno  fctu,  u,  755. 
Cenlum  balantes,  m,  411. 
Centuplicala,  m,  547. 
Ceiiluplicem,  n,  795. 
Centurio,  i,781. 
Cepere  fidem,  n,  177. 
Cepi  solalia,  iv,  270.  I 
Cepisset  corde  venenum,  iv,  458. 
Cepit  habenda,   iv,  229.  Summam,  u, 

545.  Vires.  iv,  804. 
Cernere,  n,  203. 
Cerni  cuuctis,  iv,  1 46. 
Cernite  lucem,  u,  415. 
Certabanl  priebere,  i,  402. 
Certa  futuri,  i,  139. 
Certant  addicere,  iv,  566.  Illudere,  iv. 

569. 
Ccrtalim,  i,  476;  n,  6;ni,  493,  615: 

iv,  255,  781. 
Certet  scriptis,  m,  544.  Se  tiugere, 

ui,  401. 
Certior  hora,  iv,  226. 
Cerlissima  |iroIes,  n,  55." 
Cerlum  est,  hunc  revigescere,  n,  2u4. 
Cessere  pro  conjugc  casta  vita,  et  cul- 

lus  Det,  i,25i. 
Ccti,  ii,  699. 

Clilamydem  rubcnlem,  w,  645. 
Ciioreis  laelis,  n,  568.  Vatum,  i ,  327. 
Cliorus  sapiens,  iv,  214. 
Clirisli,  i,  475.  Cliristum,  i,  235,  397  , 

420,  434.  Cliristus,  i,  435,  472. 
Cientsub  noniine,  i,  539. 
Cingeutibus  gremium,  i,  489. 
Cinget  honore,  m,  511. 
Cinxere,  iv,  14.  Caput,  iv,  646. 
Circumiccla  oculis,  iii,  551. 
Circumslant  mentem,  iv,  585. 
Circumstat  lux  oculos,  i,  240. 
Circumvolitabit,  i,  103. 
Clamabiloiihi,  i,  747. 


0G3 

Clamor,  iv,  702. 
Clamore  magno,  rv,  590. 
Clangor  tubarum,  n,  400. 
Clara  voluuias,  i,  650. 
Clareat,  iv,  154. 
Clarebtint  Iumin3,iv,  148. 
Clarenlvobis,  u,77o. 
Claret  surgentl,  i,  391. 
Clari  Jesu,  u,  129. 
Clarus  Jesus,  m,  5. 
Clavae  pondere,  iv,  514. 
Claudantur  milii  responsa,  in,  691. 
Claudat  tiois,  iv,  160. 
Claudens  mentem,  m,  683. 
Clanderet  omnia,  u,  758. 
Claudere  vocem,  m,  090. 
Claudetur  vox  tibi,  i,  75. 
Claudit  nox  ccelum,  m,  224. 
Clausis  auribus,  u,  772. 
Claustris  earceris,  iv,  292. 
Coacla  credere,  n,  75. 
Coalescit,  n,  825. 
Coelestia  regna,  i,  688. 
Cogendis  gregibus,  n,  623. 
Cogens  discipulos,  m,  204. 
Cogere  bident  s,  m ,  181. 
Cogit  concilium,  m,  239. 
Cognata  tibi,  i,  108. 
Cogiiomiue,  i,  43*. 
Cognoseere  e  sono  voris  ,  iv,  379. 
Cogunl  ad  litlora,  n,71. 
Collaudant,  iii,  703. 
Collucenl  atria,  iv,  406. 
Cominus,  n,729. 
Cooriiabitar  istis,  u,  8§S. 
Comitaule  fetti,  m,626. 
Comiiala,n,  184. 
Comitatibus,  iu,  503. 
Comitalur  arundodextram  ,  iv  ,  647. 
Sponso,  iv,  219. 

Commaculatum,  m,  419. 

Commendat  gleb:s,  m,  4.  Scmina  ruri, 
n,  740. 

Commercia  anims,  iu,  310. 

Commisouit  animam  cnris,  tv,  703. 

Commitlere  claves  ,  m ,  283.  Muslum 
utribus,  ii,  573. 

Comuiixlas  undis  auras,  n,  145. 

Commonila,  n,  70 ■>. 

Commoios  pro  dictis  talibus,  fli,  601. 

Commotus  corda,  m,  384. 

Commovit  dominum,  m,  445. 

Communes  pluvias,i,  604. 

Communia  lumina  solis,  i,  603. 

Compage  tenetnr,  i,  9. 

Compodibus  solutis,  n,  51. 

Compelhit  supeibum,  n  ,  550.  Verbis  , 
ii,  79. 

Comperimus,  m,  487." 

Comperit,  n,554.  Acta,  in,  71M. 

Compita  ,  i  ,  293  ;  ft»,  79.  Yiarum  ,  Bl , 
788;  iv,  206.  Vita3,  i,  549. 

Complacuil,  iv,  407. 

('.'inplf  hant  rip3S,  i,  357. 

Complebat  lumine  terras,  iv,_728. 

Coinplcbit  numine  claro,  i,  57.. 

Coinplebilur  ordo,  i,  589. 

Complectere  natum,  n,  540. 

Complens  saxa cava  canore,  iv,  592. 

Complentestocta  canorc,  m,  646. 

Complent  fatiem  sputa  ,  iv  ,  567.  Prcc- 
cepta,  ui,  67i'.l. 

Complcnti  littora,  rr,  739. 

Complentur  plebismenstp,  in,  700. 

Complere  rura  nuniero  colentnm,  n, 
43I.Totum,  iv,  920, 

Complotas  roliquiarum,  ni,  25". 

Completis  labiis,  n,  141. 

Complet  aera,  i.  207.  Lumine,m,  272. 
Pectora,  i,  417 ;  u  ,  523.  Spiramino, 
i,  250. 

Completo  officio,  i,82.Jemporc,i,190. 

Complelor  legum,  n.  570. 

Completus  canit,  i,  151. 

Complexi  salutem,  u,  232. 

Complorat,  i,  300. 

Componere  flammas  oliVO,  tv  ,  211. 
Membra,  m,  84. 


LSDEX  VliRUORVM  ET  PHttASIlM 


m 


Componitur  antro,  iv,  723. 
Compositas  clioreas,  m,  57. 
Composla  quiescunl,  iv,  578. 
Comprenderat  anchoca  portum  ,    in  , 

128.  Bissenos  arinos,  i,  516. 
Comprendere  formas  ,  ii ,  213.  Sedem 

ceeli,  ni,  705.  Sensu,  i  ,  223.  Yilaiu  , 

iii,  502; iv,  352.  vocem,  n,674. 
Comprendite  corde,  m,  534. 
Comprenditis  imos,  iu,  613. 
Compressa  timore,  m,  49. 
Compressit  corda  doloro,  i,  446. 
Comprimit  sarcina,  »,  359. 
Couaminemagno,  iv,  702. 
Concedere  corpus  flumniis,  i,  566.  Fe- 

nera,  i,  634.  Tuo  reguo  cuncla ,  i, 

457. 
Couceduut  luci  sidera,  iv,  387. 
Concelebrabat ,  iv,  195.  Convivia,  n, 

150. 
Concolebrant  gaudia,  i,  114. 
Concelebrare,  m,  740. 
Concelebrata,  n,  94. 
Conceiitibtis,  rv,  458. 
Coneeptus  nullos,  i ,  100. 
Concessil  surgero  lucem,  u,  182. 
Coucessum  est  uoslris  saBclis,  n,  103. 
Coucessum  mihi  peccataremiltere,  u, 

88. 
Coucidere  pectus,  ur  32. 
Concidit  llialamis,  iv,  24. 
Conciliatus  amori  fraterno,  i,  515. 
Conciliis  homiuum,  n,  465.  Trucibus, 

u,  600. 
Concilio,  iv,  589. 
Concilium  ,  m,  430;  iv ,  404.  Plenum  , 

iii,  426. 
Concipient  jejunia,  u,  572. 
Concila  freta.n,  41. 
Concitus  uuus,  iv,  695. 
Couclamant,  u,  60O;  m,  639. 
Coucludere  verbis  ,  iv  ,  8.  Votum  his 

verbis,  i,  625. 
Concluditur  linis,  n,  544. 
Concliulunt  limen.iv,  726. 
Concredere,  iv,  243.  Yeibis,  u,  327. 
Concredila,  iv,  232,  257. 
Concrescei  e,  m,  471. 
Concreverat,  ui,  658. 
Concurrere  rebus,  u,  828.  Tempas,  u, 

346. 
Concurreret  dictum,  i,  448. 
Concurrrtis  glathrs,  iv,  533. 
ConcurriL  JNatluiiacli,  n,  102. 
Concurruiit  visere,  iv,746. 
Coucussa  esl,  iv,  706. 
Conciissu  tremore,  r,  1  in. 
Omcussit  pavorem,  i,  49. 
Conculit  motus  tern.m,  iv,  747. 
Condere  adytis  templi,  iv,  634.  CofpUS, 

ii.  22  Defuuctos  terrse,  u,  21.  Musla, 

ii,  578. 
Condidit  se  auris,  i,  114. 
Cdftdri  aera,  iv,  235. 

Condita  ummbra,  iv,  571,  7G0.  Mundi, 

ii  .  >■!').  J*.es  est,  I,  632.  Vcrbis,  n, 

826. 
Condile  thesauros,  i,  630. 
Condilione,  i,  170. 
Coriditsubmob',  n,  825. 
Conditus  thesaurus,  in,  517. 
Conduclis  bicris,  n,  35i>. 
CondbCto  coi'i  ore,  ir,  823. 
Conducloris,  m,  567. 
Condunt  terrce,  m,  ('9. 
Cooduxerat  bora,  m,  576. 
Conduxit,  iii,  333. 
Conlerri  possuut,  iv,  197. 
Confessus  Ccesaris  hoslem,  iv,  618. 
Confestun,!,  464;»,  422;  m,  122,673; 

iv   1. 
Conlidet  vindioc  ferro,  iv,  527. 
Confidit  geuilore,  iv,  684. 
Conlinia  letlii,  ct  viue.  iv,  315. 
Confixnm  siipito,  n,  701. 
Ccufixus  viscera  labe,  i,  772. 
Confusa  luce,   iu,  228.  Meule,  i ,  02, 

Yoce,  ui,  106. 


Conglomerat,  n,  455. 

Conjugio  revinetum,  ti,  27',. 

Conjugium  rclinquet,  iv,  16. 

Conjux  Pilali,  iv,  605. 

Connectit  restibus  verbera  ,  n  ,   1 59 . 

Sauguine  meum  corpus,  11,  755. 
Counexis   manibus,   pedibusquc ,   111, 

769;  iv,  595. 
Connexo  fasce,  11,  81  i. 
Coimixi,  iii,  505. 
Connubia,  1,  567.  Fesla,  n,  128. 
Connubiis,   iv,  28.  Nefandis,  111,   47. 

Nexa,  11,  278. 
Conquirofe  epulas,  1,  409.  Tesles,  iv, 

543. 
Conquirit,  111,  270.  Terris,  u,  292. 
Conquirile  sedem,  11 1  474. 
Consceuderat  orbem  ,  iv,  688.  Sol  110- 

naiu  lioram,  iv,  69t. 
Conscendere  vires,  11,  212. 
Conscendunt  navem,  11,  2>. 
Conscia  peclora,  iv,  444.SoIi  surgeuti, 
1,  259.Venluri  dicla,i,  151.  Virtus,  1, 
586. 
Consectandus,  1,  589. 
Couservant  vinum,  11,  378. 
Conservum,  m,  447. 
Consessu  iu  inedio,  11,  96. 
Consevit,  m,  155. 
Considere,  111,  597. 

Consimile  Domi  ii,  111,  438.  Est,  iv,42. 

Consimili  voce,  iv,-  576. 

Consistere,  i,698.  Adytis  regni,  11, 762. 

Culmine  ,  1 ,  421.  In  celsis  jugis  ,  1, 

435.  Magnis  rebus,  iv  ,  582.   Medte 

coclu,  11,  598.  Membris,  11,  195.  Pro- 

pius  nobis,  11,  681. 

Consistet  in  odversa  fronte  duelli ,  11 , 

622. 
Cousistile  rol>ore,  iv,  100. 
Consoeiat,  n,  59.  Consociet,  iv,  126. 
Consorlia  Uaimme,  iv,  73.  Poenae,  iv, 

668. 
Consl.abilistis,  11,  761. 
Constantia  fidei,  11,  597.  Pra-sens,  n, 

652.  Vegetans,  111,  108. 
CoriStanlinus,  iv,  809. 
Constornala  Iumina,  iv  612. 
Constituot  sedes,  111,  51*. 
Conslringil,  ui,  448. 
Constupueruiit,  1,  21 1. 
Consul  rejussa,  1,  147. 
Consuluit  po[iulum,  iv,  614. 
C<  nsumcret,  iv,  93. 
Consurgat  discipulis  audacia,  iv,  739. 

In  iras,  iv,  564. 
Consurgere  in  iras,  1,  535;  n,  27.  Lau- 
dem,  111,  652.  Lucem,  m,  546.  Hur- 
sus,  iv,  322. 
Contagia  meutis,  11,  241. 
Coiilcinpserii  fasiu,  ia,  407.  Ora  mul- 

lornm,  ui,  428. 
Contendit  comprendere,  111,  237. 
Cuntenfus  prcadere,  111,  619. 
Contexcre  cansas,  iv,  54  4. 
Contexil,  1,  681. 
Contexta  jojuuia,  1,  407. 
Conlingal  vobis,  11,  GS2. 
Couiiugere  oscula,  iv,  516.  Panes,  u, 

575.  Poterit  tibi  casus,  111,  299. 
Coritiiiget  limiua,  iv,  534. 
Conlingliirt  asi  cia  rura  aliis,  11,  750. 
Contimio,  iu,52l;  iv,  i27,  437,520. 
Coaveffifo,  1,  560. 
Convcnere  Polrum,'iu,  582. 
Convenisse  lurbas,  111,  75. 
Coiivenil  nescire  sinislram,  1,  614. 
Conveniunt  populi,  111, 197. 

CoilvOUtiOlllu,   II,  383. 

Conversa  bono,  11,  773. 
Coaversus  ad  dextros,  iv,  268. 
Convexo  cu;lo,  m,  317. 
ConvcMim  CbJTirfii,  m,  £24. 
Convicia,  u,  628. 
Conviiicens  peetora,  n,  612. 
Conviva  inforior,  111,  620. 
Convivia  lasta,  m,  737.  743. 
Convolvere  pocnis,  1, 563. 


965 


QU/E  L\  IV  LIBMS  IIISTORIiC  EVANG.  JUVENCf  CONTINENTUR. 


m 


Convolvet,  n,  830. 

Convolvit  iter,  i,  718. 

Convulsa,  ni,  569. 

Cooperta,  iv,  638.  Ambagibus,  n,  767. 

Cooperli,  iu,  7. 
Cophinis,  m,  249.  Cophinorum,  m,  90. 
Copia  rerum,  i,  690. 
Coram  geuitore,  n,  498  seq. 
Cornibus  in  summis,  iu,6l5. 
Cornu  eximio,  ni,  617.  Salutis,  i,  155. 
Coronant,  m,  551.  Fronde,  m,  657. 

Undas,  n,  143. 
Corouat  mansuetudo,  i,  -492. 
Corpora  egentum,  iv,  416.  Genitorum, 

ii,  470.  Germana,  n,  732;  iv,  21. 

Magnaiuvencum,  n,  157. Pastorum, 

i,  197.  Veslra,  n,  463. 
Corpoream  speciem.  i,  593. 
Corporeis  oculis,  i,  553. 
Corpore  regni,  m,  11. 
Correptet  in  alvum,  n,  192. 
Correpto  corpore,  iv,  17:2. 
Corripe  diclis,  ui,  420. 
Corrumpere  tractum  aeris,  iv,  104. 
Coruscis  tsedis,  iv,  209. 
Crassis  objicibus,  u,  770. 
Crastina  copia,  i,  690. 
Crebescere,  m,  117 ;  iv,  207. 
Crebra  fama,  i,  474. 
Crebrius,  m,  186,  232. 
Credendi  porlio,  m,  375. 
Credens  servis  talenta,  iv,  228. 
Credentia  peclora,  n,  595. 
Credenlis  vitam,  i,  416. 
Credenlum,  n,  759.  Turbas,  w,'74. 

Verbo,  iu,  670. 
Credere  qui  voluit  oedes,  iv,  185.  Tan- 

tum,  iu,  299. 
Crediderim,  iv,  579. 
Crediia  cura,  iv,  234.  Pascua,  m,*410. 

Sibi,  ii,  786. 
Credit  in  me,  n,  551. 
Crediluresse,  n,  818. 
Credulitas,  iv,  98,  144. 
Crescere  cum  lolio,  n,  810. 
Cretas,  iv,  242. 
Cretisde  germine,  iv,  17. 
Creto,  iu,  639. 
Crimine  culpse,  i.  297. 
Crucianl  ferro,  m.  749. 
Cruciatibus,   n,  606. 
Cruciatur  spiriius.  l,  782. 
Crucifixum,  iv,  663. 
Crucis  ligno,  iv,  786.  Poena,  iv,  674. 

Poenam,  iv,  620,  653.  Pounus,  i\, 

616. 
Ciibantemlecto,u,  78. 
Cubare,  ni,  212. 
Cubilis  casii,  iii,  476. 
Cubitalia incremema,  i,  076. 
Cubuere  vocaii,  ui,  761. 
Cticurnl  vo\,  i,  198,  590;  ni,  532. 
Culmina  celsa  magistri,  n,  478.  Ilcris, 

ii,  183.  Vatnm,  i,  268. 
Culmine  marmoreo,  i,  421.  Summo,  i, 

279.  Tecli,  u,  486. 
Culmussegeluni,  i,  672. 
Culta  gravatse  messis,  n,  503. 
Cultores  veri,  n,  290- 
Ctun  clamore,  n,  54  Dicto,  u,  597;  iv, 

512.  Fraude,  iv,  2.  Luee,  u,  9.  Lu- 

mine  priano  solisjn,  532.  Murmure, 

iii.   574.  Pace,  i,  239.  Terrore,  i  , 

403.  Voce,  i,  802;  u,  656.  Voce  tali, 

h,596;  iv,  210,  424. 
Ciimulasse,  iv,  252. 
Cumulataj  plcbis,  i,  242.  Sortis,  iv, 

254. 
Cuniulato  pondere,  m,  217. 
Cunabula  imolvunt  puernm,  i,  191. 
Ciinci.uio,  111,243.  Mrutis,  i,  G8. 
Curabis  demere,  i,  701. 
Cura  est  noslri  conspectus,  iv,  775. 

Hagoram,  i,  293. 
Curam  verboruui,  n,  465. 
Curaiio  liominuin,  i,  674;  n,  594. 
Curatum,  n,  607. 
Curctur  amore  casii,  i,  548.Vobis,  690. 


Curis  justis,  iv,  507. 
Curreb3t  sermo,  ii,  507. 
Currentia  scecula,  iv,  120. 
Current  sponlanea  caetera,  i,  689. 
Cursus  lucis,  iv,  688.  Lume,  iu,  559. 

Temporis,  n,  288. 
Curvato  cofpore,  i,  232. 
Custodes,  iu,  408. 
Custodia  pecoris,  n,  437.  Pecorum,  i, 

195. 
Custodum  brachia,  n,  619.- 
Cyrena,  iv,  655. 
Cyrinus,  l,  182. 

D 

Dabat  dona,  i,  286. 

Dabit  pro  munere,  m,  598.  Signa,  iv, 

153.  Vitam,  n,  652. 
Dabitur  pcena ,  n,  638.  Succurrere- 

lempus,  iv,  419. 
Dabunt  ad  lelbum,  n,  470. 
Dabuntur  letho,  iv,  109. 
D*mon,  i,  444.   Dsemone  pellilur,  n, 

616. 
Djemouiorum  princeps,  n,  604. 
Daemouis  arte,  m.  559.  Auxilio,  li, 

609.  Rabidi,  i,  402. 
Damnabit  crimine,  n,  704. 
Damnans  sua  gesla,  i\ ,  629. 
Damnatio  sseva,  i,  692.  Torquet,  n, 

235. 
Damnaverit  sese,  iv,  618. 
Danielis,  iv,  122. 
Dant  prsedam,  n,  744. 
Dantes  solatii,  iv,  337. 
Dantur  semina,  u,  753. 
Datquielem,  u,  16. 
Datur  ad  populi  casum,  l,  244.  Prse- 

sepe  duro  cubili,i,  192.  Sperare,  iv, 

425. 
David,  iv,  48. 

Davidacanorum,  i,  184;  H,  572. 
Davidis  germine,  iv,  47.  Origine,   i, 

186,  201;  ii,  105;  iu,650.  Soboles, 

ni,356.  Slirpe,  m,  6¥7. 
Debile  cruribus,  m,  643.  Crurum,  m, 

199. 
Debilium,  n,  520. 
Debita  cuncla,  iu,  446.  Erroris,  i,  639. 

Letho,  i,  246.  Sibi,  iv,  160. 
Decedensdies,  n,  1. 
Decedenti  soli,  iv,  717. 
Deceperit  error,  n,  527. 
Decerpere  tempus,  m,  131. 
Decet  hoc,  i,  588.  Meminisse,  iv,  753. 
Decidere  causam  erroris  ferro,  i,  565. 
Decidet  in  foveam,  i:i,  158. 
Decipiendum,  n,  600. 
De  corde,  iv,  370.  Corpore,  iv,  707. 

Fonlibus,  i,  644;  u,   149.   Lege,  n, 

576;  iv,  63,  609,  729.  Liltore.  i,  408. 

Magnis,  iv,  291.  More,  i,  519;  iv, 

601.Morte,  iv,  335.  LNomine,  n,  248. 

Noslro,   lii,  580.   Pectore,   iv,  5<31 . 

Prelio,  iv,  416.  Sede,m,  542,  513. 
Decreta  libi,  iv,  494. 
Decuplala  super,  ri,  546. 
Decus  reruni,  l,  516. 
Decusso  da?mone,  n,  63;  m,  195. 
Deculiet  frena,  iii,  425. 
Dmlalad  omnia,  iv,  510. 
Dedecus  oppressum,  i,  171. 
Dedere  corpus,  iv,  449.  Cural,  m,  21 4. 

Flammis,  i,  562. 
Dederilis,  i.  702. 
Dederuntclamorem,  m,  106. 
Dedignata,  n,  525. 
Dedissct  jussa,  n,  511. 
Dedisli  semcn  per  terga  terrop,   n, 

804. 
Dedita  in  fletuni,  n,  703.  Lucris,  i,  607. 

Poeose,  iv,  715.  Praceptis,  u,  712. 
Dedit  addere,  i,  509.  Communes  plu- 
vias,   i,  604.  Hiec  Jura,   n,  646.  Jn 

aures  lalia  dicta,  m,  693.  Justum, 

iv,  442.  Observare,  i,  222.  Similem 

vocem,  i,  468. 
Deducere  puppim,  u,  11. 


Defecisse,  n,  134. 

Defectio,  iv,  121. 

Defendere  lapsu  corpus,  i,  427. 

Defensa  tenebris,  ix,  785. 

Deferre  coronam,  n,  127. 

Defessis  membils,  i,  110. 

Deticiebaiit  vina,  n,  131. 

Defixa  lege,  m,  140. 

Deflebit  vincula,  n,  726. 

Deflendse  malres,  iv,  127. 

Deflendi  Scribse,  iv,  69. 

Deflelio  jugis,  iv,  154. 

Deformi  lapsu,  i,  724. 

Deformis  cameli,  in,  525. 

Defossis  terra,  i,  647. 

Defnnclis,  n,  583. 

Degener,  n,  723.  Soboles,  i,  369. 

Deliiscat  regnum,  n,  615. 

Dehiscunt,  iv,  705. 

Dejecti  in  mare,  n,  68. 

Dejecil  vultum,  ui,  520. 

Dejeclum  projicit,  m,  560. 

Delectos  e  numero,  n,  515. 

Delicla,  i,637. 

Delubrum  Dei,  u,  176. 

Demergismentem.  u,  209. 

Demersa,  n,  701.  Sopore,  n,  403.  Te- 

nebris,  i,797. 
Demersit  letho,  iii,  551. 
Demersus,  m,  15*;  iv,  237.  In  abdita 

n,  248. 
Demissus  ad  aures,  i,  88. 
Demiitere  letho,  n,  489. 
Demonstrant  flenli  sepulcrum,  iv,  37?. 
Demortua  corpora,  n,  642. 
Dempsit  languores,  tu,  200. 
Dmmlcens,  iu,  558. 
Denegetmagislrum,  iv,  477. 
Densata,  m,  713. 
Densetur  tellus,  n,  743. 
Dependent,  iv,  44. 
Dependere,  m,  585.  Jussa,  in,  700. 
Deponendas  maculas,  i,  545. 
Deponere  mortem,  iv,  551. 
Deposcens  dona,  n,  556.- 
Deposcere  corpus,  iv,  719.  Dominum, 

ut,  n,  430. 
Deposilo  carcere  corporis,  i,  228. 
Depositum  corpus,  n,  524. 
Depresso  vomere,  iv,  171. 
Deprimit  corpore  terram,  iv,  490. 
Depromit  haec,  m,  3.  Talia,  n,  529, 

739;  ni,467;  iv,   381.  T.ilia  verba, 

iv,  460.  Verba,  u,  427.  Voccm  ,  iv. 

349. 
Depromunt  ortum  viridem  germinis, 

n,  746. 
Doripe,  ni,  121. 
Describebatur  discnssio,  i,  l8l. 
Deserit  terram,  m,  71. 
Deserta  miilipr,  i,  571. 
Desorlo,  u,  530.  Principe,  iv,  462. . 
Desertis  peragrare,  iv,  112.  Regsimt- 

bus,  n,  219.  Vallibns,  i,  515,  319. 
Desiguans  omnia,  i\,  362. 
Desinite  prohiberc,  iv,  418. 
Desisse,  iu,  664. 
Despectos,  iv,  284. 
Despicielis,  n,  619. 
Despiciterabiem,  n,  487. 
Desponsa  suo  prophnpio,  i,  89. 
Desjionsam  sibi,  i,  187. 
Destituil  viduam,  i.  251. 
Detestans,  iv,  6">0. 

Delestaltis  cruenliun  oflicium,  iv,  619. 
Detrusil  in  lormenla,  m,  434. 
Detulit mandaia,  i,  87. 
Deus  aequus,  i,  123,  135. 
Devia,  m,  519. 
Devicta  morie,  iv,  75«. 
Devinctos  aniiiiain,  n,  5. 
Devinclus  membra,  i,  506. 
Devitate  iliner.,  n,  455.  oculos,  l,  610. 
D  vitet  ponere,  hi,  615. 
Devota  furori,  iv,  780. 
Devotiocordis,  iv,  40. 
Devolipectoris,  i,  6 15. 
Devotisverbis,  iv,  581. 


967 

Devotus  justus,  i,  442. 

Dextra  lrevaque ,  iv,  686.  Laevaque  se- 

dereut,  m,  392. 
Dicabit  aures ,  et  facta  meis  monilis,  i, 

731. 
Dices  mendacia,  iv,  474. 
Diclainconlraria,i.245.1ugessit,iu,452. 
Diclis  contraria  dicta,  i,  430. 
Dicto  citius,  i,  802. 
Diciuin  est  tolies,  iv,  528. 
Didymus,  iv,  550. 
Diem  sequum,  m,  573. 
Diffugerat,  iv,  411. 
Diffugiet,  n,  432. 
Diffugiunt,  u,  70. 
Diffusae  ficus,  n,  116- 
Digesta  ex  ordiue  saecli,  i,  523. 
Digesto  ordine,  i,  59. 
Digilo  contingere,  iv,  57. 
Dignalior  aperire,  u,829. 
Digna  Chrislo,  i,  55.  Loquelur,  U,  468. 

Virtute,  m,  673. 
Dignatio  sancla,  m,  582. 
Di^nalur  nihil  respondere,  iv,  597. 

Visere,  iii,  111. 
Dignatus  mittere,  iv,  793.  Prendere, 

u,  408. 
Digne  quaerite,  i,  688. 
Digui  soli,  ni,  289. 
Dignissima  con]ux,  i,  40. 
Digni  viri,  n,  174. 

Digno  cultu,  u,  599.  Honore,  iv,  519. 
Dignos  fruclus,  m,  736. 
Diguum  esl  secernere,  m,  583.  Magis 
est  hoc  quaerere,  m,  158.  Non  est 
credere,  n,  495.  Tantis  virlutibus, 
ii,  108. 
Dimisit  ponere,  u,  675. 
Dimittere  mentem,  n,  65.  Nalum ,  iu, 
726.  Poena,  iv,  684.  Turbas,  m,  78. 
Viiae,  iv,  603. 
Diniilli  poterit,  n,  626._ 

Dimitlit  iu  aures,  n,  778. 

Dilexit  amore,  n,  225. 

Diluvii,  iv,  167. 

Directa,  0,561. 

Direptio  praedce,  u,  620. 

Direxit  iter,  n,  155. 

Dirimat  matris  pectore  Dalam,  u,  502. 
Patrio  pectore  nalum,  n,  501. 

Diripe,  i,  700, 

Diripiet,  i,  632. 

Diripit  reguuin,  u,  542. 

Diripiuut,  l,  619. 

Discedere  longe,  m,  523.  Poena,  iv, 
605. 

Discedet  tectis,  i,  569. 

Discernere  faciem,  m,  231. 

Discernil  pascua,  iv,  265. 

Discerpere  totum,  m,  213. 

Discidium,  i,  568;  m,  474. 

Discipulorum,  u,  152. 

Discile  dictis,  iv,S9. 

Discludilis,  in,  162. 

Discluserat  sensum  omnem  lerror,  iv, 
751. 

Discolor  alter,  u,  683. 

Discrelus,  u,  622. 

Discumbere,  iu,  85. 

Discurrent,  iv,  99. 

Discurrit  glona,  i,  19. 

Discussio  census,  i,  179. 

Discusso  daemone.  Vitle  Decusso. 

Discutilur  lepra,  n,  521. 

Disjecla  solo,  iv,  90. 

Disjecto  j)rofundo,  u,  52. 

Disjicit,  n,  621. 

Dispar  judicium,  iv,173. 

Dispendia  vocis,  i,  81. 

Disperdere,  n,  576.  Vitas,  n,  68. 

Disperget  terror,  iv,  462. 

Dispergunt  semina  famae,  i,  215. 

Dispernens  jussa,  n,  237. 

Disp°rserat,  iu,  185. 

Disponere  insidias  piscibus,  i,  460. 

Disponit  cultor,  u,  816. 

Disquirere,  u,  229,  688.  Causam,  iu, 
627.Juslitiam,u,666,Menlem,iv,607. 


1NDEX  VERBORUM  ET  PHRASIUM 


068 


Disquirile,  i,  667. 

Disrupta  in  geminas  partes,  iv,  705. 

Disruplis  medullis,  u,  615. 

Dissiliunt,  iv,  707. 

Dissimulans,  iv,  518. 

Dissolvat  saecula,  iv,  802. 

Dissolverat  morbus,  u.,   77.  Somnus 

omnes,  iv,  496. 
Dissolvere  leges,  i,  519.  Summam, 
iii,  444.  Templum,iv,  671.  Tribulum. 
iv,  5. 
Dissolve  tributum,  m,  595. 
Dissolvit  muuia,  i,  784. 
Dissona  thalamis  laetiliae,  m,  764. 
Distingueret  tempus,  iv,  93. 
Distractum,  n,  615. 
Distrahe  omnia,  iu,  516. 
Dislraheretur,  iv,  655. 
Diiavit  egentes,  i,  157. 
Dilabunt  vos,  n,  522. 
Dilione  celsa,  m,  602.  Famis,  iv,  278. 

Tenentor,  i,  655.  Teneret,  u,  610. 
Diurna  lraude,  i,  691. 
Diversa  loci,  iv,  107.  Merenlur,  iv, 
231.  Petebant,  ui,  744.  Sibi,  iv,  166. 
-  Solo,  n,  741. 
Diversis  faclis,   i,  761.  Partibus,  iv, 

261. 
Divina  in  saecula,  iv,  812.  Potestas,  iu, 

681. 
Divinat,  iv,  434. 
Divino  iuunere,  u,  188. 
Divisae  geulis,  i:i,  429. 
Divisio  pugnet,  n,  614. 
Divite  gaza,  ni,  522. 
Divitiarum,  u,  789. 
Divitis  regni,  l,  680. 
Dixere  hoc  jus,  i,  716.  Sobolem  Dei, 

iv,  714. 
Doctorem  lucis,  m,  109. 
Doctor  legis,  n,  354;  ui,  27. 
Dnctrinafallax,  i,  734. 

Dolosi,  m,22l. 

Dolosis  dictis,  n,  588. 

Doluit  de  peclore  miseri  sortem,  i, 
497. 

Domaret  mala,  m,  34. 

Domet  mentem,  n,  445. 

Dominautur  eorum,  ui,  605.  Tineae,  i, 
648. 

Dominatu,  ui,  515. 

Dominaluiu,  iu,  750. 

Dominum  lucis,  iv,  815. 

Dumiuus  rerum,  iv,  500.  Ruris,  n,  425. 
Salutis,  i,  555. 

Domuerunt  nobis,  i,  749. 

Donabilur  error,  u,  81. 

Dona  Dei  medentis,i,  805. 

Donare  segros  salute,  m,  462. 

Donat  plebi  Barabbam,  iv,  625. 

Donentur  vulnera  fratri,  in,  436. 

Dubium,  quin,  u,  181. 

Dubitata  Hdes,  m,  125. 

Dubitalio  mentis,  in,  163. 
Ducens  adlethum,  iv,  318. 

Ducere  dignos  odiis,  i,  598.  In  pra:lia 
turmas,  iv,  550.  Succos,  m,  664. 

Duces  per  lumen,  i,  162. 

Ducet  ad  superos,  n,  644. 

Ducite  noctem,  iv,  488. 

Ducit  per  densa,  i,  564.  Per  scrupea, 
i,  722. 

Duelli,  n,  622. 

Dulcia  pocula,  u,  271. 

Duplis  incrementis,  iv,  233.  Lucris,  iv, 
231. 

Duplum  iteris,  i,  593. 

Durilies,  i,  711. 

Duum  medium,  ui,  451. 

Duxit  greges  ad  pocula,  n,  266. 


Ebrietati,  iv,  192. 
Kdaces  tiueae,  i,  618. 
Edebant  fines,  i,  183. 
Edicere  scripto  njomen,  i,  147. 
Edicite,  n,  416. 
Edidit  Joseph,  i,  186.. 


Edita,  iii,  151. 
Edocuit,  iv,  452. 

Eduxit  populum  lolis  mtenibiis,  n.  500. 
Effera  geus,  ni,  565.  Plebes,  u,  710. 
Efferus,  ni,  428. 
Effrenus,  i,  726. 
Effusis  rivis,  i,  764. 
Egens  rectoris,  i,  727. 
Egentes  recloris,  n,  426. 
Egesta  latebris,  i,  649. 
Egestas  undas,  n,  149. 
Elegit  comitem  te  spirilus,  u,  118. 
Eliaj,  iii,  524. 
Eliam,  m,  265,  543. 
Elias,  n,  547;  iu,  548;  iv,  700.' 
Elingues,  iii,  199. 
Elisabelh,  i,  117,  141. 
E  medio  comilum,  u,  371.  Sono  vocis, 
iv,  379.  Speculis,  n,  69;  iv,  715,  727. 
Erat  tectis,  iv,  410. 
Erectae  minis  procellae,  u,  42. 
Ereclo  verlice,  n,  819. 
Ergo  age,  n,  596. 
Erigite  oculos,  n,  315. 
Eripil  de  pectore,  n,  780. 
Errata,  ui,  435. 
Errat  vero  sensu,  n,  725. 
Erravere,  iv,  711. 

Erroris  causam,  i,  565.  Labem,  iu,  38. 
Error  prrelerilus  vitae,  n,  81. 
Erumpunt,  m,  150. 
Eruta,  lii,  156. 

Esse  escam  propriis  cruciatibus,  n,  606. 
Locustas,  i,  560.  Per  omnes  blaudo 
obsequio,  i,  599. 
Est  animus,  ui ,  284.  Est ,  sufficiat ,  i , 
581.  Nostrae  mentis,  n,  190. 

Evadere  iras,  i,  365. 

Eventum  rerum,  iv,  639. 

Evigilare,  n,  35. 

Ex  animo,  i,  595.  More,  i,  316.  Ordine, 
i,  82, 138,  157,  403;  n,  502;  m,  23, 
86;  iv,  25, 577.  Ordine  safccli,  i,  525. 
Parvo,  iv,  216. 

Excepit  talia,  iv,  592. 

Excindere  vos,  i,  601. 

Excisa  rupes,  n,  15. 

Excilus  urbe,  n,  274. 

Excludet  lumine,  u,  455. 

Excludite  somnum   iv,  487. 

Excrueialus,  u,  57. 

Excurril  unda,  n,  718. 

Excussam  aurem,  iv,  525. 

Excussus  talibus,  i,  444. 

Exculiat,  n,  57. 

Excutile  vesligia,  n,  453. 

Exercent  irani,  iu,  604. 

Eximios  valum,  ni,  292. 

Exit  velocius,  u,  751. 

Exoptant,  m,  131. 

Exorant,  n,  325. 

Exordia  nascendi,  n,  186.  Vitae,  u,  191. 
Vocis,  n,  201. 

Exorsus  sumere,  iv,  631. 

Exorlu,  n,  541.  Solis,  m,  227. 

Exortum  terris,  i,  267. 

Exortus  tumultus,  u,  9. 

Exponit  avibus,  u,  782.' 

Expediens  leges,  m,  18. 

Expendere  terras,  u,  230. 

Expertes  culpae,  u,  583.  Muneris,  u, 
765. 

Expleta  jacet,  m,  88. 

Explorare,  m,  232. 

Exposcere  messem,  u,  516. 

Expressum  vultum,  iv,  11. 

Exsequitur  jussa,  m,  698. 

Exsiluit  mater,  i,  119. 

Exsolvet  jura,  iu,  476. 

Exsurgent  falsi  prophelae,  iv,  139. 

Exsurgere  bustis,  n,  661.  Judicio,  u, 
663. 

Exterrita  corda,  iv,  777. 

Exlima  porlio,  m,  581. 

Exlimui,  iv,  245. 

Extre.ma  maris,  terneque  ora,  u,  756. 

Extremam  vestem,  n,  592. 

Exiremo  lumine,  m,  77. 


969 


QILE  IN  IV  LIBRIS  HISTORI^E  EVANG.  JUVENCI  CONTLNENTUR. 


970 


Exlremum  finem,  iv,  542.  Muaus,  iv,  Felorem,  iv,  380. 

719.  Fictas  causas,  iv,  544. 

Extremus  mundi  finis,  m,  9.  Fi<  us,  i,  736.  De  vertice,  iv,  632. 

Extrinsecus,  in,  164.  Fidei  luce,  i ,  434. 

Exuit  sexu,  iu,  488.  Fiducia  pstris,  i,  685. 

Exuperabile,  in,  281.  Fiet  seleclio,  in,  733. 

Exurere  flammis,  m,  13.  Figere  gressus,  ra,  113. 

Exuri  ignibus,  n,  812.  Figitfidem,  n,  650.  Vestigia,  m,  115. 

_  Figuli  agellum,  iv,  642. 

*  Fila  radicum,  n,  748.  Vestis,  m,  130. 

Fabri  soboles,  ui,  25.'  Filia  reginse,  m,  55. 

Facijm  jussa,  n,  312.  Similem,  i,  762.  Finem  fidei,  n,  472. 

Faciem  coeli,  m,  231.  Fingent  monslra,  iv,  139- 

F.<ciet  sic  vobis,  m,  456.  Fingere  se  similem  pueris,  m,  401. 

Facile  est  cerni,  iv,  146.  Dicere',  ni',  Finibus  extremis,  n,  711.  Zabulonum, 


678 
Fuciles  victus,  i,  667. 
Facite  fruclum,  i,  366. 
Faciiis  irrita,  m,  143. 
Faciunt  insidias,  i,  729 
Faclio,  ii,  582.  Cseca,  n,  608.  D.imnala, 


i,  447. 

Finire  furores,  n,  64. 

Firmare,  quod,  m,  262. 

Firniasset  pectora,  ni,  538. 

Firmat  aninium,  n,  342.  Pectora,  iv, 

772. 


iv,  294.  Demens,  iv,  676.  Fallax,  m,  Firmato  corde,  n,  414.  Pectore,  i,  464. 

689.  Frendens,  iv,  1.  Furum,  i,  630.        Robnre,  l,  758;  n,  520.  Usu,  n,  89. 

Maculata,  iv,  511.  Prudens,  iv,  219.  Firmavit  mentem,  u,  133. 

Sacerdotum,  iu,  645.  Scribarum,  iu,  Firmentur  munera,  i,  76. 

344.  Firmet  miracula,  n,696. 

Facii  poena,  i,  558.  Firmissima,  iv,  38.^ 

Falce  premens,  m,  695.  Fixil  in  ligno,  iv,  736. 

Fallacem  vitam ,  iu.  686.  Fixo  Christo,  iv,  670. 

Fallacia,  m,  682  Dicla,  m,  134.  Furi-  Fixum  vulnere,  iu,  731. 

bunda,  i,  434.  Pectora,  iu,  223.  Ten-  Flamina  contraria,  iu,  124.  Currentia, 

tans,  i,  410.  n,  202. 

Falliciter,  i,  582.  Flamine.  primo,  i,  763.  Venti,  in,  99. 

Fallax  error,  ni,  171.  Tignum,  i,  700.  Flammicomantum,  iv,  201 


Fallente  veneno,  i,  422 

Famoso  nomine,  iv,  602. 

Famulis  manibus,  i,  428. 

Fantes,  iv,  415,  634. 

Fantur  talia,  n,  805. 

Farinae  mole,  n,  823. 

Farra,  n,  745,  809.  Noxia,  m,  239. 

Farris  semina,  i,  671;  ui,  4. 

Fascia.  iv.  597. 

Fas  est,  u,  669.  Concedere,  i,  634.  Ho 

mini,  i,  574. 
Fastigia  moutis,  i,  770.  Vitae,  ni,  514. 
Fatpare,  si,  iv,  555. 
Fatebor  bunc,  n,  498. 
Faiemur  tibi  grates,  iv,  388. 
Fatentur  Cbristum,  iv,  714. 
Faligantducendo  diem,  i,  618. 
Fatigat  famulos,  iv,  191. 
Fatiget  corda,  iv,  754. 
Fatiscit,  m,  244. 
Fatui  nomine,  i,  539. 
Favore  veslro,  i,  715. 
Femineam  mentem,  i,  250. 
Femineis  verbis,  u,  527. 
Fenera  concedere,  i,  654. 
Feralia  verba  juris,  i,  568. 
Ferat  tua  pallia  secum,  i,  590. 
Ferebat  famam,  u,  418. 
Ferenda  verbi  virtute  Dei,  n,  83. 
Ferens  ludibria,  in,  588. 
Fereut  signa,  iv,  104. 
Feret  nouien,  i,  531. 
Feris  animis,  n,  708.  Gestis,  iu,  42. 
Ferit  mole,  n,  50. 
Fermenla,  ui,  254. 
Fermenli  calore,  n,  824. 
Fermenio  salubri,  u,  822. 
Fermenlum  lerox,  m,  240. 
Ferocis  populi,  iv,  515. 
Ferre  lapsus,  m,  434.  Mpdelam,  n,  589. 


Flammipedum,  n,  548. 

Flammivoma  nube,  i,  51. 

Flatu  divino,  iv,  49.  Perunclum,  i,  397. 

Sancto,  i,  595;  n,  193. 
Flatus  multos,  n,  59.  Spiramina ,  iv, 

798.  Sancti,  u,  201.  Sanctus,  n,  716. 
Flore  juventse,  i,  231. 
Floreniem  fruge,  n,  507. 
Flumiue  puro,  i,  573. 
Fluxere  illuc.  n,  737. 
Fluxit  vox,  li!,  633. 
Fodientur  pcena,  iv,  504. 
Fcedarat  lepra,  i,  773. 
Foedare  faciem,  i,  641. 
Fontanas  undas,  u,  531. 
Fontani  gurgilis,  n,  718. 
Forameu  acus,  m,  521. - 
Foribus  apertis,  i,  707. 
Formas  superas,  u,  213. 
Fortia  mpmbra,  n,  556. 
Forlibus  bumeris,  n,  91. 
Forti  sermone,  i,  412. 
Fovebunt  ignem,  i,  572. 
Fragmenla,  iu,  250. 
Fragmina,  m,  82.  Panis,  iu,  216. 
Fragosam,  m,  229. 
Fraierno  amori,  i,  54. 
Frateruum  jus,  iv,  45. 
Fregit  superbos,  i,  136. 
Fremitu  comitante,  m,  312. 
Fremitus  populi,  n,  400. 
Frena  doctorum,  m,  423. 
Frendens  violenlia,  n,  463. 
Frenent  molimina  mpntis,  I,  537. 
Freta  fervida,  iii,  127. 
Frequens  populis,  i,  486. 
Frequentans  fletum,  i,  798. 
Freqiieutant.i,  13;  u,  94,  693;iu,  202. 
Froqiipntat  dicta,  u,  727.  Iucremeiita, 

ii,  751 


ObsoqiiiumChrislo,  iv,  716.  Templo,     Frequentent,  m,  738.  Grates,  i,  152. 
i,  251.  Vilam,  iv,  679.  Frequeiitel,  m,  424.  Fletus,  iv,   238. 


Ferrent  consorlia  poense,  iv,  668. 
FerrPt  arma,  iv,  180.  Fructum,  iv,  219 

Jejunia,  n,  366. 
Fervens  turiis,  iv,  351. 
Ferveole  odio,  i,  336. 
Fervida  vis,  ni,  267 


FreqiiPiili  plebe,  iv,  408. 
Fri;^entis ,  n,  408. 
Frigore  brumre,  iv,  129. 
Froidosa  umbra,  m,  72. 
Fronteduelli,  n,  622. 
Fructu  sennonum,  n,  634. 


Ferunt  frugem,  h,  793.  Segetem,  n,     Fruge  salutis,  u.  507 


;i 

Fessis  rebus,  iv,  297.  Senibus,  i,  64. 
Fessum  fame,  iv,  272. 
Festinas,  u,  136. 
Festucam,  i,  607. " 

Patrol.  XIX. 


Frogiferae  sjstatis,  n,  314. 
Frugiferentum,  n,  551. 
Fraitur  connuhiis,  m,  46. 
Fruticum,  1,  683. 
Fuderal  .Tuhar.  m,  1. 


Fugcret  corpore,  n,  391. 

Fugianl  Judaea,  iv,  124. 

Fugiat  damnatio  saeva  judicium  \es- 

irum,  i,  692. 
Fugiente  motu  caloris,  iv,  379. 
Fugit  de  pectore,  n,  715.  Ex  oculis, 

iv,  689.  Per  devia,  i  444. 
Fugitisdisquirere,  u,  688. 
Fuit  in  \inclis,  iv,  602. 
Fulgente  ferro,  i,  247. 
Fulgentia  regna,  i   435. 
Fulgida,  iv,  724. 
Fulgore  corusco,  m,  321. 
Fulguris  ignis,  iv,  749. 
Fultum  nomine,  u,  686. 
Fundamenta,  i,  763. 
Fundamina,  i,  755,  759. 
Fundata  virtus,  iv,  789. 
Fundaverat  fides,  n,  526. 
Fundere  fetum  ,  i,  140. 
Fundomaris,  n,  705. 
Fundum,  m,  550.  Fundus,  n,  247. 
Funera  letbi,  n,  523.  Virginis,  u.  599. 
Furentes  uuda?,  iv,  165. 
Furibunda,  i,  454. 
Furores  saevi,  i,  481.  Septem,  n,  723. 

Tempestatum,  m,  250. 
Furla  lororum,  m,  170,  505. 
Furtim,  iv,  785. 
Furvis  tenebris  ,  n  ,  209 ;   iv  ,    689. 

Unibris,  iv,  149. 
Fusa  ambitione,  iy,  610.  Cadavera,  iv, 

752. 
Fusaa  caterva?,  n,  303. 
Fusis  crinibus  et  precibus,  m,  177. 
Fustibus,  iv,  533. 


Galilaese,  i,  471  :  iv,  467. 

Galila??m,  n,  243.  Loquelam,  iv,  580. 

Rearionem,  n,  550.  Terram,  iv!  765.' 

776.  ■ 

Galiiaea  plebes,  i,  486. 
Galilaeas,  m,  195. 
Gali'a3ia  arva,  i,  430;m,  439. 
Galil?aos  monles,  iv,  783. 
Gaudeat  addere,  m,  306. 
Gaudent  excindere,  i,  601.   Gaudia 

magna,  i,  281. 
Gaudetque,  jubetque,  i,  97.  Secutus, 

ii,  98. 
Gaudia  ventris,  i,  83. 
Gaza,  in,  499.  Divite,  iu,  522. 
Gaz;is,  m,  546. 
Gehennam,  i,  746. 
Gelidofonte,  u,  248. 
Geminasse,  iv,  257. 
Gemuias  vestes,  u,  445. 
Generabilur  error,  ui,  403. 
Generat  flatum  sibi  similem,  u   193. 
Generatio,  n,  697  ;  iv,  139.      ' 
Genibusnixi,  iv,  618. 
Genitalia  mceuia,  i,  271. 
Geniialibus  arvis,  iv,  466. 
Genitali  lege,  iu,  483. 
Gens  nullius  fidei,  m,  365. 
Gentibus  infi  lis,  i,  687  ;  m,  602. 
Genli  maneret,  iv,  622. 
Gerasenorum,  n,  43. 
Gerens  speciem,  i,  593. 
Germana  corpora,  n,  20. 
Germanas,  iv,  536. 
Germaiiuui,  iv,  368. 
Germine  ponii,  i,  738. 
Geslabaut  robur,  ni,  119. 
Gesiabat  noinpii,  iv,  ~20. 
Gestant  terga,  m,  633. 
Gesiare,  iv,  213.  Nomen,  iv,  G0. 
Gesiat  apertas  aures  mentis,  u  ,  756. 

Munera,  u:,  610.  Vesiigia,  i,573. 
Gestet  vestigia,  i,  351. 
Getbsemaiieia  rura  sunt,  iv,  479. 
Gigni  (opulis,  i,  10G. 
Glaucicomanlis,  ui,  623. 
Glebis  sircis,  u,  747. 
Globis flammarum,  i,  377. 
Clomerabit,  iv,  158. 
Glomerando,  n,  :._ 

31 


971 


1NDEX  VERBORUM  ET  PHRASIUM 


Glomeratio,  n,  579. 

Glomeraverit,  ni.  756. 

Glomeravit.ui,  581. 

Gloria  advenuis  nostri,  n,  o26.  Loeh, 

n,  550.  Farna?,  n,  687.  Genlis,  u, 

207.  Laudis,  n,  683.  Legis.  iv,  80o. 

Prolis,  i,  399.  Similis,  n,647.  Summi 

Geniioris  ad-st,  iv,  383.  Tauiariini 

rerum,  i,  -136.  Terrarum,  n,  153. 

Virtutis,  u,  241.  ViUe,  u,  472. 
Golgotlia,  iv,  658. 
Gracili  parte,  iv,  291.  Yece,  i,  204. 
Gracilis  dislinclio,  i,  524.  Fascia,  iv, 

397. 
Gramineis  loris,  m.  84. 
Grandisgloria,  i,  54. 
Graiautis,  n,  10. 
Grates  eximias,  iv,3S8. 
Gratia  frugis,  u,  784.  Lucis,  iv,   150. 

Sermonis,  n,  467.  650,  768.  Vestis, 

1,681.  Vita?,  ii,  683. 
Gratis  iiuperidite,  n,  442. 
Gratius  donum,  i,  44. 
Gravantur,  n,  790.  LoUo,  n,  805. 
Gravala?  messis,  n,  563. 
Gravali  ocnli,  n,  774. 
Gravaiis  mole,  u,  788. 
Gravalum  mo.-bo,  iv,  298. 
Gravatur  coena,  ni,  189. 
Gra\avit  vimlis,  iii,  48. 
Gravidam  frugem,  n,  565.  Messem,  n, 

520. 
Gra\idi  oneris,  i,  392. 
Gravior  numerus,  iv,  405. 
Gregihus  marinis,  i,  466.  Porcorum, 

n,  64. 
Gremio  fontis,  n,   142.  Pra?sepis,  i, 

212. 
Greroium  in  altum  puteus,  sinualur,  u, 

261.  Praesidis,  iv,  fj90. 
Gressibus  annorum,  i,  513. 
Gustabo  liquorem,  iv,  455. 
Gustanda  tradant,  n,  140. 

H 
Habebat  ploratus  egressum  Petrum, 

iv,  586. 
Habetur  sub  iiomine,  u,  /34.  Teslis, 

ii,  008. 
Habitabile  corpus.  u,  546. 
Hahiiacula,  i,   189,  280;  n,  720;  m, 

623.  C.ordis,  m,  41- 
Habiiare  sepulcris,  n,  47.  Umbras,  n, 

821. 
Haereat  nobis,  i,  441.  Vobis,  u,  450. 
Haerent  fundaiuina,  i,  759. 
Haerere  disrnulis,  n,  97. 
Harnus,  m,  591. 

Haud  aliter,  n,  814  ;  i:i,  2*7  ;  iv,  794  ; 
Mora,   ii,   384;  m.   197;   iv,    573. 
'   Spcus,  iii,  561. 
Hanritura,  n,  255. 
Hauseiiint  fidem,  m,  710. 
Hebra?a?  lingiwe,  iv,694. 
Hebrx-i  nominis,  iv,  479. 
HerodfS,  i,  268,  276,  292;  m,  35,  45, 

53,64. 
Herus,  iv,  258. 
Hilari  quiete,  n,  560. 
Hinc  inde,  n,  28  ;  iu,  155  ;  iv,  669. 
Hirtis,  iv,  267. 
His  dictis,  visisque,  iv,  764. 
Hoc  magis  inclamal,  iv,  623 ;  Super, 

ii.  529. 
Houorem  mercedis,  m,  570  Virtulis, 

ii.  557;  iv,  401.  Voti.m,  739. 
Honore  sermonis,  iu,  601. 
Honos  virlutis,  i,  13. 
Horrea  implebil,   i,  580.   Noslra,  n, 

8*3. 
Horrenda?  matris,  n  ,  61. 
Horrendis  fluctibus,  ui,  121. 
Horrendum  slridens,  i,  798. 
Horrens  moribus,  n,  451. 
Horret  sibi  imponi  pondus,  iv,  810. 
Hon  ibilem,  u,  505.  Morbum,  m,  357. 
Horrida  factio,  i,  630.  Somnia,  i,  173, 
286. 


Horridusdaemon,  n,  616. 
Horrore  spiiiarum  necatus,  n,  791 . 
Horror  quanius  erit,  i,  660.  Spiceus, 

u,  801. 
Hosanna,  m,  640,  647. 
Hospita  oppida,  iv,  297. 
Hospitio,  iv,  274. 
Hos|  iliiim,  i,  188. 
Humida  nox,  iu,  224. 
Humiles  minimos  calcavit,  iv,  302. 
Hvnino   sjnctis  concenlibus  canlalo, 

iv,  458. 

I 

loiit  iii,  u,604;  ni,80. 

Ignea  sidera,  i,  11. 

Iguicoloris,  iv,  155,  560. 

Ignicomae  slellae,  iv,  151. 

Igiiiconius  sol,  iii,  1. 

ifia,  ;i,  141. 

Illaesa  manebit,  i,  757. 

Illata,  iii,  148. 

Illex  nialorum,  i,  723. 

Illihata,  ui,  578. 

II  iciio  amore.  m,  45. 

Illicitum,  iv,  654.  E>;t,  ui,  472.  Fueral, 
n,  575. 

Illisos  Iluctus,  ii,  31. 

Illo  progredilur,  iv,  480. 

Illotis  manilms,  ui,  174. 

Ibudere  verbis,  iv,  569. 

Illudunt,  iv,  677. 

Lnago  sermo.iis,  n,  850, 

Immaue  saxum.iv,  585. 

Ittimania  meiiibra,  ui,  525. 

Immalura  inors,  i,  232. 

Immensce  virtulis,  m,  73. 

Immensi  mundi,  i,  152. 

Immensis  ventis,  n,  28. 

Iinmensum  stupuit,  i,768. 

Immersos  gressus,  m,  113. 

Immersum  carceris  umbris,  i,  446. 

Inmiittere  pacein  terris,  n,  500. 

Immiscuit  sese  auris,  i,  77. 

Immobile  jiis^u  r»,  i,  441. 

Immutabilis  ordo,  iv,  637. 

Inipendere  durum  pectus  erratis ,  i, 
659.  Solesgeininos,  n,  325. 

Imperiis  nati,  u,  139. 

Iinpetus  aiunis,  i,  7^5. 

Implehuut  muudum  talia  facta,  iv,422. 

Implentem  voee,  i,  204. 

Implenl  fragminis  ,  iu  ,  90.  Sordibus  , 
iii,  173. 

Implerint  dapihus,  iu,  249. 

Implet  pra?ce|  lis,  n,  454. 

Implelur  cuicnmque,  n,  732. 

Implevit  donis,  ui,  l'Ji. 

Implicitam  linguam,  i,  149. 

Implicilis  verbis,  n,  758. 

Implorat  lacrymans,  n,  582. 

Implumes,  i,  -23. 

Imponenl  finem,  iv,  102. 

Imponere  linein  verbis  ,  i,  258.  Incre- 
ineiiti  su:s  nieinbiis,  i,677.  Morte.m, 
iv,  543. 

Imponet  membris,  iv,  511. 

Iinponi  sibi  |  ondus,  iv,  811. 

Iniponit  palmas,  m,  497. 

Imponiuit  liumeris  pondera,  iv,  56. 

Impnsitum  nomen,  i,  218. 

ImpresMim  labiis,  iv,  697. 

Iillproliilaie,  u,  6i9. 

Impubem  plebem,  iu,  649. 

Impobis  pui  ri ,  i ,  782. 

IiiabiJit:i,'i,2i8..Evuin,  i,  4!3.Diversa, 
iv,  4<>4.  Iloras,  iv  ,  178.  Mrrlio,  m, 
714.  M»  dio  jinenum,  m,  15.  Morem 
Hebraja?  lingua?  ,  iv,  695.  Morlem 
crnciant,  ui ,  749.  Xomine  pauis,  m, 
242.  Ordioe,  n,  565.  Ordine  sa?cli, 
iv,  639.  Primis,  in,  58.  Innue  vicem 
sceplri,  iv,  647 .  Saecla,  iv,  46.  Ssecula, 
iv,  812  SC(/.  Solidum,  ri,503.  Sua,  m, 
95.  Sublime,  u,  221.  Tanlum,iv,804. 

Inaue,  i,  396;  u,  3. 

Inania,  iv,  106.  C.uncta,  i,  686. 

Inanis  fructus,  i,  619. 


972 

Incnuta  furenlem,  iv,  194. 

Incedere  praecipit,  m,  725. 

Incendia  bellorum,  iv,  99. 

Licendit  vulgus,  i>,  612. 

Incensa  malo,  iv,  615. 

Inchoat,  i,99. 

Iuciderat  pontum,  n,  2. 

Inciderint  foveam,  u,  592. 

Inelemeiilh  moriis,  iv,  26. 

Iuclusi  tenebris,  i,  452. 

Incognita,  11,  236;  m,  105. 

Iiicr.iiieiita,  1,  677;  11,  818.  Sui,u,755. 

lucremenlis  duplis  auxerunt,  iv ,  233. 

Iocrepal  or >■,  1,  "65. 

Increi  ilans,  1,  384  Pwconia  ,  1,  456. 

Iocrepilaol,  iv,  413,  680. 

Increpilat,  iv,  620. 

Increscere,  111,  402,  418. 

Incubat  undis,  iv,  472. 

Incubuere,  1,  679. 

Incubiiit,  111 ,  569. 

Inciimbens  nobU,  iv.  492. 

Inciimbent  tenebrse,  1,  658. 

Iuciimbere,  iv.  110.  Cce^.it,  1,  764. 

Iucunibet  vobis,  11.  462. 

fncumbunt  cooquirere  ,  iv,  544. 

Incurrere  laqueos,  11,  494. 

Incursu  daeinonis.  11,  420. 

Incurva  falce,  1,  672. 

Indagine,  1,  463. 

In.le  aliam,  mox  inde  aliam,  11,  474. 

Indefessus,  iv,  39. 

Indicioscripti,  n,  535. 

In  lignaus,  i;i,  574. 

Induhitata,  11,  693. 

Iuducit  sirlera  te.rris,  iv,  472. 

Induitur  tenebris,  iv,  690. 

Inexpl:  lus,  ii,418.- 

Infans,  1,  513. 

Infautes,  1,  296. 

Iufantum,  1,  303. 

Iofaotum  corda,  n,  535. 

Infensus  Cbristo,  iv,  603. 

Infernis  portis,  11,  281. 

Iulerre  fletus  liimulo,  iv,  565.  Pedem, 

1,  420. 
Inferrotodoros,  1,  45. 
Infert  se  mnenibus,  m,  674. 
Infidos  animos,  n,  37. 
Iofiodeot,  iv,  171. 
Inlit,  iv,  245.  Sermonem,  i,  92. 
Inflata  vela,  11,  25. 
Infle\is  genibus,  iu,  554. 
Infodiens  telluri,  iv,  233. 
Informeni  morlem,  iv,  632. 
Infremit,  iv,  596. 
Infundere  lucem,  11,  169. 
Ingeminant  pulsare,  iv,  223. 
Ingemit,  11,  42^. 
Iugeret  eonvicia,  u,  629. 
Ingessit  dicta,  111,  452. 
Ingrediens  iier,  11,  99. 
Ingresso  iler,  11,  545. 
[nhabitare,  1,  ."56. 
Inliuerobat  tlialamis,  1,  40. 
Inhiaus  nun  m'"*,  11,  158 
Injecere  mauum,  iv,  522. 
Injuria  praeceps,  1,  505.  Surgit,m,  725. 
Innectere  insidias,  1,  467. 
Inolescere,  m,  470. 
Inquirit  sedeni,  iv,  571. 
Insania  fratris,  11.,  4(19.  Mentis,  1,   482. 

Recens,  iv,  739.  Vocis,  111,  172. 
Ineectatio  fiemlons,  1,  502.  Propheta- 

rum,  1,  507. 
Insequitur  ruina,  1,  766. 
Iuserta  suli  is,  11,  521 . 
Inserto  calore,  n,  748. 
Inserlum  cbcreis,  1,  527. 
Iuser\ire  divitiis,  1,  663. 
Inseruit  astris,  111,  267. 
Insidiando,  11,  799. 
Insiiinainlo,  m,  20. 
Insinuaus,  1,  472;  11,  816. 
Irisiriiiale,  iv,  799. 
Insistere  ruri,   lii,  ''68.  Tempus,  iv, 

179. 
Insistit  urgere,  iv,  bol. 


QUJ;  IN  IV  LIBHIS  IUSTOULL  EVANG.  JUVENCI  CONTLNENTUR. 


973 

Insonlis  capnt,  ir,  66. 

Insperata,  u,  66 

luspergit  lolium,  n,  800. 

Inspiciens,  u,  553;  iv,  7. 

Inspirite,  iv,  10. 

Instabilis,  m,  574. 

Insians,  i,58'J.  Lux,  m,290. 

Instantem  rejecit,  i,  459. 

Instantia  sa?cula,  iv,  141. 

Instanti  crehrius,  m,   186.  Pcena,  iv, 

608. 
Iusianlis  temiioris,  n,  288. 
Instant  poscere,  m,  222. 
Instaret  sibi,  in,  594. 
Instarsinnpis,  Hi,  576. 
Instat  quibus  cura  tribuli,  iii,  582.  Ra- 

dicibus,  i,570.  Tumescere,  n,  29. 
Inslaurare  iieruui,  iv,  549. 
Insteruunt  pullimi,  m,  652. 
Instincla  dco  vo\,  i,  511. 
Inslituenles  hncpreiium,  iv,641. 
Iustitui  mittere,  iv,  795. 
Instruere  lumina  Uedis,  iv,211. 
Inslruite stratas,  i,  550. 
Instriixinms,  ui,  755. 
Insultausfuror,  IV,  662. 
Insultant,  iv,  569. 
Insullare,  u,  51. 

Insultat,  iv,  670.  Furiis,  iv,  562. 
Intaela?  tunicae,  iv,  664. 
Inlemerala.  n,  557. 
lutentis  animis,  iv,  182. 
lnteriora  petit,  iv,  560. 
Iuteritus  cceli,  i,  525. 
Interna?  mentis,  u,  510. 
Inlerna  sordida,  iv,  75 
Inlernam  menlem,  iu,  151. 
Internecat,  n,  752. 
Interno  pectore,  m,  166. 
lnvades  furla  tororum,  iu,  5  j6. 
Invenisse  li  lcm,  i,  795. 
Invigilare  taleulis,  i,647. 
Inviolabile  doiiuin,  n,  2s:5. 
Inviolaia  pra?cepta,i,  550. 
Involvere  lerras,  iv,  165. 
Ire  viam,  i,  592. 
Irrevocabile  donum,  i,  74.  Teinpus,  i, 

12.  Irrevocatis,  u,  651. 
Irruere  ad  fluvium,  i,  565. 
Irruit  timor,  n,  57. 
lsaiae  diclum,  i,  448;  n,  769. 
Isaias  vates,  i,  548. 
Israelitarum,  i,  242,  275;  u,  207,  476. 
Isthic,  u,  579. 
lleris,  i,   525,   595;  n.  185;    iv,  768. 

Linea,  i,  352. 
Ilerumque  iterumque,  m,  665;iv,616. 
Ilidem,  ii,  4  i9,  663,  792. 
Itiuer,  i,  278;  n,  25,  455;  iv,  71. 


Jacebat  a?slu,  i,  807. 

Jacentem  natum,iu,  178. 

Jacenli,  iv,  411    Morbis,  iv,  292. 

Jaret  niilii,  m,  694. 

Jaciet  canibus,  i  i.  187. 

Jacit  semiua,  n,  7'.)8. 

Jaciunl cadaver,  1:1,  732  Semina, 1,671. 

Jacob,  ii,  248,  265.  Jacobuin,  i,  466. 

Jactans,  iv,  754. 

Jactare  monilia  porcis,  i,  703. 

Jactatio,  i,  616. 

Jactal  vocem,  u,  201. 

Jacuere  fratres,  iv,  25. 

Jaculabere  saltu  cor;ms,  i,  424. 

Jaculare  procul,  i,  *ji ;  1 . 

Jaculetnr  sese,  m,  406. 

Jejimaui  ,  lebem,  ni,  208. 

Jejuni.i  cordis.  i,  407.  Pectoris,ui,580. 

Plebis,  i,  640. 
Jeremiam,  m,  268.  Jeremias,  i,  299. 
Jesu,  i,  595.  Jesus»  i,  219,   387,  459, 

806,  808. 
Joarmem,  i,  61,  466;  m,  685, 
Joannes,  i,  587 ;  m,  36,  39,    15,  265, 

680,  708. 
Joannis,  u,  564,  559.  510. 
Jonseis  inonilis,  u,  707. 


971 


Jordanem,  i,  451. 

Jordanis,  i,  487;  u!,  461.  Dulcis,  i.  55. 

Joseph,  i,  186,  257,  291,  507;  u,  104; 

iii,  25. 
Jubeas  verbo, i,  787. 
Juliebat  otia,  iv,  729. 
Jubeniur  arbiirio,  n,  665. 
Judse,  iv,  315. 
Juda?a,  i,  4^-6;  iv,  124.  Gens,  iv,  552. 

Regio,  i,  264. 
Jiida?33  geuiis,  iv,  558,  595,  649.  Plo- 

bis,  iv,  667.  Urbs.  i,  184. 
Judceam,  ui,  460. 
Jud.ii,  iv,  39l>.  Nomiuis,  n,  179. 
Judseis,  n,  154;  i\,  779.  Oris,  n,  :I87. 
Juda?o  tibi,  n.  256. 
Judsus,  ii,  205. 
Juda  fugienle,  iv,  481. 
Judam,  iv,  443. 
Jndas,  iv,  424,  428,  444,  312.  Prodilor, 

iv,  627. 
Judice  flamma?,  m,  475. 
Judicio  gravi.  n,  665.  Truci,  u,  250. 
Judicium  ilii  non  est,  n,  653. 
Jugalia  fesla  ccena?,  m,  752. 
Jugera  la?ta,  iv,  171.  Multa,  ui,  712. 
Jugis  celsis  monlis,  l,  454. 
Jugi  sa?xlo,  iv,  352. 
Jumenia,  m,  628. 
Junclura  credentes  vita?,  n,  228. 
Jungere  mihi  gcnles,  iv,  795. 
Jurabitur  i,  577. 
Jurabo  illis,  i,  752. 
Jurandi  audaeia,  i,  573. 
Jurandique  juris,  iu,  65. 
Jura  pacli,  iu,  579. 
Jura  quaerendi,  u,  643. 
Jurare  in  proprium  taput,  i,  578.  Per 

ccelum,  l,  574. 
Juraliis  spoadet,  m,  60. 
Jure  severo,  i,  745;  n,  229. 
Jnri  debelur,  l,  495. 
Jus  Jicere,  n,  658. 
Jussa   discessere,  i,  483.   Numine,  i, 

254.  Siiniilatio,  n,  517. 
Jussas  loquelas,  i,  47. 
.Tussit  ca?dem  ,  i,  295.  Disquirerc  ,  u, 

666. 
Jusso  moderamine,  i,  22. 
Jussum  felum,  i,  110. 
Jussus  nuiuine,  i,  548. 
Justa  operum,  i,  504. 
Juslis  merilis,  l,  614. 
Juslissima  pcena,iv,  752. 
Juslitise  leges,  Ki,  19.  Ordo,  i,   589. 
Justiiiam    Det,  i,  689.  Huj:is,  m,  554. 
Juslorum  animas,  u,  662. 
Justuin  est,  iv,  54. 
Juslus  devotus,  i,  442. 
Julura  lerras,  i,  93. 
Juvencum  magna  corpora,  n,  157. 
Juvenis  regius,  n,  532. 


Labare,  m,  135. 

Labat  corpus,   iv,  301.  Cuslodia,ii. 

437.  Pectore,  ui,  575. 
Labe  malorum,   iv,  262.  Populorum, 

iv,  1 15. 
Labente  gressu,  u,  411. 
Labentes,  iv,  169. 
Labeniibusannis,  u,  386. 
Labpntis  fralris,  ui,   422.Solis,  ni,  77. 
Labentur  cuncta,  n,  615. 
Labes  laborum,  m,  28. 
Labiis  lapidum,  u,  144. 
Labis  miser;e,  i,  560. 
Laborant  lu.-dare,  i.  641. 
Laboras  pnrgare,  l,  699. 
Laborum  labes,  m,  28. 
Labuntur  letlio,  n,  749. 
l.acerata  ca,-illoS,  iv,  506. 

Laceretw  vncibus,  u,iiv27 . 

Lacrymahilis,  iv,  69. 

Lacrymosa,  iv,  356. 

Lactenlum,  i  ,  652. 

LaedalBt  cuiquam,  u\  141 . 

l.ata-  mcssis,  ii,  315.  Segel^s,  n,  428- 


La?lantem  vullum,  i,  644. 

La?tanli  in  pectore,  n,  542. 

La?lala,  n,  158. 

La?taiur  piievenisse  dona,  i,  805. 

Lsiilia1  litpioreni,  r,  135. 

Lance  inferri,  ui,  63. 

Lanea  fila,  ii,  50. 

Languida  jejunia,  n  372. 

Languore  gravi,  n,  586.  Menlis,  u,  4. 

Quielis,  iv,  508. 
Languores  amaros,  ui.  200, 
Lanialibus,  iii,  552. 
Lanigeris,  iv,  266. 
Lapsi  e  sumuiis,  m,  615. 
Lapsus  septem,  m,  434. 
Laqueaveril  error,i,  559. 
Laqueis  erraulum,  iv,  98. 
Laqueos  erroris,  iu,  12,  402;  iv   752. 
Larga  voluntas,  u,  181.  ' 
Largibor,  u,  562. 
Largifluis  opibus,  i,  157. 
Largior  irratia,  n,  272. 
Largii-sinia,  m,  742. 
Largilio,  i,  632. 
Largus  mis  ralor,  n,  295. 
Lata  via.  i,  718. 
Latebram,  u,  13. 
Lale  fragrantis,  iv,  413. 
Lateruin  sinuamiue.  m,  56. 
Laticis  potuin,  n,  254. 
Latranlibus,  iv,  536. 
Lalratu,  iv,  14. 
Latro,  iv,  602.  Lalrones,  iv,  C02  61 1 

669,  687.  Latronis,  iv,  615.  ' 

Lavacra,  i,  557,  58&  MiiancJa,   i,  546. 

Venerauda,  i,  383. 
Lavandismanibus,  n  ,  156. 
Lavate  sub  uomine  saucto,  iv,  797 
Laudatio,  i,612. 
Laudeni  cceli,  i,  229. 
Laudelur  cunctis,  i,  318. 
Lavit  flumine,  m ,  265.  Gurgile,  m, 

680. 
Lavere  faciem,  iv,  C49. 
Lazarus,  iv,  316,  321,  327,   546,  569, 

593. 
Leclffi.virlutis,  iu,  483. 
Lecti,ni,  491.  Sectantum,  m,  624 
Lectio,  ii,  678,  680.  Vocis,  n,  536. 
Leclissima  virgo,  i,  104. 
Lectos,  iv,  157,  140. 
Legere  relliqui  s,  m,  89. 
I.eges  anliqua?,  i,  572. 
Leget  qua?stum,  ia,  507. 
Lege  vetcri,  u,  566. 
Legio  est  noinen,  u,  58. 
Legisscrij  t.i,  iu,  650. 
Legis  sub  jure,  u,  584.  ' 
Lenla  otia,  m,  566. 
Lepia.  i,  775;  ;i,  521.  Lurida,  iv,  410. 
Lethali  vulnere,  m,  72i. 
Letliiferi  aevi,  i,  50.3. 
Letliilero  ore,  u,  656. 
Lellii  lege,  iii,  35. 
Levabit  colla,  iv,C6. 
Lerant  proinissa  loquelam  amissam. 

i,  88. 
Levare  membra,  i,  428. 
Levaret  auimos,  n,  165. 
Levibus mioistris  genitoris,  iv,  55. 
Levitate  simili,  n,  787. 
Libens  caperet,  iv,  806. 
Libera  sanguinis,  iv.  620. 
Librala  mcenia,  i,  756. 
Libv.T,  ii,  711. 

Liceatme  voce  nmneri,  m,  512. 
Licebitjurare,  i,  578. 
Licitiun  dare,  iv,  653  Est,  u,  18;  iv, 

759. 
Lilia  flnrent,  i,678. 
Limina  clausa,    iv,  221.  Lucis,  v,  654. 

Morlis,  iv,  554.  Vitie,  iv,  445. 
Liniine  lucis,  ui,  314.  Mortis.  u,  545. 

Tecti,  ii,  455.  Tuniuli.iv,  748.  Vide 

liiuiiua,  lumine. 
Liniile  l;evo,  i,  718.  Solido,  u,  743. 
Linea  texta,  iv,  596. 
Lioquelur  in  agro,  iv,  171. 


97S 


INDEX  VERBORUM  ET  PHRASIUM 


Linquile  curaro,  i,  687. 
Liquefacta  timore,  m,  118. 
Liqnefaclis  membris,  iv,  580. 
Liquere  prseceplum,  n,  282.  Solum  ,  n 

»t.  _      .  . 

Liquorem  gratum  vini,  n,  148.  Lretilire, 

n,  153. 
Liquoris  tlona,  n,  269. 
Livenli  peciore,  m,  37. 
Lividavis,  i,  420. 
Livor  da?monis,  i,  402. 
Livore  gravi,  m,  21. 
Locantrm  venalia  multa.n,  137. 
Locarunt  litulum,  iv,  666. 
Locavil  fructus  hahendos,  m,  715. 
Locus  justa?  mercedis,  i,  606. 
Locustas,  i,  560. 
Lolii  qusesMo,  m,  2. 

Lolio  redundai,  u,  802.  Ttirpi,  n,  805. 
Lolium  amarum,  u,  800.  Infelix,  iu,  7. 
Longa  viarum,  i,  262. 
Longinqua  petit,  in,  717. 
Longum  per  inane.  l,  590. 
Loquor  falsa,  n,  668. 
Loquelam  amissam,  i,  85. 
Loquelas  perferre,  i,  47.  Plebis,  ni, 

261. 
Loquelisinsanis,  iv,  677.   Occullis,  n, 

507.  Tanlis,  n,  189. 
Loquelur  ad  famulos,   i,  128.  Pera- 

grare,  iv,  142. 
Lubrica,  i,  761;  m,   574.  Mortis,  iv, 

500  rianities,  i,  724. 
Lucent  ordiuibus  olivae,  m,  625. 
Luce  prima,  ni,  572.  Salulis,  i,  801. 

Ventura,  iu,  226. 
Luces  qualuor,  iv,  577. 
Luciter,  1 1.  101. 
Lunfhio  sermone,  iv,  119. 
Liicifluum.  iu,  293. 
Lucis  domiuum,  iv,656.  Unius,  in, 

554. 
Lii(T..beremenlem,  m,  4_2. 
Lndibria,  iu,  588;  tv,  644,  651. 
Ludds  erat  insuliare,  n.  52. 
Luetida  est  ppsna,  i,  538. 
Lueret  |.er  vineula,  m,  455. 
Lnmenque  salusque  hominuro.iu,  556. 

Terrarum,  n,  75,  735. 
Lumina  dierum,  m,  517.  Fl  immfe,  iv, 
202.  Meutis,  n,  765.  Sdis,  m, '16. 
Tertia,  m,  389.  Teriia  solis  n,  168; 
iii,  206.  ViUe,  iv,  27,  733,  75".  Vld.c 
li.nina. 
Lumine  claro,  n,  2i0.  Lucis,  n,  519. 

Vilae,  ii,  208.  Yiile  limine. 
Luminis  oras,  H,  54 i. 
Lunse  cursum,  i,  482. 
Lunaris  lucis,  iv,  150. 
Luiida  lepra,  n,  321.  Membra,  i, 777. 
Lusere  plagis,  iv,  630. 
Lusit  choreas,  m,  57. 
Lustra  ferarum,  i,  400. 
Lustraia,  i,  280. 
Luslratis  geuiibus,  i,  241 . 
Lusirat  vVsligia,  m,  413. 
Luxil  milii,  iv,  804. 
Lux  terlia,  i,  526. 
Lunu  foedo,  r.i,  472. 
Luxuriss,  iu,  54. 
Luxuriaius,  iv,  190. 
Luxuriosorum,  iv,  193. 

M 

Maclieera,  i,  247.  Fulgente,  iv,  523. 

Maculabuut  menlem,  m,  151. 

Maculaut,  u,  173. 

Maculare,  m,  168. 

Macularit  sanguine  palmas.  i,  533. 

Maculaspraeterilas,  i,373.  Vilre,  iv,  53. 

Maculata   cruore,  iit,  729.  Messis,  n, 

802. 
Maculaveril  mentem,  n,  239. 
Maculoso  textu.  i,  467. 
Magedarnm,  m,  220. 
Magi,  i,28l,_89. 
Magis  est  cordi,  i,  674. 


Magnifieas  dapes,  iu,  743.  Laudes,  i, 

131. 
Magirifico  lumine,  ni,  272. 
Hagnificum  puerum  gigni,  i,  106. 
Magnum  clamans,  i,  121.  Dignando,  i, 

128. 
Magorum,  i,  261,  293. 
Majestas,  iu,  542;  iv,  559. 
Majestate  potens,  iv,  156. 
Major  quani  pro  numero,  m,  415.  Viri- 

bus,  ii,  539.  Virtute,  n,  264. 
Maligna  fraude,  n,  114. 
Malignis  verbis,  iv,  2. 
Malis  insuilant  palma?,  iv,  568. 
Mallet  Deus  non  sacra,sedcordamilia, 

n,581. 
Hancipat  seseque  ,    domumque,    u, 

348. 
Mandata,  u,  528.  Lltima,  iv,  432. 
Mandatisniairis,ii,  750. 
Maneat  progigni,  i,  274. 
Hanebit  bunc,  iv,  528.  IUos,  n,  457. 

Hlum,  i,  498;  iv,  196. 
Miineret  genti,  iv,  622. 
Manet  illos,  i, 496.  Irrevocabile donum, 

i,  74. 
Hanifesta  Gdes,  iv,  755.  Virtus,  n, 

528. 
Manifeslat,  n,  640. 
Manifestatur,  i,275. 
Manileslior  oniui  luce,  n,  670. 
Maiisueludo,  i,  492. 
M;msuras,  m,  280. 
Mauus  ainens,  iv,  779.  Illa  virum,  m, 

572. 
Margine  scopiilorum,  n,  67.  Stratse, 

iii,  634. 
Hana,  lii,  26. 
Hariae,  i,  219.  Matris,  i,  243.  Sponso, 

i,  II  8. 
Mariam,  i,  186  224,  507;  iv,  400.  So- 

rorem,  iv,  559. 
Marmis  gregibus,i,  466. 
Marmoreo,  i,  421. 
Marmoris  uudis,  i,  460. 
Marlba,  iv,  539,  335.  Martha?,iv,  376. 

Martham,  iv,  400. 
Ma^recorpore,  n,  825. 
Mater  Jesu,  n,  129. 
Maitha?um,  n,96. 
Meatn  lucis,  iv,  672. 
Hedela,  in,  372.  Miscrans,  n,  358. 
Hedelae,  1,234. 
Medelam  citam",  i,  473. 
Hedentis  Dei,  i,  805. 
Hediocria  ccena?.  m,  619. 
Meriio  ileris,  i,  278;  iv,  768.  Lucis,  m, 

352.  Noclis,  r»,207. 
M  liiiini  assistere,  ui,  525.  Cinxere,  i, 

359.  Duum,  ui,  431. 
Medullis,  u,  615. 
Melioris  vilae,  iv,  456. 
Meroento  pra?bere,  i,  588. 
Hemet,  iv,  241. 
Memorauda?  \ocis,  n,  536. 
Hemoranl,  quoil,  m,  152. 
Hensatim,  m,  214. 
Hens  est,  m,  726. 
Mensuram,  tibi  quam  ponis,  portare 

iiecesse  est,  i,  696. 
Mente  insana,  n,  627. 
Memis  interna?,  i,  537. 
Mcrcanles  escas,  u,  250. 
Mprcamur,  iv,  217. 
Hercali  agrum,  iv,  636. 
Hercede  certa,  m,  531,  719.  Laboris, 

ii,  317.  Kulla,  u,44l. 
Hercedis  legem,  ui,  716.* 
Me.re.niem  domum,  iv,  511. 
Heretricum,  iii,  709. 
Mergier  tindis,  i,  385. 
Herita  de  i  lebe,  n,  769. 
Meritis  benignis.iv, 310.  Pro  qualibus, 

iii,  597.  Verborum,  ii,  637  seq. 
Meriii  l.tuhr.n,  iv,  666. 
Heritum  priinorum,  ui,  548. 
Mersas  tenebris,  iv  555. 
Mersum  pcenis  carceris,  iv,  298. 


976 

Meruerat  laudem,  i.  23. 

Mcruit  munus,  n,  597. 

Mcssores,  iu,  10. 

Messornm  gaudia,  n,  319. 

Meias  terra?,  iv,  118. 

Micabat  gralia,  i,  515. 

Micarum,in,  188. 

Migrat  a  morle  procul,  n,  653. 

Mihimet  venire,  i,  101. 

Millia  plebis,  i,  205.  Tanta  virorum, 

ii,  424. 
Mille  sonans  linguis,  i,  475. 
Minas  (rigiuia  argeuti,  iv,  640.  Venti, 

iii,U7. 
Minatur  mnrtem,  ut,  140. 
Minciada?  Maronis,  i,  18. 
Minimam  aristam,  i,  701. 
Minimi  capilli,  -,  579.  Komen,  i,  528. 

Nummi,  i,  554. 
Hinimum  id,  iv,  256. 
Hinislerium,  i,  809. 
Minister  virlutis,  iii,  27. 
Hinistra  plebe,  iv,  511. 
Ministrat  ofllcio,  iv,  421. 
Mmistri  Palris,  i,  401. 
Miuistrisgenitoris,  i,  426. 
MinislrosDei,  u,  126.  Meusarum,  n, 

138. 
Minusomnibus,  n,  817. 
Miraiiile  dictu,  u,  44;  iu,  18,  88.  Visu, 

lu,  103. 
Miracula  operum,  iv,  88.  Rerum,  n, 
124,   641;   ui,  116,  675;  iv,  403, 
779. 
Mirala  arte,  iii,  58. 
Mirum  niihi  prsecipis,  u,  253. 
Miscent  miracula  colloquiis,  n,  39. 
Misceniur  colori,  ni,  228. 
Miscern  senuonem,  u,  729.  Tumultus, 

iv,  615. 
Miscel  veniura  obscuris,  u,  166. 
Miserabile,  iv,  517.  Fuutis,  n,  581.  Le- 

Ihum,  in,  70. 
Minbilis,  iv,  441. 
Miseramina,  iv,  289. 
Miser.uido  labores,  iv,  282. 
Miserans.  i,  593.  Aaimo,  n,  70. 
Miseralio,  i,  498:  m,  206,  445;  iv,  137. 

Fieret,  iv,  299. 
Miseralor,  n,  295. 
Misere,  iu,  151. 
Miserere,  i,  785. 
Miseri  iuiqui,  iv,  304.  Nomine,  i,  539. 

Sortem,  i,  497.  Superbi,  u,  257. 
Miserorum  egenlum,  iv,  416. 
Miseros  egeiiles,  m,  516.   Pravos,  u, 

663. 
Misi  succidere,  u,  320. 
Misit  expmdere,  n,  230. 
Hitem  vultum,  i,  593. 
Hilescere,  n,  634. 
Mitia  corda,  ii,  581.  Munera,  n,  231. 

Peclora,  n,  360. 
Mitissime  rector,  iv,  503. 
Mixta  calnre,  n,  82 4. 
Mixta?  turba?,  i,  48.3. 
M  bile  quidquam,  iv,  126. 
Moderaniina   legis,   i,  220.  Operis,   I, 

529.  Verborum,  m,  421. 
Moderamine  justo  legis,  u,577.  Legis, 

i,  532. 
Modeiaminis  a?qni,  i,  41. 
Hoderalio,  m,  606. 
Modulante  canlu,  m,  57. 
Mrenibusfidel,  in,  534. 
Molari  saxo,  iu,  403. 
Holc  curartim,  u,  788. 
Mnliuiina   geuiis  veslra?,  u,  18.  Men- 
lis,  i,   557;  u,   310.  Procerum,   u, 
601. 
Molimine  regni,  n.  172. 
Moliiio  rerum,  i.  735. 
Mollia  praii,  iv,  266. 
Mollire  Dcum  precibns,  i,  600. 
Molli  timore,  ui,  302.  Veste,  n,  332 

seq. 
Monilia,  i,  703. 
Monitis  coelestibus,  i,  290. 


977 


QUjE  IN  IV  LIBKIS  HISTORLE  EVANG.  JUVENCI  CONTINENTUR. 


1)78 


Monitor,  m,  424. 

Monitu  Dei,  i,  195. 

MoDsirante  frucln,  i,  739. 

Monstrant  pericula  ponli.n,  33. 

Monstrare  magisirum,  iv,  426. 

Monstra  talia,  i,  753. 

Monuit  corpus,  i,  409 

Monumenta,  u,  571.  Patuere,  iv,  708. 

Moralurin  sede  cceli,  u,  218. 

Morbi  aninise,  i,  -181. 

Mortaiescuncti,  iv,  3  48. 

Morlalia  lucra,  u  ,  508. 

Moi  lein  in  arbore,  i  ,  661. 

Morte  tenus,  iv,  487. 

Mosea,  iv,  15. 

Mosei,  ii   695.  Manibus,  u,  220. 

Moses,  l,  220;  u,  691;  in,  524,  475. 

Moiu  caloris,  iv,  579. 

Movebor  bouore,  i.  740. 

Moventem  miracula  magna,  i,  484. 

Moveriodio,  i,  536.  Vecte,  iv,  375. 

Movei  iram.  m,  453. 

Mox  dedisset,  m,  160. 

Mulcei  honore,  m,  601. 

Mnlcetur,  i;i,  125. 

MuKifluis  verbis,  i,  6!8. 

Munera  lingme,  u,  422.  Verbi,i,  803. 

Ullima,  n,  20,  401. 
Munere  regni,  i,  74".  Patris,  n,  559. 
Mtineris  coelestis,  u,  765. 
Munia,  i,  783. 
Murinure  c;eco,  u,  170. 
Mussand  \oc.e,  m,  24. 
Mustum  calidiim,  n,  575. 
Mutabit  pectora,  iv,  470. 
Mutauiur  lumine  tenebrae,  u,  519. 
Mulare  colorem,  i,  580. 
Muialur  faciem,  m,  522. 
Mutaverat  vino  undas,  n,  331. 
Mutuaorabii,  i,  595. 
Myrrham,  i,  285. 

N 

Naclus,  m,  157,448. 

Natali  die,  m,  52. 

Nathauaeli,  u,  102.   Nalbanaelis,   u, 

119. 
Natu  gravior,  i,  251. 
Nalurale  bonum,  i,  682. 
Navjgio,  u,  15;  m,  126. 
Nazara,  u,  106  seq.  Felix,  i,  508.  Ple- 

bes,  iii,  29. 
Necaius,  u,  791. 
Nec  dignum  fuerat,  i,  673.  Fas  est, 

m.  298.   Mirnm,  u,  660.  Mora,  iv, 

593. 
Necesse   est  vocitare  natum  Dei,  i, 

107. 
Nectal  colla  saxo,  ui,  405. 
Neotere  dolos,  i,  419. 
Necli  corpore,  u,  662.  Uno  de  corpore, 

in,  469. 
Nectunt  mendacia,  i,  24. 
Nelas!  ui,  67. 

Negabal  nulli  res|  onsa,  iv,  59. 
Negabo  oegaulem,  u,  499. 
Negare  praecepta,  iv,  469. 
Nephihala,  i,  419. 
Nequam  fuerit,  i,  657. 
Nequiti»,  iv,  247.  Vires,  u,  610. 
Nescia  corda.  m,  104.   Falsi,  u,  112. 

Uecli,  ni,  45. 
Nescius  error,  m,  412.  lllis,  iv,  177. 

Transisse  liquorem,  u,  148. 
Nexa,  ni,284.  Connubiis,  u,  278. 
Nexos  languore  quietis,  iv,  508.  Ma- 

lis,  i,477. 
Niliil  lioriiin,  ii,  205. 
Ni  jusso,  ii,  494. 
Nisii  occulto,  u,553;  iii,  155. 
Nitebii  acies,  i,  055. 
Nilefacius  i  rinem  olivo,  i,  643. 
Nitenlis  mundi,  iv,  270.  Vineli,  m, 

712. 
Nitescat,  iv,  320. 
Nitescere  luceiu,  n,  215. 
Niiescit,  m,  522. 


Noeie  cseca,  n,  6.  Sub  obscura,  u, 

178. 
Nocturnis  monitis,  i,  215. 
Nodata  manehunt,  iu,  285. 
Noluenm,  iv,  61. 
Nomme  fermenti,  m,  236.  Gentis,  ni, 

429  Veuali,  m,  441. 
Noiinuis  sacri  pondus,  iv,  810. 
Nomismitis,  iv,  10. 
Nona  uura,  ui,  562.  Nonadi  horam,  iv, 

6,91 
Nou  aliter,  r.i,  559. 

Nos  unlur  fructibus  e  propriis,  i,  753. 
Nolam.es  nioeuia,  iv,  80. 
Notavit  Dumero,   u,  219. 
Noli  regiua,  u,  709. 
Noxia  cunsiha,  ui,  169. 
Nubila  tristia,  iu,  228. 
Nudata,  n,  482. 
Numero  catervae,  w,  512,  Colenlum, 

n,  451. 
Numeu  genitoris,  m,  96. 
Ntiuiine  jussus,  i,  299. 
Numia  vox,  iu,  635. 
Nunlius,  ii,  293. 
Nuplse  tiucula,  iv,  21. 
Nutans,  iu,  667.  Gressus,  m,  574. 
Nutibus  edocuit,  i,  81. 
Nutrimina,  iv,  215. 

O 

Oberrel,  ui,  157. 

Ohjiee  pennarum,  iv,  82. 

Objicibus  crassis,  n,  771.  Revulsis,  iv, 

586. 
Oblita  vox,  iv,  477. 
Obuoxia   errori,  iv,  29.  Flammis,  i, 

684.  Venenis,  u,  721. 
Obreplans,  i,  585. 
Obscura  legum,  i,  528. 
Obsequiis  beuignis,  u,  309. 
Obsequio  cordis,  iv,55.  Cujus,  iv,  311. 

Proprio,  iu,  610. 
Obsequium  pra3bere,  i,  401. 
Observala,  i;i,  511. 
Observate  dolum,  iv,  97.  IlKs,  i,  728. 
Obsessum  loedarat  lepra,  i,  773. 
Obsistit  promissis,  i,  63. 
Obtruncant,  i:i,  752. 
Obtusce  plebis,  n,  714. 
Obluso  seusu,  n,  210. 
Obtuiu  stupido,  iv,  89. 
Obvia  arma,  iv,  180.  Cucnrrit,  iv,  340. 

Fama,   n,  343.  Habitacula,  m,  623. 

Signa,  iv,  103. 
Obunibrans  virtus,  i,  "103. 
Occiduuui  orbem,  iv,  147. 
Occurrere  volis,  iv,  200.  Volo,  iv,  208. 
Occurri,  tv,  334. 
Odiis  csecis,  i,  598. 
Offensio  lapidis,  i,  429. 
011'er  dona  Deo,  i,  546. 
OlfiTre  voles,  i,  340. 
OflW-t  se  protinus  clamor  caecorum,  n, 

410  Se  Supplex,!,  780. 
Offerlur  juveuis,  u,  419. 
Ofliciis  verbo  jussis  parere,  i,  789. 
Ollicio  funeris,  iv,  422. 
Omciuiii  criieiilum,  iv,  620. 
Oliveli,  iv,  91,  439. 
Olivi  unguenia,  iv,  415. 
Olivo  piugui,  iv,  211. 
Olivuin,  iv,  203,217. 
Olynij-o,  lii,  223. 
Oiiinii   legis,  l,  270.   Mundi,  n,  199. 

Nostrorum,  m,  555.  Palris,  u,  854. 

PompsB  ,    iv  ,   218.  Posset,  iv  ,  062. 

Terrent  mundum,  iv,  711. 
Omnes  iu  sua  quemque  viros,  m,94. 
Omnigenas  iribus,  iv,  154. 
Oueranl  aures,  iv,  731. 
Oneravit  mensas  dapibus,  m,  87. 
Operla  maligoaa  mentis,  u,  82. 
Operum  jusla,  i,  504. 
Opimis  d;i|  ilni^,  m,  87. 
Opperiens  Bnem,  iv,  542. 
0|  pressum  dnra  ditione  famis,  iv,  279. 

Luclu,  iv,  361 . 


Opta'i  pcena,  i,  558. 

Optatum  portum,  m,  128. 

Opus  esl  medicis.  u,  556. 

Oracula,  i,  230,  272. 

Ora  hominum,  m,  167. 

Orarunt  cernere,  u,  776. 

Oras  liimiuis,  n,  544;  iv,  762. 

Orni  miscere,  u,  729. 

Oidine,  ui,  496.  Scecli,  i,  448.    Sjeclo- 

nim,  li,  828. 
Ordinibus  oliva?,  1 1,  623. 
Ore  pectoris  non  puri,  m,  767.  Pro- 

r.rio,  iv,  616. 
(tii  ntis  ab  oris.  iv,  146. 
Oris  i  Xlremis  vitre,  n,  535. 
Ornameuta,  iv,  806. 
Ornare  vias,  iv,  209. 
Oruaiu  accinclae,  iv,  201.  Levi,  n,  722. 
Oriu  priuio,  iv,  271,  429. 
Oscula  conlingere,  iv,  510. 
Ostendit  se,  iv,  768. 
Olia  iegis,  u,  592. 


Pabula  jnstitise,  i,  495. 

Pacificos,  i,  501. 

Pacia3  conjugium,  i,  174. 

Pacta  mercedis.  m,  724. 

Pactus  laborem.  iu,  535. 

Pala  ruralis,  i,  578. 

Paleas  leves,  i,  581. 

Pallam  furvam,  u,  2. 

Palmae  malis  insultant,  iv,  568.  Pondus, 

ii,  587. 
Palmas  abluit,  iv,  621.  Imponit,  m, 

496. 
Palina  sonaril,  iv,  570. 
Palmeta,  iii,  658. 
Palmis  frangijre  panem,  iv,  447.  Pro- 

priis,  iiif  213. 
Palpanlum,  i,  740. 
Pandantur,  ni,  594. 
Pandatur  vobis,  m,  540. 
Pandens  aures,  n,  549. 
Paudere  meniem,  u,  214.  Munus,   m, 

491.  Talia,  m,  274. 
Paudet  sascula,  n,  294.  Talia,  n,  557. 
Pandetur  facullas,  i,  609.  Regiacceli, 

i,  504. 
Pandite  mentem,  iv,  565. 
Pandiiis  aures,  n.  814. 
Parabant  connnbia  ibalamis,  u,  128. 
Parantiir  ab  oriu,  iv,  271. 
Paratam  servire,  i,  1 13. 
Paratu  celeri,  m,  650.   Frondis,  ui, 

238.  Tuo,  iv,  521. 
Parcent  prosternere,  iv,  105. 
Parcite  dicere,  m,  289. 
Par  dispare  sexu,  m,  469. 
Parenieui  vita?,  lucisqne,  i,  786. 
Parere  ministrum  voluii,  i,  71. 
Pariant  dainnum,  m,  509. 
Paribus  viribus,  n,  729. 
Parili  amore,  iv,  64. 
Parilis  rura,  i,  41. 
Pars,  alii,  ui,  198,  264.  Pars,  pars,  iv, 

514. 
Par  sit  succedere,  ii,  4i8. 
Parlem  e  nnmero,  w,  778.  Oris,  i,  587. 

Sui,  ni,  727.  Yullus,  i,  588. 
Parvida  eoida,  n,  535- 
P.irvis  islis,  m,  404,  417. 
Parvos  istos,  iii,  107. 
Paschre,  ii,  134.  Aderant,  i,  520.  Cce- 

iiam,   iv,    450.    Dies,  iv,    408,    429. 

Rituin,  i,  316. 
Pascua  lata,  i,  194  ;  u,  423. 
Passse  \isuin  populi,  iv,  710. 
Passerihus,  n,  492. 
Passim  dispersi,  u,  251. 
Passo  siiiui,  iv,  287. 
Passus  per  inille,  i,  591. 
Pastus  pecoris,  n,  624. 
1'ai.aiii  conlagia,  u,  241. 
Patefecit,  iv,  639. 
Patere  prxmia,  ui,  59. 
Paleruis  sedibus,  i,  555. 
Palescat,  u,  574.  Lux  i.  629. 


979 


INDEX  VERBORUM  ET  PHRASIUM 


Patescil  dolus,  i,  739.  Pauperibus,  n, 

Palescunt  dona,  11,  bol.  segeles,  n, 

428. 
Patielur  dominuin,  i,  603. 
Patria  sub  sede,  m,  51.  Virtute,  u,  605. 
Palrias  virtuies,  i:i,  20. 
Paiuil  doinus,  iv,  274.  Saxum,  iv,  386. 
Paveutes  miraciila,  u,  09. 
Paveseanl  illiun,  ii,  4'JO. 
Pjsiiaiuia  dicla,  i,  150. 
Pavi:at,  iv,  214. 
Paulatun,  1 1,  118. 

Pa\  Chrisli,  pai  saecli,  iv,  807.  Peclora 
fortia,  ii,  433:  Meretricum,  m,  709. 
Scribaroiui  m,   133.  Talia,  u,  84. 
Lalia  culloruin,  u,  292. 
Pectore  blando,  iu,  209.  Divino,  n,  1 15. 
Pc.Misciila  ve>'ra,  n,  59i. 
Pellitur  dseuioa  dsemoue,  u,  016. 
Pendebatex  lnunero.  n,588. 
Pendenlia  lila,  u,  393. 
Penetrabat  a±des,  i,  806. 
Penetralia  cordis,  iv,  7.  Dei,  u,  701. 
Domus,  i,  020.  Menlis,  i,  541;  iv,  43. 
Saecli,  u,  545.  Ventns,  lii,  394. 
Pcnetralibus  allis  inentis,  u,  222.  AUis 
terrse,  u,  700.  Cayia  putei,  r,  253. 
Uentis,  iii,  339.  Oceultis,   iv,  143. 
Oris,  iii,  150. 
Penetrant  animum.  n,  794.  Spiracula 

mentem,  i,  130.  Viam,  i.  720. 
Pe.ielrare  aetliraia,  u,  120.  Iu  limina, 

iv,  225. 
Penetral  in  viscera,  u,  721. 
Penetret  exordia,  n,  186. 
Pennaiis  milibus,  u,  490. 
Pepigil,  iv,  510. 

Pei   aevum,  iv,  441.  Ardua,   iv,  72. 
Cuncta,  ii,  418.  Devia,  1.1,  319.  Devia 
tendu,  iv,  484.  Dominum  lueis,  iv. 
813.  Inania,  iv,  106.  Longa,  m,  209, 
iv,  186.  l.ubrica,  ui,  574.  Melium, 
ii,  92.  Meuibia,  m,  152.  Mensas,  u, 
151.  Oinnes,  iv,  664.  Oras,  u,  144; 
PeC.ora,  ii,  93.  Popuhmi,  u.   595. 
Prou  i,  i,  720.  Rura,  iv,  404   SfBDula 
euncia,  i,500.  Sidera,  Iv,  156.  Teui- 
pera  cerla,  i,  89. 
Pcragrarede^eriis,  iv,  142. 
Perblaiida,  i,  741. 
Percepil  dona  saporis,  u,  117. 
Pereejitura,  u,  341 . 
Percnlsus  eorda,  m,  290.  Pectera  lueUJ, 

li,  379.  V.  rbis,  iv,  310. 
Pi -rcuiiciaiit,  iii,  648. 
p.rcunctautuin.  iv,  378. 
Percunctau,  iu,  079. 
Percusserit  palma,  i,  587. 
Perdere.  uienibrum,  l,  oGt .  Quemquam, 

iii,4l7. 
Peregi  inandal.i,  i,  75. 
Peregriua,  iv,  290. 
Perenui  vitae,  n,  228. 
Pererrant,  ui,  146. 
Peresos  iabe,  i,  i T * J . 
Perfeclo  pareiili,  i,  008. 
Perferre  faborein,  i,  392. 
Pcfert  corpore,  iv,  044.  nunlius,  iv, 

313. 
Perlidiosse,  n,  455. 
Perfuderat  animos,  iv,  764. 
Perludil,  iv,  414.  Flalu,  i,  593. 
Pergct  per  lubrica,  i,  761. 
Pergraia  Deo,  i,  640. 
Pergu  it  quarei  e,  iu,  464. 
Perimes  vitaui.  ui,  503. 
Perjuria,  i,  572. 
Perniuiiuiam,  ui,  583. 
Permissa  jussis  parentum,  i,  91. 
Perniillitur  miles,  iv,  740. 
Permixlum  felli  vinuni,  iv,  659. 
Perosis  tbalamis,  m,  481. 
Perpele  cura,  m,  510.  Yila,  u,  510. 
Perpetuain  vilam,  u,  079. 
Perpeiuis  pcenis,  i,  503. 
Perplexis  verbis,  u,  823. 
Perrumpit,  m,  461. 


Persas,  i,  270. 

Pt 'rsensit  pondera,  i,  538. 

Persolvet  ptcnas,  i,  534 

Perspector  menlis,  n,  276. 

Perslant  proniiilere  vires,  iv,  478. 

Persiat  donare,  in,  463. 

Perteudere  gressum,  i,  276. 

Perleotans  cur  la,  m,  650. 

Pertenui,  u,  743. 

Perlurbat  ab  sede,  n,  160. 

Pervenial  ad  omnes,  i,  516. 

Perversa  docendo,  ni,  143. 

Pervigilem,  iv,  498. 

Peruucium  flitu,  i,  397. 

Pervolilabil,  n,  117. 

Pervulgala  legis  prsecepla,  i,  584. 

Peslileri  veueni,  i,  440. 

Pelal  linem,  i,  734, 

Petebal  ceusuin,  i,  183. 

Peterenl  legi  latronein,  iv,  61 1. 

Peliere  Cbrisiuui,  u,  303. 

Peiil  Herodem,  m,  40. 

Pelras  iinmoue,  i,  759. 

Petre,  m,  274;  iv,  474. 

Petri,  in,  278.  ;Edes,  i,  806.  Cogno- 

niiue,  i,  458. 
Pelro,  ni,  122;  iv,  483.  Forti,  m,  273. 
Petrum,  m,  319,  582,  584;  iv,  497, 

571. 

Pelrus,  iii ,  110,  114,  159,  296,  324, 

387,  433,  554;  iv,  408,  470,  540, 

531.  Slabilis,  ui,  271. 

Pnarisaeae  geulis,  u,  608.  Plebis,  iv,  70. 

Pharisaei,  u,  555,  508;  m,  135,  221, 

241,  464;  iv,  070. 
Pharisajis,  iu,  160;  iv,  405. 
Pliilippwo  nomine  pollent,  n,  258. 
Pliibppi,  it,  117. 

Philipporum  arvacomprernlere,  n,238. 
Plnlippum,  ii,  99. 
Piaclo  irniuundo,  m,  168. 
Piclani  flammis,  n,  5. 
Pignoribus,  ir,  17. 
Pilali,  iv,  592,  603. 
Pilaium,  iv,  722. 
Pilafus.  iv,  598,  025,  740. 
Pmguia  arva,  n,  792. 
Pisces  geminos,  n,  82. 
Piseiculos,  ui,  211. 
Placcal  coneludere,  i,  025. 
Placel  gratia,  i,  50. 
Placidue  sedis,  u,  719. 
Placido  sermone,  m,  599. 
Placidns  audis,  iv,  589. 
Placituni  sil,  i,  397. 
Plagis  uefandis,  iv,  050. 
Piaugentis,  n,  400. 
Planities,  i,  724. 
Plautaruin,  m,  154. 
Planns  ille,  iv,  753. 
Plausuin  qiialiens,  iv,  585. 
Plebe  c.r.  dentum,  u,  739;  iv,  52. 
Plebes  astrala,  i,  48.  Cornmola,  ut,  21. 
Eflera,  n,  710.  Explela,  m,  88.  Fer- 
rel,  ii,  566.  Galilsea,  i,   486.  Ihec, 
iv,  275.  Iudsea ,  u,  104.  Nazara.  m, 
29.  Nescia,  n ,  404.  Noxia,  n,  773. 
Succedcnl,  i,  308. 
Plebis  ccelestis,  i,  205.  Pharisa.1»;,  iv> 

70. 
Pleno  aevo,  i,  167.  Amore,  iv,  312. 

Tempore,  n,  810. 
Pleramque  partem,  i,  58. 
Ploratus  amarus,  iv,  586. 
Pluinea  lurba,  n,  820. 
Plurima  lerra?,  l,  180. 
Pluris  lacimus,  i,  668.  Habebit,  n,  505. 
Pocula,  ii,  200. 
Pcena  famis,  iv,  289. 
Poenitet  vos  scelerum,  m,  711. 
Polire  vineta,  iu,  553. 
Pollens  de  nomine,  u,  248. 
Pollent  uoniiue,  ni,  238. 
Pollie.ila  est,  n,  510. 
Polluere  mentein  aspergine  labis,  m, 

108. 
Pollulae  menlis,  n,  241.; 
Polluta  malis,  u,  697;  iv,  564. 


9$0 

Pollulam  terram,  m,  71. 

Polluti  corporis,  i,  530. 

Pollulis  manibus,  n,  167. 

Pompae  fruclus,  i,  619.  Supremae,  n  , 

401. 
Ponam  a;des,  iii,  279. 
Ponatur  sub  luce  serena,  l,  517. 
Pondera  argenti,  iv,  428.  Saevissimft, 
lv,  152.  Saxi,  iv,  742.  Uteri,  l,   169. 
Pondere clavie,  iv,  514. I.nnguoristanti, 
i,  775  Lapidis,  iv.  374.  Non  requo, 
lii,  480.  Oinni ,  iv,  706.  Populi ,  m  , 
427.  Sermonis, i,  485 ;  :n,  765.  Somni, 
iv,  506.  Verborum,  m,  683.  Vocis, 
iii,  568.  Lleri,  iv,  127. 
Ponens  convivia,  m,  614. 
Ponere  iuilii   fructien.  iv,  283.   Mihi 
unain  lioram,  n,  497.  Sedes  finibus 
Zabulonnm,  i,  447.  Se  dominum,  iv, 
35.  Sua  jussa,  n,  673. 
Poni  coinmercia,  m,  310.  C.onvivia,  m, 
80.  Jusserit  sibi  ratiouem  inimmi , 
iii,  438. 
Ponit  animam,  m,  61 1. 
Ponite  curam,  u,  460.  Terrorem  men- 

tis,  i,  199. 
Ponito  gladium,  iv,  526. 
Ponurit  epulas,  m,  215.  Jussa,  i,  520. 
Populabilur  ignis,  i,  381. 
Populans  absumpsit,  l,  478. 
Pojiilo  ex  omui,  n,  452. 
Populorum  fuma,  iu,200.  Populos  hos, 

i,  488. 
Populus  diseipulorum,  u,  564.  Matrum, 

ui,  92. 
Porci  iinmundi,  u,  60. 
Porrexil  palsnam,  u,  397. 
Pnrtant  jejunia^  n,  "09- 
Porlare  dicta,  n.  514. 
Porlareni  prsemia,  iu,  571. 
Portio  ;eqiialis,  iv,  216.  Credendi,  ui, 
575.  Geueris,  iv,  19.  Lucis,  iu,  504. 
Mercedis,  ni ,  578.  Noslri ,  iv,  250. 
Nummi,  i,  551;  IV,  252.  Operis,  ui, 

581.  Parva  niinini,  n,  492  Salva 

718.  Sua,  iii,  188   Terne,  ni,  273. 
Vitae,  n,  450.  Viiis,  rii,  095. 
Porto  gaudia,  i,  200. 
Poscat  le  poi  ula,  u,  259. 
Poscebat  quietem,  n,  500. 
Posceulibus  anms,  i,  100. 
Posci  uii  dabituv;  |,  706. 
Possessin,  n,  bGo.  Auri,  u,  443.  Lucis, 
ui,  507.  Major,  iv,  251    Rerum,  m, 
499. 
Po-sibilein,  iii,  533. 
Possidel  ciiliiiina  cceli,  m,  457.  Vitam 

sibi  in  se,  u,  657. 
Poscite  precibns,  :v,  129. 
Postera,  iv,  155. 
Posurioris,  ui,  703. 
Poslponet  amorein,  n,  504. 
Posuil  prajcepta,  iv,  15. 
Polare  calicem ,  i.i,  596.  Sapcrem,  iv, 

097. 
Potentia  monstra,  iv,  159. 
Potereinr,  u    2!*8. 
Polerimijs,  iv,  0S3. 
Polesias  corporis,  animneque  simul,  n, 

491. 
Polestatam  iniiiimi  rapilli,  I,  579. 
Poliora,  iv,  258.  Monilis,  n,  707. 
Poiior  cur  volis  uon  est  li  lucia,  l,  683. 

Salomoue  pot^stas,  u,  713. 
Pra^bi-bat  mlnisterium  ineusis,  i,  809. 
Prcebeiit  piilli.in  sedendiinii  iu,  652. 
Praebefe  pariem  vultus,  i,  588. 
Praecauto,  i,  291. 
Praeceleri,  iv,  22. 
Prsecellere  lenlel,  u,  478. 
Praecelsa,  i,  188.  Mnnia,  iv,  87. 
Pr.ecelsi  iiomliis,  iv,  01. 
Prsecelsis,  i,  514.  Merilis,  m,  514. 
Pra^ceps  injuria,  n,  402. 
Praaceptis  Pairi^,  ui,  594. 
PraBcipilare,  ui,  770. 
Prxcipitem,  iu,  406. 
Prapcipites,  u,  67. 


981 

Prsecipitet,  iv,  500. 

Praeeipitelur,  m,  592;  iv,_98. 

Praecipiti  cursu,  iv,  151,  766. 

Pra  conia  sancia,  i,  472. 

Praecurrere,  i,  278;  iv,  508. 

Pra?da  luporum,  n,  459. 

Praedicta,  iv,  141.  Recensent,  i,  269. 

Pracdivitis  auhe,  iu,  437. 

Pra?dulcibus,  1,  540. 

Praeeunte,  iv,  353. 

Praefulgida,  iu,  330. 

Pra?grediere,  i,  161. 

Praelargis  opibus,  m,  753. 

Praemia  digna,  iu,  558. 

Praemitis  asinse,  m,  635. 

Prxnuitlia  vox,  i,  310. 

Praepatidil,  m,  532. 

Praeparva,  i,  189. 

Praeparvi,  n,  815. 

Pnepete  curru,  m,  265. 

Praeponere,  i,  669. 

Pnepuhlira,  i,  463;  «,  140. 

Praeruptum  iter,  i,  719. 

Pra?sagia  vera,  iv,  585. 

Praescia  rerum,  i,  226. 

Piaes.ripta  caedes,  i,  298.  Supplicia,  iv, 

440. 
Pra?sens  Deus  omnia  cernit,  i,  624. 
Prasenle  illo,  n,  569. 
Praesenlia  D.i,  i,  591.  Munera,  i,  475. 

Noslra,  ni,  430;  iv,  801. 
Praesentis  DOmiui,  m,  22. 
Prassepe,  i,  192. 
Prasepia,  i,  204. 
Praesepis  gremio,  i,  212. 
Prases,  iv,  614.  724. 
Pra?sidis,  iv,  590. 
Praesoli  Him,  i,  458. 
Prastabal  aures  verbis,  iv,  721. 
Pra?slat  decidere ,  quam  concedere ,  i, 

889. 
Praestate  benefacta,  i,  715. 
Prastringit  populum,  u,  768. 
Pia-stupido  corde,  iv,  199. 
Prsteriet,  iv,  159. 
Pra?terit  per  culta,  n,  563. 
Pa?tumida?  inenlis,  i,  616. 
Pra?valido,  iv,  100. 
Pra?venisse,  i,  803. 
Pratorum,  i,  685. 
Pravum  videbit,  i.  657. 
Prtero  geiiitoic,  ni,  85;  iv,  507. 
Precalur  per  lali.i  dieta,  n,  152. 
Prebendunl,  iv,  522. 
Prehensis  genibuS,  it,  770. 
Premat  iiieiileiu.  n,  785. 
Premebat  noetis  iter,  m,  100.  Pcenis, 

li,  450. 
Preuieiis  lucem,  iv,  472. 
Premet  cuncios,  iv,  170. 
Premit  iusectatio,  i,  503.  Partem,  iii, 

480. 
Preud  -re  dextram  de\tra,  n,  408.  Fas- 

ligia  vita?,  ni,  314.  Finem,  iv,  94. 

Lucem,  iv,  37.  Virlutem,  n,  4Mfl.  Vi- 

lam,  iii,  329. 
Pressatft,  n.  787. 
Pressat  sauclum,  iv,  596. 
Presserunt  corpore  terram,  iii,  333. 
Pressit  inuiiera,  ni,  32. 
Pressus  pectora,  rv,  441. 
Pretioso  sanguirife,  m,  fil  1. 
Prelium  Smguinis,  iv,  053. 
Primaavo  in  il  ire,  i,  6'i. 
Primiiiis,  iv,  108. 

Primordia  messis,  u,  313.  Yita?,  n,  203. 
Primores,  i,  261 . 
Primus  et  alter,  iv,  236.  Et  aller  an- 

nus,  i,  301. 
Priucipio,  m,  468. 
Prior  dcdit  aute,  u,  308. 
Priscas  leges,  i,  5l'.>. 
Prisiis  ju>sis,  u,  EJ67. 
Probabunl,  u,  K7. 
Probavit  factum,  n,  417. 
Procedere  longe,  iv,  isr,. 
Procedit  tumulo,  iv,  396.  Vesper,  ui, 

225 


QU;E  IN  IV  LIBRIS  HISTORI^  EVANG.  JUVENGI  CONTINENTUH. 


Procedunt  ore,   n,  656.  Pectore,  iv, 

557. 
Proceres  lecti,  i,  262. 
Pioccrum,  m,  64.  Lnus,  u,  179. 
Pro   cerlo  genuit,  i,   411.  Dictis,  m, 

600-  Fonte,  n,  299.  Foribus,  u,  728. 

Limine,n,  586.  Merilis,  ui,  5'i8.Me- 

rito,  i',   763.  Semine,  iu,  6.  Sorte, 

tv,  687.  Virlule  locorum,  n,  742. 
Processcrat  dies,  iv,  429. 
Processit  horror,  n,  8U2. 
Procidit  anle  pedes,  iv,  567. 
Procubuit,  i,  774. 
Proculcet  pedibus,  n,  224. 
Pi  ocul  liinc,  procul  effuge,  m,  500. 
Procumbens,  iv,  788. 
Procumbere  letho,  iv,  531. 
Procumbil,  n,  580.  Mohs,  i,  763. 
•  Prodebat  minislris,  iv,  576. 
Prodeulur,  iv,  109. 
Prodet  lratrem,  u,  469. 
Prodetur,  m,  387. 
Prodideriut  vos,  u,  466. 
Prodit  fructum,  iv,  9. 
Prodit  in  altum,  m,  590. 
Prodiiis  pra?cepla,  m,  139. 
Prodilor  Judas,  iv,  627. 
Produnl  letlio,  u,  786. 
Frofanant  sabbata,  u,  578. 
Profana  rabie,  ;i,  630. 
Proiani  veiba,  iv,  565. 
Profalur  ad  matres,  iv,  755.  Hsecdicta, 

i,  256. 
Pnfectusper  longa,  iv,  186. 
Professi  vecligaiia,  n,  351. 
Professus,  i,  187. 
Proiugite  ex  leclis,  n,  475. 
Proluudas  tenebras,  m,  770. 
Profundi   liquidi,   iu,   257.   Undis,  iu, 

670. 
Profundit  acervos,  n,  161. 
Prolundo,  m,   591.  Abrupto,  u,  595. 

Disjecto,  ii,  52.  Immenso,  ni,  234. 
Protusis  lac.iymis,  i,  551.  Precibus,  n, 

12,  355.  Vocibus,  u,  267. 
Progenies,  i,  797.  Hurninis,  u,  701. 
Progenilos,  i,  7-3. 
Progenilum  per  gaudia,  i,  599. 
Progigni,  ni,  486. 
Proiiibent  eorpus  adullerio,  i,  536. 
Proliibent  perjuria linguis,  i,  572. 
Proliibere  obsequio,  iv,  418. 
Probiliet  voces,  iv,  417. 
Projecit  lemplo,  iv,  650. 
Projecta,  ni,  555.  In  lacrymas,  n,  706. 
Projeelum  voluit,  m,  561. 
Projectus,  iv.  490.  Orat,  i,  781. 
Projicit,  m,  560. 
Promebat  lalia,n,  827. 
Promeudis  fructious,  m,  660. 
Proniere  se  forastec>is,  iv,  574. 
Prome  le  foras  sepulcro,  iv,  594. 
Promitdicta  bsec,  n,  115. 
Promitlitur,  u,  533. 
Promunl  dicla,  m,  154. 
Pronuiiitur,  ii,  482.  Tliesauris,  n,655. 
Prona,  i,  720.  Furore,  m,  291. 
Proni,  iv,  36. 
Prono  casu,  iii,  556.  Corpore,  i,  283. 

Lumine,  n,  1. 
Pronos  IraLii,  i,  725. 
Pronum  amorem,  m.  489. 
Propage.t  lucem,  l,  202. 
Propago  fratrum,  ni,  26.  Serpi  nlis,  n, 

683. 
Properaut  disperdere,  n,  68. 
Properanle  recursu,  i,  804. 
Properata  morte,  iv,  16. 
Properal  ud  rnedium,  n,  243.  Neetere, 

i,4I9. 
Prof  ere  veniunt,  i,  21 1 . 
Propi  tis  cursibus,  ni,  290.   Passibus, 

i,  582. 
Propero  recursu,  iv,  761. 
Propbetabia,  iv,  570. 
Propbelae  femineam  mehtem,  i,  249. 
Propbelaram,  i,  26d:n,  ">r>4,  511. 
Propilius  paler,  i,  51. 


Propria  est,  i,  577. 

Propter  justitiam,  i,  503. 

Propulbus,  ii,  421. 

Prosequitur  cantu,  iv,  584. 

Prosilit  foras,  iv,  565. 

Prosiliunt,  iv,  517. 

Prospiciens,  n,  601. 

Proslerneut,  u,  488. 

Prosiernere,  iv,  JOo.  Letho,  iv,  407. 

Prosternunt,  m,  722. 

Prostrato  corpore,  m,  442. 

Prostratos  terra,  iv,  496. 

Prostravit  lerra?,  i,  197. 

Erotendilo  saiiam  dextram,  n,  596. 

Prolenditur  dexteraobvia,  m,  122. 

Proierrent,  m,  721. 

Proliuus,  u,  96. 

Proturbes  de  corpore,  ni,  558. 

Proveniat  nobis,  i,  632.  Tua  volunlas, 

iv,  505. 
Provenient  lucra,  i,  463. 
Proveniel  prelium,  n,  493.  Satias,  i, 

673. 
Prov.  nisse,  i,  737. 
Proxima  ahiiienta,  m,  211. 
Proximus,  m,  509. 
Prudeutes,  iv,  215. 
Pubescere  casle,  i,  90. 
Pubesccret,  i,  167. 
Publica  lumina,  i,  651. 
Pudendis  sordibus,  m,  148. 
Pudoris  jura,  i,  570. 
Pugnanlis  Deo,  iv,  563. 
Puiclierrinia  jussasalutis,i,  470.  Rura, 

ni,  176.  Tellus,  i,  493.   Virlus,  m, 

542. 
Puichrafacultas,  i,  609.  Fides,  n,  342. 

Vina,  ii,  150. 
Pulcbram  segetem,  n,  754. 
Pulchri  Iaboris.ii,  517. 
Pulchrorum  ciborum,  n,  505. 
Pulli.  m,  633.  Pulios,  iv,  81.  Pullum, 

m,  652. 
Pulsans  ccelum,  ui,  172. 
Puhanli  adilus  pandetur,  i,  707. 
Pulsare   cctluui,   l,  501.    Fores,   iv, 

221 . 
Pulselur  verbis,  m,  142. 
Purgabimus  me-sem,  n,  806. 
Purgabit  corda,  i,  577. 
Purgabilur  area,  i,  579. 
Purgantibus  undis,  iv,  796. 
Purg.ire  oculum,  i,  699. 
Purgato  corde,  m,  570.  Corpore,  n, 

716. 
Purgavit  membra,  i,  777. 
Puio  corde,  i,  499. 
Purpuream  lunicam.  iv,  645. 
Putealia  pocula,  n,  259. 
Puteus,  n,  248. 


Quadraginla,  n,  171. 
Quadrilidoaxe,  iv,  158. 
Quadrijugorum,  n,  548. 
Qmeralur  vobis,  n,  678. 
Qiia?rcns  inventa  tenebit,  i,706. 
Quaeret  gaudia  populis,  i,  55.  Per 

straia  retictus,  IV,  176. 
Qnaerit,  si,  m,  593. 
Quaesilor,  iu,  412. 
Qusesunt,  i,  281. 

Quam    magis   gaudel,  i,    715.  Volui, 
"  iv,  80. 

Quanlp  levius  fuerit  dixissc,  n,  86. 
Quai  ta  dies  lueratsepulto,  iv,  553. 
Quassanle  motu,  iv,  107. 
Qualiunt caputmotu,  linguas  loquelis, 

iv,  678. 
Qualiuutur  conla  pavore,  iv,  712. 
Qiieimlam  simt  noniine,  iv,  43 1  - 
Querelas  tanla^,  iv,  5">2. 
Qucrelis  aegris,   iv,  529.  Pulsare  cce- 
'  liini.  i,30l. 
Quid  pf oflcienl,  m,  508. 
Qniesce  dubitare,  n,  109. 
Quiescunt  membra,  iv,  578. 


98! 


LNDEX  VERBORUM  ET  PHRASIUM 


Quisque,  l,  754;  u,  621,  623,  778;  m, 

400,  490;  iv,  180.  Sapit,  m,  616. 
Quistis  compreudere,  n,  674. 

R 

Rabidos  montes,  n,  29. 

Rabidum  furorem,  n,  47. 

Rabiem  ventorum,  m,  2-50. 

Rabies  furoris,  m,  550.  Vesana  veneni, 

i,  440. 
Rabie  verborum,  n,  631. 
Radiis  Irepidantibus,  iv,  588.: 
Raperent  in  bella  iurorem,  iv,  409. 
Rapidis  flammis,  iu,   13.  Gressibus,  i, 

513.  Passibus,  i,  115, 
Rapido  adveniu,   iv,   148.   Cursu,  w, 
I    237.  Gressu,  iv,  508.   In  seslu,  u 

249. 
Rapidus  sol,  iv,  587. 
Rapieut  dauinalum,  i,  552. 
Rapietur  e  medio,  n,  371. 
Rapit  menle.m,  i,  503. 
Rapiunt  pr;ecepta,  n,  793. 
Raplani  de  lumiue  \iue,  n,  208. 
Rapla  substanlia  vocis,  n,  419. 
Raplos  vos,  iv,  499. 
Rapuissel  morti,  iv,  342. 
Rapuit  cuiictos,  iv,   lb7.  Morlem,  iv, 

652. 
Ratiouem  nummi,  iii,  438. 
R -busnovis,  n,  215. 
Recensent  praadicla,  i,  2G9. 
Recepit  luniina  vilae,  iv,  758. 
Receptanl,  i,  491  ;n,  51,  783. 
Receiteut,  m,  523. 
Receptus  auribus,  visuque,  i,  72, 
Recidi,  i,  216. 
Reciduntfalce,  i,  C72. 
Recipit  sensus  prsecepta,  n,  779. 
Recondit  sol  nocte  diem,  iv,  690. 
Reclum  est  coudere,  u,  577. 
Recub  mtes,  iv,  174. 
Recnbaiilibus,  iv,  435. 
Recubaresub  umbra,  n,  123. 
Recurrant  vera,  l,  215 
Recurraldicluni,  n,  769. 
Recurret,  iv,  183. 
Recursu,i,  804.  Celpri.iv,  761.Certo, 

n,  534.  Solis,  iv,  736. 
Recusaus,  m,  504.  Nihil,  n,  97. 
R  •cus;mt  .-idire,  iu,  740. 
Recuset  thalamos,  i,  171. 
Redda-.  sola^ia,  m,  358. 
Reddalur  portio,  i,  554. 
Reddebat  ad  gandia  s-mos,  i,  480. 
Reddenda  cnnnubiis,  iv,  28. 
RLjdilensdebila,  n,  318. 
Reddero  eausas,  m,  7fit>.  Fetorem,  iv, 

380.  Fructus,  ui,  736.  Salvuru,  iv, 

244. 
R^dderct  menlem,  ui,  181. 
Reddet  debita,  m,  313.  Honores,  iv, 

405.  Merilis  sua  praernia,  iv,   503. 

Poenas,  i,  537.  Se  lumen  ademplam, 

u,  413.  Sol  ortum,  m,  293. 
Readitad  vitae  lucem,  u,  642.  Jesus,i, 

587.  Portare,  ni,  497.  lalia,  n,  284; 

iii.  503. 
Redd.ta  viue,  n,  702. 
Redditur  amissie  vila?,  n,  523.  Porlio, 

iii,  579. 
Redemit  delicti,  iv,  453. 
Redierunlniuudo,  iv,  fi92. 
Redimet  vitam,  m,  506. 
Redimibit  lionore,  iv,  189. 
Ri.iJimit  argento  famam,  iv,  782. 
Re  liinita,  m,  2^4. 
R  dimiius,  iv,  116. 
Rediviva  lumina,  iv,  316. 
Redivivo  corpore.u,  662. 
Reducps,  ii,  297. 

Redundaus.  n,  764.  Fruge,  n,  318. 
Rpdund -t  in  nostrum  geuus,  iv  624 
Refecil  mp,  iv,272. 
Refjrantur  ad  concilium,  m,  426. 
Referre  verum,  n,  514. 
Referte  maiulata,  iv,  774 
Referto  sub  tecta,  u,  90. 


Kefert  perdere,  quam  dedere,  i,  561. 
Referunt  mandata,  u,  528.  Salutem,  u, 

132. 
Rpflexit  dominum,  n,  706. 
Refodit,  iv,  239. 
Retugil  ad  tenebras,  u,  240.  Intecta, 

iu,  520. 
Refulget  radiis,  i.  240. 
Regales  thalamos,  iu,  741. 
Regalissermoiiis,  m,  765.  Mensse,  iu, 

741. 
Regiacoeli,  i,503;  n,  515,  341. 
Rpgius  juveuis,  n,  532. 
Reguat  iu  saecula,  iv,  815. 
Regnator,  iv,  808.  Mundi,  n,  267. 
Rpgnuni  terrarum,  i,  408. 
Rejecit  instantem,  i,  439. 
Relinques  uexa,  ui,  284.: 
Relinquet  despectos  laeva  parte,   iv, 

264. 
Reliquit  turbas,  n,  831. 
Relliquiarum,  m,  253. 
Relliquias,  m,  89. 
Reineaut  lerris,  ui,  206. 
Remeare  patriam,  i,  521.  Salulem,  i, 

787. 
Remeasse  recursu  certo,  n,  334. 
Remeat  domum,  i,  82. 
Remissuscoelo,  iv,  699.  Lege,  ui,55. 
ReinitlateriHta,  iii,  453. 
Remit.ere  peccata,  u,  88. 
Reiniitet  delicta,  i,  637. 
Remilli  polerunt,  n,  629. 
Remittit  ad  tecta,  iv,  598.   Dicta,  u, 

730.  Mandata,  u,  518. 
Reuiola  valle,  m,  74. 
Remnto  errore,  n,  289. 
Removit  errorem,  iv,  526.  Potu  sitim 

mihi,  iv,  273. 
Renascens,  iii,  549. 
Renasci  concede,  i,  244. 
Renalus  de  fonte,  n,  194. 
Reparare  vires,  n,  560. 
Reparatio  vilse.  iv,  31,  550. 
Repedanl,  l,  258. 
Repedat,  iv,  495.  Ad  domum,  i,  139. 

Douium,  ii,  74.  In  oras,  m,  195. 
Rependat  laudein,  i,  646. 
Rependet  digua  rnerilis,  i,  614.  Meri- 

tum,  i,26. 
Rependit  laudes,  i,    151.  Praemia,  iv, 

781. 
Repensat  dictis  facta,  m,  701. 
Repeos  languor,  i,  785. 
Repeiilinus,  iv,  183. 
Repertor  ceeli,  lerraeque,  i,  70.  Vitae, 

ii,  407.  YiUe  lucisque,  iv,  480. 
Re;iplebanl  o;ia,  u,  567. 
Repetens  corpus,  n,  524. 
Repelit  doinuin,  u,  851.    Galila?am,  u, 

245.  Populum,  iu,  353.   Primordis, 

ii,  203. 
Bepetunt  urbem,  iv,  402. 
Rep!e!.it  horrea,  u,  813. 
Bepleium  vino,  iv,  450. 
Repletur  populus,  iu,  215. 
Reportant  puerum,  i,  258. 
Reporiet,  iii,  341. 
Reposcet  pcenas,  m,  733. 
Reposcit  pacta,  ui,  724. 
Repostum,  iv,  143. 
Repperil,  n,  156,  719. 
Repulsam  de  sede,  u,  505.  Rabiem,  n, 

61. 
Repulsa  labe,  m,  75. 
Repuisi-  objicibus,  iv,  708. 
Repulsus  honore,  n,  648. 
Reputans  genteiu,  m,  23. 
Requies  animi,  u,  515. 
Requiris  prendere,  Ui,  513. 
Requirunt,  cur,  u,  757;  iii,  313. 
Res  condita,  i,  652. 
Resedit,  n,  736. 
Reservans  vina,  u,  150. 
Reservat  dona,  m,  599. 
Residens,  i,  626;  iv,  535. 
Resideutibus  in  umbra  rnorlis,  i,  453. 
Residere,  iv,  482. 


984 

Residunt,  u,  731. 

Resipire,  iu,  181. 

Rosipisse,  n,  72. 

Resistet  nitor,  u,  807. 

Resistit  mens  legibus,  iv,  30. 

Resolvat  corpus  e  pcena  crucis,  iv, 

674. 
Resolvit  laqueos,  iv,  732. 
Resonat  late,  i,  349. 
Resonent  alitibus,  iv,  475. 
Respice,  nura,  m,  325. 
Respiciunt,  iu,  325. 
Respual  escas,  n,  309. 
Respuor  a  vobis,  n,  685. 
Resiant  majora  dehinc  miracula,  u, 

124. 
Restat  gloria,  i,  54.  Nobis  spes  unica, 

ui,  536. 
Restibus.u,  159. 
Restitit,   iv,  592.  Culmine  summo,  i, 

280. 
Restricto  sanguine,  n,  398. 
Resultant  motu,  i,  118. 
Resumat  vitam,  u,  195. 
Resume  mentem,  iv,  345. 
Reteniant,  n,  766. 
Retentat,  i,  333. 
Retexens  monumenta,  u,  571. 
Retinacula,  m,  256. 
Relinere  furorem,  u,  48. 
Relonde,  m,  695. 
Retractant  verbum,  u,  85. 
Retur,  n,  404. 
Rr,velli,  iu,  669.  Caput  a  cervice,  in, 

62. 
Reversae  per  membra  animae,  iv,  709. 
Reverti  de  sede,  iu,  545. 
Revigescere,  u,  204. 
Revinci,  ni,  474. 
Revinclo  calamo,  iv,  696. 
Revinctum  pcenis,  iv,  280.  Post  lerga, 

iv,  589. 
Revisere  socios,  iv,  509. 
Revisit  convivia,  m,  762.   Lucra,  iii, 

746.  Palriam,  i,  337. 
Revisunt,  i,  210. 
Revocare  exordia,  n,  191.  Malos  gres- 

sus,  ii,  362. 
Revohens  cuncta  debila,  ui,  454. 
Revulsis  objiribus,  iv,  383. 
Ridentia  limina,  n,  722. 
Rigabunt  lacte  fetus,  iv,  128. 
Rigent  mentem,  i,  34. 
Rigidi,  i,710. 
Robora  lidei,   m,   191.  Juvenum,  iii, 

555.  Membrorum,  i,  478. 
Robore  coniis,  iv,  100.  Forti,  m,  694. 

Ligni,  iv,   f>h2.  Perpetuo.  m,  282. 

Saxi,  iii,  279.  Virtulis,  u,  795. 
Roboreis  radicibus,  i,  370. 
Itobur  tidei,  m,  1 19,  277  ;  iv,  584. 
Robustaui  mentem,  n,  760;  iv,  945. 
fiobusli  pecloris,  m,  380. 
Robusio  pcciore,  m,  672. 
Rogabal,  i,  48. 

Rogitabaul,  sumeret  escas,  n,  304. 
Rogiiant,  m,  2,  571;  iv,  58,41,  212, 

430. 
Roseum  jubar,  m,  1. 
Ruclans,  n,  850. 
Rudibus  membris,  li,   195.  Pannis,  u, 

573.  Utribus,  u,  377. 
Ruenies  languore,   u,  i.   Por.uli,   i, 

353. 
Rient  stellre,  iv,  151. 
Ruil  cum  clamore,  u,  54. 
Rumpebat  vincula,  n,  49. 
Rumpcnt  vos  sues,  l,  705. 
Ruiiipet  connubia,  i,  567. 
Rujie  sub  excisa,  iv,  574. 
Rupil  hanc  peclore  \ocem,  iv,  367. 
Rupla3  caules,  iv,  707. 
Ruptas  aedes,  iv,  181. 
Ruplis  habeuis,  i,  726. 
Rupto  limine,  iv,  782. 
Ruralibusarvis,  i,  360. 
Ruralis  pala,  i,  578. 
Ruuiit  ad  tecta,  u;  70. 


985 


QU^:  IN  IV  LIBRIS  HISTORLE  EVANG.  JUVENCI  CONTINENTUR. 


986 


Sabhaia, ii, 567,578,583,  589 ;iv,  130. 

Sacerdoturn  princeps,  u,  380. 

Sacra  Deus  uon  mullet,  sed  niitia  cor- 

da,  ii,  581.  Non  magis,  quaui  mitia 

pectora.  n,  560. 
Sacrandos,  l,  222. 
Sacratns  paues,  n,575. 
Sadducaei,  m,  221,241;  iv,  14. 
Saevior  csedes,  m,  551. 
Ssevissima,  iv,  132.  Peslis,  m,  40. 
Salis,  i,  508,  110  seq. 
Salivis,  iv,  649. 
Salomona,  i,680;  u,  712. 
Salomone,  u,  713. 
Salub'ia  jussa,  m,  19. 
Salulant  regem,  iv,  648;  sidus,  i,  281. 
Salutanlum,  iv,  59. 
Salutem  terrse,  \,  229. 
Salutiferum,  v,  566. 
Salvator,  i,  808;  u,  17,  245;  m,  192; 

iv,  51,  558. 
Salvere  jubebat,  iv,  769. 
Samaritarum,  u,  436. 
Samariiica  mulier,  u,  236. 
Samariiida  Sicbcin,  n.  246. 
Samaritis  femina,  n,  232. 
Sainaritum,  n,  521.  Veterum,  n,  257. 
Sancta  per  omnia,  i,  588. 
Sancte,  n,  21,  181. 
Sancti,  n,  13.  Filius  Christus,  ui,  271. 
Sanclifieal,  iv,  431. 
Sanctificetur,  i,  627. 
Sanctilieus  imclor,  i,  53. 
Sanelis  jussis,  i,  749. 
Sanclum  ne  canihus  dederilis,  i,  702. 

Precatus,  iv,  448.  Secuti,  n,  177. 
Sanclus,  iv,  575. 
Sapientia,  i,  314. 
Sapientibus  superhis,  u,  532. 
Sapis  lerrena,  m,  302. 
Saporem  salis,  i,  308. 
Sarcina  levis,  n,  561.  Oneris.  558. 
Satiabitur  ex  uuda,  n,  268.  Peclus,  u, 

311. 
Satiare  rabiem,  n,  61. 
Satias  polus,i,  673. 
Satialacruore,  i,  303. 
Saliatus,  ii,  309. 
Satiem,  iii,  216. 
Satis   est   sihimet  quisque  dies  pro 

fraude  diurna,  i,  691.  Fieret,  iv,  661. 
Salor,  ii,  319,  740.  /Eternse  vila?,  ui, 

161. 
Salurabil  sanguine,  m,  292. 
Saxea  corda,  m,  474. 
Saxi  novo  auiro,  iv,  725. 
Saxnsus  ager,  u,  787. 
Srandaturiibi,  ni,  391 . 
Scandens  puppim,   i,  738. 
Scelera  impia,  in,  61 ;  iv,  657. 
Scelprala,  ii,  5. Cupiiio, n,  111.  Insania 

ii,  469.  iv ;  756. 
Sceleralo  corde,  iv,  436. 
Sceleris,  horrendi,  i,  410. 
Sceh "Tiim  facundia,  iv,  396.  Ludibria, 

iv,  644.  Pro  sorle,  iv,  C87. 
Scindebat  catenas,  n,  50. 
Scindeie  se  ccelum,  n,  125.  Vinclnni, 

iii,  465. 
Scindii  veslem,  iv,  561. 
Scindiiur  .Tilira,  i,  592. 
Scissa  divisio,  n,  614. 
Scissos  capillos,  iv,  506. 
Scissnra  patescat,  n,  374. 
Sci^sns  repugnat,  u,  617. 
Scopulorum  margine,  n,  67. 
Sciihi,  u,  12,  14. 

Suiha',11.82;  m,  133;  iv,  40 i,  559,676. 
Scribarum,  u,  85,  (J9i;  m,  51i,  588. 
Scnbas,  iv,  53. 

Scrihere  diseiilium,  i,  568;  ui,  474. 
Scribis,  m,  160. 
Scripti  ccelestis,  i,43i.  Vetcris,  i,  542; 

n,  555,  571. 
Scriptuin  est,  iv,  49. 
Scripiura,  iv,  351;  Teslis,  i,  425. 


Scrobibus,  ni,  695. 

Scrupea,  i,  722. 

Scrutator  cordis,,i,  615. 

Secernere,  ui,  472.  Secernere  partem, 

iii,  583. 
Seceruel  de  Iabe,  iv,  263. 
Secernit  gressu,  i,  555. 
S^cessit,  iv,  502. 
Secreta  cceli,  i,210.  Cordis,  i,  559;  n, 

4y0;  ni,  146.  Domus  penelraliaclau- 

daulur,  i,  620.  Femina,  u,  298.Men- 

lis,  i,  408.  Templi,  l.  525. 
Setretic  vallis,  m,  72. 
Secrete,  Vide  secreto. 
Secreti  larris,  i,  580.  Montis,  ni,  520; 

iv,  502. 
Secretis  piis,  m,  15.  Vallibus,  i,  165. 
Secreto,  ui,  205,  420.  Coruis,  m,  169. 
Secretuin  loliuin,  u,  811. 
Secretus  adoral,  m,  96. 
Sectabitur  omuia,  u,  639  ;  vos,  n,  473. 
Sectantes  jiissa,  ni,  562. 
Sectaii  me,  i,  462. 
Securis  instat,  I,  371. 
Secuti  verba,  iu,  255. 
Sedasse  famem,  n,  574. 
Sedalo  peclore,  m,  577. 
Sedelit  celsa  insede,  iv,  260. 
Sedebunt  aiiimo,  lii,  149. 
Sede  cceli,  n,  218.  Mortis,  m,  542.  Se- 

pulcii,  iv,  759.  Suhlimi,  iv,  33. 
Sedeui  lumuli,  iv,  571. 
Sedeiidum,  m,  652. 
Sedenlem,  m,  634. 
Sedere  seruio  poterit  per  pectora,  u, 

676. 
SedesDoniiui,  i,  575. 
Sedibus  cceli,  m,  16. 
Sedis  cctiestis,  i,  742. 
Se  judice,  i,  645. 
Seleda  sorde,  n,  807. 
Selectio,  m,  773. 
Semina  iamae,  i,  213. 
Semiputala,  m,  694. 
Seiifscit  sapor,  i,  509. 
Senili  ccelu,  i,  528. 
Sensus  de  semine,  n,  777. 
Seulihus,  i,  756. 
Sentiet  repulsam,  u,  505. 
Senlit  vim,  u,  541. 
Seorsum,  u,  452. 
Sepes,  iu,  715. 
Septa  viarum,  m,  755. 
Septemplicis  cceli,  i,  392. 
Septo  clausti  is,  iv,  292. 
Sepluui  lumuli  ,  iv,  745. 
Sepultuui  lellure,  iv,  741. 
Sequ.Tnur  facta,  iu,  501. 
Sequalur  cruor  iste  nos,  iv, 623.  Jussa, 

ii,  702.  Merces  factum,  i,  611.  Pax 

justos  liouiiues,  i,  209.  Similis  vindi- 

cta  lasileniem  ,  i,  585. 
Sequenda, iv,  51. 
S;  queulur  hos  solatia,  i,  494. 
Sequeris  vestigia,  m,  518. 
Seimetiir  docuuienta  juris  veslri ,  i , 

693.  Flnmma  convicia,    i,  558.  Pax 

ubilum  vesUum  ,  u  ,  452  Vestigia, 

ni,  503. 
Sequitur  disperderc  viuum  ,  n  ,  376. 

Yo\,  ii,  119. 
Sequuutur  dicta,  iv,  673.  Dona.  m,73. 

Mente,  iv,  324.  Odiis,  i,  602.  Prte- 

cepta,  iii,  359.  Verba,  u,  694. 
Serchai  praeconia,  i,  471. 
Serena  lutv,  i,  516. 
Serenum,  ni,  ^26.  I.umen,  i,  554. 
Series  saeclorum,  i,  543. 
Sertis  vitae,  iv,  116. 
Seriis  repetil,  u,  851. 
Servabani  cdrpora.  iv,  713. 
Servabil  vobis,  i,  693. 
Servans  moderaniina,  i,  529.  Pracmia 

jusiis,  iv,  184.  Textuni,  iv,  (i(i.'i  Ve- 

stigia,u,385;  iv,5iO.Viilutem,ii,ll  •. 
Servanlem  JMssa  ,  iv,  188. 
Scrvanl  limen  signis,  sa-uin  milite,  iv, 

743.  Mulres,  iv,  727. 


Servanlur  jura,  m,  579.  Servare  diem, 

i,9l.  Ritum,  i,316. 
Servaret  amicum,  iv,  309. 
Servas  vesligia,  iv,  4. 
Servatis  iter,  m,  510. 
Servaior ,  u,  249,  584;  m,  195.  Justi, 

i,  37.  Saecli,  n  ,  529. 
Servat  nulla  oiia,  iv,  750.  Pacta,  i, 

178.  Silentia,  iv,  599. 
Servalur  merces,  1.  506. 
Servf  t  fnnera,  iv,  737. 
Servetis  Dco  honorem,  iv,  13. 
Servit  amicitiae ,  i,  607.  Cui  gloria,  u, 

550. 
Serviiii  ,  m,  480. 
Serviliuin  apturn,  i,  646. 
Setarum,  iu,  392. 
Severis  jussis,  m,  453. 
Sexta  hora,  iu,  560. 
Spxii  dispare,  ui,  469. 
Sihimet,  u,  501,  617. 
Siccatum,  n,  587. 
Sicco  gressn,  iu,  102. 
Sicbem,  n,  246. 
Si  credere  fas  esl ,  iv,  468. 
Sicuhi.i,  609;  n,  742. 
Siderasmra,  iu, 409. 
Sidereis  flammis,  n,  3. 
Sidereo  vertice,  i,  626. 
Sidereum  aBlhera  ,  i  ,  22.  Ccelum  ,  n, 

216. 
Sidoncm  ,  m,  177. 
Signant  lacto,  iv,  637. 
Signasse  talia,  iv,  628. 
Signis  operum,  u,  670. 
Si  jubeas,  n,  806. 
Silenler,  iii,  400. 
Silvestria  mella,  i,  361. 
Siineone,  i,  249. 
Simeon  senex,  i,  225. 
Siniilem  domini  virlulem,  u,  480.  Mihi 

meulem,  n,  458.  Pueri,  m,  401.  Ut 

nos,  in,  575. 
Simon.  i,  458;  m,  120,  591. 
Simonis,  iv,  410.  Mentem,  iv,  584. 
Simonem,  iv,  654. 
Simplicitate,  n,  461. 
Simulabit  se  egentem,  i,  594. 
Simulans  columbam,  i,  3VU. 
Simulata  quadrigis,  iu,  266. 
Simulatio,  n,  548. 
Simultas,  i,  542. 

Sinapis  grano,  n,  815.  Minimi,  iu,576. 
Sin  contemnet,  m,  423.  Coulentns  erit, 

iii,  619.  Sin  prii,  n,  451  ;  m,  428. 
Sine  Une,  n,  587;  m.  579.  771 ;  iv,  79. 

Fructibus.iv,  23,235.  Fruge,  u.782. 

Honore,  m,  51.  Nornine,  m,  68,  760; 

iv,  431. 
Sinenuuc,  i,  388. 
Smuainiiie  uteri,i,  122. 
Sinualur,  u,  261. 
Sinuosa  volumina  lini,  i,  459. 
Si  |  ossit,  iii,  414. 
Si  sapiat,  m,  405. 
Sisli  venali  iiouiine,  m,  441. 
Sit  lihi  mulclatns,  iu,  429. 
Smyrnae  de  fonle,  I,  17. 
Sotiahile  viuclum,  iv,  18. 
Sociabitur  uxor,  m,  477. 
Socians dolorem,  iv,  370. 
Sociat  gressum,  i,  337. 
Sociaveral,  u,  549. 
Socrus,  i,  807. 
Si  domoruro,  u,  457. 
Solatia  fiierunl,  iv.  293.  VLloe,  ui,  358. 
Soleinncm  legem,  i,  230. 
Solenmes  palumbes,  i,  231. 
Solemnia  \  ;isc  m,  u,  154. 
Solemnidie,  iv,  600. 
Solers  nolare,  I,  260. 
Soles  gemiuos,  n,  525.  Qmidraginla,  i 

405. 
Solidum,  ui,  563. 
Solitum  solvere,  ui,  383. 
Sollicilae  noclis,  i,  193. 
Sollicilam  noctum,  iv,  488. 
Sollicilantmentem,i,169Noclem,i,287. 


987 

SollicitHus,  i,  294. 

Sollicite,  iii,  2o9. 

Sollicitet,  i,  666. 

Sollicito,  i.,  299. 

Solus  procerum  juslior,  ivy  718.  Regum, 

iv,  810. 
Soluius  fletu,  iii,  354. 
Sul  al  corpus  'ie  roOore  Kgni,  iv,  682. 

Debita,  i,  6"i2. 
Sol.ens  s;eouL,  iv,  120. 
Solventur  ab  ordmu  dtrta,  iv,  162. 
Solventur  iu  ignes,  iv,  161. 
Solveris  e  tenelfris,  i,  333. 
Solverit ,  ii,  2S6. 
Solvcre.  mandati  miiimam  partem  ,  i, 

526.  Pueua,  iv,  608.  Sese  pueuis,  iv, 

680. 
Solveret  labem,  m,  58. 
Sol  ite  templum,  u.  167. 
Solvil  li  iguain  per  verba,  i,  149. 
Solvitur  \ir„ro,  i,  191. 
Solvuuliir  sopore,  iv,  205. 
Solym.e  urbis.  i,  376. 
Solymi,  i,  485;  iv,  78. 
Solvmis,  iii,  622    Moenibus,  m,  291. 

Omnibus  ,  n,  286.  Oris,  u,  283.  Re- 

gionibus,  ui,  383. 
Solvmoruui,  ',208;  ii,20G;  iii,  641 ;  iv, 

364. 
Solymos ,  i,  262:  n,  133;  m,  584. 
Sonant  veiba,  i,  115. 
Sonarit  tibi  palma,  iv,  570. 
Sonipes  alacer.  i,  726. 
Souoiae  vocis,  u,  419. 
Soiius  penelrat  siiirdas  aures,  u,  322. 
Sopitis  membris,  iv,  "93. 
Sopitus  furor,  i,  502. 
Soporata,  iii,  97. 
Sorde-mis  populi,  rii,  681. 
Sorilenl  vobis,  iv,  83. 
Sordet  iniquis  gesiis,  i,  753. 
SorJida  cont  igia,  u,  241.  Corda,  iv,  77. 

Lu<  ra ,  ii,  165;  m,  706.  Lu\uriatus, 

iv,  190.  Vincla,  m,  696. 
Sorle  diversa  ,  iv.  173.  Nostru,  iv,  505. 

Scelerum,  iv,  687.  Sobulis,  n,  535. 
Sorlem  teriint,  n,  741. 
Sosi.ile  vita,  n,  339. 
Spargantor  in  populos,  ii,  486. 
Spatii  facull  ts,m,  413. 
Spatiis tribifi  dteriiin,  n,  173. 
Spatiosa  via,  i,  718. 
Spalium  tribuai,  n,  21 . 
Soeciem  propriam,  u,  675. 
Speries  animee,  i,  547.  Ovium,  i,  730. 
Sueeiosa  sdboles,  ih,  341. 
Spectacula,  m,  320. 
Spectare  ocnlis,  n,  110. 
Speculis.  ii,  69. 
Sperare  pretium,  iv,  425.  Salulem,  II, 

517. 
Spernetduris  auribus  verba,  n,  454. 
Spes  vilae,  m,  321. 
Spicarum  rrngerii,  ii,  565. 
Spiceushorror.u,  801. 
Spinarum  horrore,  u  ,  791. 
Spinis  cruentis,  iv,  61-6. 
Spinosus  ager,  ii,  788. 
Spiracula,  i,  150. 
Spiramina  cnrrunl,  iv,  798. 
S|  iramine  sauclo,  i,  230,  376. 
Spiritus  ater ,  u ,  43.  Auctor,  i,  238  ;  n, 

118.  Sanctus,  n,  630. 
S|ilendescere,  n,  184. 
Spleridore  lectis,  iv,  74. 
Spoliant  virore,  iu,  638. 
Spol  atacalore,  i>,  372. 
Spondenl,  iv,  46.  Oracula,  i,  230,  272. 
Spondet  aprrte.  i.  423. 
Spon<<o  larpi,  iv,  696. 
Sponsalia  paeta,  i,  178. 
Sponsalibus  votjs,  iv,  200. 
Sponlane.a,  i,  689.  Praemia,  i,  712. 
S|ioote  fluens,  a,  467.  Mea.  384. 
Sportas,  n,  217,  232. 
Spuniantia  uiusia,  n,  377. 
Sputa  improba,  :r,  567. 
Squamoso  corpore,  n,  521. 


INDl.X  VERBORUM  ET  PHRASIUM 

Stabili  robore,  n,  153.  Vigore,  u,  779. 

Stabilis  Petrus,  iu,  271. 

Siaount  signa  rebus,  u,  698. 

Slagna  baratbri.iv,  286. 

Stagnailte  fluento,  i,  487. 

Slaiiiiiie  setarum,  ni,  592 

Slare  niedium  duum,  m,  451. 

Sta.is,  iv,  591. 

Stant  arva,  u,  792. 

Slal  caulio  legis,  i,  533. 

Stalion^  quarta,  iu,  100. 

Sialuentur  conciliis,  n,  463. 

glaluel  te  vinclum,  i,  531. 

Statuit  fiiem,  u,  223. 

Slaluuul  argenti  pondera,  iv,  127. 

Slerilislaudatio,  i,  612. 

Sternii  ;e.|uora.  i;i,  G06.  Pacem,  i',38. 

Steteral  iu  aula,  iv,  558.  Puppis,u,  43. 

S  ipab.H,  i,77l. 

Stipabunt,  ni,  313. 

Stipante  uumero,  iv,  512.  TumuHu,  u, 
423. 

Slipatur  saxis,  i,  721. 

Slipatus  ininistris,  iv,  260. 

Slolid*,  iv,  212. 

Stoliuissi.ua,  iv,  199. 

Slrage  gravi,  i,  766. 

Slramen,  u,  531. 

Stramine  lecli,  iv,  174. 

Straiae  margine,  i:i,  633. 

Slratas,  l,  530.  Aplare,  u,573.  Ueris, 
i,  523.  Omnes,  ;n,  638. 

Strala  tororum,  m,  621. 

Stratum  tuum,  i  ,  90. 

Striclis  gladiis,  iv.  514. 

Stricto  lerro,  iv,  532.  Lapsu,  t,  4. 

Slrietura,  i,  785. 

Stridens  clangore,  iv,  157.   Dentibus, 
i,  798. 

Stridente  fluclu,  u,  26. 

Stridor,  iu,  771.  Denlibus,  lii,  14. 

Stridore  pcenae,  iv,  2''8 

Siru  ret  convivia,  m,  53. 

Stupefactus  corda,  n,  189. 

Sluiidi,  iii,  527.  Slupidis,  m,  662. 

Stupido  oblulii,  iv,  89. 

Stupidum  pij<  tus,  n,  65. 

Stupor,  iv,  765. 

Slui  uere  magislrum,  u,  297.  Sobolem, 
iii,  125 

Stupuerunl,  i,  243. 

Stupuisiis,  iii,  663. 

Stupuit,  iii,  59. 

Suadeat  omnia,  n,  538. 

Suasit  tibi  credere,  n,  122. 

Subcasibus,  iv,  498.  Corde,  iv,  501. 
Crimine,  i,  297.  Culniine  tecti,  iv, 
583.  HuiC,  ii  194.  201  ;  in,l58.  Ima- 
gine,  iv,  76.  Judice,  ij,  497,  637 
el  seq. ;  ui.  470.  Judice  aequo,  i,  557. 
Judicr  subliini,  i,  531.  Lege,  iv,  6, 
12.  Limine,  iu,  514.  Limine  primo, 
iv,  575.  Lirnine  templi,  ri.  612.  Lit- 
tore,  ii,  43.  Luiniiia  ,  iv,  27.  Luuiiiie 
solis,  n,  484.  Moenibus,  i,  188.  No- 
ctem,  i,  529.  Nomine,  i,  748;  m, 
311,  432;  iv,  525,  558,  797.  Nomine 
ruris,  m,  5.  Nubibus,  iv,  560.  Pe- 
clore,  iv,  333.  Pectore  Domini,  n, 
495.  Pedibus,  u,  743.  Pondere  ,  m, 
6  4 ;  iv.  506.  Sede,  u,  31 ,287.  Sorte, 
iv,  664.  Tecta;  u,  90,  449.  lVmpore, 
ii,  516;  lii,  5i7.Teste,  m,  478.  Tes- 
libus,  iv,  533.  Tutbine,  iv,  542. 
Ubpre,  i,  282,  296.  Uria  condilione, 
iv.  169. 
Subdidilse  alio  scelepi,  iv,  428. 
Subdita  firenis,  ii,  726. 
Subegit  milii  cuncta,  iv,  792. 
Subest  fiducia,  n,  36.  Nulla  substantia 

glebis,  '.i,747. 
SubiOat  l«'inplo,  n,  153. 
Subibit  crimen,  m,    578.  Pcenam,  i, 

799.  Supi  licia.iv,  440. 
Sohiganl  pascua,  n,  60. 
Subigal  virtutes,  n,  439.  Vos ,  n  ,  444. 
Subigil  accumulare,  ih,  42. 
Subigunt  terga  soli,  i,  671. 


988 

Subire  tecta,  i,  785. 

Subitas  in  boras,  iv,  178. 

Suhitum  lumen,  i,  432. 

Subjecit  leg  s  pedibus,ui,46.Medela3, 

ui,  76. 
Snbjicieni  pondere  tanto,  m,  4S5. 
Sublatus  bonore,  u,  178,  220.  In  iram,- 

iv,  524. 
Sublimathnnore,  ni,  143. 
Sublime,  n,  221.  Nomen  ,  iv,  60.  Re- 

gnum  cueli,  i,  491,  793. 
Snblimia  colla ,  iv  ,  66  Doua ,  ni,  599. 

Facla,  i,  14.  Lucis,  iv,  115. 
Sublimis  honore,  u  ,  508.  Vil3e,n,  225. 
Sublimi  judice,  i,  551. 
Subnexa  trorule,  m,  637. 
Subrepens,  u,  799. 
Subruit  ci.es,  ni,  751. 
S*ubsident,  i,  502. 

Subslanii.i  aniiiuTe,  n  ,  521.  Roboris,  m, 

66S.  Credendi,  n,  677.  Nulla  subest, 

ii,  747.  Panis,  i,  416,  631.  Parva,  iv, 

235.  Salis,  i,5l0.  Voeis,  n,  420, 

Subtexere  veleres  rudibus  pannis,  n, 

575. 
Subtrabe  vnltum,  i,  596. 
Subtrabet  igui,  i,  50. 
Snbtrahilse,  iv,  423. 
Subverso  pondere,  i,  765. 
Snbulci,  ii,  70. 

Succeden-  hospitio,   n,-  448.  Soli,  iv, 
717.  Somno,  iv,  323.Teclis,  n,  17. 
Succedite  flammis,  iv,  284. 
Succedit  voliis,  i,  619 
Successerii  illis,  u  ,  571. 
Succidere  messem,  u,  320. 
Succumbere  morti,  iv,  369. 
Succurrere  auiicis,  i,  597. 
Sues,7,  705. 
Suette  mentis,  u,  720. 
Sufligere,  iv,  636. 
Suleabat  fluclus,  ni,  98. 
Sulcans  freta,  iii,  127. 
Siilcantem  flainmis  auras,  i,  279. 
Sumanl  dona,  iv,  269. 
Sumere  caiicem,  m,  593.   Ccenam,   iv, 
430.  Fidem,  iv,  553.  Mortem,  iv,  56, 
476.    O  eram,   m,  629.   Panes,   n, 
576.  Potkis,  n,  631.  Victum,  m,173. 
Surnite  jugum,  n,  561.  Mea  dicla,  i, 

199.  Mentem,  n,  438. 
Sunmia  confiuia,  iv,  013.  Dies,  i,  743. 

Legis,  i,  716. 
Sunmiain  cepit,  n,  '■'\~. 
Summas  aures,  ii,  778.  Plantas,  i,  429. 
SummerHis  medio  corpore,  iu,  120. 
Summi  pepli,  n,  393. 
Summis  labiis,  ni,  1 13. 
Summissa,  m,  590.  Voce,  n,  180. 
Snmmissus,  iu,  500. 
Summittanl  colla,  n,  42. 
Sumino  guslu,  iv.  660.  Ministro,u,146. 
Sumpserit  increrrii  nta,  u,  819. 
Sumpsisse  panes,  u,  575. 
Sumpsil  corpus,  n,  546. 
Sumpsi  leginina,  iv,  275. 
Sumplam  mortem,  iv  ,  351. 
Suniunt  nnlla  sibi  alimenta,  ui,  207. 
Suoruin  luiba,  iv.  786- 
Super,  u,  51,  279;  ii,  47;  iv,  IGl.Alta, 
ui.  607.  Omnibus,  n,  625.  Somnia,  i, 
175. 
Superarent  rorrora  vila?,  iv,  136. 
Superate  columbas,  n,  461. 
Superalur  acervo  messis,  n,  429. 
Supi  rba  responsa,  ui,  691. 
Sujierbia  ,  m,  54. 
Superbis  procerum,  iv,  402. 
Superesse,  u,  314.  Sibi,  n,  505.  Vobis, 

475. 
Superest  animis  noslris,  m,  557.Depo- 
scere.  n,  450.  Islis,  i,582.  Sperare, 
n,  317. 
Superflua.  in,  249. 
Super.ncrepitans,  n,  162. 
Superstes  pcena,  i,  784. 
Supplicedextra,  i,  266. 
Suppressa^  vocis,  i,  130. 


**81 


QILE  IN  IV  LIBRIS  IIISTORI.E  EVANG.  JUVENCI  CONTINENTUR. 


990 


Supra  sidera,i,  717. 
Surgam  testis,  n,  667. 
Surgant  mtenia,  l,  756. 
Surgens  irans  sidf  ra,  u,  224. 
Surgeut  falsi  propheiae,iv,  113.  In  mu- 

nera  \  itae.  iv,  347. 
Siirgentia  corpora,  n,  644. 
Surgere  rehus,  i,  1^2  Rursus,  iv,457. 
Surget  in  Iumina  viiar,  iv,  346. 
Surgit  ab  oris,  n,  287    Injuria,  m,  725. 
Stiscepil  traclire,  iv,  231. 
Susccpta  siihulias,  i,  "42. 
Suscipe  pTaeceptutn,  ni,  389. 
Snsciperet  lumina,  iv,  203. 
Suspendere  curam  veslis,  i,  673. 
Snspensa,  iv,  606. 
Suspensus  vesiigia,  m,  103. 
Suspicieb  .t,  m,  51,  683. 
Suspiciens  Ccehim,  m,  83. 
Sos|  icio,  iv,  415. 
Sustollere,  ii,  29,  599.  Secuin,  iv,  123. 

Vullus,  m,  336. 
Sustuleral  laborena,  ui,  573. 
Sustulerit  con  us,  i\,  785. 
Susurraiis,  u,  485;  m,  24. 
Syri,  i,  483. 

Syriam,  i,  474.  Regebat,  i,  181. 
Syrorum,  iii,  176. 

T 

Tabe  languoris,  i,  476.  Morborum,  iu, 

75. 
Tabes  dolornm,  i,  478. 
Tabulata  laierum,  n,  51. 
Tacitje  meniis,  i,  541. 
Tacitam  meiiiem,  n,  589. 
Tacito  nulu,  iv,  362. 
Taetu  sancto,  ui,  557. 
Tale  maudalom,  i,  423. 
Talenta,  m,  439. 
Tales,  iii,  495. 
Talis  uon  est,  iv,  201. 
Tang;int  sensu.  n,  771. 
Tangii  i  nrd.t.  m.  466  Menlem  pruden- 

tia,  ti,  501.  Sus;  icio,  iv,  445. 
Tauta,  ut  Joanues,  dona,  u:,  36. 
Tanti  fueranl,  iv.  400. 
Tantum,  i,  334.  Ne,  n.  626. 
Tardanteni  herum,  iv,  191. 
Tei  lu  domorum,  iv,  473. 
Tecli  cordis,  i,  248 
Te.^renl  le,  u,  IIB. 
Tegmjna,  iv.  291.  Bina,  n,  445.Vestis, 

iv,  275,  652. 
Tegonl  ssva  luporum  pectora,  i.  731. 
Telis  lapidum,  m,  721. 
Temnere  lalia,  u,  669. 
Temuite  maculas  vitfeipsonrm,  iv,  55. 
Temnunlur,  ui,  50. 
Tempore  excussam  aurem,  iv,  523. 
Teuacisensu,  n,  794. 
Tenax  virlulis,  m,518. 
Tendentem,  u,  111.  DiCfusa  umbracu- 

la,  iii,  655. 
Teudit  ad  limina,  u,  634.   Per  devia, 

iv,  484. 
Teneanlur  amore,  iv,  42. 
Tenebaut  |  raece|  ta  aniiexos,  i,  42. 
Tenebat  fama  Syriam,  i,  474. 
Tenehit,  ui,  673'.  Jussa,   i,  760.  Mea 

corda,  iv,  556.  Noinen,  i,528.  Vilam, 

1,415 
Tenebo  sub  jure,  u,  584. 
Tenebrae  caecorom,  u,  519. 
Teoebras  imas,  iv,  237. 
Tenebris  carceris,  tu,  48,  430.  Morlis, 

iv,  733. 
Tenebrosa,  i.  248. 
Tenebunl  vitam,  n,  656. 
Tenentem  confioia,  iv,  515-  Operum 

justa,  i,  504. 
Teoentor  lege»   m,  504.   Molli  cum 

vesie,  n,  533. 
Teneraui  plebeuij  i,  296. 
Tenere  corda  libera  sanguinis,iv,621. 

Scripla,  in.  650. 
Tcnerent  jejuuia,  n,  563.  Pectora,  u, 

355. 


Teneret  dona,  ni,  36. 

Teneris  auris,  i,  77. 

Tenele  haxjussa,  i,  665. 

Tenetis  prjecepta,  i,  584. 

Teiiet  vitain,  i,  784. 

Teuelur  manibus,  i,  378. 

Tentamiua,  iv,  108. 

Tenlando,  n,  588. 

Tenlala  medela,  m,  372. 

Tentatio,  iv,  499.  Da±iuonis,  i,  635. 

Tentator,  i,  419. 

Tenloria,  ni,  327. 

Tenuem  viclum,i,  561. 

Tenuere  latebras,   u,  238.  Nonieo,  i, 

261. 
Tenuit  vesligia  ,   n,   212.   Vigiles,  i, 

194. 
Tenus,  iv,  487. 
Terdena,  iv,  427. 
Terga  profuudi,  ui,  237.  Ruris,  i,  737  ; 

u,  428.  Soli,  i,  671.  Terrae,  n,  804; 

ln,  212. 
Terminus  veniet  mundo,  n,  458.  Ve- 

niet  orbi,  iv,  348. 
Temis  metris,  n,  141.  Yide  Trina. 
Terreuae  laudis,  n,  683. 
Tenvnam  curam,  i,  687. 
Terrenas  vires,  iu,  664. 
Terreno  corpore,  n,  197. 
Terrenum  corpus,  n,  197.  Victum,  m, 

175. 
Terreslria,  u,  211.0rnamenla  linguae, 

iv,  806. 
Tenibilis,  iv,  595. 
Terrificanl,  iu,  117. 
Terrilico  clangore,  iv,  157. 
Territa  visis,  iv,  604. 
Terrorem  nienlis,  i,  199. 
Terlia  hora,  m,  5^6. 
Testatio  niiel,  n,  671. 
Testatur  douum,n,  680. 
Teligisset  limina,  iv,  443. 
Teligit  destraol,  i,  808. 
Texerunl  terraui,  i,  285. 
Texla  liuo  tegunt,  iv,  725. 
Texlu  macul  so,  i,  467.  Veteri,  i,  191. 
Tbalamos fratris-,  m,  4i.  Non  no\it,  n, 

32. 
Tliesauris,  u,  635. 
Tliesaurps,  i,  650. 
Tlusaurum.  in,  517. 
Tlironuin,  i,  136. 
Tbrouus,i,  318. 
Tlius,  i,  285. 
Tigi.um,  i,  698,  700. 
Tiinoris  sancti,  iv,  803. 
Tiiieae  edaces,  i,  648- 
Tilulum  causs,  iv,  666. 
Toleraverat  di  m  setiuum,  ni,  573. 
Tollat  e  malis  in  lucem,  i,  636. 
Tollatur  portio  segni,iv,250. 
Tollens  animos,  u,  595. 
Tollelis  pecus,  n,  595. 
TolletUf  ab  illo,  iv,  236.  Inus,  iv,  172. 
Tollit  jactatio,  i,  616.  In  sublime,  u, 

221.  Vincnla,  u,  279. 
Tolluntur  houore,  iv,  59. 
Tonanlis,  u,  797;  iv,  554,  673,  787. 
Tondeiit,  ui,  410.    Pecudes  pascua,  n, 

426. 
Toudore  dumos,  iv,  267. 
Tornienla,  m,  454. 
Torinentis,  u,  57;  iv,  111. 
Tororum  lege,  iu,  485. 
Torpebaut  oniiiia,  in,  97. 
Torpenle  sensu,  ui,  214. 
Torpentia  memhra,  u,  76. 
Torperent  otia,  ui.  566. 
Torpeseunl  sopore,  i,  172. 
Torqoet  mihi  uatum,  m,  5C0.  Sidera, 

iv,  164. 
Torrebal  morbus,  u,  553. 
Torrebiiur  igni,  n,  632. 
Torrens  llainma,  i,  13. 
Torrenliini  minas,  i,  758.    . 
Torrele  mentrm,  u,  2*5. 
Tota  oppida,  i,  182. 
Totuui  complere,  iv,  520. 


Tractantes  intersese,  u,  170.  Munera", 

iv,  166. 
Tractanda  lalenla,  i\,  228. 
Tractanti  lalia,  i,  172. 
Traclare  curam  unius  talenti,  iv,  250. 

Judicium,  m,  544.   Lumen  oculis,  i, 

354. 
Tractaia  pecunia,  iv,  249.  Sensu,   n, 

794.  Suinmo  gustu   recusat,  iv,  660. 
Traciavit  inauii,  u,  59  i. 
Tractum  aeris,  iv,  104. 
Tractu  subilo,  iv,  167.  Valido,  iv,  492. 
Tradere  magistruui,  iv,425.  Morti,  iv, 

435. 
Tradilus  trucibus,  iv.  643. 
Trahantur,  iu,  628. 
Trahebat  oiiracula  longa,  i,   78.  Pal- 

laui,  u,  3.  Proinissa,  i,  543. 
Traheus  auimum,  i,  129. 
Traheret  confessio  culpam,  m,  688. 
Traherelur  ad  lelliuin.  n,  557. 
Tranquilla doriius,  n,  430.  Lux,  i,628. 

Patientia,  i,  586. 
Trani.juillior,  ui,  605. 
Tranquillo  pectore,  1,  546. 
Tranquiilum  seruionem,  i,  92. 
Traiiscederat  alie,  i,  768. 
Transcedere  vires,  u,  534. 
Trauscurrere,  m,   517.  Properans,  i, 

oii. 
Trauscurrit  navis.  iii,  220. 
Transcnrrile,  iv,  776. 
Transi  at  me,  iv,  491. 
Transegit,  iv,  631. 
Transf-rmr  rursus,  iv,  642. 
Transfluxeret,  ni,  560. 
Trans  freta,  :r,  23".  Meritum,  ni,  446. 

Septa,  ui,  732.  Sidera,  i,  531;  u, 

224. 
Traiisgredienlur,  iu,  548. 
Transgressi,  m,  159. 
Traosibitis  otia,  ii,  592. 
Transire  calicem,  iv,  504. 
Transisse  iu  liquorem  vihl,  n,  148. 
Trauslata  ferelur,  m,  753. 
Traiisportat  .Egyptuui,  i,  291. 
TransvctlvCre,  m,  378. 
Tremebunda,  ui,  667.  Tellu*,  iv,  706. 
Tr  mefacta,  i,  196. 
Tremenlibus  ulnis,  i,  235. 
Treiniscel,  iv,  107. 
Tremiscis,  m,  3U2. 
Treinulu  pavore,  lii,  105. 
Trei  idie  v i t ae ,  iv,  136. 
Trepida  manu,  u,  394. 
Trepidautibus,  iv,  58S. 
Trepidalio,  iv,  131.  Cordis,  i,  622. 
Tre|  iduni  niem,  iv,  690. 
Tl  ibuet  iniracub,  n,  611. 
Tribur-lur  \"bis  visere,  iv,  420. 
Tribuit  judicium,  u,  664.  Miracula  si- 

gnis,  u,  185. 
Tribulis,  i,  756. 
Trihunal,  iv,  591. 
Tribuli  ciira,  m,  582. 
Trina,  m,  5-27.  Munera.  i,  284. 
Trinis  dii  bus,  iv,  549.  Verbis,  iv,  473. 
Triuo meatu,  iv,  672.  More,  m,  484. 

Recursu,  iv,  73Bi 
Ti  inos  nn-nses,  i,  158 
Tiislia  extrema  niorbi,   iv,  314.  H;ec 

tristia,  u,  402. 
Triticei  pans,  i,  413. 
Triliceus  nilor,  u,  807. 
Tropsea,  ui,  515. 
Troculeuta,  ui,  586. 
Triiculentns,  iu,  449. 
TrniK  aluin  Imgea,  et  visu,  II,  603 
Truiicum  l.icerum,  ni,  68. 
Trux  ioimicus,  n,  800. 
fua  solius  \erba,  m,  423. 
Tubarum,  u,  400. 
Tubaslri  leus.  iv,  157. 
Tueniur  ciiiii  1 1,  iv.  727. 
Tueri  genlem,  iv,  80. 
I  ii  i  is  nomen,  iii,  278. 
Tulerat  \iiani,  iv,  72". 
Tumebai  feritas,  iv,  301 


991 

Tuniescere  ventis,  n,  28. 
Tumescunt  vela,  u,  23. 
Tnmor  inflati  cordis,  iii,  618. 
Tuinultu  populi,  ii,  423. 
Tumultus,  n,  9. 
Turbat,  ii,716. 
Turbare  uieutem,  i,  9i. 
Turbata  mens,  iv,  101. 
Turbat  miiii  peclora,  iv,  486. 
Turbatur  sol,  iv,  691. 
Turbel  plebem,  iv,  739. 
Turbinecoelesli,  m,  266.  Corusco,  n, 

547.  Saedi,  u,  223,  370.  Tauto,   iv, 

542. 
Tyranni  feritas,  i,  502. 
Tyrauais  duns.  n,  464. 
Tyranniim,  i,  287. 
Tyrum,  iu,  177. 

U 

Lberibus  glebis,  n,  753. 

Uberior  res,  iv,  234. 

Ultin.a  ad,  iv,  67.Morlis,  iu,  587.  Pro- 

siliunt,  iv,  547. 
Llterior  gens,  i,  259. 
Ultor  s:mguinis,  m,  751. 
Umbracula,  u,  116;  ui,  636. 
Unibra  morlis,  i,  453. 
Umbris  carceris,  n,  512. 
Uinbrosos  montes,  i,  400. 
Unde  legis  doctor,  ui,  27. 
Unlisoni,  m,  590. 
Unsuenta  preiiosa,  iv,  414. 
Unica  proles,  u,  227.236. 
Unicus  natus,  iu,  533. 
Unum  damnali  capilis,  iv,  601. 
Unus  e  nuuiero,  n,  364.  Procerum,  n, 

179. 
Urceus,  n,  262. 
Urgebat  sufligere,  iv,  657. 
Urgebitstiiniilis,  i,  503. 
Urgebuut  vos  odia,  n,  471. 
Urgentes  iras,  i,  363. 
Urgere  taceulem,  iv,  550. 
Urget,  caput  revelli,  m,  62.  Cursus,  n, 

288.  Debita  persolvi,  iu,  448. 
Urgelur  inonitis,  i,  507. 
Usque  sub  orbem,  iv,  147. 
Usu  corporis,  n,  89. 
Usum  panis,  i,  413. 
Usus  corporis,  i,  330.  Salis,  i,  511. 
Ut  vuliis,  iv,  741. 
Uteri  gremio,  i,  118. 
Utribus  tritis,  n,  375. 


Vacabat  numerare,  n,  158. 

Vaciium  fuerit,  ni,  246. 

Vallalur,  u,  424. 

Vanissima,  iv,  144. 

Vanuin  osl,  i,  647. 

Vantis  error,  m,  185. 

Vasa  forlia,  u,  378. 

Vasrula,  ii,  141. 

Vastata  ruinis,  iv,  84. 

Vasii  oneris,  u,  558. 

Vastis  saxis,  i,  721. 

Vasto  vulnere,  i,  70.". 

Vates,  i,  581;  u,  578.  Prisci,  i,  157. 

Vatis  fdiiiulo,  iv,  524.  Officiuni,  i,  167. 

V;itum,  i,  221,268,  272;  m,  292. 

Valum  choreis,  i,327.  Leciorum,  i,  59. 

Oracula,  i,  230.  Principis,  iv,  405. 
Verordis  vulgi,  iv,  675. 
Vectare  /E.^ypto,  i,  308. 
Vecte  multo,  iv,  375. 
Vectigalia,  u.  95,  550. 
Yegeiat,  ii,  557. 
Vehemensaiiuila,  i,  4. 
Velamina,  i.  358.  Templi,  iv,  704.  Ve- 

•stis,  iv,  750. 
Velamine  veslis,  m,  631. 
Veiantur  meutes ,  n,  770.  Pulvere ,  u , 

745. 
Velatur  vox,  iv,  76. 
Velivolum  m:ire,  u,  1 1. 
Vellei  convivia,  n,  554.  Jesu,  iv.  614. 
Venalia  multa,  n,  157. 


INDEX  VERBORUM  ET  PHRASIUM 

Venali  nomiue,  iu,  441 . 

Venerabile,   iv,  599.  Donum,  n,  348. 

Nomen,  i,  267,  576. 
Venena  mala,  n,  636.  Mentisconvulsa, 

iii,  569. 
Venenatis  passtbus,  it,  717. 
Veneuileri,  u,  633. 
Veueno  vocis,  i,  422. 
Veneiiuin,  k,  4.L8. 
Veueramia  grali.i ,  i,  515. 
Venerandi  saporis.  n,  147. 
Vener.mdis  auribus,  iv,  389. 
Venerat  uora,  ui,  556. 
Veneiatio,  i,  627;  n,  286,  598;  iu,685. 

Plebis,  in,  51. 
Venet  unt  niutiera,  I,  84. 
Veniant  populis,  n,  231.  Tibi,  m,  190. 
Venial  facilis  direptio  ,  n  ,  620.  In  lu- 

cem,  ii,  195. 
Yenient  per  rura,  ni ,  10.  Selula,  m, 

287. 
Veniet  fructus,  i,  801.  Vita,  n,  637. 
Veni  immiltpre,»  ,  500.  Nomine  geni- 

toris,  it,  684. 
Yeniiv  ab  ore,  m,  651.  Agricolis,  m, 

229.  fn  verba  tibi,  i,52.  Sahuein,  n, 

582.  Tibi,iv ,543.  Yobis  beuelacla, 

i,  714. 
Venisse  lumeu  lerris,  n,  296.  Viam,  i, 

266. 
Venit  de  corpore,  n,  659.  Sichem,  n, 

246. 
Veniunt  menti,  iv,  528.  Per  aures,  ui, 

519. 
Ventosa  seqttora,  i,  727. 
Venlris  carcere,  m,  235. 
Ventura  luce,  ni,  226.  Soboles,  iv,  45. 
Venturosoli,  iv,  744. 
Verbera  fiagri,  u,  159. 
Verberal  vox  attres,  iv,  376. 
Vergentibus  annis,  i,  43. 
Vergeniis  in  orbem,  iv,  147. 
Veridicis  verbis,  n,  277,  612. 
Vpridicum,  iv,  3. 
Versulia  fallax,  i,  404. 
Versutis  artibus,  i,  418. 
Versum  templum,  n,  549. 
Vertf-re  jttssa,  i,  520.  Templum,  iv, 

548. 
Verlice  cceii,  i,  626,  650;  iv,  153.  In 

sancto,  iv, 650.  Montis,  n,  285.  Sum- 

mo,  iv,  414. 
Yerligo  poli,  i,  21. 
Vesania  plebis,  iv,  670. 
Vescitur  epubs  nieeuni,  tv,  439. 
Vesper,  iv,  717.  Ruber,  in,  223. 
Vespere  orlo,  ni,  569.  Priuio,  tv,  453. 
Vestibal  liimine,  nt,  351. 
Vestigia  calcanl,  n,  456.  Calcenl,i,512. 

Viuen,  242. 
Vestit  Dpus  virenlia,  i,  684. 
Yestitum  inolli  veste,  u,  532. 
Veslilur  urbor,  :,  758. 
Vestrum  est  mihi  juogere,  iv,  795.  Non 

est  credere,  m,  708. 
Veteriim  dociiinam,  i,  769. 
Vexalam  mentem,  iu,  180. 
Viam  Clirisli,  u,  101. 
Yiando,  i,  161. 
Viantes,  u,  561;  in,  209. 
Via  trans  pelagus,  i,  450. 
Vibrabanl  corda,  1 1,  105. 
Vibrante  venio,  it,  551. 
VibrHiitur  liiinina,  in,  16. 
Yicihusoinnibusanuorum,  i,  518.Tueri 

templum,  i,  38. 
Vicissim,  in,  678. 
Vicos  urbis,  i,  524. 
Victorem  lelhi ,  iv,  771. 
Vietor  lelbi,  n,  407. 
Yicius  hominum,  n,  157. 
Videbit  m  nle,  u,  556. 
Viderat  octavam  lucecn,  i,  216. 
Videre  regna,  ni,  526. 
Viderel  inorlPin,  i,  228. 
Vigentdicta,  m,  144._Membra,  n,  520. 
Vigeitlein  vistt,  n,  607. 
Vigentes  gressu,  n:,  644. 
Vigete  coide,  n,  460. 


992 

Viget  spiritus,  iv,  501. 

Vigilando,  iv,  488. 

Vigilum,  ni,  100. 

Viguprttnl  venac,  n,  398. 

Yi  judicis,  i,  589. 

Vincet  aialum,  i,  586.  Minas,  i,  758. 

Vitieial  nodis,  n,  620. 

Viocla laboris,  m,  696.  Ppdum,  i,  375. 

Viuclis  corporis,  i,  238.  Morborum,  iv, 

680. 
Vinclum  sociabile.  tv,  18. 
Vincula  ferti,  u,  49.  Funis,  u,  262.  Nu- 

pae,  iv,  21.  Pcenae,  iv,  678.  Thala- 

mortnn, n, 279. Tlialanioruin  ncclens, 

iii,  737. 
Yindiee  ferro,  i,  534;  iv,  527. 
Vindieta  ferri,  iv,  528.  Legis  calcatae, 

it,  590. 
Vinela,  iii,  551,  555,  695,  700. 
vinpti,  iii,  713. 
Violabilur,  u,  631. 
Violentiacalicis,  iv,492.  Morbi,  iv,318, 

Sascli,  ii,  465. 
Yipereai  g^ntis,  i,  364. 
Virentes  umbras.  n,  821. 
Virenlia  laela,  i,  688. 
Yirenluni  sen.iuibus  ,  n,  817. 
Virescit,  n,  787. 

Vires  cordis,  iv,  478.  Fidei,  iv,  803. 
Virgineis  tectis,  i,  90. 
Virore,  tti,  638. 
Virorisjusli,  n,  818. 
Yir  paler  ipse  donius,  tv,  187. 
Virtus  contraria.,  i,  547.  Horrida  da> 

monis,  u,  604. 
Yirlnte  furoris,  n,  46.  Ipsius,  iv,  411. 

Pareiitis,  u,  264. 
Virlutes  daBinonis  atri,  n,  459. 
Virlulis  mtd33,  u,  446. 
Viscere  meo,  1,  123. 
Vis  cligna  pudoris,  m,  727.  Ferrea,  m, 

487.  Flamniaa,  tn,  267.  llorrida  ,  iu, 

8.  Horrida  pceuae ,  iv  ,  725.  lnimica, 

ii,  724.  Livida,  i,  420.  Nocendi,n,60. 

Telra  veneni,  i,  583. 
Yisenda,  iv,  5ci8. 
Visere,  n,  103.  Speciem,  n,  675. 
Visihilis,  i,  500. 
Visio  prarsens,  m,  540. 
Visis  trucibus,  i,  604. 
Yiiales  oras,  n,709. 
Vitalia  dicta.n,  727.  Gesta,  t,  27.  S;e- 

cula,  ii,  294.  Verba,  n,  454;  111,255. 
Vilaiibus  riUctis,  u,  549. 
Vitenlur  vobis,  ui,  239. 
Viliis  corporis,  m,  706. 
Vitis  liquorem,  iv,  455. 
Yiirpas  undas,  i.  390. 
Vivacem  mentem,  u,  489. 
Vivam  undam  ,  u,  260. 
Yivere  pcenae,  n,  603. 
Viufici  flatus,  iv,  798. 
Vivo  p  clorv,  iv,  355. 
Yocabula  mille  inorbi,  iu,  199. 
Vocarentad  laeia  ,  iu,  747. 
Voce  vocabat,  iv,  695. 
Vocitare  Joaiinem,  i,  61. 
Voiabunt  sajcla,  i,  20. 
Volatearina ,  n,  26. 
Volilabal  fama  ad  regem,  n,  55. 
Volitaos,  iv,  467. 
VoIik  ris  fama?,  ni,  264. 
Voltiisse  tuum,  i,  776. 
Volumina  coniis,  i ,  248.  Lini,  i,  459. 

IVine,iv,  726. 
Vohintas  cibi,  ui,  656. 
Volutat  dicla  ,  i ,  130.  Corde,  iv,  436. 

Ad  siimuia,  n,  145. 
Yolvebat  mentem,  n,  589. 
Volvenda  dies,  t,  141 . 
Volvens  flammas, iv,  168.  Miracula.in, 

22.  Tristiliain  ,  iv,  486. 
Volventes,  m,528. 
Volvit  de  limiue  sasnm,  iv,  748.  Men- 

les,  ni,  243.  Projectum,  m,  561.  Se- 

cum,  i,  170. 
Volvitur,  iii,  179. 
Yolvunt  ponderasaxi,  tv,  742. 
Yoinere  presso,  i,  670. 


99; 


QILE  IN  CARMLNIBUS  JUVENCl,  PROLEGOMENIS  ET  NOTIS  CONTINENTUR. 


994 


Vota  sponsi,  n,  568. 
Voti  regalis,  m,  759. 
Voiis  spcnsalihus,  iv,  200. 
Voto  lueto,  iv,  208. 


Vox  nuntia  mpnlis,  i,  75. 
Vulgari  plebi,  lv,  751. 

Zabulonum,  i,  447,  449. 


Zacharioe,  i,  109,  110,344. 
Zacliarias,  i,  58,  46. 
Zebedei,  m,  519,  590;  IV,  484. 
Zebedeum ,  i,  469. 


INDEX  RERUM  ET  NOMINUM 

Qtife  in  Carminibus  Juvenci,  Prolegomenis,  et  notis  conlinenlur. 

Numeri  respondent  seriei  crassiorum  numerorum  qui  texlui  inserunlur  a  col.  9  hujus  tomi  usque  ad  346. 


Abdere,  533. 

Abel  jusius,  397. 

Abesse  membris  scilicetpro  a  membris, 

268. 
Abia  caput  oclavse  classis  sacerdotum, 

62. 
Abiae  vices,  69.' 
Abico  ciiin  dalivo,  283. 
Abimelechus  punitus,  417. 
Ablalirus  ab*nlut'.is:  sejudice,  quceril 

pro  ipse  judex  qtuerii,  225.  Cumpar- 

ticulis  quam  pro,  28). 
Ablutio  pedum  in  cu  n  >  Domiui,  555. 
Abrahauri  bistoria,  406  seq. 
Ab  nmpere,  87. 
Abruplum  pondus,  519. 
Absolvere,  deflnire,  255. 
Accendere  famam,  168  seq. 
Acceudones  cpunam  dicti,  571. 
Accubilus   primi  in  cce.ia  non  appe- 

leudi.  298. 
Aceosalivus  idemduorum  verborum,75, 

217,275. 
Acta  Apostolorum  cap.  iu,  571;  cap. 

vii,  4  43. 
Acta  S.   Vincentii,    160.  Soc.  Latin. 

Ienens.,  60. 
Actoress  r.i  quinam,  509. 
Aclus,  coactus,  160. 
Aclutum,  198. 
Acumen  ,   et  aculeus  morti   tribuitur, 

316. 
Adaini  creatio,592.Evrc  peccalum,595. 
Adamus  a  S.  Viciore,  9. 
Adcr  (Gnillehuus),  2L0. 
Adire  convivium,  311. 
Ad  medium,  183. 
Adolalio,  vide  Adulalio. 
Ado  Viennensis,  43. 
Adslcrno,  asterno,  71. 
Aitutatio,  secunda  brevi,  156. 
Adiiltenum  litgiendum,  158. 
Adverbia  in  e  corripi  possunt,  353.  Ino 

et  e  eorrepla,  565. 
Adversarius  in  via  quinamsit,  lolseq. 
Adymm,  70. 

./E.iui  fratres  Romani,  449. 
Mqer,  125. 

yEgii  plurimi  cnrati,  162  seq. 
jEgypli  famos,  410. 
jEjjvpliorum  hieroglvphicoe  sculptura? , 

101. 
/E','y|tum  Jacob  cum  filiis  ingredilur, 

443. 
jEnisma  ex  veteri  codice  depromptum, 

26. 
jEqnor,  plnnities,  254. 
AEquus,  155. 
JEra  vacuum,  125. 
jEscliilus,  102. 
/Etas  ad  sacerdolium  inter  Hebreos 

requisita,  87. 
JElhera  accusaiivus,  63  scq. 
JEternum  adverbii  nmre,  63,  72. 
JE  hra  a-cusativus,  291,  320. 
jEvum,  80. 

Affnmen,  et  similia  ,  82. 
Affecim  pro  consanguineis,  292. 
Aljlumen,  81  seq. 
Agar  serva,  maier  Ismaelis,  412.  Eje- 

cta  c  domo  Abrahae,  418. 


Agqressor,  praedo,  220. 

Aqilare  laborem,  342. 

Agmen  aquaz,  284. 

Agon,  lueiamen  mortis,  344. 

Agnifer  Joan.  Bapiista,  438. 

Aimerichius  Malthaeiis,  589. 

Alabastrum  quid  sil,  352. 

Albenles  messes,  191. 

Aliierius  JNic,  131. 

Albinovanus,  213,  250. 

Alcuinus,  14,  45,  "tSseq.,  107. Imitatt.r 

Juvencum,  67. 
Aldhelmus,  19,  272. 
Aldus  Juvencum  cum  aliis  poelis  edi- 

dit,  32. 
Ales  de  gallo,  359. 
Alexander  Natalis,  77.  Notatur,  14. 
Alexandru  (Alexander  ab),8. 
Allbiisus  His|.anus  theologus,  50  seq. 
Alius,  et  aller,  516  seq. 
Allaiius  Leo,  6o. 
Allixius,  10 

Alter,  malius,  316  scq. 
Altithronus,  168,  279. 
Alcus,  uteius,  181. 
Ambrosiaster,  132. 
Aiubrosius(S.),  65,  84  seqq.,  100,  114, 

124,  174,  lb2,373,  411,432,  435, 

414  seq. 
Ammianus  Marcellinus,  345,  358. 
A  nmonius  Ale\andr. ,  58. 
Amor  Dei,  et  proximi,  518. 
An  produci  poiesi,  270.  Productum, 

209,  365. 
Anchialuiu  qni  1  sit,  111. 
Ai.dreas  vocaius  a  Chrislo,  128. 
Andrelinus  Pauslus,  50  s  q. 
Angeli  ascendenles  et  descendentes 

supra  tiliutn  hominis,  174  Castracoe- 

lestia  ,  563.  yui  lilias  homiimui  sibi 

uxores  snmpseruni,  quiuam  iutelli- 

ganlor,  402. 
Angere.  233. 
Anhelus,  161. 

Aiiiina  igni  comparata,  349. 
Anua  prophelis,  101  seq. 
Anuexos,  unanimes,  69. 
Annunliatio  Domini',  76  seq. 
Aiionyuii  poema  do  septem  sacramen- 

tis,  9. 
Anonymus  auclor  po^malisde  Laudibus 

Domini,  11. Auctorpoemalis,  Trium- 

phus  Christi .  11  seq.  Vide  Auctor. 
Ansaldi  Castus  Innocens,  103. 
Aiilonius  Nicolaus  ,  2,  7,  14. 
Apex  in  lilleris  quid  sit,  134. 
Aporalyps.  cap.m,  103. 
Aposloli  sal  terrse,  135. 
Apture  nomen,  96. 
Apuleius,  69  seq., 82,85,  131,  193,217, 

251,  237,  261,  274,  282. 
Aqiiilms,  Aquilinus,  Achillius,  Acilius, 

4.  Sevcrus,  5. 
Arar  tardus  amnis.  448. 
Arator.  Gseqq.,  10,  12,  20  seq.,  28.  52, 

51,  oiiseq.,  42,46,67,  118,  141,524, 

533. 
Arborum  mors,  503. 
Arcano,  198. 

Archilriclinus  quis  fnerit,  176. 
Aretinus  (Joanues),  21. 
Argenlei  triginla  Judie,  374. 
Aringhius,  356. 


Aristoteles,  22. 

Arinagnacius  Georg.  card.,  57. 

Arnaldii;(Aiilomus),  53. 

Arnobius,  124.  Afer,  300. 

Arnoldus,  abbas  Bonaevallis,  104. 

Arnulfus,  26,  79. 

Arntzenius,  12.  Rejicitur,  186. 

ArriJcre,  265. 

Arx,  188  seq.  Animi,  504. 

Ascendere,  et  descendere,  174. 

Ascensius,  vide  Badius. 

Asinaria  mola,  279. 

Aspirans  littera  /t  ssepe  adjuncta ,  sa^pe 
detracta,  195. 

Assisleie,  144. 

Astare,  369. 

Astrifer,  astriger,  261. 

Aler,  123. 

Alhanasius,  137. 

Alrox  iu  bonarn  partem,  212. 

Allaciu,  138. 

Anctor  carm.  de  Laudibus  Domini,  331. 
Incertus  de  Bebiani  bapli-mo,  t'8, 
522.  Libri  de  Hansion.,  138.  Moreti, 
261.0per.  imperf.  in  Matth.,  lo7, 
211,  214,  285,  300.  Briapaeoruin, 
63. 

Augusli  Ciesaris  edictum,  90. 

Augustinus  (Antonius),  43. 

Aug-istinus  (Sanctus)  ,  22,  59,  62,  99, 
102,  122,  124,  155,  143,  161,  173, 
2^2,  281  ,  2*6,  298,  574,  583  seq., 
429,  436,  446. 

Augusto  nascente  ,  senalus  censuit , 
ne  quis  eo  anno  genitus  educareiur, 
108. 

Aul.is  Gellius,  65,  107,  147,  170,  172, 
186.  199. 

Aurelius  Victor,  295. 

Auricolor,  [iOseq. 

Ausonins,  21,  52,  64,  352. 

Avitus,  85,  198. 

B 

Badius  Ascensius  Jodocus,  30.  Edidit 

Jnveucum,  53.  35.  Rejicitur,  131. 
Balnntes,  oves,  279. 
Balduiuus,  118. 
Balkis,  regina  Austri,  228. 
Ballerini  rralres,  343. 
Bandinius  (Aiigelus  Haria),  22,  175. 
Ba|ilisina  Joannis,   114.  ()uo  sensu  iu 

remissionem  peccatoruin,  118. 
Ba|itista  Manluanus,  47. 
Baptizatur  Christus  a  Joanne,  et  quid 

tunc  accideril,  120. 
Baralhrum  de  interis,  311. 
Baringius  (Franciscus),  88. 
Baronius,  50,  556. 
Barri  Paaancs.  28.  Vide  Sirlelus. 
Banhius,6,  25,   49  seq  Xoiatur,  68, 

71,73    151,  322,418,433. 
Baltoloeia  precom,  I44sc^f. 
Bavcr  (Franciscus  Pcrezl ,  28. 
Beali quinam  luiuri,  131  seqq. 
Beda ,  44,  64,  66,  70,  73,  92  seq.,  132, 

272,573   CorruptiimJuvenci  codicem 

viderat,288  Ejus  opinio  expendilur, 

558,  571. 
Bellua  pro  baheu.i,  261. 
Benedictio  Isaaci,  421. 
Benedicliones  Jacobi,  446  seq. 
Benedictus  XIV,  88. 


995 

Benedictus  presbyier,  20. 

Bengelius  (Joanu.  Alb.),  80. 

Eeiiiamitius  Josepho  pxhibit'.i%  443. 

Benzelius  (Ericus),  41. 

Bergoniensis  (Jac.  Philippus),  14. 

Bprruverius  rpjicitur,  97. 

Berial.izoue  (Gaspar).  249. 

Bertrandus  (Elias),  106. 

Beughem  (Coru.  a),  29. 

Biblia  polyglotla  Londinen-da,  54. 

Bibhopolarum  fraudes,  5". 

Bibliolheca  Airiurosiana,  21.  Angelica, 
50,  54,37.  Aremacensis,  20.  Barbe- 
rina,  38.  Bobiensis,  20.  Bodleiana, 
21,  25.  Casanatensis,57  Cassiiiensis, 

21.  Collegii  Ludovici  Magni,  55.  col- 
legii  Ronani.  26.  Cotbeiensis,   10, 

22.  Divio-Benigniana,  22.  21.  D.Ya!- 
lettie,  21  -  EduardiBernardi.2l.  Emi- 
nent.  card.  Valcnlis,  54.  Francof.  ad 
Siadrum,  55.  Fuldensis,  27.  G;m  ia- 
vensis.i&irt.Laurentiuii  iMcdic:ea,22 
seq.  Manarsiana,  55.  Metcnsis,  20. 
Monastci  ii  S.  B.Miedicli  t.rope  Lige- 
rim,  ibid.  Mouaslerii  S.Petri  Carnu- 
tensis,  7.  Parisiensis  Regia,  23. 
Parisiensis  S.  Vicloris  ,  22.  Pa- 
taviua  cathedr.,  21.  Patavina  olim 
Canonic  Later.,  ibid:  Paulina  Lip- 
siensis,  33.  P  i  VI,  1'.  M.,  55.  Regis 
Angli*  ,  21 .  Romana  Sapientiae ,  58. 
San  Genmnensis,  12,  22.  S.  Geor- 
gii  Majoris,  26.  S.  Marci  Florentiae, 
21.  Schleusiugensiu»!  4l.Tigurina, 
20.  Valicana,  2i  seq. 

Riblintlierse  Patrum  stepius  ediue,  38. 
Bircb  (Audreas),  55. 
Bivarius  refelliiur,  15. 
Blanchiniiis  (Franeiseus),  92.  Blauchi- 

nius  (Josepli),  42,  54. 
Blasph^mis  descriplio,  256. 
BoHandianorum  sententia  de  cullu  Ju- 

venci,  17  scq. 
Bonellus  a   Cavalesio  (Benedictus)  , 

253. 
Bonus,  109. 
Borgia  cm.  card.,  93. 
Borrii-hins  (Olaus),  50. 
Brasiclicllensis   iudex   expurgalorius, 

19,  38. 
Braunius.  377. 
Breviure,  527. 
Brielius,  50. 

Brissonius  (Barnabas),  255. 
Browerus,  6". 
Bruuo  Aslensis,  373. 
Brutus  (Decius),    152.  Joann.  Michael 

rejicilar,  448. 
Brutns,  faiuus,  557 . 
Bnddeus  (Joann.  Franc),  105. 
Burniannus,  212,  295. 
Buschii  Hernianni  epigranima,  29. 
Biislum  quid  sit,  521. 
BynaeusAnt.,(J6,  118. 


Cachinno,  cacliinnor,  380. 
Caclere  in  letlium,  546. 
Gec  duo  liberautur,  200  scq. 
Cavcus,  1  12. 
Ccerula  nox,  162. 
Caesar,  228,  271,  448  seq. 

i-a  Philippi,  262. 
Ca:sarobrig.i  an  pairia  Juvenci,  I".  g0t. 
Csesurse  raiione  brevis  producta,  223, 

252,  2d2  seq.,  502. 
Cain  Abelum  occidit,  597. 
Caius,  et  Gaius,  4.   Vellius  Aquiliuns 

consul,  5. 
Cajptanus,203. 
Calceorum  corrigiam    solverc   famuli 

solebant,  118. 
Calceos  portandi  antiqnus  rilus,  ibid. 
Calix  pro  passione,  293. 
Calliroe,  44. 
Callis,  256.- 

Calmel  (Augustinns),  38,97. 
Calpurnius,  295. 


iNDEX  RERUM  ET  NOMINUM 

Camclus  in  Evangelio  an  pro  fune  nau- 

lico  ponalur,  290. 
Caiue  Galilaeaa  eonviviiim,  174  seq. 
Canceliiei  ius  (Frauc),  368. 
Canor.  502. 

Capella  (Mariimus),  217,265. 
Capita    Evangeliornm    diverso    modo 

olim  distincla,  162. 
Capitolinus,  292. 
Capiare,  251  seq.,  305. 
Carbnsus,  581. 
Carcer  corporis,  98. 
Cirmen  de  Laudibus  Domiui,  418. 
Cassander  (Georgius),  54,  164. 
Casus  nro  casu  ailverso,  558. 
Cato,20,  119,  177,  279,  295. 
Catullus,  218,  311,  555,  568. 
CtiUME  pro  morbis,  199. 
Cawor,  23  >. 

Cuverna  aliquando  proforamiue,  290. 
Caveus  (Guiliolmus),  3. 
Cedere,  succedere,  103. 
Ceillierius  (Bemigius),  5,  51. 
Cellarius  (Christophorus),  33,  84.  No- 

latus,  239,  289. 
Celsa  monlis,  504. 
Celshhronus,  168. 
Celsm,  202. 
Censorinus,  244. 
Ceusus  Syria?,  90. 
Centum  pro  nnmero  indefiuiio,  280. 
Ccniuplex,  centiplex,  237. 
Cenluplicalus,  292. 
Centupluin  recipiet,  qui   bona  omnia 

propler  Deum  reliijutril,  291. 
Centnriatnres,  50. 
Centurionis  puer  sanatus,  159  seq. 
Cerda  (Joann.  Ludovicus),  84. 
Cerno,  intelligc,  182,  556. 
Cervix  elala  superbitesigmim,  320. 
Cerlumesl,  necesse  est,  278. 
Celus,  cele,^! . 

Chacon  (Petrus),  nrteCiaconius. 
Charisius,  6,  281. 
Cuifflelius,  43. 
Chilienus  nionacbus,  555. 
Chlamvs,  qua  indutus  fuit  Jesus,  373. 
Clwrea,  115. 

Chortis  posuaruinLatinorum,  59. 
Christi  nii  poetae  phrases  genlilium  sae- 

pe  usurpaut,  436. 
Clnisius  qno  loco  uatus    MSt,   92.  Quo 
mense  naliis,  95  Positus  in  signnm, 
cui  conliadiclur,  101.  Ejus  naii.i- 
tas,  92  seq.  Prasentaiio  in  templo, 
97  seq.  Triumphusj  456  seqq.  Vide 
Jesns. 
Ciaconius  (Petrus),  51,  299. 
Ciborum   et  vestium  nimia  cura  negli- 

gcnda.  118  scqq. 
Cicro,81,85.  105  seq.,  100,  Wiseqq., 
150,  152,  145,  164,    167,   170,    181 
scq.,   185,   190,  195  seq.,  107,  222, 
238,  211,   245,  252,  281,  291,  297, 
299,  505,  512,  323,  336  seq.,  564, 
384,449. 
Ciere,  vocare,  1.36. 
Cinqere,^\o-  Gremvim,  151. 
Circumcisio  Doinini,  96. 
Circundtilro,  50 i. 
Clandhnus,   75,   253,  249,   252,  312, 

448.  Ma  oercus,  219. 
Clamor,  primabrevi  apudaliquos,  non 

apud  Ju  encum,  502. 
Clarere,  235. 
Clurissinvis  rir,  3. 
Clarius  (D  uiiel),  32. 
Clovius  (l*itr:  s),  70. 
Cncus,  el  Gnciis,  4. 
Cochleare  velusadsaerasvna\isusum, 

501. 
Cob-x  Juslinianseus,  90,  202.  Theodo- 

sianus,  124,  103. 
Cod.ces  mss.    hujns  rdiiionis,  38.  Ju- 

venci,  20  seqq  Sabaticrii.  7>. 
Ccelius,  106.  Aurelinnus.  236. 
Ccelum  cur  seplemplejl  wctwnjl». 
Cogere,  257. 


996' 

Cogr.omen  Juvenci  quodnam  fuerit,  3. 
Cognomina  Romanorum  pliira  ab  utro- 

que  pecoro  sumpta,  6.  Varia,  5. 
Cognoscere,  537. 

GoHini  (Anlonii)  impudentia,  103. 
Colomesius  (Paiilus),  3. 
Cdlnmlrte  in  specie    Spiritus  sanctus 

dcscendii,  121. 
Columbanus,  20,  131. 
Columbas  ,   an    turtures  obtulerit  in 

templo  Doipara,  99. 
Columella,  28,78,   111,  149,  151,232 

seq.,  233,  306. 
Comilor  cum  dativo,  227,  556. 
Commodianns,  11. 
Compuqe-,  65  seq. 
Comparaiivum  pro  positivo,  354. 
Compiliun,  246. 

Compleocnm  g^nilivo,  248,  265. 
Conplelor,  216. 
Complosiones  frequentes  in  Juvenco, 

559  seq. 
Concilii  tribnnal  apud  Hebraao^,  156. 
Concilinm  Aipiisgranense,  553.  Fran- 
cofordicnse,  45.  Tridentinum,  59, 
153. 

Concludere  verbis,  514. 

Concoidia  cum  fratre  ineunda  anle 
oblalioneni,  137. 

Concurrere,  127.  Alicui,  171  se<jf. 

Condere  lerrce,  164. 

Confpssio  Jcsu  adPatrem.  2t3sP7. 

Confine ,  confini  m,  545. 

Conqlomero,  202.  - 

Conjuqium  pro  conjuge,  316. 

Conncctere,  251. 

Conscius,  356. 

Coiisecralionis  verba  quem  sensum 
reddaut,  557. 

Constantinus  pacis  et  securitatis  fun- 
dalor,  13  seq.  Ejns  elogium,  388, 
433. 

Conslemalus,  579. 

Conslupeo,  95. 

Consurgere  in  iras,  165. 

Contexo,  564. 

Conlexta  jejunia,  125. 

ConveuiiCidum,  217. 

Convexum  coelum,  260  seq. 

Convicia  daninmlur,  156. 

Copliinus  supellet  Hebifeorum,  265. 

Corbau  quid  sit,  233. 

Corda  ciisloilum.  custoues,  386.  Marili 
pro  mariio,  2^4. 

Corduba  (Alfonsns  de),  51. 

Cornua  mensse,  298. 

Cornu  sululis.  86. 

Coronare,  292.  Vina,  176. 

Coronn  vila  asterna  dicla,  325. 

Corpora  germana,  516.  Juvencum  , 
177.  Veslrct,  qeni!o:um,  203. 

Corpus,  178.  Pi-o  homiue,  216. 

Corpus  Doinini  in  sepulcro  condilur, 
581. 

Cor{ius  poelarum  Latinorum,  59. 

Correclio  criminum  ali-'iiorutn,  280. 

Correus,  sive  Sicli  ni,  451. 

Correptarc,  181. 

Corrigia  calccorum,  118. 

Cor  scdcs  ;>Oectuuiii,  145. 

Cosmas  dc  Mcdicis,  21. 

Covarrnvias,  45. 

Crar.sis  objicibus  234  scq. 

Crealio  mundi,  391  seq. 

Cremenlum,  238. 

Crimen,  109. 

Ctiniius  (Petrus),  9,  18  seq.  48.  NoUi- 
tur,  14 

Cruccm  suani  quis  ;ue  debet  tollcre, 
268. 

Cubilidia  incremenla,  149. 

Cui  in6ne  penodi,  89. 

Culta.  agri  culti,  215. 

Cwndiclo.  IM.Voce,  161. 

Cunabula  <iuid  siut,  92  seq. 

Cnrulio,  1 19. 

Curvesco,  431. 

Cyiiuua,  91. 


997 


QUjE  IN  CARMINIBUS  JIJVENCl,  PROLEGOMENIS  ET  NOTIS  CONTINENTUR. 


Cvpri.iniis  (Ern.  Salom.) 

CyprianusiS.),  10,  22, 

158,  184,  22$,  505. 

D 


92. 

28,   32, 


13-2, 


Da?mouia  ab  homine  expulsa,   et  in 

porcos  missa,  166. 
Daaniouium  mutum  ejectum,  201. 
Dsemon  aler,  203.  Aler,  niger  ilictus, 

166  seq.  An  lapsus  in  tergum,  cuin 

a  Christo  objurgatus  est,  126. 
Damasus  (S.)  32,  31 1-. 
Danielis  proph  -lia,  526. 
Daredicia,  verba,  159. 
Dativus  pro  ablativo,  134,  221,  271, 

330. 
Davida,  serunda  producta,  91. 
Davidis,  rtuabus  |  riuiis  produclis,  319. 
Davisius,  210. 
Daumius,  56- 

Debile  crurum  wlgus,  258. 
D  diitores  oljm  in  lonnenta  dali,  283. 
Debilum,  146. 

Dccolor,  226.  Pro  turpi,  317. 
Decuplaiits,  281. 

Dedit  addere.  1 1 0;  observare,  98. 
Dedo  [iro  Irado,  prodo,  355 
Dee  il.  387. 
Defendo,  125. 
Dejleiio,  329. 

Defanctorom  cura  habeuda,  450. 
Dei  voluhtatem  qui  faeiunt,  hi  mater, 

et  fratres  Cbrisii,  2~(). 
Demeisus.  dimersus,  186. 
Demiltere  lellio,  2U7. 
Demitto,  dimillo,  510. 
Demncriius    [25. 
Deposcere,  202. 
De|  osiium  corpus,  210. 
Deserare,  84. 

Deserlum,  deserta,  210,328. 
Desponsus,  despomatus,  76,  91  seq. 
De  supeifluiim.  152,  147. 
Devotn  fuiorf,  386.  Verba,  368. 
Devolio  cordis,  318. 
Devolus,  126. 
D  us  pater  omnium,  1-43. 
Deuteronom.  cap.  v,  252;  txui,   215; 

xxiv,  285. 
Dexlera  manus  fidei    et  polentiae   si- 

gnum,  250. 
Dextri  comineniiiii  mendacia,  Jo. 
Deylingius  fSatom.),  116,  145. 
Dicta,  couvii  ia,  283. 
Didracnmx  valor,  277. 
Digesia.  91,  220  seq., 2oo,  309,  582, 
Diqnatio,  29;  ser/. 
Dilherrius,  173. 
Diluvinm  terapore  Noe,403. 
DioChrysoslonous,  66. 
Dirumpo  et  disrumpo,  219. 
Discingere,  523. 

Discipuli  Cbristi  spicas  vellunt,  215. 
DiscU<dn,  253. 
Dhcussio.  90. 
Disculio,  25S 
Dispendia  vocis,  73. 
Dispeusa'ores  servi,  532. 
Dhperare,  75. 

Disperdere  pro  dhperdi,  197. 
Dhpcrno,  186  seq. 
Disqui  ere,  lst. 
Vissicit,  disicit.  disjicil,  220. 
Dissiliii,  dissilii,  81. 
Di$snlvere,$n.   De  paralysi,  159.  Dis- 

soho,  an  disolvo  scribeuduin,  514. 
Distichom   cpiaiuor  verbis    couslans  , 

555. 

Dhtinqucrc,  323. 

Dhlr,  liere,  veudere,  289,  573. 

Dilio  projurisdietione,  296. 

Diversus,  157.  160,  351. 

DMtes  difflcile    ingrediunlur  rognunv 

Coelorum  ,  2^S. 
Dominis  duobus  servire   nemo  ootest 

148  seq. 
Domoruin  solaria,  207. 


Domussuiira  pelram,  vel  supra  arenam 
xdilicata,  157. 

Dmare  c^rorem,  169. 

Dnnatns,  133. 

Dracontius  nuper  editus,2,  72,74  scq., 
78,83,  83,  S7,  Viseq.,  103,  110,121, 
12S,  136,  144,  151,  138  seq.,  162 
seq  ,  165  seqq.,  169.  173,  179,  181, 
183,  194,  198,  209  seq  .  222.  259, 
245.  246  seq  ,261,  278,289,  505  seq., 
529  seq  ,  535,549,356,  560,  Stioteq., 
370,  575, 376, 386,  430, 452 seq.,  457. 

Drepranins,  100,  523. 

Dubitutns,  250. 

Durangius,  65. 

Duellum,  bellum,  220. 

Dungalus,  20. 

Dupinios,  51 . 

Durantiis,  88. 

Dniiius  Samuel,  105. 

Dmim.  duorum,  281. 

Dijscolus,  226. 

E 

Ebionitarum  evangelium,  120. 
Ecclesiaslici  cap.  xxxix,  530. 
Edere    verbum  censuale,  91.   Kdere 

pro  comedere,  116 
Editiones  Juvenci,   28  seqq.  Indioatre, 

58.  Veteres  interdum  corrupla?,  52. 
Ego  emphasin  habet,  153. 
Eisengreinius,  14. 
Elecniosyiiacommendatur,142.  Occulte 

facienda,  144. 
Elias  raptus  in  ccelum,  212  seq.  Eum 

venturuin   ame  Christuin   tradebant 

Juda?i,  'J.15. 
Elisabelh  cognata  Deipara?,  80. 
Elsuerus  Jac  ,  1*36- 
Emerilensis  mseriptio,  588. 
Enimanuel,  89. 
Emorluus,  221. 

Engi  Imodus  imitatur  Juvencum,  67. 
Eniiius,  287,  295. 
Enoch  justus,  400  seq. 
E|  igramma  in  laudem  Juvenci  expen- 

ditur,  \5seq. 
Epileplici,  150. 
Epiphanius,  97,  122. 
Epi-eopis  olnn  Christiani  calceos  de- 

trahere  certabant,  118. 
Epillieta  duo  uni  nomini  atlribula,  318. 
Equihnus  episcopus,   17  seq. 
Erythraeus  Nicius,  183. 
Esau,  et  Jacob,  421  seq. 
Esdras,  lib.  III,  eap.  i,  69. 
Esse,  coim  dere,  116. 
Eucharistise  caiholica  doctrina,  556. 
Eucherius  Lugdunensis,  69,  599. 
Eulogius  Cordubensis  imilalur  Juven- 

cum,  46,  67. 
Eumi?horuni  triagenera,  287. 
Euripides,  286. 

Eusebius  Vereellmsis.  54,  120. 
Eulropius  sacerdos,  420. 
Kva  formalur,  595. 

Evangeliarium  velusTridenlinum,235. 
EvangeUstarum  insignia,61  seqq. 
Kvangeiium  Ebionitarum,  122.   IS'aza- 

rceorum,  121. 
/.r  ssepe  abundat,  188. 
Excindere,  113. 

Excilus,  secunda  producla,  188. 
Excussus,  126. 
Kxodus  cap.  xx,  252. 
Kxorcismi,  229. 
Expendere,  184. 
Exlermnure,  147. 


Fab^r  ( Jacobus  ),   19.  E  litor  Juvenci, 

28.  Stapiilensis,  19. 
Fabrettus,  69. 
Fabrtcins  (lieorgius)  editor  Juvenci, 

36.  Nolalus,  13,  56,  90,  115,  220. 

Joanues  abbas,  41.  .loanu.  Alb.    5, 

41. 
Faclio,  147  seq.  Aliquando  iu  bonaui 


998 


partem  accipilur,  536.  Saepiusin  ma- 
lain  |  ailein,  216. 
Fullacia,  pro  fullux,  126. 
Famae  inulla?  lingme,  150. 
F^mosus,  infamis,  570. 
Famiilus  adjecuve,  125. 
Kassonus  (LiberaHis),  103. 
Fauslus   enarralor    Juvenci ,   30   seq. 

iMauicha?us,  122. 
Febi  is  ardor,  195. 
Felicius  (C<msi;  niius),  17  ce<7. 
Feioina?  el  pueri   numerari  uon  sole- 

baut  ab  Hebrai<,  248. 
Fenus,  liii. 
Feralia  verba,  139. 

Kermeulum  Pharisseorunjriuid  sit,262. 
Ker.aiius(Phibppus),  17. 
Ferre.im  \ ocem  |  oeiae sa^pe dicunt, 452. 
Fervidum  frelum,  251. 
Fcssis  rtbus,  342. 
Fessus,  75. 

Festucam  in  oculo  fralris  qui  vident, 
tignum  in  proprio  non  videnl,    152. 
Feslus,  4  seq.,  75,  356. 
Fichettus  (Alexauder)j  59. 
Kicus  arbor,  ex  qua  Judas  se  suspen- 

dii,  373. 
Flla  k-(Joann  ),  108. 
Kidei  potestas,  2.14  seq. 
Kilia  principissacerdoUim  rcsuscilata, 

197,  seq. 
Kimbrise  descriptio,  198. 
Firmare.  nfliruiare,  264. 
Flammicomans,  551. 
Flammi;  es,  215. 
Flaiumhomus,  67. 
Floreniinius,  97. 
Florus,  125. 
Fluctualio,  450. 
Kons  ba|  tisinalis,  181. 
Koulaninus,  42. 

Forcellinus,  81.  Notalus,  85  seq.,  134, 
253,451. 

Foribus  tenipli  prosterni  veteres  sole- 
bant,  71. 

Forte  adverbii  more,  214. 

Furlis,  170. 

Fortunatus,  13,  54,  43,67,  158,  186. 

Frame.a,  102. 

Francicaniis  (Gab.  Barrus),  64. 

Fruncjere  superbos,  s4. 

Freculfus  ,  45. 

Freinsiieniius,  180. 

Fremin.s  in  plausu,  269. 

Frenzel(Joan.  Krid.),  106. 

Frequento.  64  seq. 

Freium  a  fervendo.  231. 

Frigens,  morttras,  200. 

Frizius  (Gnil.  ,  105. 

Frucjiferens,  215. 

Fulano  quid  Hispanis  sil,  534. 

Folgeniins  mvilioloyus,  85,  213. 

Fundamen,  157. 

Fundcie  fetnm,  85. 

Funai,  propagines,  437. 

Fmuis,  109. 

Furta  tororum,  2'5. 

Fusis  ciinibus,  el  prccibus,  256. 

Fnsus,  effusus,  190. 


Gaditana?  puelke  saliandi  perila?,  244. 

Gams,  et  Caius,  4. 

Gallandius  (Andrens)  ,  8.  Kdilor  Ju- 

vniei,  41.  ^olatur,  100. 
Gallus  in  teclis  Kcclesi.e  et  domorum, 

368. 
Garbellns.  63. 
Gaiidiiiliusl?ri\ianiis ,  103. 
GuttdetC  quudia,  106. 
Giiziv  in'  plurali  bene   btinum,   292. 

Gaza,   prima  hrevi,  numquatn  oc- 

cnnit  apud  Jnvencum,  288. 
Gelasius  pontifex,  i2scq. 
Generare  errorem .  ^7S. 
Generismutatio,  I0K. 
Genesis  carmon  ,  591  seq. 
Geniialh,  palrius ,  558. 


999 

Genitivi  duo  ejusdem  substantivi,  93, 

191,275. 
Genilor    et  gemtrtx  verba  poetarum 

magis,  quam  oratorum  propria,  289. 
Gens  siiupliciler  pro  gente  Israel,  173, 

Gerdesius  (Dan.),  96 

Gerdil  (Em.  eardinalis),2b5. 

Gessen  terra  Jacobo  et  bliis  concessa, 

444. 
Gesta,  157. 
Gifanius,  81. 

Giovenazzius  (VitusM.),  301. 
GUncicomans ,  300. 
Glomero,glomeralio,  202,  216. 
Glossator  auliquus,  61. 
Gneus,  el  C/ieHS,  4. 
Goeiius(Georg.),92. 
Goldastus,  5,  20. 
Golgotiia,  spcu.ida  correpta,  37b. 
Goinulius,  376. 
Gomofredus  (Dionysius),  4.  Golbolre- 

dus  (Jacobus),589. 
Grao/ts,  uarvus,  342.      , 
Grafta,  130.  Luris  /u/wns,  o29. 
Gratise  tres,  150. 
Graiius  |)OeLa,  212,  326. 

Gralur,  163. 

Gregorius  Ariminensis ,  ol.  Magnus, 

79,95.  ,    ,  „ 

Greisscngius  (Valenus),  153. 
Gremtum,  93,  99. 
Gretserus,  56. 

Grotius  (Hugo),  79.  no 

Gruoerus(Jo.  Fr.),  27.Befelhtur,  78. 
Gruterus,  69. 
Gualdo  monachus,  272. 
Guilielmus(Biilo),  72,323. 
Gulden  (Wolfgangus),  33. 
Gumplius,  376- 
Gyraldus  (Lil.  Gregorius),  50. 

H 


H  srepe  adjuugitur ,  ssepe  detrabitur, 

193.  Valetlitteram,  113. 
Habilaculum,  92.  . 

Hadamarius  (Keinhardus  Lonchius)  , 

48.  Kdidit  Juvencum,  54ser/. 
Hadikius  (Joannes),  27,  41. 
Heilui,  vide  /Edui. 
H.inkius,  377. 
Hardu!nusrefellitur,97. 
Hormoniaruiu  auctores,  5». 
Haubertus  bisloricus  commenlilius,  14. 
Huuriluru,  186.  . 

HavercampusSigeberlus,  211,  ol7. 

Havmo,  7. 
Hebron,81. 

Hemsius(Nic.),28,  131. 
Hemorrhoissa  sauaia,  197  seq. 
Hendiadys,  167,178, 180,  198,209,312. 
Hensingerus  (Jo.  Michael),  56. 
Herodes  infantes  occidi  jubet ,    108. 

Joannem  Bapt.  occidit,  247  seq. 
Heumaniius,  12. 
Hiatus  VirgiUofamilians,183. 
Hierouymus  ,2,5,  12  seq..  22,  42  59, 
62,89,  91.107,  121,  135,  137    147 
163,  191,  207,211,  216,  232,  2b0 
seq.,  2X6,292,296,  307,  ol4,  008, 
574,383,399,422,432 
Hilarius,  35,188,  116,  121  seq.,  127, 
133,  157,  146,  182,  196,210,216, 
226,  228,  246,  249,  261,327  seq., 
330. 
Hildebertus,  9. 
Hispanum  idioma  Latuntalismediaere- 

tinentissimum,  335. 
Hoffnanu  (CarolusGotlieb),  108. 
Holberg  (Ballhasar),  1 16,  145. 
Homeroceutones  veiera  poemata,  32. 
Homerus,  375.  Ejus  laus,  patna,  65. 
Honiiciliumdamnaiur,  135. 
Homines  bonse  voluniatis  quinam  sinl , 

93.  Duri,  et  rigidi,  153. 
Hominis  descriptio  Babbmica,  266. 
Honoralus  a  Sancta  Mana ,  103. 
Honorius  Angustodunensis,  46. 


INDEX  RERUM  ET  NOMINUM 

Horama,  horoma,  sbe  orama,  272. 
Horatius,  63  seq.,  104,111,  114,152, 

15i,   160,    177  ,  187.  212,  223,  224, 

271,  283,  294,  501,  506,  517,  550, 

530,  552,  576,  415, 433. 
Honendum   positum  adverbii  more , 

160. 
Horrida  somnia  scile  dictum,  88. 
Horror,  meius  sacer,  eireligiosus,83. 
Hosanna  Judaeoruiu  aeclamaiio,  301. 
Hospitus  adjectivum  nomen,  342. 
Hoslus  (tfulihaeus),  175. 
Humililas  Chrisliana  laudalur,  298. 
Hure  (Carolus),  173. 
Hydr-se  convivii  Ca.ian,  175  se</. 
Hymni  an  a Juvenco  compi.sili,  9. 
Hvpocrilae  a  Chrislo  repreUenduatur, 

155. 

I 

Ignalii  Martyris  ralio ,  cur  a  Miria  Vir- 

giue  despotisata  conceptus  tit  Cliri- 

stus,  89. 
Ignicolorus  idem,    ac  ignicolor,  529. 
tqnicomus,  ignicomans  verba  poetica, 
'210. 

Igms  interdumsideribus  tribuitur,162. 
Ille  loco  nomiuis  posilum,  354. 
Illex  malorum,  154. 
Illibatus,  integer,  innocens,  294. 
Im//je/isi  venii,  165. 
Immmsum  adverbii  more,  158. 
Immensus  mnndus,  83. 
lmmersns  scilieet  non  mersus,  250. 
Impendere  soles  geminos,  192. 
Im\ileo  reperitur  cum  geniiivo,  248. 
Implorare,  197. 
Inane,  121. 
Incendia  bellorum  elegantia  usilata, 

323  seq. 
Incidere  ponlum  pro  in  ponlum,  162. 
Increpit;  119,  128. 
Incumbere  verbum  energicum,  148, 

525,  564. 
Incunabula  quid  sinf,  92  seq. 
Indugo,  129. 

Indicitivus  pro  conjunclivo,  180. 
Indicium,   et  judicium  inter  se  con- 

fusa,2ll. 
Iufaolicidium  Herodianum,  108. 
Infernum,  infernus  subsiantive,  266. 
Inleroruin  loca  iuter  se  diversa  ,  451. 
Ingeminare,  557. 

Inqerere  dicla,  sive  conviaa,  283.  _ 
Ingrata  adverbii  more  pro  ingrate,"^! . 
Ingredi.  etegredi  quid  sit,  174. 
Iuhospitales  quinam  dicti,  451. 
Iniuiici  a  nobis  diligcudi,  142. 
Injussus,  150. 
Inolescere,  284. 
In  p  ce,  100. 

In  pro  «d,  347.  Pro  sub,  262. 
Inscripliones  veteres  indicalae,  69. 
In^criptio  vetus  explicatur,  16. 
Insectalio.  132. 

Iusignia  quaiuor  Evangelistarum  varie 
explicautur,  61  seq. 

Insinnure,  2il. 

In  solidum,  274. 

Inslar  in  nominalivo  etaecusativo,276. 

Instincta  vo.c,  111. 

Insiuere  slralus,  115. 

lusulae  cur  in  mari  positse,  451. 

Insullare,  167. 

Iiiternecare,  233. 

Invadere  fwla  tororum,  289. 

Ira  in  livangelio  damuatur,  135. 

IreiiaeusS.,^62,216,  252,  522. 

Ire  viam,  1 12. 

Iricius  (JoaniiPS  Andreas),  54,  120. 

Iirevocabile  donum,  seu  munus,  74. 

Irrevocabilis,  64. 

Irrevocutus,  221. 

Isaac  ulius  Abrahse,  418  scq. 

Isaias  cap.  i,  80;  ix,  ibid. ;  xi,  110. 

Isidorus,  iiseq.,  119,  130,  161,  210, 
345. 

Isidorus  (Clarius),433. 


1000 

Ismael  Abrahami  filius,  412  seq. 

Iso,  142. 

Israeiila',  tertia  correpta ,  100. 

Ista  tuvc,  istliwc,  ulrolibet  modo  re- 

ctum,  345. 
Iste  pro  hic  apud  bonos  auclores,  191. 
Ilala  versioante  S.  Hieronymum,  59. 
Ileris  pro  ilineris  usurpatum,  106. 
Iterumque,  iierumque  ex  Virgilio,  371. 
Iliner,  164. 
Iltigius  (Thomas),  38. 


J 


Jacere  de  segris,  161.  Pro  obire,  317. 

Jarere  panem  canibus ,  257. 

Jacobus  Major  vocatur  a  Christo,  129. 

Jucobus,  varia  quanlilale  svllabarum, 
186  seq. 

Jacob,  et  Esau,  421  seq.  Ejus  filii,  427, 
432. 

Jaculari,  125. 

Jansenius  (Comelius)  Gandavensis,  97. 

Ibidem,  secunda  brevi  apud  Juvencum 
219,247. 

Jejunandum  esl ,  sed  non  ad  vanam  ca- 
plandam  famam,  146  seq. 

Jejunium  Christi,  123.  Cum  oratione 
utile,  276.  Discipulorum  Joannis  et 
Christi,  195. 

Jeremias  aliquando  trisyllabum,  109. 

Jesus  qua-silus,  et  inventus  in  teinplo, 

111.  Baplizalur,  114.  Jejuuat,  eltcn- 

tatur  a  diabolo,  122.  Quo  pacto  a  dia- 

bolo  assumptus  ,    124  seq.    Joanne 

caplo  ,  secedit  in  GaliUeam  ,   127. 

Convocat  discipulos,  128.  Galilaeam 

circumiens  ,  prenitentiam  praedicat, 

et  varios  languores  hoiuinuiu  curat  , 

"  129  seq.  In  moiiie  sermonem  habet, 

131.  Non  venil  solvere  legem  ,  sed 

adimplere,  134.  Leprosum  curat,158. 

Puerum  Cfiiturionis  sauat,  159  seq. 

Ejus  vprba  ad  Scribam,    165  scq.  Ip- 

sum  seqni  ,   etiam  patre  inhumalo 

relicto  ,  oporlet,  164.  Durmienlem 

excitant  di.^ci|.uli,   ut  tempestatem 

sedet,  163.  Expellit  dsemonhi,   166. 

Paralylicum  sanat,  169.  Ementes  et 

vendenles  ejecitde  templo,  177.  Ni- 

codemum  alloquitur,   180.  Cum  mu- 

liire  Samaritana  loquiiur,  185  seq. 

Pharisseos,  mtirmuiaiiles  de  convivio 

publicanorum,   refellit,   194-  Filiam 

principis  sacerdotum  a  morte  revo- 

cat,  el  hemorrhoissamsanat,197s/?r/. 

Lelhi  victor,  vitseque  repertor,  200. 

Congregatdiscipulos,  eosque  prsece- 

ptis  imbuit,  202.  de  Joanne  ad  lurbas 

loquilur,   209  seq.  Sanal  aiidam  ma- 

num  hominis,  217.  Hominem  a  dse- 

monio,  et  csecum  ,  ct  mulum  sanat, 

Juda50sque  redarguit,  218.   Faciet, 

qusecumque  Pater  fecerit ,  222.  Se- 

dens  iu  navicnla  ,  parabolas  turbis 

exponit,  231.Super  mare  ambulat  , 

et  Pelrum  ,  qui  mergebatur  ,  nianu 

apprehendit,  248.  Curat  flliammulie- 

ris  Syro-Pho;nissa3  ,    256.   Csecos  , 

claudos,  inutos  sanat  s^cus  mare  Ga- 

lilsese,  238.  FidemPelri  laudat,  eum- 

demque  suadenlem  ,  ne  pati  vellel, 

objurgat  ,   264  seq.    Sanat  pueruni 

lunatiium,  274.  Pilrum  solvcre  tri- 

bulumjubet,  276  scq.  Prsedicitdisci- 

pulispassioneinsuam,295.Ingreditur 

Hierosolyuiam  pullo  asinse  insidens, 

et  magno  plausu  excipitur,  299  seq. 

Asin:e  vel   pullo  Asinse  iusidens  in 

veteribus    monumenlis  passim    de- 

scriptus,  301.   Maledicit  ficum,  303. 

Befellit  Scribas,304.  Quo  die  passus, 

570.   In  Galilsea  discipulis  apparet  , 

586.  Vide  elium  Christus ,  Jejuuium, 

Miraculum  el  Parabola. 

Joanncs  Bapiista  in  utcro  matris  san- 

ctilicatus,  72  seq.  Ejus  nalivitas,  8i 

seq.  Ipsius  victus,  et  amiclus  ,   116. 


QIL£  IN  CARMINIBUS  JUVENCI,  PROLEGOMENIS  ET  NOTIS  CONTiNENTLR. 


iOOi 


lncarcerrm  seiuel  tantumconjecius, 
127.  Ad  Jesum  mitlit  discipulos  ,  209 
seq.  Ejus  caput  iu  uisco,  2(2  seq.  Ab 
Scribis  et  Pharisseis  rejeclus,  506. 
Joannes  Britan.ikus,  50. 
Joannes  Evang.  vocatur  a  Christo,  129. 
Jonse  prophetse  siguum,  260. 
Jonas  fuit  typus  Salvatoris,  227. 
Jonas  Scolus,  44,  70. 
Jordanis,  secunda  correpla,  el  produ- 

cta,  119. 
Jordanis  undis  ablui  ambibant  veteres 
Cliristiani,  68.  Ejus  etymologia  expo- 
nitur,  ibid. 
Joseph  ab  Arimathca,   vel  Arimalhia, 

582. 
Joseph  quopactocogilaveritrelinquere 
Mariani,  87  $eq.  Ab  Augelo  admoni- 
lus,   cum  puero  et  malre  iugit  in 
./Egyptum,  108.  Pueruiu  et  malrem 
in  patriam  reducil ,  1 10. 
Joseph  iilius  Jacob,  455. 
Josephus  Hebrseus,  179,  286. 
Josephus  Iscanus,  586. 
Jubere  cccdem,  ut  imperare  Inbula, 

108. 
Judsea  frequens  populis,  151.  Palmetis 

muliis  abundans,  501. 
Judsei  a  Jesu  signum  petunt,  178.  In 
meni  uiis,  si  ve  planis  teclis  domorum 
confabulari  solebant,  207.Perfidi,  et 
obstinati,  ZO&seq. 
Juda  in  nominaiivo  casu ,  355  seq. 
Judas  pretinm  petit,  ut  Jesum  tradat, 

553  seq.  Laqueo  se  suspendit,  372. 
Judicii  extremi  descriplio,  339. 
Judicii  tnbunal  apud  Hebrseos,  156. 
Judiciun;  in  variis  lectionibus  adhihen- 
dum,  57.   Temerarium  fugiendum, 
152. 
Judicium  et  indicium  ssepe  confusa  , 

211. 
Judith  cap.  viii,  144, 
Jugaliu  festa,  311. 
Jugum  Domini  suave  est,  213  seq. 
Julianus Toletanus  (S.),  328,  450. 
Julius  Csesar,  116.  Finnicus,  270.  Pa- 

ris,  4. 
Junius  Rusticus  consul,  5  seq. 
Jurandi  varia  genera  recensentur,140. 
Jurare  siue  causa  non  licet,  140. 
Juretus,  24. 

Jussa  Dei  facienda,  156. 
Jussus,  130.  Numine,  115, 103. 
Jusla  opevum,  152. 
Justinianus  (Leonardus),  32. 
Justinus  Marlyr,  120,  273,  295. 
Jusiior  pro  juslissimus ,  582. 
Juslilia  pro  eleemosyua,  145. 
Juturus ,  78. 

Juvenalis,  244,  263,  456. 
Juvencus  (Ccelius),  Dalmata,  7.  Epi- 
scopus  Papiensis  ,  sive  Ticinensis,  7 
seq.,  18.  Martialis,  7. 
Juvencus  Hispanus,  5.  Ex  qna  Hispa- 
niae  paite,  iseq.,i5seq.  Priniusau- 
ctor  Concordise  evangelicae,  1.  Auti- 
quissimus  poetaruin  Christianorum, 
11.  An  hymnos  composuerit ,  9.  Non 
cst  auctor  poeinalis  iu  Genesin  ,  10. 
Quo  sensu  Scholaslicus  diclus  ,  14. 
An  interfuerit  concilio  Iliberilano, 
15  seq.  Texium  grsecuiu  nou  sequi- 
tur,  131.  Italara  versionem  secutus, 
51  sea  ,59.  In  scholis  prseleclus,  40. 
Virgilii  perpeluus  iniitalor,  215.  Uti- 
tur  verbis  frequenlalivis,  256.  Ssepe 
easdem  phrases  repelit,  109.  Ssepe 
in  complosionem  vocum  incurrit,339 
seq.  Juris  civilis  non  ignarus,   509. 
Prse  caneris  recensione  indigei ,  56 
seq.  Nondumsatis  cnrrecte  editus  , 
27.  Ejus  epilogus,  588.  Elogia,  1,5, 
6,  9,  12,  29tsc</.,  42  seqq.,  63  Iseq., 
88, 121  seq.,  161,  336.   Cardinalalus 
rejicitur,  14  sea    Episcopatus  confi- 
ctus,  4  Virtus  laudata  ,  19.  An  olim 
,    ipsi  religiosus  cullus  prreslitus  ,  16 

Patrol.  XIX. 


seq.  Ipsius  slylus,  50  seq.  Codices 

mss.,  2^  seq  Codices  corrupli,eliam 

tempore  Bedse,  288.  Editiones  enu- 

meranlur,  28  xeq. 
Juvencus  nomen  quartum  ,  seu  pro- 

prium  Juvenci,  5  seq. 
Juvenci,et  Juventti  uomina  multismo- 

dis  in  anliquissimis  niembranis  cor- 

rupta,  7. 
Juvenes,  lioc  est,  equites,  214. 
Juvenis,  158,  193,  545.  Famulus,  343. 
Jitvenlius  noinen  inler  Romauos  cla- 

ruin,  6. 
Juvenlius  poeta  velus  comicus,  6. 
Juvenlusad  quem  annumprotrahatur, 

diversse  suul  senlentise,  345. 

K 

Koenigius(Adamus),  118. 

Kcenigius  (Geoigius  Malthias),  39  seq. 

Notatur,  100. 
Krause  (Joannes  Henricus),  92. 
Kuhnius  rejicilur,  56,  272. 


Labare,  prima  correpta,  252. 

Labat,  priira  producla,  200,  262,  275, 

371. 
Labbeus  (Pliilippus),  4. 
Laberius,  219. 

Labes,  damnum,  525.  Malorum,  540. 
Lacians,  laclens,  503. 
Lactanlius,  11,  32,  122,  205,  279. 
Ltetor  posiluiu  cum  infinitivo,  161. 
Lampadum,  quaj  in  nuptiis  adhibebau- 

tur,  descripiio,  554. 
Lampridius,  7. 
Lainyus,  113.  Notatur,  127. 
Lapide  (Cornelius  a),  237,  286. 
Laqueare,  laquetttores,  158. 
Lttquei  erroris,  240  seq. 
Largibor,  214. 
Largifluus,  84. 
Lulebra  in  singulari,  164. 
Lalinius,  71. 

Latrones  crucifixi  cumChrislo,578se(/. 
Lavacrum,  115. 

Lavandi  manus  Judaica  traditio,  251. 
Laudibus,  gratibusque  celebrare,  259. 
Lauscceli,  98. 
Lui il  priesens  ,  vel  prieteritum,  261, 

375. 
Lazarus  e  mortuis  excitalur,  515  seq. 
Ejus  resurgentis  imago  ,  351.   Se- 
pulli  imagines,  449. 
Lecli  discipulorum  pro  discipuli  lecti, 

300. 
Leges  muniunt,  et  defendunt,  189. 
Leichnerus,  97. 
Leo(S.),  53,  114,573. 
Leprw  in'plurali  melius,  quam  insin- 

gulari  lepra,  209  seq. 
Lesleus,  555. 

Letschius  (Joannes  Christoph.),  92. 
Levare,  levamen,  76. 
Levis  (Eugenius),  44. 
Levilic.  cap.  xn,  98. 

Lex  lethi,  243. 

Liauxor  Jacob,  427. 

Libellus  repudii  Hebrseis  permissus, 
159,  283. 

Liber  sanguinis  pro  a  sanguine,  371. 

Librutus,  157. 

Lipsius,  5,  244. 

Liltera  in  line,  et  initio  vocum  concur- 
rens,  interdum  in  mss.  codd.  non 
duplicata,  235. 

Livius,6t,  170,281,283.298. 

Lobkowizius  (Bolislaus),  335. 

Locusla,  prima  correpla,  116. 

Lolium  infelix,  el  amarum  esl,  237. 

Longu  viarum,  105. 

Longe  hinc,  297. 

Lorenzana  (Eminent.  cardinal.),  45. 

Lorinus,  457. 

Loth,  et  Abraham,  406.  Ejus  uxor,  et 
filise  416,  scq. 


\m 

Lotichius  (JnannesPetrus),  50. 
Lubrlcum,  157,  561.  Subslanlivi  niore, 

275. 
Lucanus,  65  scq.,  70,   lOi,   152,  199, 

201,  524,  550. 
Lucas  Lucanus  etiam  diclus,  65. 
Lucere  de  olivis,  et  aliis  arboribus, 

299. 
Luces,  dies,  350. 
Luciler  Calaritanus,  117. 
Luciflitus,  525. 
Luiilius,  8i. 
Lucretius,  64,  130  aeq.,  176,  178se<7., 

235,271,292,548. 
Ludere,  et  lusus  de  aclu  conjugii,  422. 
Ludewgius,  56. 

Litdibritt,  prinia  produceuda  est,  374. 
Ludus  est,  167. 
Luilprandus,  46. 
Lunalicub  morbus,  130.  Puer  curatur. 

274. 
Lupius  (Anlonius  Maria),  113. 
Lupus  abhas  Fi  rrariensis.  45,  152 
Luslro,  illustro,  100,  106. 
Lux,  146. 

Luxurio,  et  luxurior,  352. 
Lyserus  (Guilielmus),  96. 

M 

Macero,  primaproducta,  198. 

Machab.  lib.  II,  cap.  in,  77.-- 

Machsera  quid  sit,  102. 

MacrobiUs,  103,  175,  253. 

Macultc,  tmculosus  texliis,  129. 

Madariaga  (Petrus),  31. 

Maffeius  Scipio,  8. 

Magi  an  legali  suarum  gentium,  105. 
Christum  tamquam  deum  adorave- 
runt ,  ibid.  Eorum  adventus,  adora- 
tio,  ele.,  103.  Ipsorum  adventus  an 
prior  Purificilione  Marise,  96  seq. 

Magia  olim  erat  astrologia,  104. 

Magis  in  comparatione  omissum,  139. 

Ma^istris  Simon  de,  253. 

Magnum  adverbium  poeticum,  82. 

Maimonides,  140. 

Major  natu,  maximus  natu,  516. 

MaitaireMichael,  51. 

Malachise  cap.  iv,  273. 

Maldonatus  (Joann.),  73.  Notatur,  85. 

Mallus  Hispauice.l.aline  maculoj,  129. 

Mandatum  de  ablulionepedumin  cceua 
Domini,  355. 

Maneat,  106. 

Maneo,  571. 

Manilius,  207. 

Mantuanus  (Baptista),  29. 

Manus  arida  hominis  sanata,  217. 

Manulius,69. 

Marca  (Petrus  de),  97. 

Marescallus  (Thomas),  54,  ?07. 

Margo,  305. 

Maria  Magdalena  peccatrix,  et  soror 

Lazjri  eadem,  543  seq.  Unguenlo  pre- 
tiosounxit  pedes  Domini,  552. 

Maiiam  in  casu  noniinalivo,  242. 

Maria  (Ss.)  an  uxor  S.  Josephi  fuerit 
Aiinuntiaiionis  Dominicae  tempore, 
76  seq.,  88  seq.  An  a  Chrislo  in 
Canan  reprehensa,  175.  Visit  Elisa- 
beth,  81  seq.  Ejus  prsesenlalio  in 
lemplo,  77.  Ipsius  parenlcs  quando- 
nam  obierint,  78. 

Marimeus  Siculus,  14. 

Marinius  Cajetanus,  549. 

Marila,  uxor,  517. 

Marius  Victorinus,  397. 

Martene  Fdniundus,  10, 20. 

Mariialis,77,  124,  UQ  seq.,  155,  232 
244. 

Martianus  Capella,  vide  Capella. 

Matamorus  (Alfonsns  Garsias),  50. 
ilf atres,  feminse  seniores  apud  veteres, 
elreligioss  apud  Chrislianos,  581. 
Matriinonium  indissolubile,  283  seq, 
Ejus  lex  an  sit  viro  et  feminse  aequa, 
286. 
MaUllsei  (ClirisliatnisFiider),  55. 

3-2 


1005 

Mattbseus  ad  apostoialum  voeatur,  17 1 

Eum  pra  caeteris  evangelistis  sequi- 

tur  Juveucus,  8.  Ejus  locus  ex  cap. 

jx?  vers.  28,  in  versione  Itala  aliler, 

acin  Vulgata,  Slscq- 
Maurolyns  (Franciscus),  17  el  seq. 
MaximusTyrius,  219. 
Mazocbius  (Alex.),  80.  Notatus,  515.     ' 
Mazzur.hrlhus,  51. 
Medela  cle  virlule  divina,  246. 
iledium  quid  sit,  248  seq. 
Melchispdech  panem  et  vinum  obtu- 

lil,  410. 
ilemini  me  invenisse,  159  seq. 
Mendozi  (Alfonsus),  Tbeologus  Hispa- 

nus,  97. 
Menochius,  88,  95. 
ilcnsalim,  260. 
Mensura  libi,  quam  ponis,  porlanda 

est,  162. 
Mercurbhs  Hieronymus,  299. 
Meritum  veriim  bonis  jusiormn  operi- 

bus  in  sanis  litie  is  tribuiliir,  288. 
Melempsvehnseos  semina  nulla  in  Ju- 

>enco,215,  275  seq. 
Mrtbodus  prsesenlis  edilionis,  57  seq. 
Mihimel,  79. 

Mililia  cceli,  angeli,  sive  astra.  94. 
Mille,  ticenlum  pro  plurimis,  150. 
Millius  120 

Miueiades  cur  Virgilius  diclus,  65. 
Minimus  quis  dicatur  in  Evangelio, 

155. 
Minislei ium  prtvbere  mensis,  161. 
Minislra  adjective  r.surpaiur,  564. 
Miraciilum  inCaiiaanprimumomnium, 

quse  fecii  Jesus,  171.  De  quinque 

mill.bus  homiiium,sauir:ilisquinque 

panibus ,  et  ilm  bus  piseibus,   246 

seq.  D<-  septem  millihus,  saturaiis 

spplem  pauibus,  et  paucis  piscibus, 

258  seq. 
Miro,  miras  pro  tniror,  miraris,  245. 
iliror,  si,  172. 

Miseramen,  et  similia  nomina,  541  seq* 
Miserator,  190. 

Miseri  dicli  peccalores,  185,  224. 
Missale  Golhicum ,  sive  Isidorianumv 

550. 
Mobilia  bona  qusenam  sinl,  526. 
Moderamen,  moderatio,  69,  155. 
Molans  lapis  in  Evangelio  quid  sitj 

278  scq. 
Molimen,  158. 
Mo/ifio,  155. 
Mollerus  (Dan.  Gui!.),  27,41.  Joaimes, 

55. 
31ouosyll:iba  omnia   prodnci  possunt, 

208.    Quze    brevia  censenlur,  sunt 

comniuiiia,  550. 
Monslrure,  delerre,  indicare,  555. 
Monifauconius,  7. 
Morbi  animi,  150. 
Morelius.  sive  Mor^llus,  591. 
Mor>  herbarum,  252. 
Morlui  audienl  voeem  Filii  Dei,  222 

seq. 
Moschus  veluspoela  Grserus,  6. 
Mox  rarum  est  pro  paulo  ante,  255. 
Moyses  permisil  repudinni,  el  prajce-- 

pil,  libullum  repudii  .lan,  2S5. 
Mulier,  qua3  'septem  fralribus  nupsit, 

515. 
MuMfluus,  144. 
Mtuulus,  ccelum,451. 
Mundus  Dammis  consumendus,  64. 
Munera  idlima,  funus,  164, 199. 
Muratorius  (Ludo-.  ic  is  Autonius,)  20. 
Musica  funebris  qualis   oliiu   fuerit ,, 

199. 
Mussare,  mussitare,  241. 
Muationumeri,  560.Vide  generis nin- 

tatio,  tempoium  mulatio. 

N 
N  pro  uomine  persona?,  354. 
Natalibus  (Petrus  de),  episcop.»  -\1 
seq. 


INDEX  RERUM  ET  NOMINUM 

Natalisdies  olim  celebralus,  244. 
Nathanaelan  disli;ictussit  aBartholo- 

mseo  apostolo,  175. 
Nathanaelis  vocatio,  171  et  scq. 
Navigium,  165. 
Nebrisseusis  Antonius,  28,  35sec7.  Ju- 

vencum  non  edidit,  2,  272. 
Nec  prius...  nisi,  271. 
Neclere,  115. 

Nefas  more  interjectionis,  245. 
Nemesianus.  210. 
Nepus(Corn),  105,  162. 
Nephthala,  127. 
Nequilia  saepe  adhibelur  pro  inerlia, 

559. 
Nexius  passive  pro  ignoratus,  551. 
Neus,  et  Cneus  scribVbatur,  4. 
Nicaula  nomen  reglnae  Austri,  228. 
Nicodemiim  Jesus  alloquitur,  180. 
Nigronus  Julius,  203. 
Nini-.iue  surgent  in  judicio,  227. 
Nitefaclus,  147. 
Nilens,  novus,  340. 
Noe,  et  ejus  lilii  a  diluvio  liberantur, 

401. 
Nomen  pro  persona  adhibitnm,  105. 
Nomina  gentiliiia,  4.  Qualuor  nobilita- 

lem  iudicabant,  8. 
Nomin:ilium  theologia  Salmanticse  in 

academia  tradiln,  31. 
Nominum  propriorum  olim  quantitas 

uon  salis  certa,  256. 
Nomisma,  sive  numisma,  818; 
Nonius,  182,247,  292,  509. 
Noiisius,  4. 

Nosler  cum  empliasi  dictum,  563. 
Notkei  iis  Balbulus,  46. 
Numen,  75. 

Numerorum  cap.  iv,  87. 
Numerus,  h.  e.,  muliitudo,  202. 
Nummularii  ejecti  e  templo,  178. 
Nupliarum  veterum  rilus,  534. 
Nidrimen,  536. 


O 


Objice,  an  obice  scribendum,521. 

Objicibus  crassis,  254. 

Oblatio,  156. 

Obreptans,  141. 

Obscuralegum,  113. 

Obsessi  exorcismis  torquentur,  168. 

Oblusus,  sive  oblunsus,  185,  228. 

Obvium  significat  ex  adverso,  500. 

Obmnbrure,  79. 

Oculus  nequam  quid  sil  in  Evangclio, 

148. 
Offensio  lapidis  ambiguedictum,  125. 
Offerre,  156. 
Oldius  (Couradus),  116. 
Olearius  (Joauues  Goltefridus),  50. 
Oliva  an  patria  Juvenci,  15  ieq. 
Olivum  ali(|iiando  pro  uugiieiito,  353. 
Omeisius  (Magnus  Daniel).  39  seqq. 

Rejicitur,  67,  175,  220,  251,  359. 
Ommu  legis,  103.  Palrh,  214. 
Opera  bona  jusiorum   vere  merentur 

angmentum  graliSe,  eic,  155. 
OperTum-uomen  sulwtanLivum,  170. 
Oratna,  oroma,  sive  liorama,  272. 
Orure,-t\,  189. 
Orare  oporlet,  15". 
Oratio  cum  jejunio  laudalur,  276.  Do- 
miuica,    145  scq.  Sine  ostentalione 
peragenda,  H4  scq 
Ordo  de  clis;  ositione  arborum,  299. 
Orenliiis,   sive  Orientius  poeta  vetus 

Hispanus,  45  seq. 
Orlhographia  codicum  Vaticanorum, 

25. 
Oseas  ca|>.  xi,  110. 
■Ostentatio  diligenter  vilanda,  143. 
Oiho  Henricus,  554. 
Ovidius,  65  seq.,  63  seq.,  83,  94,  1 19, 
125,  128,  130  seq.,    156,   144,155, 
163,  193,   195,  208.  223,   244,  248 
feq.,  256,  266,  305,  309,  517,  524, 
327,  536,  355,  364,  367,  579. 


•       1004 

P 

Pubula,  132. 

Pa.ciaudus,  9. 

Pncla  puella  de  qua  dicalur,  89. 

Pacnvius,  84. 

Padilla,  43. 

Pagius,  589. 

Pala  instrumenlum  ruslicum,  scilicet 

ventilabrum,  119. 
Palladius,  28. 

Palla  a  poetis  tribuitur  nocti,  162. 
Pallor  vullus  medicamento  a  veteri- 

busstudiose  procuratus,  147. 
Palmela  pjurima  Judasa?,  501. 
PanesHebrajorum  facilius,  quam  noslri 

fiangebantur,  247. 
Panis  Judaicus  ad  fractionem  ai.tus, 

356. 
Pauis  supersubstantialis,  146. 
Papias,  438. 

Parabola  dc  decem  virginibus,  535 
seq.  De  eo,  qui  filios  habens.ire  eos 
in  vineam  jussit,  306  seq  De  f^r- 
mento,  239.  De  grano  sinapis,  238. 
De  invitatis.  qui  coritemnuut  veuire 
ad  uuplias,  510  De  operariis  in  vi« 
liea  conductis,  292.  Panni  scissuraB, 
etutris,  195.  De  regno  ccelorum,  si- 
niili  doniino  poueuli  ratiofiem  cum 
servis,  etc,  282.  De  triiico,  et  ziza- 
nia,  237,  240  Spminaulis,  231  seq. 
De  taleiilis,537.  De  Vinitoribus,  qui 
interficiunt  ad  se  nussos,  308. 
Paradisus,  595  seq. 
Pavnlipnm.   lib.  1,  cap.  vi,  140;  xiv, 

62.  69. 
Paratus,  apparalus,  270. 
Parendum  est  etiam  aequalibus,  142. 
Parentes  ,   propinqui ,  consanguinei , 

78. 
Parentibus  subvenire  tenentur  filii, 

255. 
Parere,  74. 
Par  pari  referre,  veteri  lege  permis- 

sum,  nova  probibilum,  141  scq. 
Parvi,  pueri,  278. 
Parvus  (Joannes),  51. 
Paschte  dies  primus  quisnam  fuerit, 

534. 
Passernm  pretium  vilissimum,  207. 
Pas.simquc  hincmde,  116. 
Passio  1).  N.  J.  C,  552  s:>qq. 
Palinia  (Gabriel  Carola),  589. 
Palres,  viri  seniores,  et  religiosi,  381 

sea. 
Pavitantia,  83. 
Pauliuus,  20,  70,   102,  116,  219,  254, 

448.  Petrocorius,  68,  502. 
Paulus  nd  Corimh.  ep.  I.  cap.  i,  548; 
xv,  516.  Ad  Ephes.  v,  117.  Ad  Hebr. 
i,67. 
Pcccata  interna  inquinani  hominem, 
non  aiilem  cibuin  suniere  illolis  ma- 
nibus,  251. 
Peccatum  conl  ra  Spiritum  sanctum  non 

reiniltelur,  221. 
Peclus,  cogit«tio,  170.   llominis  pro 

honiine,  168. 
Pepliuii,  198. 
Perbkmdus,  156. 
Per  runcta,  201.   lntme,  162.   Longa, 

332.  Meusus,  177.  Prona,  154. 
Percuncio  aclive,  302. 
Perdonare.  169  scq. 
Perfcclus,  145. 
Perminunus,  295. 
Permilto,  78. 
Perosus  passive,  286. 
Persius,  50,  44,  284. 
Perspector,  188. 

Perslul  inlerdum  cum  inlinitivo,  284. 
Pe.sles  in  plurali,  324. 
Petavius,  92. 

Pelit,  vide  Parvus  (Joannes). 
Petrarcha  (Franciscus),  29,  46. 
Petronius  Arbiter,  381. 
Petrus  Aurorarius,  sive  Rigensis,  62, 
66.  Chrysologus,  70. 


QUjE  IN  CARMJNIBUS  JUVENCl,  PROLEGOMENIS  ET  NOTIS  CONTINENTUR.  1006 


1005 


Pctrus  vocalur  a  Christo,  128.  Pra'so- 
(idus,ibiil  Cbristuni  hliiuu  Dei  con- 
fiteiur,  2o4.  Petra,super  quam  sedi- 
licata  esl  Ecclesia,   263.   Tribuluin 
solvere  jubelur,  276  seq.  Auriculam 
servo  abscindit,  505.  Ter  Clirislum 
abnegal,  567.  Ejus  socrus  a  febri 
liberata,  161. 
Pezius  (Bernardus),  20. 
Pfeifler'(Jonnnes  Phihppus),  290. 
Phaedrus,  237. 
Pliaraoiiissonmia  a  Josepho  cxplicata, 

458. 
Pbai isaeorum    docirina    perversa    de 
nou  honorandis    pareotibus,    233. 
Dortrina  bnnu  tenenda,  opera  mala 
fugienda,  519  seq.  Ipsis,  sigimm  pe- 
tenlibus.   Jome,  et  NhiivUarum  si- 
gnum  dalur,  227.  Vide  Scribae. 
Pliilippus  ad  apostolalum  vocatur,  171. 
Pichler,  251. 
Pignora,  liberi,  516. 
Pjgnorius,  176,  509. 
Pilaius  Jesurn  morli  addicit,  369  seqq. 
Pinius(Elias),  10. 

Pisaureusis  coll  clio  poetarum,  10. 
Pilljceus  (Pelrus),  5,  502. 
PiusVl,  55. 
Planus,  nebulo,  383. 
Plalina,  50. 
Plautus,  93.  lio,  169,  214  seq.,  238, 

888,508,531,550,381. 
Plebes  insingulari,  151,  pro  plebs, 27, 

380. 
Plebs  coelestis,  angeli,  94.  Discipulo- 

rum.  233. 
rleno  a-vo,  87. 
Ple.onasmus,  181,  189, 191. 
Plerusque  iu  singnlarl,  72. 
Plinius,  102,  III,  149,219,292,301, 

506,  519,  356.  418. 
Pliuius  Junior,  64,  91,  249. 
Plurima  lerrw ,  90. 
Pocula,  potus,  187. 
Poelmannus  (  Theodorus )  emendavit 

et  edidit  Juvcncum,  34  seq 
Pocna  lale  sumiiur  pro  inalo,  341 . 
Poeta?  seternitalem  sibi  promiiiunt,  63 
seq  Ethnici  mendaces,66  seq.  Eorum 
gluria,  63, 66  seq.  Po  tarumCh'istia- 
iiorum  leetio  cuinmendatur,  48  seq. 
Po<  laruiu  omnium  collectiones,  59. 
Polire,  verbum  rei  ruslicse,  292. 
Poli  vertigo,  65. 
Polycarpus  (S.),  118. 
Pomum,  303. 
Pondera  verbi,  113. 
Pondere  sennonis,  314. 
Pondus,  calamiias,  327.  Ijleri,  87. 
Ponere  unimum,   298    Cunvivia,  247. 

Curas.  305.  Leges,  315. 
Populor  de  igne,  1 19. 
Fopulus,  112.  Muliiitido,  215,248. 
Portare,  94,  209. 

Posco  cuni  duobus  accnsatius,  187. 
Posilivum  pro  superralivo  ,  500. 
Possevinus,  50. 
Po  sibilis,  391. 
Posteins  ad\  erbium,  144. 
Potamiiis,  545. 
Potenlin  momtra,  327. 
Pulerimus,  penulikna  longa,578. 
Potior,  potiris,  potior  poteris,  l'J0. 
P  Us  est,  225. 
Polus,  metaphorice,  132. 
Prwceleris,  516. 
JV'  ,  composltis  hac  pnepositioncde- 

lectalur  Juvencus,  29-1. 
Praecepta  rluo,  (juihus  ouinia  deperi- 

dent,  518. 
Prmeptum  Dci  dicium  de  lege  cbitus. 
449.  ' 

Pncda,  191. 
Pmdeslinalus,  214. 
precdtdcis,  113. 

Praefjiio  prima  Juvenci  c.v  mss.,  23. 
Prtefkigidns,  270. 
Pramrgw,  3ll. 


Prrenomen  Juvenei  iuvestigalur,  4. 
Pmpandere,  291. 

Prccparvus,  258. 

Praeposiiio  a  poelis  saepe  omissa,  108. 
Pnvpulchra,  129. 
Prasepe  Salvutoris  iigne&m,  93. 
Prwslriugo,  sive  perslriuqo,  234. 
Pruieriet,  pro  praeleribil,  530. 
PraHeril  per  culta,  215. 
Pratitiuidus.  144. 
Pravunt  adverbium,  148. 
Precan  per  talia  dicla,  175. 
Preces,quibus  veteres  veniam  pro  ex- 
treie.o  die  judicii  aDeo  poslulabant , 
67. 
Preco,  precfls,  347. 
Premo,  suppriino,  212. 
Presmre,  256. 
Pre^so  vomcre,  149. 
Pricasus  (Joannes),  40. 
Primus  etalter,  109. 
Priorcs,  majores,  155, 
Prisciauns  220,  247.  Notatur,  281. 
Proba  Falconia,59,597.  Ejus  Cenlo,21. 
Pro  cerloqenuil,  125.  Fonte,  190. 
Procul.  150. 
Prodere,  deserere,  252. 
Profano,  prima  producta,  216.,' 
Profulur  ad  inaires,  584. 
Profileri,  92. 

Profundere,  prirna  communi,  178. 
Profundum,  217.  Mare,  163.  Subslau- 

live,  261. 
Prono  lumine,  162. 
Pronus,  134  seq. 
Propercaim,  535. 
Propertius,  63,  119,316,  353. 
Propbeta  iu  pairia  sua  sine  iionore  est, 

241. 
Propheiare.  367. 
Proplietes,  102. 
Propilius,  prima  producta,  71. 
Proprius  pro  suus,  268. 
Prospeclor,  188 
Prosper  Aquilanus,  9,  20,  42. 
Proturbare,  274. 
Provenio,  361. 
rroximus  substantive,  289. 
Psalm.  xlvii,  140. 

Pseudopropheise  nmime  vilandi,  135. 
Prudenlius  ,  8,  20,  28,  32,  54,  36,  64, 
68,  71,  74  seq.,  84  seq.,81,  8\  92 
se9.,105tt-9fl.,107,ll3s<?a..ll8,123, 
1"23.  127.  129,152,  138,    147,   151, 
134,159,  162, 165  seq.,  170,181,  184, 
189  ,  197  seqq  .  220,  229  seq.,  233, 
236,239, 244,  249, 234 seqq.,  258,264 
seq.,  268,  278  seq.,  282,  293,  515. 
318,    521,313,   529,  355,  545,  551, 
559  seq.,  567,  582.  Facile  princeps 
poelaruni  Christiauorum,  1  seq. 
Prudentius  juuior  Hispaous,  88. 
Publicanorum  convivium,  191. 
Puella,  555. 

Pueri  arcendi  non  sunta  benedictioni- 
bus,  287.   Non  sunl  decipiendi :  qui 
vero  eos  deceperit,  seu  scaedaliza- 
verit,  ptrnas  d  iturus  esl,  278. 
Puerperas  visendi  mcs  velus,  85. 
Pitcr,  servus,  159. 
PugUlare$,fS6. 
Ptiqnare  cum  dalivo  pro  repugnare, 

566. 
Pulcher,  bonus,  177. 
Pul  are,  vexare,  252. 
Puparc  ,  verbum  iulimi  jevi  pro  cre- 

scere,  458. 
Purgare,  158. 

Pm  ificatio  Marire  Virginis,  96  scq. 
Puteum  repcrilur  neuiro  genere ,  187. 

Q 

Quadraqinla,  postrema  communi,  179. 
Quttdriftdtts,  550. 
Qua  rerc,  223.  l'ro  lucrari,  294. 
Quwso  ,  qmvsnmus  pro  pelo,  oro,  107, 

115. 
QuOlStUS,  308. 


Quam  magis,  153. 

yuaraniana  mons  ,   in  quo  jejunasse 

Chiisius  dicitnr,  122. 
Quaresinius,  549. 

Querela,  vixit  sine  querela,  GOseq. 
Quesnellus,  53. 
Quintihanus,  119,  154, 171,  212,  278, 

282,289,291,543. 
Quinlus  Vetlius  Atiuilinus  consul,  6. 
Quis  produclum,  530- 
Qicsque  pro  quicumque,  278.  Pro  quis- 

quis,  157. 

H 

Rabanus  Maurus,  67. 

Rabe  (Paulus),  116. 

Rara  quid  sit,  136. 

Racbel  uxor   palriarchce  Jacob ,  42G 

seq. 
Rama  quid  significet,  110. 
Pialbertus,  168. 
Ravisius,  205. 

RaynaudusTheophilus,  373. 
Rebeeca  Isaaci  uxor,  420  scq. 
Reccplare,  131. 

Reciprocum  pro  relalivo,  190  seq. 
Recurrere,  234. 
Reddcre  poems,  1"6. 
Redimibil  aduibilumpro  redimiet,  332. 
Reditus  melius  scribilur,  quam  reddi- 

tus,  431. 
Refert,  impersonale,  prima  producla, 

159. 
Reggius  (Josepli  Antonius),  42. 
Regina  Auslri  an  Nicaula  dicta,  228. 
Reguli  iilius  quisnam  fuerit,  193. 
Reinesius,  21,  62. 

Reliquiae  sanctorum  cultu  dignae,  231. 
Remeare  palrium  pro  in  patriam,  111 

seq. 
Repedare,  84. 
Repens  pro  repcntc,V69.  A  verbo  rcpo, 

prima  longa,  ibid. 
Repertor  teiroi  Deus,  74. 
Repetere,  526. 
Repudiare  viros  femiiiis  non  licebal , 

286. 
Repudii  libellus  a  Moyse  permissus  . 

139. 
Repudiurn  quo  sensu  permissum  Ju- 

daeis,  285  seq. 
Repulsm  honorc  pro  ab  honore,  223. 
Res,  lil  seq. 
Resendius,  16. 
Res'pisse,  109,  257. 
Resisiere,  238. 
Resolvo,  lihero,  578. 
Respondo  lertiae  conjugalionis  pro  re- 

spondeo,  342. 
Respuo,  191. 

Resurreclio  Chrisli  qua  hora,  179. 
Resurrenionis    Dominica?  die   prena? 
damnalorum  ex  quorumdam  veterum 
sententia  miiisaiaj  fuerunt,  457. 
Retcntare,  113,  234. 
Rctexo,  215. 
Reticius,  45. 
Relondeo,  306. 
Relraclo,  170. 
Rccursns,  161. 

Reusch  Erhardtis  edilor  Juvenci  cum 
nolis  variorum,  27,  59  seqq.  Noiatus, 
74,   148,  212,218,284,539,377, 
387. 
Revujescerc,  182. 
R  viso,  93 . 

Revocare,  nrandii  vicem  reddere,  311. 
ib'yherus(S:iin.),  377. 
Rliompha  a,  UU. 

Ri  subjunctivi  variant  poeta?,  153. 
Rivetus  (Andreas),  589. 
Rivinus  (Amlieas).  10.  591. 
Roa  (Marlinus),  196,  214. 
Roboreaa  porUe   lirmae  censebaniur, 

266. 
Robora  membrorum.  150. 
Robrius,  356. 
Roden  (Dauicl),  y7. 


4007 

Rogare  pro  adorare,  71,  251. 
Rogatioues  ecclesiaslicje  cur  sic  nomi- 

nalae,  71. 
Roma  33teni3,  aurea  dicta,  6i. 
Ronisn  de  la  Iliguera  (Hieronymus) 

refellitur,  17. 
Rombachius  (Hermannus),  97. 
Roslia  (M.ria  Dorothea;  Hispana,  41. 
Roll^ndorphius,  27. 
Rudis,  novus,  181. 
Ruere,  116. 

Rugio,  prima  correpta,  62. 
Rumpere  peclore  vocem,  549. 
Rupellensis  P.,  57. 
Ruralis,  116. 
Ruslicus  Helpidius,  116. 
Rutilius,  555. 
Rutilus  an  poeia  Cliristianus,  46. 


Sabatier  (Petrus),  51.  Notatur,  72,  74, 

105,  222 ,  585. 
Sacramealum  Eucharistiaea  Chrislo  in- 

slituitur,  555  seq. 
Sadduavi,  an  Saducai,  515. 
S(EWS,  vide  Scivus,  515. 
Salas  (Gregorius),  15. 
Sallustius,  75,  156,  144,  265. 
Salmanlics  olim  erecla  calUedra  Gre- 

gorii  Arimineusis,  51. 
Salmasius,  571. 
Salomon  Con«tant.  episc,  46. 
Salomonis  polentia,  149  seq. 
Saltan  li  vetus  ars,  244. 
Saltem  pro  solum,  lanlvm,  154. 
Sal  terrse  apostoli  nuncupali,  155. 
Salvator,  161. 
Sahianus  Massiliensis,  10. 
Salutaiioues  frequenles  apud  velercs, 

519  seq. 
Samaritanam  mulierem  Jesus  alloqui- 

tur,  185  seq. 
Samarilwn  pro  Samarilarum  ,    187. 

Vaiia  quantitale,  ibid.  el  192. 
Sunclilico,  sanclilicus,  67  seq.,  145. 
Sanclius,  242. 
Sanctorum  calalogo  pauci  olim  ascri- 

pti  pneter  martyres,  17. 
Sanctum,  sancluafiuin,  70. 
Sanctus,  Chrislus,  164. 
Saudinins,92. 

Sannazarius  (Jacobus),  58,  92. 
SapientiJe  cap.  i,  550- 
Sara  Abrahami  u\or,  406  el  seqq. 
Sulias  melius,  quam  salies,  149. 
Sauberlus  (Joannes),  40. 
Sccevus,  et  sa'i'Hsinter  se  confusa,  107. 
Scaliger,  205. 

Scandala  removenda,  158  el  seq. 
Scelus  de  impudicilia,  245.  Pro  scclc- 

rato,  \27>seq.,  126,  570,  574. 
Schefferus,  281. 
Scheririus  (Samuel),  92. 
Schoetlgenius  (Christianus),  59.  Nota- 

tur,  105,  112. 
Scioppius,  242. 
Scriba?  conveniunt  iu  unum,  ut  Jesum 

occidant,  552. 
Scrib.e  et  Pharisaei  increpaulur,  519. 
Scribonius  Largus,  209. 
Scruveus,  154. 
Secla,  niimdus,  278. 
Secreta  cccli ,  95.  Corclis,  mentis,  115, 

125,  207.  Poli,  454. 
Secrelo,  secrete,  259. 
Secretus,  119,  241. 
Sectari,  205,  222. 

Sedes  de  tumulo  non  rarooccurrit  549. 
Sedulius  12,  20,  2lseq.,  52,  54  seqq., 

45,  46,  65,76,  87,  95,  161, 166,  lt;9, 

175,   197,  210,  215,  423,  247,  282 

290,  505,  511  seq.,  562,  567.  575.    ' 
Seneca  philos. ,  65  ,  154,  210.  Seneca 

trag.,252,327. 
Sepla,  sepes,  310. 
Sepulcradealbata,521.  Iri  Juda?a  quali 

forma,  549.  Velerum  quali  forma, 


LNDEX  RLKUM  ET  NOMINIM 

584.   Sepulcrum  corporis  Domiui , 

58 1  seq. 
Sequi,  141,  145. 

Seraim»substantive.proserenitas,26l. 
SerenusSammonieus,  147. 
Serpeus  in  paradiso  Evam  decipiens, 

594. 
Serryus,  92. 

Sertis  repelil  pro  sero  repelit,  239. 
Servare  diem,  78. 
Servalor,  161. 
Servi  clavalores,  562.  Cuslodes  domo- 

rum,  532. 
Servius,  130,  200. 

Servus  immitis  a  Domino  punilus,285. 
Severus  Sulpicius,  52,  42. 
Sextus  Rulus,  15. 

Sibi  ali(|uandosu|ierfluum  esl,209,259. 
Sibyllae  versus,  22. 
Sicardus  Cremonensis,  104. 
Sichar,  Sichem,  Sichima,  186,  446. 
Sichem  occisus  a  filiis  Jacob,  451. 
Sidonius  Apollinaris,  298,  553. 
Si  elegaruer  aliquando  omiuitur,  505. 
Siltuu  judieiiexiremi  exponuntur,525. 
Siqnare,  512. 
Si^nnius,  4. 
Silenler,  285. 
Silicernium  ,  99. 
Silius,  91,  95,  125, 154,  167,  212,283, 

448. 
Simeon  senex,  98  seq. 
Similis  Domini  virlus,  206. 
Simon  Cyrenfens,  576.  Leprosus  cur  ita 

nominatus,  352. 
Simon.  Si  uonis  varia  quantitate,  128. 
Siinonius  (Richardus),  55,  587. 
Simulare,  121.  Simululio,  215. 
Sinape,  sinapis,  276. 
Sine  fine  ,  198.  Nomine  trimcus,  246. 

Querela ,  69. 
Sinuamen,  82. 
Sinuosa  volumina,  128. 
Si  pro  an,  281,  296,  565.  Pro  num,  548. 
Siricius,  papa,  252. 
Sirlelus,  card.,  64. 
Shmondus,  8,214,  298. 
Silicines  quinam,  199. 
Sive,  pro  vel  si,  221. 
Smyrna,  65. 

Smvrnseorum  epistola,  118. 
Sociabile  vinclum,  316. 
Sodomaj  incendium  descriplum,  414 

seq. 
Sol  \n  fine  versus  interdum  ponitur, 

529. 
Solers  nolare,  104. 
Sules.  dies,  123. 
Sollicilare,  149. 
Solidus,  monela?  genus,  276. 
Solvi  in  iqnes,  550.  Soporc,  535. 
Solymi,  l03. 

Sommerin  (Joann.),  290. 
Somuia  a  Josepho  explicata  ,  457.  Ali- 

quanlo  a  Deo  immissa,  88. 
Sonare,  sonerc,  81,  86. 
Sonavi  a  sono,  567. 
Sonipes,  153. 
Sophocles,  64. 
Sopora  nox,  248. 

Sordida  adverbii  more  positum,  532. 
Sordidus  labor  rusticorum  quo  sensu, 

506. 
Sordifluns,  460. 
Sors,  339.  Patris  lilius,  193. 
Sorte,  70. 

Spanh  mius  (Fridericus),  116. 
Species  aninur,  1 15. 
Spencerus,  113. 
Spizelias,  23 
Spond.iicus  versus  aliquando  opportu- 

nus,  558. 
Spongus,  sprmgia,  580. 
Sponsa,  89.  Sponsalia,  88,  90. 
Sponlaneus,  131,  156. 
Souru/e  descriptio,  176. 
Squanuc  in  leprosis  ssepe  apparent , 

210. 


1008 

Stamen^lU. 

Siatio  mditum,slationes  ecclesiasticce, 

249. 
Stalius,   65,  110,112,  167,184,244, 

535,  386. 
Slella  Magorum  dux,  103  seq. 
Sterililas  dedecori  Judjeis  erat,  70,76. 
Slernere  pacem,  166. 
Stolberg  (Baiihasarj,  97. 
Slrabo  ,  sive  Slrabus  imitalur  Juven- 

cum,  66. 
Stramen,  211. 
Slrata,  slrulcv,  112. 
Stratiun,  170. 
Strauchius,  92. 
Slrklura,  256. 
Slruere  convivia,  244. 
Stupeo  cum  accusaiivo,  158  ,  190 
Suadeo  cnm  accusativo ,  154. 
Sua,  in  sua,  248. 
Suarius  (Franciscus),  77. 
Subiqere  pascua,  168. 
Sublimare,  234. 
Sub  pro  in,  242. 262.  Ssepe  superfluum, 

156,  106,209. 
Subslar.liu.  226,232,  359.  Amnur^U). 

Panis,  124,U6.Salis,  133.Vocis,201. 
Succedere,  203.  Teclis,  164. 
Suendi  modus  veterum,  196. 
Suetonius,  108,  156,  295. 
Sufficit  diei  malilia  sua,  152. 
Suffocare  metaphorice  diclum,  282. 
Suqgillare,  253,282. 
Siii,  241. 

Sulcare  de  flamma  eleganter,  106. 
Sulpicia,  63. 

Summa  signiflcat  complementum,  212. 
Summas  awes,  235. 
Summittere  colla  cogebantur  belloca- 

pli,  166. 
Superare  usurpatum  pro  superesse  , 

527. 
Super  cum  genitivo,16o.  Pro  desuper, 

162.  Insupcr,  188,281. 
Superincrepilo,  178. 
Suppressa  voce,  83. 
Supra  praeposilio  postposila ,  279. 
Surgere,  180. 

Suspendium  informe  lethum,  373. 
Suspensus,  249. 
Suspicio,  suscipio  verba  iuter  se  con- 

fusa,  305. 
Suspicio  nomen  scribitur  eliam  suspe- 

ctio,  556.  Secuuda  in  suspicio  produ- 

citur,  ibid. 
Sustollo,  163. 

Snsurrare,  indesusMTOHes,  241. 
Swartius  Euslhalius  laudat  Juvencum, 

49. 
Synedrion  Hebrseorum  tribunal,  136. 
Synodus, uide  supra  CoDcilium. 
Synihesis,  sive  synesis  figura, 169,296, 

502,510,516. 
Syroplio3nis.sa3   mulieris  filiam  a  dse- 

monio  liberat  Jesus,  236. 
Syxlus,  vide  Xystus. 


Tabingius  Joannes,  173. 

Tabulalum,  165. 

Tacilus,  70,  120,  159,  145,  244,   259, 

265,  516,  551,  555,  333,  361,  575. 
Tsdae  in  nupliisrelebrandisadhibiloe, 

555  seq.  Virgine,  77. 
Talenla,  qua^ervisdala  sunt  ad  exer- 

cendum,  357. 
Tamayus  de  Salazar(.Ioann.)  rejicitur, 

loseqq. 
Tanta,  lol,  201. 
Tanli,  tot,  351,  564. 
Tanlum,  taniopere,  75,  115. 
Tarardia  (Franciscus),  19. 
Tarlarus  insaliabilis,  243. 
Tatianus,  58. 
Templum  Hierosolymitanum  quadra- 

ginta  et  sex  annis  jpdilicatum,  179. 

Ejus  subversio  pra?dicitur,  322  seq. 
Temporum  rautalio,  323,  541,  383. 


1009  QUM  IN  CARMINIBUS  JUVENCI,  PROLEGOMENIS  ET  NOTIS  CONTINENTUR  1010 


Tempus  pro  utroque  tempore,  563. 
Tendere  pro  iter  facere,  172  seq. 
Tenebrae  exteriores  quid  siai,  1G0, 

513.  In  lucLn  funebri,  547. 
Teneree  aurw,  75. 

Tenere  vitam,  12 1. 

Terentius,  94,  100,  133,  147, 172,308, 

514,  563. 
Terga  terrcc,  149. 
Ternus,  trinus,  84. 
Terrificare,  250. 
Terlia  tmuina  solis,  179. 
Terlullianus,  10,  80,   114,   119,  190, 

212,  234,  257,  285,   502,   516,  550, 

571. 
Textum  suhstantive  posilum,  577. 
Thamar,  453. 
Th.mner  Jacobus,  3*. 
Tiieocritus,  141. 
TheoiJulphus  Aurelianensis,  46. 
Theophilaetus,  79,  174  seq.,  177. 
Tbeophilus  Auliocheuus.  58. 
Thesauro  terrestri  invigilare  non  opor- 

let,  sed  ccelesti,  147. 
Thomasinus,  21. 
Thomasius  (Gothofredus),  41. 
Thomasius  (Jacobus)  refellitur,62. 
Thonias  (S.),  76,  121. 
Throiius,  84,  134. 
Tibiantmusus  in  funeribus,  199. 
Tibullus,  145. 
Tichonius,  529. 
Tillemontius,  92. 
Tinea,  prima  communi,  147, 
Tiphernus,  52. 

Tiraboschius  Hieronvmus,  31. 
Tilus  Probus,  4. 
Toletus,  177. 
Tolum,  omnia.  362. 
Tractare,  1 15,  291 .  Lumen  oculis,  115. 

Pccuniam,  337.   Yerbum  ecclesias- 

licuin,  197. 
Traducere  uxorem,  88. 
Trahere,  75. 

Transfiguralio  Domini  in  monte,  269. 
Translluere,  293. 
Transmerilum,  282.  Sidera,  155. 
Transvolvere,  276. 
Trebellius  Pollio,  189. 
Trepida  mens,  74. 
Trepidatio,  145. 
Trihutnm  Caesari  reddendum,  Ttiiseq. 

Sobit  Jesus.  276  s«/. 
Trieliuiarcha,  176. 
Tricliniares  servi,  176. 
Triclinium  velerum  describitur,   298 

seq. 
Tri  b  1  Laurentius  Bened.,  97. 
Trinus.  ternus,  84. 
Trithernius  Joannes,  29,  47  seq. 
Triiicum  album  alicuhi  reperitur,  191. 
Tritura,  tribulatio,  236 
Triumphus    Salvatoris  ,    ingredientis 

Hierosolymam,50l.Christiheroicus, 

Carmcn,*456  seqa. 
Trombellius,  94. 
Truncare,  287. 
Tub:e  stridor ,   et  clangor  tribuitur, 

550. 
Tubarum  usus  in  fnneribus,  199. 
Tueor  an  passivc  accini  possit,  453. 
Tueri,  152. 
Tumidlus,  201. 

Tiiuiea  inconsulilis  Christi,  577. 
Turbo  translate,  564. 
Turnebus,  69. 
TurrislJabel,  406. 
Tursellinus,  175. 
Turtures,  vide  Columbae. 
Tyrus,  prima  vocali  correpta,  256. 

U 

Ullima  pro  idlimo,  565.  Substantivi 


more,  295. 
Umbraculum,  175. 
Umbriv  defuncti  vocati,  455. 
Vndisonus,  277. 
Unicus,  unigenitus  (llius,  271. 
Uniu,  elalter,  109.  Pro  aliquis,  180. 
Dnum  per  duo,  ndcHendiadvs. 
Urqeo  cum  infinitivo,  1 10,  576. 
Ursinus  Fulvius,  299. 
Ulililas  conferemli  codd.  mss.  pro  va- 

riis  leclionibus,  56. 
Ulres,  prinia  correpta,  196  seq. 
Uxornon  dimiltenda   nisi  ob  fornica- 

tionem,  283  seq.   Non  repuriianda, 

139. 


Vacuum  fuit,  263. 

Valens  Gonzaga  em.  cardinnlis,  31. 

Valerius  Flaecus,  82,   89,   270,  515, 

350.  Maximus,  4,  289.  Probus,  28. 
Valla,  70,  242. 
Vallarsius,  o.Nolatur,  8. 
Vallelta  bibliotheca,  21. 
Varise  lectiones  nihil  obsunt,  et  pro- 

desse  tnullum  po^sunt,  57. 
Varenus  (Augusl.),  121. 
Varro,  6,  247,251,510. 
Vasa?us,  42. 

Vates  sacerdotes  dicti,  69,  105. 
Vecknerus,  116. 

Velamina  lempli  Hierosolymitani,580. 
Vtlivolum  mare,  163. 
Vel  post  aul,  148.  Pro  el,  500. 
Venenum  in  utramque  partem  acci- 

pitur,  221.  Vox  invidi,  125. 
Venerandus  passive  sumptum,  510. 
Venero  activum,  189. 
Venia  danda   errattti  septungies  sep- 

ties,  281.  Supplicibus  facile  conce- 

deuda,  283. 
Venire  tibi  in  verba,  72.  Viam,  105. 
Venit  pro  est,  267. 
Verberal  cox  aures,  350. 
Veridicus,  '88. 
Verpus,  Judteus,  140. 
Versus  quidam  graves ,   553.  Spon- 

daicus  sine  ullo  daclylo,  554,  572. 
Vesper  ,  hesperus,   582.  Vesperus  , 

294. 
Vestigia,  IV>,  140. 

Vestire  lumine  meiapliorice,  151,  271. 
Veslium,  et  ciborum  nimia  sollicitudo 

fugicnda.  148  seq. 
Vettius   Aquilinus  consul,  5  seq.,  seu 

Vectius,  4  seq. 
Velto  Caecilius.  16. 
Veitones  pnpuli,  seu  Vectones,  4. 
Via    perdilioais  lala ,   cceli  angusia  , 

154. 
Via,  ratio  vitce,  171. 
Viare,  87. 
Vibrare,  241. 

Vicibus  omnibus  annorum,  111. 
VicissiluJo  perpetua  rernm,  452. 
Victor,  80.  Marius,  125,  267,  595. 
Victorinus  Afer,   11,  79.  Pictaviensis, 

seu  Petavionensis,  11,  551. 
Victus  facilis,  149. 
Viderc  mortem,  98. 
Vigiliae  noctis  qualuor  numerantur  , 

249. 
Vigilius  Tapsensis,  80,  108. 
Vincentius  Bellovacensis,  45. 
Vincla  corporis,  100. 
Vinclum  sociubite,  316. 
Vinelum  a  Wnea  diflerl,  292. 
Vinuni    laetitise  liquor,  175. 
Virentia  substanlivi  more,  151. 
Virgilii  laus,  63. 

Viruiliofamiliaris  erat  hialus,  183. 
Virgilium  passim  imiiatur  Juvenctis, 

215. 


Yirgilius,  11,  61,  68,  71  seqq.,15seq., 
78,  83,  83,  94.  103.  106,  109  seq., 
112scy/.,U7,  12G,  128  seqq.,  140, 
149,  133,  156sc</(/.,  160,  164  seqq., 
168,  174,  mseqq.,  182,  187,  189, 
191  seq..  199  seq.,  201,  207,  209, 
213,  228  seqq.,  210  seq.,  213,  246 
seq.,  254,  261,  268  seq  ,271,  275, 
279,  287,  292  seqq.,  299  seq  ,  504 
seq.,  522,  524,  526  seq.,  551  seq?, 
536,  540,  345,  358  seq.,  561,  569, 
571,575,386,596,  403,  436,454, 
457. 

Virqinea  tecla,  77. 

Yirginum  Judtearum  ascetcria,  77. 

Viror,  258. 

Virtus  aHquando  in  malam  partem  ac- 
cipitur ,  167.  Virlus  corporis  pro 
corpus,  157. 

Virtutes,  scilicet  miracula,  156,  173. 

Viscus,  82. 

Visere.  visilare,  86. 

Vis  lioida,  124.  Telra  veneni,  141. 

Vita  delicit,  cum  calor  abest,  549. 

Vikc  in  plurali,  168. 

Yitia  aliena  quonam  pacto  corrigere 
oporteat,  280. 

Vitreus,  120. 

Viva  aqua,  187. 

Yives  (Joannes  Ludovicus),  50. 

Vivificiis,  388. 

Vocari  pro  esse  in  sacrislitteris,  80. 

Voco  cum  inliniiivo,  160.  Pro  invilo  ad 
cccnam.  ibid.,  511. 

Vogelius  (Daniel).  92. 

Vogt  (Joannes),  7. 

Volaterranus,  50. 

Volvenda  dies,  85. 

Voluisse  tuum,  ul  rc//c  luum.  158. 

Volumina  cordis,  102.  Sinuosa,  128. 
Petrai,  382. 

Vonck  (Cornelius  Valerius),  75. 

Vopiscus,  7. 

Yorsiiiis(.Io.),  180. 

Yossius  (Gerard.  Joann.),  50,  102. 

Volu  de  nupiiis  dici  solet,  193. 

Votum,  145. 

Vox  est  iclus  aer,  210. 

Vox  pro  sono,  182. 

Vueda  (Comes),35. 

Wasius,  219,  517. 

Weguerus  (Golhofredus),  92. 

Weiizius  (Joann.),  20,  50- 

Wesihemerus  (bartholomseus),  33 

Wetstenius  (Joannes  Jacobus),  53. 

Witechindus,  64. 

Wicelius  (Georgius),  9. 

Wilkius  (Andreas),  9,  59,  50.  Kejici- 
tur,  78. 

Vutiius  pro  injuria,  et  pro  scelere, 
282. 

Vulpius,  2IS. 

Wolfius  (Joannes  Christ.),  118,  531. 

Wofkensius,  193. 


Xyslus  Senensis,  14,  30. 


Zabulon.seu  Zabulonum  lerra,  127. 
Zacharias  (Franc.  Autonius),  115,  544. 
Zehedeus,   129.    Ejus  uxor    pro  liliis 

supplex  Cliristum  preealur,  293. 
Zebnerus  (Joach.),  21.41. 
Zi  hnerus  (Joannes),  58. 
Zizania  in   Evaogelio  qtiid   sint,  237, 

240.  Amara  sunl,  257. 
Zosintus,  Constanlini   laudibus  delra- 

hens,  rejicitur,  388. 
Zovenzoniu-,    (Kaphael)  ,    hymnogra- 

phus,  32. 


1011 


JNDGX  RCRUM  NOMINUM  ET  VCRRORU.M 


1012 


INDEX 


RERUM,  NOMINUM,  ET  VERBORUM, 

Qu»  in  Prolegomenis,  Operibus  Setlulii ,  et  Scholiis  explicantur,  et  continentur. 

Numeri  respondent  seriei  crassiorum  numcrorum  qui  textui  inseruntur  a  col.  433  hujus  tom% 

usque  ad  79i. 


A 

AI)bo,  59i. 

Abducere  relro,  234. 

Abel,  et  Cain,  362. 

Abgari  ad  Jesum  epistola  apocrvpha, 

426. 
Ablativus  absolutus,  277._  Iu  e  et  i,  203. 
Ablutns  seconda  brevi,  303. 
Abrahaii),  166  seq. 
Abraxere  gpmnise,  307. 
AbundaDlius,  40  seq. 
Abusti,  obnsli,  352. 
Ac,  et  al  confusa  iu  mss.  167. 
Accepla  vox,  302. 
Accol'i,  et  incola,  299. 
Accubilare,  151. 
Achcemenia  ira,  176. 
Aclnlles  Statius,  79. 
Acrosticlii  carmiuis  lex,  398. 
Acrostichis  Belisnrii,594.  Liberii,597. 

Vide  Anacroslichis. 
Acta   mariyriim  inlerdum  apocrypha, 

416.  Vide  Gesta  SS.  martyrum. 
Actus  Andreae,  et  aliorum  apocryphi, 

421. 
Actus  prophetarum  quodnam  Sedulii 

carnreu,  48. 
Adam  ejeclus  e  paradiso,  179.  Cogni- 
tio  ejussipernaturalis  an  vera  lides 
superuaturaiis  fuerit,  132. 

Adami  posteri,  361. 

Adefbnsus  episcopus,  18. 

Adelbcrli  oralio  apocrypha,  439. 

Ademarus,  394. 

Adpplus,  et  ademplus,  161. 

Ades  pro  es,  ibid. 

Adjeclivorum  usus  improprius,  142. 

Adjeclivum  ueulrum  plurale  jungitur 
subst  niivoin genitifo,  169. 

Adire  solemnia  mensai,  152. 

AdopManoruin  fraudulenla  hseresis", 
112  seq. 

Adoptio  pro  assumptione,  123. 

Adoro,  el  udoplo,  270,  564. 

Adoro,  adonio,  adopto,  udaplo  inter 
se  iii  mss.  commutata,  103,  126. 

Adriauus  I,  126. 

Adultera  hberatur,  300. 

Adusli,  obusli,  flbusfi,352. 

iEliwddus,  101. 

JEdluus,  106. 

Aercus,  aerius,  174. 

/Escul.ipius,  1S2. 

jEstimo  pro  exislhno,  1 40. 

jElhereus,  wlhenus,  174,  268. 

JEthra  pro  anliera,  213. 

Mthram,ieihra,  315. 

Ag.nis,  p.t  uiens,  194. 

Agil  lumen,  169. 

Agobardus,  114  seq. 

Agroetii  Orthographia  84. 

Agroeliusgrammaticus  an  exstiterit, 
379. 

Ail,  et  aqit  confusa,  190. 

Alardus,  174. 

Albania  bibliotheca,  51. 

Albi.ms,  vide  Alcuinus. 

Alciinus  Avitus,  48,  163. 

Alcuiims  16,  100,  372  seqq.  Fclicis  im- 
pug;iaior,  112seo.  EjusHomiiiarium, 
203. 

Adhelmus,  154,  157,  174,  178,  394. 


Sedulii  imitator,  51,  97. 
Aldus  «Mlitor  Sedulii,  60. 
Alere,  206  Pro  inflare,  223. 
AleNauder  Natalis  notalur,  37. 
Aliger  gallus,  319. 
Atlecliin  sennlum,  143. 
Almeloveen  Theodorus  Jansonius,  53. 
Alpln,  et  u  Deus,  288  seq. 
Allililas,  277. 
Alva  refeililur  22. 
Auialarius  535.  Vide  Fortnnatus. 
Ambrosiauum  pro  hymuo,  372. 
Anibrosius(S.),  415. 
Ambrosiu-.  Camaldulensis,  51,  123. 
Amici,  et  amicli,  169. 
Amisso:  viliv,  290. 
Amoeniis  poeta  confusus  cum  Fortuna- 

to,  378. 
Amort  Eusebius,  401. 
Amplumcaput,  329. 
Anacrosiichis  quid  sit,39l. 
Anacrostichorum  carminum  auctores, 

ibid. 
Anacletus  papa,  406. 
Audlo(Petrus),  38. 
Augeloruin ,    sive    potius    dsemonum 

conficla  nomina,  438  seq. 
Angite,  et  iinque,  162. 
Angustus,  etauguttus,  163. 
Aiihelnnsignis,  267. 
Anna  S.  noii  nupsit  tribus,  46. 
AnnuntialioB  V.,200. 
Aiionymus  auctor  D>:  numeris,  82. 
Ausigisiis  abbas,  408. 
Anligruphum,  89. 

AnUquiLaiis nihil  ignoraudum,  399. 
Anlisles  episcopum  sonat.  16. 
Antonius  f.Nic),  8.  16,  18,  61  scq. 
Aulonius  poeta,  172, 
Anubis,  182. 
AnuUa-ibanu,  106. 
Apexditodenus  aposlolici  honoris,  193. 
Apicii  libri,  152. 
Apis,  182. 
Apocalypsis  olim  a  nonnullis  Grsecis 

non  recepta,  405. 
Apocrypha  in  Erclesiae  officio  non  re- 

cipiehantur,  415. 
Apocrvphaj  srriptura?  403,  419  seq. 
Apollinaris  Syncletice,  143. 
Aponius,  107. 
Apostoli  elecli.  221  seq. 
Aposiolorum  uou.ine  phires  libri  apo- 

cryphi,  420  seq.  Canones,  123. 
Apppndices  ad  Sednlium,  583. 
Appono  de  conviviis,  134. 
Aproniana  gens,  75. 
A|iuleius,  166. 
Aqua  ex  petra  producla,  171.  In  vinum 

couversa,  237. 
Arse  arboribus  a  pagania  orecUe,  183. 
Arator,  96,  100, 14 1',  161, 179, 1938«*., 

230,  262,  318,  523,  360. 
Arbores  a  veteribus  adoratre,  183. 
Arca  Dei  desiruens  hostes,  365. 
Arcadia  Theodosii  soror,  2i. 
Arcadii   et  Honorii  cousulatus  quin- 

tus,  89. 
Arcadius  imperator,  23. 
Arclis,  artis,  alris,  282. 
Arculfus,  33. 
Arere,  maturescere,  164. 


Aries  aris  impositus,  167. 

Ariminensis  synodus  damnata,  420. 

Arius,  188. 

Arma,  consilia,  221,315. 

Ariua  de  lulo,  et  pugna  dicta,  141. 

Arnobius  junior,  35. 

Arnolfus,  594. 

Arutzenii  tres,  225. 

Arnizonius  iiater,  51. 

Arntzenius  (Henricus  Joannes),  editor 
Sedulii,  68  Quihus  mss.  codicibus 
usus,  51  seq.  Rejicitur,  133,  160, 
167  seq.,  174,  217,  500,  576.  Nota- 
tur,  23,  52,  140  scq.  Varise  ipsius 
locliones  saepe  falluul,  596. 

Arlifex  adjective,  335.  Codex,  152. 

Artiliciosi  versus,  46. 

Artifictiin  fraudes,  88. 

Ailisis,  103. 

Ascaricus,  episc,  37. 

Asena  Lalinitas,  426. 

Asina  allocula  Balaam,  172. 

Aspirationi  vis  consonanlia  tribueba- 
tur,  38  i. 

Asser  Menenensis,  7, 100, 165. 

Asterisci  in  bibliis,  431. 

Asterii  duo  consules  sieculo  v,  75  seq. 

Asterius  Flavius  anno449  consul,  76. 
Emendator  codicis  Virgilii  Medicei, 
76,  78.  Collector  earmiaum  Sedulii 
quisnam  fuerit,  71  seq.  Carmina  Se- 
dulii  jain  vulgata  collegit,  et  majofi 
ornaiii  edidil,  71.  Non  est  auctor 
elegise  Canlemus,  29,91.  Ipsiusplura, 
noraina,  71,  77.  Euigramma,  392. 
Andirertuni  ad  Gelasium,  85.  An 
;id  Macedonium,  73. 

Aslurius,  vide  Asierius. 

Al,  et  ac,  169. 

Alhanasius(S.),  404,414,  420. 

Athcnivus  pugus,  185. 

Atheniensiuui  superstitio  paganis  uo- 
inen  fecii,  158. 

Alra  sepulcri,  539. 

Altaciu,  216  seq.,  286. 

Atto  Vercellensis  decrelum  Gelasia- 
num  suis  canonibusiiiseruil,  412. 

Aubertinus,  53 

Auclor  deDcO,  352.  Qui  futura  procmo- 
net,  322. 

Auclor  Declamationis  in  Sallustium, 
14i.VilaeS.  Adalberonis,  155  ViUfc 
S.  Dunstani,  163.  VeiusViia?  S.  Ge- 
rardi,  195.  Vitas  S.  Theohaldi  Sedu- 
lium  iniitalur,  165.  Vide  Auonymus. 

Auctores  prisci  fons  oinnium  doctri- 
narurb,  599. 

Audebut,  etaugebat,  544. 

Audere  deigne,  177. 

Augiistalis(S.),277. 

Augusliuus  (S.).  93,  165,  531,  413. 
Verus  ejus  discipulus  S.  Thomas, 
154.  Venerabili  ipsius  nomine  con- 
tra  catholicanidoctiinaniabuti  nelas, 

-  133.  Opus  De  pastorihus,  etc  ,  38. 
Sermones  nuper  editi,  408  seq. 

Avienus,  48,  211,  342. 

Aurea  prwmiavita:  193.  Sidera,  174. 

Awei  disyllabum,  272. 

Aurorarius,  vide  Petrus. 

Ausonius,'  47,  391. 

Ayala,  fjrfelnterian. 


1015 


QUjE  1N  PROLEGOMENIS,  OPEUIBUS  SEMJLH,  etc.,  CONTINENTUR. 


1014 


li 


B,  et  v  confusa,  199,  284. 

Babylonii  ires  pue.ri,  176. 

Balbulns,  vide  Notkerns. 

Balde  (Jaeobus)  noiatur,  381. 

Baldericus,  155. 

Ballerioii  (fratres) ,  10,  403. 

Baluzius,  80. 

Ba  udinius  (Jnann.  Bapt),  53  seq.,118. 

Baptismatis  tvpus,  170. 

Baptizalurus,  pro  baplizandus,  215. 

Baiabbis,  323. 

Bardus  scriptorvitae  S.  AnselmiLucen- 

sis,  413. 
Barihius  Gnsnar,  5.  Annotator  Sedulii, 

69.  Refellitur  ,  538.  Affeclata  ejus 

ubsrurilas,  70. 
Barnch  cum  Jcremia  comprehendi  so- 

let,  432. 
Basiliaui  haerelici,  308. 
Basilius  (S.).  143,  4U. 
Basnagius  refulatur,  17. 
Bayer  (Prane.  Perez),  57,  62,  578. 
Baylius,  36,  90.  Notalur,  61. 
Bed  .  (Ven  ),  35,  57,  49.  96,  114  seq., 

168,  mseq.,   187,   190,  203,  203, 

281.  517,  533,578.  Imitalor  Se.dulii, 

31.  Opinio  ejus  de  metris  expendi- 

lur,   57.  Non   probatur,  191,   511. 

Ipsius  cnmmentator  in  cod.  ms.  Ya- 

ticano,  97. 
Belisarius  dux  ,  93.  Ejus  inscriplio, 

ibid. 
Belisarius  poela,  92  seq.  Acroslichis 

ejiis  de  Sedulio,  394. 
Belsabia  Latinilas,  427. 
Benedictus  XIV,  333- 
Benlleius,  277. 
Benzelius(Ericus),  52. 
Bernardus  (S.),  204.  —  BernardusTo- 

lelan.  antist.,  36. 
Beroaldus  (Pbilippus),  47. 
Berta  (Francisrus),  40. 
Biblia  versiculis  ,  capitulis,  et  asteri- 

scis  olim  distim-ta,  430  seqq. 
Bibliopolarum  fraudes,  64. 
Bibliothera  Alhania,  51.  Angelica,  24, 

50.  Basilicse  Vat,,  123.  Capiluli  cano- 

nicorum  Vilerhien. ,   120.   Cfdlegii 

Romani,  49  seq.,  122.  Corsinia,  38. 

Florentina  S.Crucis,5i.  Laurenliana 

Florentiua  ,  53  seq.  Lipsiensis,  53. 

Kegia  Parisiensis,  57.  S.  Marci  Ve- 

neliis,  60.  Taurinensjs,  24.  Uffenba- 

chiana,  32. 
Bibliotheca  Palrum,  66.  Plures  ipsius 

ediliones,  148 
BibUulhecu  pro  bibliis  sacris,  143. 
Bibliothecae  Vaticanse  codicesmss.,  41 

seqq. 
Biblioiheca?  a  Montfauconio  recensilse, 

53  seq. 
Biblus,  byblus,  156. 
Bigne  Margarinus,  23,  66. 
Biscionius.  78. 
Blvarius,  8. 
Blandiuus,  58,  143. 
liobiense  monasterium,  40.  Ejus  cata- 

logus  ms.,57  seq. 
Boilanis  rejlcitur,  439. 
Bollandus,  58,  143,  416. 
Bonada,  598. 
Bonaventura  (S.),  132. 
Bonifacius  episcopus,  auctor  Carminis 

de  virlnt.  et  vit.,  327. 
Bonifacius  papa,  405 
Bonus  de  Chrislo,  540. 
Borgia  (Einin.  Card.  Steph.),  331. 
Borgia  (Alexauder),  ibid. 
Borgianum  museum,  507. 
Borriccbws  (Olaus),  28,  102. 
Brasichi  llensis.  23,  20. 
Braulio,  57,  151. 
Bresina  Latiniias, 427. 
Breviarium  Muzarabicum,  572.  Pari- 

siense,  573.  Romanum,  97,  213. 
Bievis,  exiguus,  254. 


Brito  (Gulielmus)  imitatur  Sedulium, 

153. 
Browerus,  594. 

Burmaniius(SecundusPetrus),  51  seq. 
Burchaidus,  81. 

Burontiiis  delSignore  (Carolus),  412. 
Buscuius  Hermaimus,  58. 


Civca  potestas,  271. 

Cceci  delormes  suut,  279.  Et  claudi  sa- 

nantur,  280.  Dio  a  Doiuino  sanati, 

279.  Duo  illuminaii,  235. 
Caecus  niutus  dseuioiiiacus  liberatur  , 

238.  Naius  videt,  301.  Sanatur,  286. 
Ctviula  ponti,  169.  Vuga,  224. 
Civs.reum,  cwsarium,  272. 
C.jesurse  ralio,  191.  Vis,  167,  287. 
Calchedonensis  synodus,  413. 
Calliopius,  87  seq. 
Caluielus,  27. 
Calphurnius,  50. 
Calvitii  laus,  46. 
Camelus  foramen  acus  penetrare  ne- 

qmt,  277. 
CamerariusDavid,  18. 
Caniurus,  106. 
Cnnn  fides,  164. 
Cundidu  pompa,  290  seq. 
Ctmis  ore  relumbit,  501. 
C  misius,  97. 
Ci  nistris  gemmalis,  154. 
Canuegieterus  notatur,  153. 
Canon  diviuorum  librorum  ex  Gelasio, 

408sC(j.  Librorum  veleris,  et  novi 

Testaiuenti   ex  Damaso  ,  403  seq. 

Scripturarum  divinaruin   in  conciho 

iii  Cariliagin  nsiad  omnes  Ecclesias 

exlensus,  410. 
Canon^s  apostolorum,  58,  423. 
Canlicum  paschale,  22. 
Canunl  Deo,  574. 
Cai  er,  vetus  scriptor,  288. 
Capilupi  Julius,  et  Lselius  poelse  cento- 

narii,  591. 
Capitula  in  Bibliis,  432. 
Cappusotus  editor  Sedulii,  58.  Quibus 

codicitws  mss.  usns,  55. 
Capri  Orlhographia,  48. 
Curbusa  pundere  ponto.  242. 
Carineu  Pasrhalo  ,  19  seq  ,  151  seq.  A 

Sedulio  Opus  vocatum ,  147.  1-l.m 

esl,  ac  de  actibus  prophelurum,   51. 

Vivente  Sedulio,  editum,  150.  Ejus 

lituli,  155. 
Carmcn  de  Incarnatione  non  est  Sedu- 

lii,  55. 
Carmeu  ineditumde  vjrt.,  et  vit.,327. 
Carminum  voluptas,  159. 
Carolus  Gaivus,  46. 
Casalbon  Raphael,  62. 
Casiiiiirns  (S),  46. 
Cassander(Georg.),  22,  62. 
Cassianus  (.Joanues),  143.  —  Cassiani 

opuscula  apocrypha,  425. 
Cassianus  (Chrisloph.),  18. 
Cassiodorus,  55,  94,  191,  332  seq. 
Cuslra  pia,  augeli ,  192. 
Cusula  urLs,  124. 
Catalogus  operum  Sedulii,  18  seq. 
Calheara  pestifcra,  319. 
Cato  pliilosoplius,  44. 
Caulis  pvocitutes,  106. 
Caveiis  refellitur,  410. 
Cecropium  vencnum,  158,  183. 
C<  cio;.ssiniiilacra  repeiit,  185. 
Ceillieriu^  notatur,  27. 
Ccllarius  ecliior  Sedulii,  67.   Quibus 

mss  codicibus  usus,  53.  Impugnalur, 

160,  165,  167,  241,  214,  290,  331, 

339,  564. 
Celsus  (Conslanlinus),  87. 
Ceiiuiiis  Cajetanus  repr<  henditur,  37. 
Censoresdepuiatiadjudicandumde  co- 

dice  S.  Hilarii,  109  •<'<"/• 
Census  ,  pati  imonium,  1 12. 
Cenlo  0e  Incarnatione, 384.  Prohte,26. 

Virgilianus,  54.  Virgilianus  ron  est 


Sedulii,  23.  De  Christo  apocryphus, 

425  seq. 
Centonis  leges,  391. 
Centum  ora,  163. 
Cerea  mala,  mella,  153  scq. 
Cervice  bh  bina,  247. 
Chanansea3  filia  liberatur,  264. 
Chuos.  cfiao,\&i. 
Character  gotuicus,  408. 
Caraxare,  103. 

Chifflelius  (Petr.  Frane.),  81,  400. 
Chilpericus  Sedulii  imitatnr,  99. 
Clilainys,  qua  intlulus  luilChristus,529. 
Chorus  poetarum,  67. 
Chrisi  us  verbo  geuitus ,  269.  Columba 

dictus,   369.    Pastoribus   nuntiatur, 

2(Hseqq.  Puer  intermagislros  hgis, 

214.   Periculis  sanctorum  inserlus  , 

ibid.  Sialura  pusillus  uon  erat ,  459. 

Vule  Jesus. 
Chrisii  nomina,  401  seq.  Natalis  ,  201 

seqq.  Descensus  ad  inferos,  179,558. 

A|i|  aritiones  post  lesnrreclionein  , 
.  551  seq.   Mensura  lougitudinis,  459. 
Chionicoii  Fontanellense,  408. 
Clirysologus,  167. 
Chrysostomns  (Jo.),  27. 
Cicero,  139,  141,    146,  153,  190,  228, 

273,  278,  297,  594,  596. 
Clullira  neutro  genere,  288. 
Claudi  sanantur,  280. 
Claudianiis  Mamercus,  16,  50,  58,  104,' 

164,  175. 
Clauso  die,  248. 
Cluustra  genarum,  502. 
Clementis  (S.)  uomine  libri  apocryphi, 

421. 
Clemeniis  Alexandrini  opera  apocry- 

pha,  425. 
Clirlo\eus,  370. 

Clupeus,  et  murus  pro  prcesidio,  159. 
Cochleare  vetus  Jesum  asino  insiden- 

tem  exbibens,  308. 
Codex  ms.  Velilemos,  570.  Veronensis 

S.  Hilarii,  115  seq.  s.  Hilarii  iu  Basi- 

iica  Valicana.  109  seq. 
Codcx  urlifex,  152. 
Codices  mss.  conf  rendi  consuetudo  , 

107.  Vide  Correctores. 
Codicuin  mss.  eorrectores,  et  corrupto- 

res,  Wobeqq.  Exscriplores  plerum- 

quejuvenes,  109.  Menda  quibus  ex 

causis,t07  sefl.Niuiia  anliquilas  sa;pe 

suspecta,  83    Vetuslas  a  plerisque 

exaggerata,  408. 
Cceli,  103. 

Coehus  pramomen  Sedulii,  8. 
Ceelum  pro  Deo  ,512. 
Coharare,  105. 
Cola,  et  comma,  98. 
Colganus,  1S. 

Collectaneiin)  Sedulii,  35  seq. 
Colleclnneus,  27  seq. 
Collertio  canonum  ,  10.  Ilispanica,  81, 

423. 
Colh dor  Pisaurcnsis  poetarum  nola- 

tur,  197. 
Colluco,  collucis,  153. 
Colvenerius,  135 
Columba  noinen  ("hristi,  symbolum  Eu- 

charistise  369  Non  caret  felle,  219. 
Columbanus  (S.J,  '6,  594. 
Columella,  183,  518.  545. 
Colwuis,  et  colomis,  276. 
Colymbus,  103. 
Cotima,  seu  fonm,  98. 
Commodianus,  155.  Inter  apocrypho», 

48S. 
Compar,  socius,  579. 
Conceptio  immaoulata  Virginis,  200. 
Concilia  tria  generaliu  antiqua.  415. 
Concilium  Aquisgranense,  ll">.  Cartha- 

gin.   ni,  410.  Francofordiense,  112 

seq.  Romaiium  sub  Damaso,  80,  400 

seq.  Sub  Gelasio,  82,  85.  Rub  Ha- 

driano,   114    Snb  Leone  III,  ibid. 

Tolelanum  i,  52'.). 
Concilii  Tridenlini  doctrina  dc  juslifl- 

catione  dcfcndilur,  134. 


lillj 


1NDEX  RERUM,  NOMINUM  ET  VERBORUM 


1010 


Conjecluris  non  temere  indulgendum, 

224 
Conjuuii  ftedus,- lio. 
Conjughitn  pro  conjuge,  184. 
Coiisaiiquiiieu$  limus,  502. 
Conscribi  albo,  194. 
Coustanlinopolilana  synodus.  415. 
Constanlius  imperator,  12. 
Constantius  contra  Germonium,    109 

seqq.  negligeuli«  arguilur,  118. 
Conlagia  nicecluv,  500  seq. 
Contra,  274. 
Controversife  iheologicae  sine  fastu  ex- 

posita?,  151. 
Coquebul,  fovebat,  240. 
Core,  Datban,  et  Abiron,  563. 
Corippus,  559.  Sedulium  imitalur,  165. 
Corona,  lelerna  vita,  229. 
Corpus  poetarum,  67. 
Correctores  codicum  mss.,   107,  170. 
Hymnorum  breviarii  Romani,   573. 
Librorum  olim  viri  illuslres,  87. 
Correclorum    codicum  subscrii»liones 

aliquando  falsa?,  88. 
Corvus  perfidiis  Noe,  175  seq. 
Covarrubias,  416- 
Coustant,  viclc  Constanlius. 
Creatus,  natus,  204. 
Creavit  pro  genuil,  575. 
Cresconiaha  collectio  canonum  ,   80, 

402. 
Criticoriim  audacia,  152. 
Crucis  lignum,  566. 
Crusius  refellitur,  545. 
Crux  colenda,   551.   In   vexillis,  192. 
Ejus  elugium,  552.  Veneralio,  163. 

Crifpta,  105. 

Cui,  disylk.bum,  103. 

Culndna  tecti,  250. 

Culla  novidia,  397. 

Cuneutu  globo,  291. 

Cwrere  velaqus,   156.  Per  facta,  275. 

Curiius,  158,  219. 

Curva  corrigere,  276. 

Cusp.uianus,  29. 

Cyprianus,  414.  Ei  suppositus  liber, 
"417,4« 

Cy!>rianiis  Aniioch.,  425. 

Cyrici,  el  Juiiue  inartyrum  gesta,  416. 

Cyrillus  Alexandr.,  414. 

D 
Dwdnleitm  teclum,  159. 
Daemoiiium  niulnm,  23i,  282. 
D:emon  lairo,  282. 
Dsemonum  legio  expulsa,  214. 
Damasus  (S.j,  57,  239,  520,  370,  394. 

Auclor  deereii  de   sacr.  Scriplur., 

80.  Ejus  coiicilium,  400. 
Dnmnnre,  ubsiringere,  250. 
Danmo  pro  obliijo,  160. 
Daniel,  178. 
Darius  duabus  primis  correptis,  178. 

Secunda  brevi,  104. 
Dalivus  pro  ablalivo,  160. 
Davidicus  deleclus,  598. 
Davisius,  55,  165. 
Davilicus,  Dtuidicus.  157. 
Daumius,  51.  Poetas  Christianos  edere 

cogiiaverat,  70. 
De  pro  in,  201. 
De  nuhe  lonal,  345. 
Dea1  epiiheloii  Deipara?  non  convenit, 

381,391. 
Decacliordum,  157. 
Derretales  epistolae  Romanorum  pon- 

lificiim,  413. 
Decretun:  de  libris  recipiendis,  et  non 

recipiendis,  400  seqq.  Gelasianum  de 
r   Cenlone  Virgiliano,  54. 
Deauio,  disculio,  216,  255. 
Dedicatio  ad   Theodosmnv,  23,  582. 

Operis  Paschalis,  148. 
Defossum  aurum,  278. 
Defttso,  di/fuso,  255. 
Deipara,  362,  566.  Regina  aposlolo- 

rum,  531.  An  ad  sepulcrum  Domini 

cum   aliis  mulieribus  iverit,  347, 


350.  Ejus  laus,  203  seq.  Au  ipsi  pri- 
niae  omnium  Christus  post  resurrc- 
clionem  apparuerit,  550. 
Dei  potenlia,  161  seqq. 
Deitns,  105. 
Dejectus  lumina,  270. 
Delapsus  et  dilapsus,  188.    Ventre 

parentis,  302. 
Delettm,  el  dileclus,  598. 
Delitnil,  et  dilHuit,  338. 
Demergere,  524. 
Demersa,  et  dimersa,  324. 
Demissus,  et  dimissus.  182,  223,  247, 

288,  354. 
Democriius  vetus  philosoplnis,  192. 
Dempsterns  uotatur,  14. 
Denaiii,  quibus  venditus  est  Christus, 

235. 
Denarios  secunda  brevi,  233. 
Denis  (Michael),  408. 
D^o  unice  inserviendum ,  158. 
Dependere  operani,  545. 
Depositum  subslaulive,  175  seq. 
Descendere  pro  ire,  218. 
Deteriora,  et  dexleriora,  174. 
Detersa,  delerla.  284 
Delerta  cnpillis,  104. 
Deus  miseratus  inslauravit  humanum 

genus,  199.  Pdter  noster,  226. 
Dexleriora,  174. 
Dexlri  Chronicon,  8. 
Diaconissa?,  143. 

Dialogi  Plaionis,  et  Ciceronis,  22. 
Diarium  ecclesiasticum  Roinanum  ex- 
penditur,  151  seq.  Litteralorum  Ita- 
lije  calumnix  arguitnr,  110. 
Didrchamalis  uurei,  272. 
Diemexlremuni,  251. 
Dies  masculino,  et  feminino  genere, 

251. 
Differentia  canonis ,  capituli,  hrevia- 

rii,  37. 
Digsta,  digeslum  Lucrv,  187. 
Dii  gcntiliuin  irrisi,  1825efl.Transplan- 

lali,  183. 
Dhnenso  corpore,  257. 
Dimisit,  et  demisil,  341.  Yide  Demis- 

sus. 
Diomedes  antiquus  grammalicus,  373. 
Dionysius  Caio,  44,  207. 
Dipluhongi  vcterum,  42. 
Discipuli  LXXII,  291. 
Discipulus  adjeclive,  289. 
Discissus,  et  discisus,  3il. 
Discrimen  vittv  amissee,  290. 
Diurnus,  quoiidianus,  231. 
Dives  regnuincalorum  intrarc  non  po- 

test,  277. 
Divim  explicare  velle  aadacia  cense- 

lur,  164. 
Diviiiiin  convivia,  154. 
Doctori  iurhe  est,  cum  eum  culpa  re- 

darguil,  159. 
Docloris,  et  Ducloris,  398. 
Doctus  de  coquo,  155. 
Domini  appeliatio,  135. 
Dominici  diei  dignilas,346. 
Domirfus  iri  forma  iguis,  li  8. 
Domus  exilis  qusenam,  133. 
Domus  genitivus,  secuuda  brevi,  231. 
Donare,  condonare,  199. 
Donatus,  28.  Ejus  editiones,  35.  Ipsius 

anonymus  commenlalor,  44. 
Draconiius,  161  scq.,  \mseqq.,  169, 
176, 183,  mseq  ,  190,  I93,198s?fl., 
220  ,  2.i5  ,  273  ,  280 ,281,  287,  289, 
292,  297,  318,  312,  559. 
Drepanius  Florus,  177,  192,  267. 
Dubiutlis  Christum,  an  possit,  504. 
Dukerus  (Carolus  Andreas),  51. 
Dungalus,  96,  331. 
Duuslaui.(S.)  visio,  101. 
Dupinius  perslringitur,  36. 


E  |ro  i  in  mss.,  41,  410.  In  composi- 

tione  correptum,  266. 
E  conlra,  274. 


Ecclesia  secunda  brevi,  350. 
Ecclcsice  catholii  ae  aposlolica?  Romamo 

appellatio,  409. 
Ecclesia  Romana  olim  gesla  marlyrum 

non  legebat  publice,*416. 
Eclipsissolisin  plenilunio,  558. 
Edere,  et  prodere.  514.  Loquelas,  172. 
Editioues  Sedulii,  58  seqq. 
Effeni,  de  funere,  289. 
Effujies  corporis,  303. 
Ego  elegauter  praeponilnr,  145. 
Eidefonsus  episcopus,  17. 
Elegia  Sedulii,  28  seq.  Eius  inscriptio, 

370. 
Elias,  173  seqq. 
E'ip.ndus  reuarguitur,  112. 
Emicare,  203. 
Engelbertus,  350. 
Enim,  et  etiam  confusa,  402. 
Eniiius,  104.  218. 
Eunodius,569. 
Enorh,  163  seq.,  360. 
Enormi  prima  brevi,  266. 
Eons,  oriens,  prima  communi,  383. 
Kpanalepsis,561. 
Ephesina  synodus,  413. 
Epigramuia  quod  lam  anonvmum,  581. 
Epislohe  S.  Pauli,  27.  Sedulii,  50. 
Epith  ta  plura  uni  substantivo  appo- 

sita,  357. 
Eplaticus,  450. 
EsJne  liber  terlius,  et  quarlus  apocry- 

phi,  452. 
Esiher  an  duo  libri,  432. 
Eslo,  ut  advei  bium,  106. 
Eslremccerse,  305. 

Et  aliquando  omissum  alibrariis,  141. 
Pro  elinm,  2u6.  El  ex  conlusa,  362. 
Ex  sed,  aut  ael,  224. 

Ethelredus,  156. 

Eugeuius  Toletanus,  172,  542,  561, 
394,  397. 

Enmenius,  176. 

Eusebius  Caesariensis,  107.  De  eo  Ge- 
lasii  judicium,  418,  421. 

Eusiathius,  12. 

Eva,  361.  E.jus  peccalmh,  198. 

Evangelislaruui  iusignia,  194.  Nomioa, 
432  seq. 

Evangelia  falsala,  421. 

Eucbaristise  <Iognia,  514. 

Eocberius,  35. 

Exclndo  \,ro  expello,  271. 

Exempla  pvoexemplum,  313. 

Exspecto  '  et  speclo,  198. 

Expcdiens,  et  expandens,  355. 

Expnlsare,  216. 

Expurgare  facti  cmisas,  136. 

Exserti  humeri,  192. 

Extremisco,  305. 

Eyb  (Albertus),  67. 

Eysengrein  (Guilidmus)  rejicitur,  15. 

Ezechias,  175. 

F 

F,  et  v  confusa,  176. 

Fabellade  poetis  ab  Ecclesia  exsularo 
jussis,  90  seq. 

Fabellis  priiua  brevi,  520. 

Faber  (B.isilius;,  578. 

Faber  (Peirus),  167. 

Fabricius  [Gi  orgius)  editor  Sedulil 
parum  fidelis,  .65,  138.  Refellitur, 
158.  Joanu  Alb  corrigitur,  63. 

Facere  pedem  relro,  254. 

Facies  terrcv,  516. 

Frtc/rt,resges!a3memoratudigna?,293. 

Fuclura,  103. 

Fuma  tacens,  223. 

Famularier,  222. 

Fana,  olvanu,  159. 

Fascis  pro  onere,  307. 

Fassonius  Lib  ■ratus,  358. 

Fuslits,  elfasti,  392. 

Fateri  magua  esl  medicina,  284. 

Fntisco,  et  fatesco,  341 . 

Fauslus  Manicha?us,  4i5. 

Fanstus  Rejensis,  seu  Recjiensis,  33, 
Ejus  opera  apocrypba,  425. 


QUJE  IN  PROLEGOMENIS,  OPERIBUS  SEDULII,  f.tc,  CONTINENTUR. 


1017 


1'avente,  elfaciente,  381. 

Favillis,  el  auiltis,  520. 

Fecit  fmem  esse,  285. 

Fel  Cliristo  datum,  330. 

Feiix  Urgelitanus  an  codices  S.  Hilarii 

corrupcrit,  WZseqi/, 
Feliiis  papse  epistola,  410. 
Feuiiuisdicare  opera  uou  dedecet,  143. 
Fe.iestrx,  oculi,  280. 
Fevu  de  piscibus,  175. 
Fergustus  episcopus,  10. 
Ferream  vocem  poetae  desideranl,l65. 
Ferliliuts,  277. 
Fervere  fretum,  244. 
Wervidtis  gludim,  173. 
Festus,  218. 
FiciUnea,  281. 
Ficus  siue  fructu,  280. 
Fiaei  secunda  producla,293. 
Figmenta  valum,  392. 
Firmabal,  formabal,  287. 
Firmare  grarium,  vestigia,  183. 
Flavius  Jacobus  Trehatius,  88. 
Flebiiis  pro  flente,  258. 
Flexo  genu,  376. 
Flores  poetarum,  67. 
Florus  diaconus,  191. 
Florus  martyr,  consul,  593. 
Fluctivagus,  551. 
Fluclum  pro  fluctuum ,  384. 
Fluens  genitore,  213. 
Fluidus,  fluvidus,  293. 
Fogginius  (Peir.  Franc),  79. 
Fonuminus  (Juslus),  12.  Noiatur,  408. 
Fornix,  lupanar,  106. 
Fortunatus,  53,  62,  91,  165,  177,  240, 

239,  266,  540,  378.  Amalarius,  100. 
Fragrare,  flagrare,  fraglare,  283. 
Fracheulhaell  mouastefiuin,  57. 
Francoium  feritas,  !76. 
Fralernum  odiuin  abolenduiii,  227. 
F'  eherus,  38. 
Fremens  eguus,  306. 
Frenureriiem.  172. 
Freyerns  Hieronymus,  67. 
Fructificans,  238. 
Frugifer,  fruclifer.  220. 
Frumentii  opuscula  apocrypba,  423. 
Fucns,  et  sucus,  160. 
Fulbertus  Carnotensis,  37. 
Fulgeniius  Myihologus,  24. 
Fulmiiteumcc.lutn,  174. 
Funcius  refeliilnr.  21,  91. 
Funclus  pro  defundus,  233. 
Fundamentum,  liber  apocryphus,  422. 
Furuerunt  a  furo,  178. 
Fmus,  natus,  516. 
Futiiruiu  iu  rus  pro  fuluro  in  dus,  213. 


Gallandius  editor  Sedulii  ,  68.  Opus 
paschale  cuin  notis  ed.dit,  148. 

Gallica  lingua  librorum  impiorum  fe- 
rax,  2  seq. 

Gallicanus  presb.,  112. 

Garnier  (Julianus),  12. 

Garrula  et  gandu ,  599. 

Ganriia  vilis,  297. 

Gazn  prima  brevi,  44. 

Gedeon,  363. 

Gelasius  an  carmen,  an  opus  paschale 
Scdulii  laudaverit,  84.  Distinguit  in- 
ter  libros  approbatos,  el  non  prolubi- 
tos,  417.  Canonein  diviiiarnm  Scri- 
plurarum  decrelosuo  inseruit,  411. 
Concilium  Damasi  insuum  derretum 
inseruisse  videlur,  407  seq.  Decre- 
tuui  ejns  de  libr.  proh  ,  80  seqq 
canon  de  Scripturis  divinis  n  n  est 
S.  Hieronymo  conlrai  ius,  410.  an 
ipsi  Asterius  S^dulii  carmina  dicave- 
rit,  593.  Virie  Decretum. 

Gelasianum  Decrelum  ex  mss.  Valica- 
nis,  408  seqq. 

Geli  ia  morle,  252. 

Gemma  anliqua  praesepe  Domiui  exhi- 
beus,  507. 

Oenerale,  et  speciate ,  273. 


Genesis  parva  ,  liber  apocryphus  ,  422. 
Geniiivuspluralis  in  orum  contrahilur 

in  um,  289. 
Gennadius  conlinuator  Catalogi  Devir. 
illus.,  4,  20.  Ejus  e\emplaria  auctio- 
ra,  4.  Inlerpuiata,  80. 
Genles  de  piscibus,  288. 
Gentes  per  Magos  indicalae ,  208. 
Gentililia  rioinina,  73. 
Genu  flexus,  nixm.  576. 
Georgii  gesta  apocrypha,  416. 
GeorgiusDominicus,  5.  Gemnicensis, 

217. 
Gerere  luslra,  214. 
Germanus  Anlisiudor. ,  39. 
Germen,  ei  gvumen,  595. 
Gennine,  etgramim ,  261. 
Germonius   contra  Constanlium,  109 

seqq 
Gerson.46,102,200. 
Gervasius  monachus,  101 . 
Gesla  Ss.  marlyrum  an  olim  in  eccle- 

siis  fuerint  lecta,  413. 
Geta  deus  credilus,  101.  Deus  Scoto- 
rum,  7.  An  deus  Britannorum  ,  156. 
Gela  pro  comcedia,  155  seq. 
Grabius  (Jo.  Erneslus) ,  426. 
Gracili  lcsludine,  399. 
Gramen,  et  germen,  524. 
Gramine,  germine,  291. 
Graua  (Dimianus),  80. 
Grandisonus.  308. 

Gratia  faeit  lilios  adoptivos  Dei,  226. 
Gratianus,  81,  414.  Eius   Decrelum, 

419. 
Gratianus  imporator,  23. 
Grego  pro  cong-ego,  150. 
Gregorius  Magnus  (S.),  27,  55,  572. 
Ejus    elogium  ,   434.   Nazianzenus  , 
411.  Turonensis,  99,  217. 
Gregorius  papa  II,  10. 
Gregorius  papa  VII,  419. 
Grex  pro  socielale,  146. 
Grialius  nolatur,  236. 
GrimoardusToletanus,t'zdeBernardus. 
Gronovins,  156. 
Gropperus  (Joaunes),  18. 
Gruner  (Fridericus),   editor  Sedulii, 
67.  Quibus  mss.  codicibtis  usus,    52. 
Notatur,  155.  Judicium  ejus  de  Von- 
ckio,  et  Vopkensio,  70. 
Gruterus,  213. 
Guilielmus  Malmesburiens.,  101.  Thor- 

ne,  ibid. 
Gyraldus,  22. 

H 
H  asjiralio  vim  conson3nlisali(|iiando 
obtinet,  104,234.  Saepe  desideratur, 
ssepe  abtindai  in  mss.,  171. 
Habemnr  pro  suinus,  541. 
Habitus,  530. 
Hadamarins  Heinhardus  Lorichius  edi- 

lor  Sedulii,  63. 
Hadrianus  VI  defensus,  90. 
Hxmorrhoissa  sanata,  249. 
H.ereii  i  corruptorescodicum,  1 13  seq. 

A  Gelasio  damnali,  427  seq. 
Harduinus  presbyter  aniiquarius,  408. 
Hariitlfus,  81. 
Htrlmannus,  211. 
Hanberli  chrouicon,  8. 
Haymo,  188. 
Hebrreorum  transilus  per  mare  Ru- 

brum,  169. 
Heinsius  Nicolaus,  52, 66.  Notalur,  12, 

153. 
Helias,  173  seqq. 
Heptaticus,  430. 
Hepidannus,  27. 
Heraclilus  puilosophus,  192. 
Herniogenijni  tres  editiones,  149. 
Herodes  illusus  a  Magis,  210.  Christum 

persequilur,  203. 
Herodes  prima  brevi,  et  ex  senlenlia 

aliquorum  tiMima  in  vocativo,  574. 
Eeros  Jucob,  562  seq. 
llinliis   quld  sit,  107.    In  versii,    187, 
191.  ASedulio  admissus,  269. 


1018 


Hibernia  an  patria  Sedulii,  6. 
Hieronymus  (S.),  20,  143,  259  ,  533, 
379,  591,415,  420.  Origenislas  di- 
sjecit,435.Asteriscis  biblia  distinxit, 
431.  Magna  ejus  in  Ecclesia  auciori- 
tas,  418.   Prologi  ipsius  galeali  an 
adulterati  siut,  410. 
HilariusPictaviensis(S.),4tl.AbAdo. 
ptiaoorum  hjeresi  alienissimus,  126. 
Codex  ejus  anliquus  in  basilica  Va- 
lic. ,   106  seq.  Ipsius  ediliones  ,  116 
seq. 
Hildeberlus,  10. 
Hincmarus,  18,  99,188,  191. 
Hipporegiensis  uiim  melius,  quam  Hip- 

ponevegiensis,  455. 
Hispania  an  Sedulii  patria,  7  seg. 
Hispanica  canonnm  collectio,  81,  423. 
Hispani  idiomatis  copia,  46. 
Historiaecclesiastica  Bononife  paratur, 

400. 
Holstenius,  78,  400. 
Homerocenioues,  591. 
Homerus,  50. 
Honorius  Augustodun.,  102.  Imper., 

24. 
Horatius,  99,  155,  252,  261,528.  Ejus 

scholiastes,  100. 
Hormisdas  anaucior  decreti  Gelasiani, 
80.  Decretum  Gelasii  ad  Hispanos 
misisse    credilur,    413.   Decretum 
1    Gelasii  ipsi  ascriptum,  409,  425.; 
Horridus,  et  torridus,  577. 
Hrodgarius,  87. 
Huelius,  285. 
Hugbaldus,  46. 
Hugo  de  S.  Victore,  132. 
Huiuaniim  genus  peccato  Adami  cor- 

ruptum,  197. 
Hundius  (Samuel),  9. 
Hgalus,  106. 
Hvdropieus  saaatur,  294. 
Hydropis  triplex  species,  296. 
Hymni  abecedarii,  578.  De  cognomen- 

tis  Salvatoris,  569  seq. 
Hvmnus  Abecedarius,  28,  372.  Pange 
lingna gloriosi  praiium,  Luslrarex, 
Vexillaregis,  55. S.  Vincentii inedi- 
tus,  2 19.  In  laudem  S.  Benedicti,  121. 
Hyperbole  in  sacris  litteris  usitaia, 
359. 

I 
I  pro  cin  mss.,  165. 
/,  el  y  confusa,  379. 
Ibis,  182. 

Iriem  quod,  idem  qui,  190. 
Idololatrse  arguuniur,  181  seq. 
Idololatria,  \3$seq. 
Idolum  si  eunda  brevi,  105,  527. 
Iguaiius  Mailyr,  161. 
Ignoscere  culpas,  199. 
Ildefon-i  Hispaniensis  revelalio,  190. 
Ildefonsus  T olet  (S.),  4, 15,  57,  434. 
Ille  em|i  iasin  habet,  230. 
Ima  profundi,  1 79. 
Imaginea  pama,  177. 
Immerilus,  211. 
Imperleclum  pro   plusquam  perfecto, 

553. 
Imperiosa  miracula,  291. 
Impenias,  impartias,  140. 
Impiorum  dicacitas,  2  seq.  Vaui  cona- 

tus,34li. 
Implere  hominem,  194. 
Imptcvit  innicnm,  504. 
Impossibilis,  277. 

In  cu  u  accusativo,  et  ablativo,  287. 
Innumerum,  2l2.j 
lncola,  et  acC'  la,  299. 
Incola  pe/agtVpiseis,  272. 
Index  Bi  asKlirlleiisis  qua  sil  auclori- 

tale,  35. 
Indicium,  eljudicinm,  161,  220. 
Infantes  ab  Herode  occUi,  211. 
tngressus  vada,  217. 
lnimicii  duloris.  dolori,  289. 
tnitfUUS,  <li;ii)i'lus  222. 
Inuoceniins  I,  403. 


1019 


INDEX  REP.UM,  NOMINUM  ET  VERBORUM 


1020 


Inocciduas  uvas,  238. 

Insulnrala  malis,  542. 

Inseriplio  acmsiicha,  398.  F.x  Grutero 
exposita,  595. 

Insepurabilis,  et  irreparabilis,  198. 

Insolidus,  et  insolilns,  172. 

Inspirare,  176. 

Imtaniia,  assidui!»s,  143. 

Interiau  de  Avala  (•!<>.),  347. 

Iuven  io  capins  S.  Joanuis  Baptista?, 
417.  Cnuis  D  nninicae,  ibid. 

Jpsc,  et  iste,  160  seq. 

I  raaiare,  3i6. 

I»aac,  166  seq.,  362. 

Iscauus,  186.  Sedulium  imitatur,  159. 

Isirius  Evangelia  falsavit,  421. 

Isidori  Merc.)t'iris  fabulae  cmiliclae  fue- 
ruut  exlra  Hispaniam,  il~>. 

Isidorus  (S.),  19  seq.,  53,  v)5,  103, 107, 
109,  146,  154.  167,  176,  186,  256, 
290,  3*1,  375  $eq.,  378,  541  scq., 
434,  439.  Portasse  auctor  prnelatio- 
nis  ad  colleeliouem  H^p-micam  ca- 
nouum,  423.  Ipsius  l;ber  De  obilu 
Pairnm,  82.  Versus  in  biblioilieca, 
95  Eiymologiae  opus  cenionarium, 
500.  Iti  Eiymologiis  mulla  uint,  quae 
sine  idoneo  fundamenlo  supposiiitia 
dicuniur,  414.  Opus  ejus  iuedilum, 
379.  Ipsi  \inilicatur  liber  de  ortu,  et 
ob.  Palr.,   57. 

Js>  «e/ snondaeus,  562. 

Ilinerarium  nomine  Petri,  420. 


Jacobi  (S  }  in  Hispania  pra?dicatio,  37 
seq. 

Jam,  jamque,  228. 

Jatnblu-lius,  154. 

Jannis,  etMambre,  magi  ^Egyplii,  423. 

Januilius  (J<c.  M.),  99. 

Jjns  Miius  ab  Almeloveen (Tlieodorus), 
53. 

Jejumsmorsibus,  173. 

Jephlbe,  363. 

Jesus  a  Joinne  baotizatus,  214.  Ten- 
laiur  a  ifiaboio,  220.  Diseipulos  eli- 
git  e  piseatoribus,  224.  Daemonas, 
ac  morbos  depeliii,  241.  Imperat 
teflipestati  ,  ibul.  Dat  potcsiatem 
discipnlis,  23 f.  rcq.  Hanum  manco 
reddidii,  257.  Arnbulut  supramare, 
261.  iEgrotantium  mullitudiuem  sa- 
nat,  26  i  seq.  Ejicit.  spiritum  iminun- 
dum,  269.  Solvit  triuulum,  272.  Iu- 
numeras  Jud;ea?  cat'-rvassanat,276. 
Iulr;ivit  Cupliarnaum,  284.  Dsenio- 
nes  tacere  jnb>  t.  283.  Sedens  iu 
puppi,  docet  lurbas,  et  jiibi't  Petrum 
piscari  287.  Sacerdos  secundum  or- 
dinpin  Helchisedecb,  297.  Samarila- 
nam  alloquilui',  299.  Hierusab  rn  in- 
gredilur  asinae  insidens,  506.  Orat 
Pitrem,  509.  Discipulorum  p  des 
lavat,  313  Heddidil  aurem  Malclio, 
318.  Priedicil  Pelro,  quod  se  nega- 
turus  csset,  319.  Deducitur  ad  fal- 
pham  ibid.  Odaphis  caesus,  520.  Du- 
ctus  ad  Piiaium,  325.  Ad  pfpnam 
ductus,  528.  Ligno  alfixus,  551.  Ace- 
to  potatur,340.  Exspiravit  ibid.  I'is- 
canii  Petro  m  dexteram  partpm 
jacere  rete  jubet,  331.  Cum  discipu- 
lis  manducat  355.  Paceiu  habere 
jussit  aposiolos  ,  357.  Ascendil  in 
coelum,  ibid.  Fimbria  ejussanat  mul- 
tos,  263.  Vestis  numquam  veudita, 
264.  Vide  Cliristus. 

Joannes  o  brevi  104. 

Joannes  abbas  Lamb.,    155. 

JoannesBiptista  (S.),  214  sy/.  Floren- 
tiuus,  47.  Tinmulheiisis,  101. 

Joannis  apostnli  tres  epistoke  quarum 
dmeolimJoannipresbvteroascripia?, 
405. 

Jonas.  175.  Aurelianensis,  19,96,  331. 

Jordunis  flproducio,  214. 

Jordanis  undis  ablui  in  votis  erat,217. 


Joseph  venditus,  563. 

Josue,  172. 

Judaei  coarguunlur,  549. 

Judas  prodilor,  513  seq.  Laqueo  se 

suspen.iii,  523. 
Judex,  elindex,  226. 
Ju.iicare,  qu..ni  facere,  promplius  est 

149. 
Jwfif/sprimacorrepla,  158, 229,239,263. 
Ji  gufus  pro  7iece,5.6. 
Julius  Sevprianus,  88. 
Jura  pole>talis,  292. 
Juretus  (Franc.j,  50.  Editor,  et  anno- 

ta'or  prosae  Sedulii,  148.  Hefellilur, 

19-,  215. 
Justiuiauus  (Rened.),  27. 
Jusiiiius,  250. 

Justus  (Pelr.  Paul.)  nolatur,  155. 
Juvubit  memimsse,  592. 
Juveualis,  184,  261,  283. 
Juvencns,  45,  134,  156,  174  seq.,  185, 

189,191,205,  214,217,  220,   219, 

251,  233,  276,   280,  522,  529,  338, 

366.  A  Gelasio  laudutus,  419. 


K  pro  c  in  mss.,  41. 
Katervu,  luirus,  kustra,  373. 


Labans,  et  labens,  353. 
Labbeus,  8,  402. 
Labrusca,  159. 
Labyrinlbeum  antrum,  159. 
Lactautius  ,  50,   192,  355.  Opuscula 

pjus  apocryplia,  424.  Victe  Lutatius. 
Lacns  pro  sase  amolo,  257. 
Lambebunt  flammw,  169. 
Lambere;  deosculari,  283. 
Ljinpeus,  543. 
Lancinure,  106. 
Laparre  (Gni  lelmus),  110. 
Latiria?  linguSe  utilitas,  2. 
Lali.iiiatis  duodeoim  genpra,  426  seq. 
Laiiuius  Lalinus,  108.  Diligemia  ejus 

in  con  erendismss.,  119  seq.  Ipsms 

bibliolbeca  Viterbii  asservata,  liO. 
Latroms  duo  ad  Chmti  lalcra  cruciU- 

xi,  3J4. 
Lavant  in  gwgite  pro  luvans  se,  284. 
Lavo,  lavis,  217. 
Laureniius  presbyter,  142. 
Lauretns,  369. 
Laus  apostolorum ,  liber  apocryphus, 

423  seq. 
Luzarus  suscilatur,  503  seq. 
Lectio  pro  sacra  scriptura,  170. 
Leidradus,  114. 
Lemos  (Antonius"),  50. 
Leo  (S.),   33,  178.   Epistola  ejus  ad 

Flaviaiiiun,    415.  E|  istola  ad  Turi- 

bium,  413.  Falso  ipsi  ascriptutn  Sa- 

crampntai  ium,  406. 
Leo  X,  581. 

Leprosi  decemsanali,  296. 
Leprosi  sanatio,  239  seq. 
Leplogeupsis,  liber  apocryphus,  422. 
Lesleus,  85. 
Leucius  apocryphorum  auclor  ,  403, 

421  seq. 
Lcutcliarius,  88. 
Leyserus,  29. 
Libana  cedrus,  281. 
Libens,  313. 
Liber  de  magia  Christo  suppositus , 

331. 
Lib.  ratus,  92.  Pro  Liberio,  57. 
Liberius  poela,  92.  Ejus  acroslichis  de 

Sedulio,  597. 
Libertas  per  alapa?  ictum,  321. 
Libertus,  92. 
Ljberum  arbitrium  non  amissum  est 

post  Adse  |.eccalum,  153  seq. 
Libia  aurea,  292. 
Librarii  opera  auctorum  siepe  turba- 

bant,  43.  Eorum  lusus  in  mss.  266, 

ipsorum  fraudes,  88. 


Libri  nonnulli  privatim  legipossunt, 

qui  publice  legi  non  debent,  416. 
Librorum  ajiocrypborum  nolilia  ,  419 

seqq. 
Licel  quamvis,  354. 
Limen  et  luwen,  201. 
Limina  et  Uimina,  175. 
Limiim  teili  250. 
Limiite  vila;,  269. 
Linguw  trisulcw,  169. 
Liui  Acta  apocrypha,  406. 
Linirevarvu,  vel  parvo,  156. 
Ltpsius  incaute  Deiparaui  deam  vocat, 

581. 
Lironius  refellitur,  415. 
Lillera  Romana,  408. 
Litterarum  tria  genera,  40.  Majuseu- 

lae  inilioversuum  in  mss.,286.  Lon- 

gius  pxcurrtutes  in  mss.  ,  42. 
Lilteratorius ,    litterulis,    litterarius, 

136. 
Livius,  318,  377. 
Loreuzana  (Em.  Card.),  15,  95. 
Lotli,  168.  Ejiis  uxor,  ibid. 
Lucauus,  156,  16  J,  173,  !80,  212,  246, 

345.  Ejus  scholiast  s,  100. 
Luciauus  falsavil  Evangelia,  421. 
Lucis  ;iucior  Deus.  249. 
Lucius,  vide  Leucius. 
Ludenti,  et  luenti,  596. 
Luiij.rauiJus,  81. 
Lumbrosa  Lalinitas,  427. 
Lumea  et  limen,W\. 
Lumen,  lumina,  oculj  258. 
Lumv.iu,  el  liminu,  175. 
Lunae  cubus  irridetur,  185. 
Lupus  abbas  Ferrarieusis,  81.  Tre- 

ceusis,  59. 
Lutatius,   sive  Laclantius    Placidus, 

100. 
Luln  pro  luto,  502. 
Lumphalicus,  295. 

M 

M,  el  in  commixta  in  mss.,  219. 
Mabilonius,  5  seq.  In  ietate  codicum 

dctiuienda  aliquaudo  deceplus,  12i, 
Machaba3oruai   liber  tertius,  el  quar- 

tus  apocryphi,  432. 
Macedonius  magister  Sednlii ,  11.  Ma- 

gister  [.lurimorum,    115.   Au    ijisi 

uiissuin  Aslerii  epigramuia,  73. 
Markeuie  (Georgius),  67. 
MtiCUla,  dedecus,  200. 
Mttqi  |  rima  correpta,  208. 
Magis,  amplius,  deincejjs,  240.  Sa?pe 

abundal,  549. 
Mttfjisier,  c-t  miimlcr,  513. 
Magorum  adventus ,  205  S£<7."Dona, 

209. 
M  ijansius,  61. 
Maittaire,  58. 
Major  in  regno  cadorum  quisnam  sil, 

273. 
Mulu,  h.  e.,mensa3  secunda?,  134. 
Maldonatus  (loannes),  349. 
Mttle  defosmm,  278. 
Malus,  diabnlus,  255. 
Mambre,  vide  Jannis. 
Mamertus,  Mamercus,  29,  33. 
Mamzeres,  104,  340. 
Manuvit  fir.  correpla,  172. 
Manilius,  175,  526. 
Manna  errlitus  Hebra^is  dalum,  171. 
Maiinius  Doiiiinicus,  553. 
Mrinsiiis  nolaiur,  21. 
Mauuale  biblicum,  67. 
Marcella  fraudes  Origenistarum  dete- 

xit,  436. 
Marcellinus  (comes),  417. 
Marceo,  166. 

Marcus  Petri  discinulus,  407. 
Mare  lucrymarum,  215. 
Mare  ie;;'jscerp  a  sole  oceidente  fln- 

guiitp  eta3, 261.  Riibrum,  169. 
Maria  wuia  quanlitate,*104,  200. 
Maria  oris  dicta.  l63.Ejus  immaculata, 

conceptio,  200.  Vide  Deipara. 


1021 


QUJE  IN  PROLEGOMENIS,  OPERIBUS  SEDULII,  etc..,  CONTINENTUR. 


1022 


MariaMagdalena,  282,  291. 

Marinpus  ILueius,,  69. 

Mnrinius  (fajelanus},  93. 

Marne  (Philinerlus),  87. 

Martenius  notatur,  53. 

Marlialis,  58,  178.  Falso  ipsi  ascripta 

suni  e|  Lrammaia  Godfridi  Viudoci- 

nensis.  361. 
Martinus  Dumtensis,  152. 
MaMliffii  noniiue  liber  apoerypbus,  421. 

Matihseus  Wosimouasl.,  101. 
Mauriui  auclores  traelatus  diplomatici, 

125. 
Maximus  (S.),  176. 
Mederetur  sec.  brevi,  263. 
Meliu  prandiis  veterum,  154. 
Melania  Origenislis  favcbat,  436. 
Melliceosis  anonymus,  15,  19. 
Melum  pro  rnatum,  154. 
MemvMils  pro  Memphitidis,  104,  294. 
Meiickenius,  132. 
Mens,  peclus,  corda,  223.  Trucis  furo- 

ris,  523. 
Mensce  modicre  deseriplin,  152. 
Mensae  secundae,  153  s:y/. 
Meiibura  lougit  dinis  Christi,  439. 
Mera  adce,  l06. 
Mercator,  Vide  Isidorus. 
Merebat  \  ro  merebatur,  268. 
Mereiida,  57. 
Merobaudes,  76. 
Messis  Dei,  161. 
Slessis  pro  anno,  200. 
Meltdlun,  b.  e.,  pelra,  171. 
Melro.oria  Latinitas,  427. 
Meursius,  174. 
Mezlerus  (Joannes) ,  12*. 
Micliael  aiitiquarius,  54. 
Milia  duodecim  legwnes,  103,  518. 
M  litana  Launiias,  427. 
Miliies  Christi,  102  seq. 
Minister,  et  mugister ,  313. 
Miuucius  Felix,  305. 
Miracula  ClirUti,  575  scq. 
Missale  Gallicanum  vetus,  83. 
Milis  panipinv.s,  258. 
Mixium  stne  nomine  vulgus,  276. 
Modulanlem  tnrmiuu,  3s)7. 
Mvenia  de  sedibus ,  523.  Templi,  280. 
Mcerui  a  Moereo,  558. 
Monachi  olini  anliquiorum  industriam 

in   desci ibendis  eodicibus  aemula- 

bantur,  408. 
Monogramma  Christi,  378. 
Mouosjllabum  breve  saepe  reperilur 

proiiuctum,  226,  2S6,  598. 
Moniani,  Prb<  illae,  el  Maximillffi  opu- 

scul.i  apocrypha,  421. 
Monlfaucuuius,  31. 
Mununiemu,  et  moriunenta,  156. 
Morellus  iJacobus),  60. 
Mori  pro  exslinqni,  185. 
Moriens  pro  morlua,  231. 
Morlaues  (Bartholom.),  69. 
Mors  viela^  5  i2.Vicla  per  Curistum,567. 
Moiabile,  350. 
Moyses,  168  scq.,  365. 
Moqses  disyllabum,  260.  'f  risyllabum, 

268. 
Moysi,  Mosc,  293. 
Muliercurva  erigiur,  259. 
Mullus,  el  mulus,  160. 
MuncJxerus,  13>,  266. 
Mundults,  munditdis,  273  seq. 
Muusterus  (Sebaslianus),  8. 
Muratorius,  (Lud.),  B,  881. 
Muretus  contulit  codicem  S.  Hilaiii 

basil.  Valic,  122. 
Mus 'iini  Borgianuiu,  307. 
Midn  idola,  160. 
Mutatio  geueris,  357. 
Muluin  silenlium,  158. 
Mulus,  el  sunlus,  586. 
Mijron  pro  unguento,  379. 

N 

Nablum,  organum,  431. 
Nabuchodonosor,  176  seq. 


Nansius,  52. 

Napione  de  Cocconato  (Comes  Galea- 

nus),  40. 
Natale  solum  Chrisli,  246. 
Nuttde  lutum,  302 
Nalura  Deo  subdita,  179. 
Nators  hunianse  lapsue  debilitas  non 

est  cum   haerelicis    exaggeranda  , 

135. 
Naufragium  pronaufrago,  ISO.Nehris- 

sensis  jElius  Aul.  eilitur,  ei  commen- 

lalor  Seuulii,  61,  C8.  Notatur,  310. 
Nec,  et  non,  237. 
Nec  illi  pro  neque  itli,  315. 
Necnumerunlur,  155. 
Nepohs  liber  apocr.,  422. 
Neqna,  nequo  tempore,  518. 
Nequidquam  pro  nihil,  190. 
Nescio  inercem,  256. 
Nicsena  synodus,  415. 
Nirolaus  I  Ponl  ,  81. 
Nicolaus  Cusanus,  38. 
NicoiuacliusDexter,  87. 
Niqntm  venenwn,  238. 
Niiiarae  bihli,  l38. 
Ninguidus,  103. 
Nilenles,  pingues,  556. 
Noclitrna  umbra,  323. 
Nota  prima  loiij^a,  103. 
Nomen,  et  uumen,  205. 
Nomen  gloriosum  iionnulli  sibi  arro- 

ganl,  134. 
Nomina  Chri-ti,369  seq.,  401sei7.Ro- 

maiioruui,  9. 
Non  a  librariis  aliquando  intrusum, 

143. 
Nonius.  26S,284. 
Nonnus  Paiaphrastes,  359. 
Norisius,  2i. 
Notae  codicum  ,  et  editionum  expliea- 

tse,  130  seq. 
Noikerus  Balbulus,   100,  570.  Nota- 

lur,  4. 
Nox  pro  morle,  287. 
Num  n,  et  nomen,  203,  207. 
Numerure,  rcslimare,  219. 
Nune  r.ire  pecus  pauperls  est,  153. 
Numeria  Latinitas,  426. 
Niuneri  acile  iBulantur,  19. 
Numerorum  p\positio  mystica  e  mss. 

Vaiicanis,  429. 
Numerus  librorum  Paschalis  carniiuis, 

146. 
Numisma,  et .nomisma,  315. 
Nutribal,  nulriebttt,  265. 
Nulrimeiduin  ignis,  158. 

O 

O  pro  v  in  mss.,  41. 

Ob  oinissum,  15S. 

Obloquiwn,  149. 

Obsitus  pannis,  203. 

Obslrusus,  oblrusus,  215. 

Obtusus,ob(unsus,  157. 

Observatioues  litlerarise,  35. 

Occasus  pro  casus,  207. 

Ofidi  cordis.  137. 

Odilo  Abbas,  03,547. 

Officia  membrorum,  247. 

Oilicium  pro  offuiidi,  182. 

Offascare,  21 8. 

Og  gigas,  rex  Bazan:  liber  de  eo  apo- 
rryphus,  422. 

Oinuiu  inimicic  virtulis  ,  vel  virluti , 
292. 

Omnia  swcula  swculorum  liturgia  phra- 
Sisj  1 47 

Opaca  silentia  noclis,  298. 

Operarius,  b  neflcus,  318. 

Opem  libertalis  urbtm,  186. 

Opes  virlulis,  309. 

Optatianus  Porphyrius,  584. 

0[ilalus  Ater,  574. 

0|ims  pasehale  Sedulii,  22,  50,  129, 
151  seq  Parum  corrertuui,  31.  Scri- 
l  tura  aliqaando  delrita  exaraium, 
154.  Fjus  prima  ediiio  rara,  148. 


Opus  de  tribus  apparitionibusD.  N.  J. 
Christi,  350. 

Oratio  Dominica,  226  seq. 

Oratiouis  vis,  298- 

Orbus  pro  cceco,  258. 

Ordo  librorum  cathnlicomm  ,  qui  in 
Ecclesia  Roinaua  ponuntur  anni  cir- 
culo,  419.  Romaruis,  scriptus  sub 
Ottone  I,  416. 

Ore  ora  premere.  317. 

Orientius,  170,  190,  331  seq.,  542,369 
seq. 

Origenes,  27.  AhEnsebioPamphili  de- 
fensus,  42*.  Apologiain  >  jns  conscri- 
psit  Eusebius,  418.  Tres  ipsius  edi- 
tiones,  1490rigene,ubi  liene.nemo 
melius,  ubi  male,  neuio  pejus,  455. 

QrlgPiiistarum  artes,  et  doli,  453  seq. 

Originale  peccatum,  197  seq. 

Orosius,  vir  eruditissimus,  419.  Ejus 
iion  est  homilia  quaedam  in  Apocaly- 
psin,  188 

Orlhographia  vpterum,  43. 

Osbernus,  101,  561. 

Oslentare,  191  seq. 

Oudiuus,  29. 

Oves  in  judicio  Doi  a  parle  dpxtra,163. 

Ovidius,  30,  104,  141,  133,  162,  164, 
160,  180,  212,  201,  291,  369,  431. 

P 

Paganl,  elhnici,  139.  Ex  pagis  Albe- 

riiensinm  dicli,  183. 
Paqus  Allicwcus,  159,  183. 
Pjiiiadius,  135,  168.  Episcopus,  10. 
Palmerius  (M.<uhaeus),  107. 
Pulpante  manu,  298. 
Paniphilus,  vide  Eusebius. 
Panes  mulliplicati,  260,  263. 
Panis  i|uolidianus,  250  ieq. 
Paiivinius,  30. 
Papebrochiiis,  35. 
Paraclilus  i  brcvi,  103. 
Paracteria  carmina,  561. 
Par.idisiflumini,  233.  Cceleslis  descri- 

piio,  550  seq. 
Paralytieus  liberatur,  216. 
Paraphrasis  Decreli  Gelasiani  e  mss. 

Vaticauis,  429  seq. 
Parci  mucrone.  518. 
Parrbasius  editor  Sedulii,  58  seq   Ejus 

de  Sedulio  ,  et  Prudenlb  juUicium, 

1 05  seq. 
Parlicipio  versus  bene  finitur.157,247. 
P«i'ni  loquor,  275.  Mensa,  594. 
Parvi,  puiri,  211. 
Pttrvum  haustum,  299.  lac,  374. 
Paschale,  vide  Carmen,  Prosa,  Opus. 
P.ischasiiis  (Katb.),  13.  51,  93. 
Passinus  (Josephus),  40. 
Passerinus  (,Io.  B.ipl.),  369. 
Pat^r  iu  Trinilate  iilem  ,  quod  Filius, 

non  idem,  qui,  190. 
Pateruo  Castello  (Joan.  Andreas)  re- 

fellilur,  507. 
Patieniii,  et  sapientia,  U2. 
Palraccio  oppidum.  123. 
Patns  iu  decreto  Gelasiano  commen- 

dali,  414. 
Patria  ca-lestis,  !83sc<jf. 
Patiis  vocabulum,  (35. 
Patrum  veterum  lectio  commendaliir, 

1  seq. 
Pauliuus  Nolanus,  172,   187.  285,  592. 

Petrocorius,  170,  188,  192  seq.,  211 

seq.,  548. 
Paub  Epistola  ad  Hebneosolinj  anon- 

nullis  non  reeepla,  405. 
ranlus  II  defensus,  90.  Paulus  Diaco- 

iius,  561.  Yidc  1'ctrus. 
Pauper  hoiiu^  131. 
Pearsonius,  80,  410. 
Peccaton  s  se  Baacti  vocltabant,  424. 
Pelagiasnon  csl  auclor  Decreli  Gcla- 

siaui,80. 
Pclaqo  de.'alus,  246. 
Pellicer  (Joann.  Ant.),  62. 
Peniculus,  10 1. 


KV23 


INDEX  RRRUM,  NOMINIM  ET  VEKBORUM 


1024 


Penniculo,  et  penicnto,  310. 

Pensare,  putare,  158. 

Pennotus,  57. 

Percunctor,  percontor,  273. 

Perdere  modtim,  166. 

Perflalum  (vgrum,  294. 

Persias,  192.  Ejus  vita,  45.  Satirae 

falsa  subscriptioae  notaUe ,  88. 
Perslringere  ,164. 
Pe>vasu's,  271. 
Pervenis  i  hrevi,  342. 
Pes  veli,  234. 
Petavius,  127. 
PeMtus(Jac.),409,  416. 
Pelil  morte,  325. 
Pelrarcha  (Franc.),  47, 102. 
Petrooius,  312. 

Petri  aposioli  sncrus  sanata,  240.  Ne- 
gatio,  319,  521  seq.  Sedes  tres,  407. 
Petrns,  etPaulusan  eodeiu  auno  passi, 
406.  In   anliqnis  monumeutis  simul 
depicti,  551. 
Petrus  Aurorarius  ,  sive  Rigensis  .  45 
seq.  Dauiiani.  361.  Piciaviensis,  18. 
Pez  (PrziusBernardus),  9. 
Pezii  scriptores  rer.  Austr.,  155. 
Pharaoperfidus,  365. 
Philaslrius  Brixiensis,  420. 
Philosophorum  vanse  concertationes  , 

191  seq. 
Phylacteria  3pocrypha  ,  426.  Quid  fue- 
rint,  438  seq.  Phylacterium  super- 
stiliosum  ex  cod.  Vat.,  439. 
Physiologus,  liber  anocryplius,  421. 
Piclor  Chrislianus,  547." 
Pierius  Valerianus,  90. 
Pietas  pro  Deo  pio,  279. 
Pietas,  et  poteslus,  159. 
Pilaiusan  prceses,  526.  Ejus  facinus, 

328. 
Piscium  miracnlum,  260,  265. 
Ptacidis,  et  placitis,  157,  159. 
Plucidus,  el  lucitus,  282. 
Plangtml  per  qaudiu,  252. 
Plazza  (Benedictus;,  381. 
Plena  voce,  180. 
Plemshomo,  182. 
Pleonasmus,  168. 
Plinius,  51. 

Plumis,  et  pluviis,  171. 
Pluralis  pro  siugulari,  139. 
Pluriu,  plurimi,  282. 
Plus  ad  merilum  esl,  395. 
Poelmannus  (Theodorus),  editor  Se- 

dulii,  62  seq. 
Poenitentia   Ada?  ,  liber  apocryphus, 
422.  f.ypriani,  liber  apocryphus,425. 
Jannis,et  Mambre.liber  apocryphus, 
ibid.  Urigenis  ,  liber  apocryphus  , 
ibid. 
Poelie   Christiani   io   prelio  habendi, 
105.  Suaviores  in  carmiue,  quam  in 
prosa,  ibid.  Sacri  a  nulloRoinaiiorum 
ponlincum  explosi,  90. 
PoetanimChristianorum  laus,69.Gen- 

lilium  figinenla,  155,  185. 
Polema  Latinilas,  427. 
Poli  ianus,  451. 
Pompure  ,  pompalus ,  pompizare  ,  104, 

155. 
Poniificum  Romanoruni  epistola?,  415. 
Pupnlalio,  504. 
Portare  tenebras,  503. 
Posse,  et  nof.se,  194. 
Possevinus,  591. 
Possibdis,  277. 
Postumiani ,  et  Galli  opuscula  apocry- 

pha,  424. 
Potnre  misero  lelhum,  197. 
Poienz.i  Ignalius,  277. 
Pnvmissus,  et  promissus,  173. 
Privmium,  h.  e.,  commodum,  399. 
Prwroguliva,  155. 
Pra?sens  pro  fulnro,  369. 
Pra>$epe  in  ablativo,  104,  205,  307. 
Pra?sepi  Domini  alligati  bos,  et  asinus, 

307. 
Prawle,  pueside  ligno,  163. 


Prcesumptor,  104. 

Pnvter,  el  propler,  297. 

Prwter  quos,  162. 

Pri;icipis  syuagoga?  filia  suscitala,  281-. 

Priscianus,  28.  Saeculo  vi  lloruit,   55. 

Ejus  versus,  88. 
Priscillianista?  apocryphorum  auclores, 

420. 
Prilaiiius,  vide  Muratorius. 
Prius,  el  pius,  241. 
Proiia  Fallouia  ,  26, 185.  Cento  ejus, 

olseq. 
Prodere,  et  edere,  314. 
Prologus  Carminis  paschalis,  151  seq. 
Pronus,  tlplenus,  182. 
Propensa  vola,  288. 
Propertius,  50,288. 
Propheles  de  femina,  215. 
Proprius  pro  suus,  505,  532. 
Propter  iler,  297. 
Prosa  Sedulii  passim  depravala  ,    196. 

Ipsi  nou  semper  iuha?rendum,  518. 

Vide  Opus  paschale. 
Prosp  r,  10,  415  Ipsius  adjuralio,107. 
Prosperare,  106. 
Prosodia?  erroresin  Centone  Virgiliaao, 

591. 
Prolerius  Alexandr.,  414. 
Praverbiorum  nomine  Xysti  liber  apo- 

cryphus.  422. 
Prudentius,  147,  151.  154,  160  seq., 

168  seq.,  175, 182,  189, 191  seqq  ,21 1 

seq.,  217,  223,  231,  250,  266,  269, 

285,  303,  518,  522,  552,  559,  406.  In 

scholisprselegendus,  102  seq.   Ejus 

Dittocbaeum,  52. 
PrwUB,  hiems,  164. 
Puer  a  purilale,  274. 
Puerilia  milia,  212. 
Putschius,  98. 

Q 

Qua,  et  qitia,  171. 

Qua  flexus  pielale,  265. 

Qua?stio  miindi  Jesits,  566. 

Que  productum,  223,   228,  335.  Pro 

eiium,  qnoque,  283,  292. 
Qui  sis,  quh  sis,  283. 
Quiuiiam,  quare,  cur,  218. 
Qiiicumquc,  pro  unusquisque,  235. 
Quwco  cum  infiniiivo,  521. 
Qumlilianus,  218. 
Quodcumque  mcdi,  284. 

R 

Rabanus  Maurus,  550,  394. 

Rnbidus,  elrapidus,  162. 

RadulphusDunstap.,  102. 

Ralberlus,  201. 

Rtilem,  ratim.  288. 

Raynaudus  (Theo|ih.),  340. 

Recidivns,  redivivtis,  290. 

Jteclndo  pro  recondo.  354. 

Reddere  culpas,  199. 

Redux.  297. 

Reduci  saluti,  257. 

Refluil  cilham  mel,  397. 

Reg>ns,  gerens,  ferens,  170. 

Regere  inrn,  184. 

R  egius  (Joseph.  Ant.),  58,  93,  408. 

Regnum  Deipara?,  351. 

Reg.ih  filius  sanatur,  238. 

Regulus  e  brevi,  104,  258. 

Rfimarus,  70. 

Relambu,  501. 

Relandus  (Pelrus),  99. 

Reuiigius  in  Catonem,  45. 

Reiovo,  et  revoco,  163. 

Reptjrcussom  carmiiia,  561. 

Repetens  ef/igiem,  243  seq. 

Reppidit,  repidit,  363. 

Reprobus  lapis,  186. 

Repulit.  reppidil,  282. 

Res  dura,  298. 

Res,  ei  sermo  eleganter  opposita,  142, 

Resupinus,  superbus,  274. 

Resurreclio  Domini,  347. 

nelrorsi  vultus,  168. 


Revelatio  Pauli,  Thoma?,  Slephani,  li- 

bri  apocryphi,  422. 
Revocavil  pompa  lurbam,  290. 
Rhylhmi  abecedarii,  378. 
Riccius(Micbael),  60. 
Rigaltius,  459. 
Rivanielia  (Antonius),  40. 
Rna(Martinus),  165. 
Rodu  phus  (Card.  Carp.),  78. 
Romana  littera,  408. 
Romana?  Ecclesia?  excellentia  jure  di- 

vino,  406. 
Roscius  Julius.  26,  383. 
Rosweydus,  58,  144. 
Rulius  ardens  non  consumitur,  168  seq. 
Rufinus.  27.  Prologos  Hieronymi  adul- 

terasse  creclitur,  410.  Ejus  opera 

permissa,  non  approbata,  418. 
Ritfuis  geutilitium  nomen,  75. 
Rinnariius,  99. 

Ru-ticus  diaconus,  88.  Helpidins,  209. 
Rutilius,  184. 
Ruldtts  epitheton  Sedulii,  100. 


Sabellius  a  correplo,  191. 
Sacer  pro  sacerdote,  106. 
Sacrare,  ibid. 
Salii,  Salvi,  salivi,  172. 
Satiuiica,  159. 

Salmasius,  61.  371. 

Salomon  episcopusConsiantiensis,  188. 
Imitator  Sedulii,  100. 

Salomonis  Conlradiclio,  liber  apocry- 
phus,  426. 

Samaritanaad  Christum  conversa,  299. 

Samonicus,  290,  293. 

Sanchez  (Thomas  Ant.),  62. 

Sancli  vox  a  Christianis  adhibita,  133. 

Sanctus  Dei,  Chrisius,  285. 

Sanih  rus  (Antonius),  57. 

Sanguis  exstinclus,  166.S?merfcMS,223. 

Sanguis,  genus,  302. 

SanguinisChrisli  symbolum  vinum  ru« 
brum,  237. 

Sapienlia  et  patientia  in  mss.  confusa. 
142. 

Sara,  siveSarra,  166. 

Sarazanius,  594. 

Satwuvil,  et  satiavit,  396. 

Saucia  viscera,  166. 

Scalpo,  scutpo,  181. 

Schoeligenius,  58. 

Scholiistps  Lncani,  Horatii,  et  Stalii 
versum  Sedulii  allegant.  176. 

Scorpionum  trisyllabum,  292. 

Scntia  an  palria  Sedulii,  6. 

Scotlus,  58,  144. 

Scriplores  apocryphi,  424. 

Scriptura?  antiqua?  imitatio,  408 

Scripluraruni  canon,  503. 

Sculler  (Malihias),  47,  581. 

Se  pro  etim,  273. 

Sejudice,  prtvstat,  277. 

Sebaslianusa  S.  Paulo,  55. 

Sectus  terga  tlugellis,  527. 

Sceculn  scvcutorum,  147. 

Stvculariu  sludia,  136. 

Sieculi  v  eruditio,  103. 

Swcuium  pro  niundo,  306. 

Sedere  pro  manere,  267. 

Sediliosa  tribus,  565. 

Sedulia  LaHa,  9. 

Sedulii  cujusdam  manuscriptum  Psal- 
leriiim  Graecum,  39. 

Sedulii  Scoti  collectaneum,  27. 

Sedulii  veterestres,  7,  9.  234,  241. 

Se  luliorum  dislinctio,  9.27. 

Sedidius  vario  intervallo  syllabarum, 
574. 

Sedulius  Juvenco  adjungendus,  5.  Ejus 
vita ,  ibtd.  seqq.  Macedonii  discipu- 
lus,  11.  In  Achaia  commoralus,  12. 
Au  Roma?,  15.  Qno  tempore  scripsit, 
13.  An  episcopus,  15.  An  intcr  san- 
ctos  relatus.  17  seq.  An  rhetor,  56. 
Ejus  opera,  18,  scqq.  Paschalis  nnn 
dicitur,  22.  Imiiator  Virgilii,25,  55, 


QUjE  IN  PROLEGOMENIS,  OPERIBUS  SEDULU,  etc,  CONTINENTUR. 


1025 


103.  Ediclit  carmen  paschale,  scd  in 
chirtubs  dispersum,  74,  86.  Juveu- 
cuni  iniitatur,  158.  Cur  Juvenci  non 
meniineril,  139.  Multusest  iu  conci- 
sionibus,  104,  157,  195,511.  Ad  me- 
liora  sc  couverlit,  156  seq.  Carmine 
magis,  quam  prosa  valebat ,  148.  A 
fabulis  maxime  abhorrens,  172,  558. 
Defenditur,  175.  Verborum  involu- 
cra  amal  ,  267.  Acumen  in  vocibus 
amat,  381.  A  Gelasio  laudatus,  419. 
Ejus  palria,  <6seq.  Nomina,8seq.  Pe- 
regrinatio,  11.  Elogia,  94  seqq.  Epi- 
grarnma ,  52,  581.  Hwnuus,  372. 
Opera  dubia,  52.  Opera  grammati- 
calia,  28  seq.  Opus  De  regimine 
Principum,  38.  Verba  in  oflicio  li- 
turgico ,  97.  Codices  mss. ,  59  seqq., 
55.  Codices  mss.  corrupti ,  108  seq. 
Ediliones,  58  seqq.  Editio  pra?seus, 
129.  Explanaliones,  36  Usus  impro- 
prius  adjeclivorum  ipsi  familiaris , 
142.  Epistola  qmedam  importune  ei- 
dem  supposita,  54.  Subliie  ejus  ar- 
gumenlum,  349. 

Sedulius,  vide  Belisarius,  Liberius, 
Aslerius. 

SeduliusGrscus,  39. 

Semedia  Laliuilas,  426. 

Semiuoino  canis,  182. 

Semine  vipereo,  545. 

Semper  amicum,  246. 

Seneca  r^prehendilur,  2. 

SenecaTrag.,  143,  258. 

Senescens  dies,  261. 

Senectus  mentis,  214. 

Sentenlia  Iwla,  trislis,  283.  Pro  judice, 
501. 

Sepulcra  alba,  514. 

Sepulcrum  Domini,  344. 

Serere  miracula,  348. 

Sergius  grammaticus,  98. 

Serpens  lerra  vescitur,  220,250. 

Serpo  cum  accusativo,  159. 

Serregius,  98, 

Servii  Centimetrum,34.  Commentarius 
in  Donatum,  4*.Operibus  multa  ine- 
ptaimmixta,  157. 

Servire,  et  servare,  158. 

Sertim  natum,  166. 

Severus  (Sanctus),  284. 

Severus  (Sulpicius),  293, 435.  Ejus  dia- 
logi  apocryphi,  424. 

Sexus  in  obliquo  ultima  correpla,  266. 

Si  cum  iudicativo,  et  subjunclivo,  235. 

Sibylliai  versus,  594. 

Sichardus,  32. 

Sidereus,  siderius,  174. 

Sidonius,  394. 

Sigeberti  error,  50. 

Silo  pro  Belisario,  57,  92. 

Silvestri  (S.)  Actus,  417. 

Silvius  poela  velus,  569  seq.  Ejus  ver- 
sus,  56  seq. 

Simeou  Dunelmensis,  101. 

Similare,  et  simulare,  189. 

Simonis  o  producto,  287. 

Simplare,  104, 188. 

Simplex,  immaculatus,  217. 

Simulo,  similo,  287. 

Sincolla  latinitas,  426  seq. 

Sinderedus  Toletanus,  10. 

Sine  clade,  559. 

Sinibaldus  (Antonius),  49. 

Sinu,  et  situ,  166. 

Sinus  Ahraham,  256. 

Si  ■mondus,  4. 

Situ  (jrandccvo,  166. 

Silzm.mnus,  184. 

Sobrarius  commeniator  Sedulii,  69. 

Sol  minisler  Dei,  182  Ohscuratur  in 
morte  Christi,  337.  Ejus  equi,  172. 

Solens  inferre,  279. 

Soliuus,  159. 

Soprarius,  vide  Sobrarius. 

Sors  aposiolorum,  liber  apocryphus, 
423  seq. 

Spatium  uteri,  294. 


\m 


Speciale,  et  generale.  275. 

Speclare,  spcrare,  198,  528. 

Spela  Laliuitas,  427. 

Spiritus  in  patrio  casu  us  eorrepto,  187, 

227. 
Spiriius  sanctus  in  specie  columbaj, 

218,  369. 
Spiritus  ater,  dsmon,  293. 
Sprilu,  et  Spirtu,  571. 
Sputa  prin  a  brevi,  521. 
Squumetis  serpens,  169. 
St  producunl  brevem  dictionis  praece- 

dentis,  225. 
Statius,  50. 

Slernere  cullisas  calervas,  211. 
Suarez(Franc),  128,551. 
Suave  trisyliabuui,  104. 
Sublimus,  el  sublimis,  557. 
Subscriptiones  mss.  codd.  saepe  suppo- 

sititue,  124. 
Succus,  sucus,  160. 
Sudum,  serenitas,  106. 
Suetonius,  2,  596. 
Sugenus,  151. 
Summissa  voce,  222. 
Superas  auras,  248. 
Supercilhim  ponere,  151. 
Superslilio  iusana,  184. 
Sus  amica  luto,  246. 
Suscipit,  et  suspicil,  214. 
Syinniachus  patncius,  59. 
Synclelice,  12,  145. 
Syncletice  a  senatu  dicla,  145. 
Synaaresis,  311. 


Tantum,  quanlum,  274.  Quod  niliil  esl, 

596. 
Tariara  de  inferis,  505. 
Taurinensis  codex  Sedulii,  39  seq. 
Taulologia  poetis  familiaris,  170. 
Tegere  diem,  557. 
Telesiichis  quid  £it,  594. 
Tellierius  a  calumnia  vindicatur,  111 

seqq. 
Temporum  mutalio,  251. 
Temporum  nostrorum  calamitas,  1  seq. 
Tempesl3s  sedata,  245. 
Tenere  viam,  2U9. 
Tenere  pro  regere,  203. 
Tensos  sinus,  201. 
Tenuant  opes,  249. 
Terentius,  149,  203,  297. 
Ternus,  el  trinus,  191,  356. 
Terramotus  in  morte  Domini,  339. 
Terrigeme,  homines,  106. 
Terlullianus,  193.  Opuscula  ejus  apo- 

crypha,  424. 
Testumenta  legis,  103. 
Testamentum  Job,  liber  apocrypbus, 

Testudine  templi,  500. 

Tete,  lule,  225. 

Thascii  Cypriani  quse   opuscula  apo- 

crypha,  425. 
Theobaldusepiscopus,  47. 
Theocriius,  165,  174. 
Theodoncus  rex,  39. 
Theodorus  Cantuar.,  83,  409. 
Theodosius  iinperator,  12,  23.  Theo- 

dosius  Junior,  24. 
Theodulphus  Aurelianensis,  33,   48, 

99,361. 
Theologica?  quacstiones  sermone  vul- 

gari  non  pertractandae,  131  seq. 
Theophilactus,  559. 
Thpophilus  Alexandr.,  414. 
Thesaurus,  liber  apocr.,  422. 
Tfiesidiv,  Athenienses,  159. 
Thiers  (Jo  )  uotatur,  459. 
Thomas  (Didymus),  353. 
Thomas  S.    Doctor  Angelicus,   126, 

128. 
Thomasius(  Ven.  Card. )  ,67 ,  372,416. 
Tliorus  pro  torus,  151. 
Tibiae  in  funeribus  adbibitse,  251. 
Tibicines  correpia  secuuda,  251. 
Tibullus,  104,171,261. 


Tichonii  opuscula  apoerypha,  425. 

Tillemoulius,  424. 

Timaei  Glius  t#eu»,  297. 

Tnieu  i  proclucio,  275. 

Tiruciniumcvtatis,  141.' 

Tiluli  in  Sedulio,  161. 

Titulua  carminis  paschalis,  22.  Crucis, 

353.  Librorum.duplex,  22. 
Tiven  (Petrus),  47. 
Tollere,  porlare,  auferre,  216. 
Tonitrus,  tonilri,   et  lonilruum,  toni- 

trui,  312. 
Toribius  Asturicensis,  420. 
Torpere  acumen,  598. 
Torriilus  cruor,  577. 
Torvu  aquora,  262. 
Tola  .virtule,  193. 
Tolisvirlulibus,  254. 
Tulum  pro  omnia,  249,  321,  358. 
Trabaiis,  ing  ns,  vel  Qrmus,  525. 
Trabe,v  pro  cunsuialu,  393. 
Traclare,  206. 
Traditor,  104,  317. 
Tr<msfiguratio  Domini,  266. 
Transitus  S.  Marise,  liber  apocryphus, 

422. 
Trasamundus  rex,  125. 
Trinitatis  mysterium,  187. 
Trinum  numen,  191. 
Trinus,  el  lernus,  ibid. 
Tripticet,  Iriplicabile,  188. 
Triste  ministerium,  289. 
Trislis,  amarus,  530. 
Trithemius,  7,  18  seq. 
Triumphus  Chrisli  Hierusalem  ingre- 

dientis,  506. 
Trombpllius,  125,  408. 
Tubae  in  funeribus  visilatae,  251. 
Tubicines  prima  producta,  251. 
Tuens,  intuens,  335. 
Tulit  pro  utlulit,  et  abstulit,  258,  365. 
Tumor  de  superbia,  361. 
Tunica  Christi,  554. 
Turpis  bos,  182. 

Turcia  Aproniana  Asteria  gens,  75. 
Tyranni,  reges,  274. 
Tzetzes  poeta,  95. 

U 

Ubique  pro  et  ubi,  246. 

Ununimus,  unanhnis,  298. 

Unas,  MHflris  rejicilur,  195. 

Ungue.  eiangue,  162. 

Unus  (ilius,  unus,  270. 

Lrbanus  II,  56. 

Uriel  an  angelus,  459. 

Ursicinus  presb.,  142. 

Ursinus  episcopus,  12,  141. 

Us  in  accusativo  plurali  conlractum, 

iOl  seq. 
Us  pluralis  correclus,  212. 
Usserius  refellilur,  14. 


V,  elb  confusa,  199,284. 

V,  et  f  commutata,  176. 

Vavassorius,  459. 

Vacare  apielate,  318. 

Vada  salsa,  242. 

Vugas  auras,  279.  Umbras,  339. 

Vagilus  pro  vagienti,  212. 

Valerius  Flaccus,  174. 

Valletta(D.),51. 

rfflia,  et  fana,  1N9. 

Vano,  vacuo,  288. 

Varro,  217,  284. 

Vasis  aureis  utebantur  divites  in  con- 

viviis,  151. 
Vazquez  (Gabriel),  127. 
Veges  pro  vini  cado,  155. 
Vegia,  vide  Og. 
Vel  pro  et.  558. 
Velleius,  289,  504. 
Veneranlcr,  558  se''/. 
Veniule,  199. 
Venitus  pro  venditus,  565. 
Venli  Christo  obediunt,  245 
Venlosa  loquendi  gloria,  225. 


1027 

Verborum  contraria  genera,  268. 
Verenter,  157. 
YersiuuloruiiiinsrHTisBibliisdisUnctio 

anliquissima,  430,  453. 
VersiiiL-alores  inppti,  99. 
Versns  inripieuips  a  \oce  monosyllaba 

elisa,  176.  luedili,550.Quidaiu  bur- 

bari,  48  seq. 
Versus  sponlaieus,  333. 
Vesliqia,  313 
Vesliqiis  uisflhhum,  358. 
Veslra  \rotua.  139. 
Vezzosius,  109,  416. 
Vicloriauus,  87. 
Yictorinus  P-talnonensis  ,    al.  Picta- 

viensis,  232.  267,  42o. 
Vida  (Hieronymus),  47. 
Viilens,  virens,  vivens,  168. 
Viduse  (ilius  suscitalur.  289- 
Vigoris.  viroris,  ngoris.  169. 
Vina  in  Palaesiiua  soluui  rubra,  257. 
Vincere  famem.ooQ. 
Vincla  crucis.  556,  344. 
ViuiiMi  gaudfa  viiis,  2'J7. 
Vir,  inaiiius,  166. 
Virelwn,  <ivirectum,  160. 
Virga  iu  dracon  m  conversa,  169. 
VirgilianusCenlo  apooypuus,  422. 


ORDO  RERUM  QU^  IN  HOC  TOMO  CONTINENTUR. 


1028 


Virgilius,  137  seq.,  160, 169,  178,  180 
seqq.,  186,  189,  192  seqq.,  197  seq., 
200,211,  213,  217  seq.,  221,  234, 
256,  2i2,  248,  2o0  seq.,  160,  271, 
288  s«/,  291,  294  scq..  298,  502, 
506  seq  ,  555  seq.,  338,546,549, 
556  seq.,  368,  584  seqq.,  597.  Ejus 
cod  'X  Medtceat,  78. 

Virguvd,  106. 

Virius,  virtules  de  miraculis,  309. 

Viscera  pro  curpore,  545. 

Vita,  ralio  vilae,  293,  299. 

ViLe  Patrum,  pi  premilarum,  417. 

Vivens  frulex,  169. 

Vivumcadaver,  247. 

VWUS,  lmniorlalis,  310. 

T"/x  unns,  297 

Vocii  iler,  282. 

Vuluniarius  s><o  ingenio,  140. 

Volune  est,  105. 

Vunckius  illusiralor  Sedulii,  68.  Rvji- 
ciiur,  152. 

Vossius  (Ger.  Jo.),  23.1saacus,  55. 

Yclti  inopina,  250. 

Yulca;iiu>,  52. 

Vulnera  prn  \iiiis,  284. 

Walcbius,  87,  102. 

Wando  abbas,  58. 


Wasius,  53. 

Westbi  liierus,  64. 

WiUheniius.  73. 

"Wiihofius,  70,592. 

■yYo|  kfnsius   illusiralor    Spdulii ,   68. 

Impugnatur,  153,203,255,287,297, 

539. 

X 

X  littera  quando  inventa,  578. 
Xpromyrrha,  ibid. 
Xrislus  pro  Clirisnis,  ibid. 
Xysti  uomine  liber  apocryphus,  422. 
Xystus  Seuensis,  ll. 

Y 

F,  eti  confusa,  379.  In  alphabeto  La- 

lino  olim  non  i-rat,  ibid. 
Ymnus  pro  ligmnus,  ibid. 


Zaccagni  (Laurent.),44,  111. 

Zacbarias  pai>a,  459. 

Zach  irias  (Frauc.  Ant),  32,  62,  81, 

401. 
Zeno,  Hispalpnsis  episcopus,  410. 
Zipgleriis.  145. 
Zoveiuonius  (Haph),  42. 


ORDO  REHUM 

QU/E    IN    HOG    TOMO    CONTINENTUR. 


JUVENCUS. 

Epistola  dediraloria.  9 

PROLEGOMENA  I.\  .1LVF.NCLM.  11 

Cvpct  primcm.— S.  Hipronvnii  de  Juveuco  tesliroonia 

exptndiiniur.  0,;inio  de  rebgioso   cultu   oiim  Juveuco 

praestilo  rejitilur.  Ibid. 

Cap.  II. — Codic  s  mss.  Juvenci  rpcensentur.  25 

Cap.  III. — Editiones  carmiuum  Juvenci.  31 

Cap.  IV.— Elogia  Juvenci  cx  veleribus  scriptoribus  ac 

nonuullis  recenlibus  pptita.  41 

Cap.  V  — Maiiha-i  locus,  cap.  xx,  v.  28,  aliter  a  Juvcnco 

leclus,  ac  nunc  in  Yulgaia  legitur.  48. 

Cap.  VI. — Ulilitas  cuufereiidi  mss.  codices  Juvenci.  Me- 

thodus  liujus  editiobis.  51 

HISTORLK  EVANGELIC.E  LIBRI  IV.  53 

Prasfalio.  Ibtd. 

Altera  praefalio.  57 

HlSTORI.E  E\  ANGELICJE  L!BER  PRiMCS.  61 

LlBER  II.  147 

LrBER  III.  215 

L;ber  IV.  279 

LIBLU  IN  GENESIM,  Jcvenco  attribctls.  345 

CARMEN  DE  LALDIBLS  DOMINI;  item  Juvekco  attri- 
butlm.  379 

TRILMPHLS  CHISTI,  item  carmenJcvenco  attribltlm. 

585 
PORP//rfi2"L-S  OPTATIANUS. 
Lpislola  nnncupaioria.  387 

Testimonia  de  Opiaiiano.  389 

Epistola  Porphyrii  ad  Constantinnm.  391 

Episiol  i  Constantini  ad  Porphvrium.  393 

CARMINA.  3'^ 

PANEGYRICLS  Constantino  Algosto  dictcs.        Ibxd. 

SEDULIUS. 

Epistola  dpdipatoria. 

PROLEGOMEXA  1N  SEDUUUM. 

Capct  pr:.mcm. — Sedalli  ViU  ei  gesta. 

Cap.  II. — Opera  Sedulii  rpc  n^  ntur. 

Cap.  III.  —  Codiccs  manuscripli  Sedulii    recensemur. 

463 

Cap.  IV.— Recensentur  ediliones  Sedulii,  inlerpretcs,  et 
conjpclnraruin  auctorps.  477 

Cap.  V.— De  As«erio,  qui  carmina  Sedulii  collegii ;  de 
Liberio  et  Belisario ,  qui  Sedulium  versibus  acroslichis 
ornaverunt.  486 

Cap.  VL— Elogia  Sedulii,  ac  doclorum  homiuum  de^eo 
judicia.  50* 

Cap  VII.— De  codd.  mss.  correctoribus,  et  corruplorj- 
bus.  Excursus  in  codicem  S.  Hilarii ,  qui  in  Arthivio  Basi- 
licae  Vaticanae  asservalur.  »»15 

Cap.  VIIL— Quid  in  oova  hac  Scdulii  edilione  prtestilom 
sit.  530 


453 
435 

lbid. 
447 


SEOLLII  CARMEN  PASCHVLE,  coisubjacet  et  conti- 
nenter  re-pondet  OPUS  PASCHALE.  533 

Dp.licaiio  (!arnii,)is  Pasthalis,  ad  Macedonium.       Ibid. 
D  'di' ■:>. :io  (jp  ris  Haschalis,  ad  Macedonium.  ;iio 

Prologns  melricus,  ad  lectorem.  549 

LlBLR  PR  MtS.  553 

L'BER  SICLNDL'9.  593 

LlBER  TERTILs.  633 

LlBER  QLARTCS.  671 

LlBER  QC.MCS.  703 

Llegia.  753 

Hvinuus.  763 

EpiKramma.  771 

APPENDIX.  773 

Caniipu  de  Incarnatione.  Ibid. 

Cannina  epigraminalica.  779 

DECRETLM  de  libris  recipiendis  et  non  recipien- 

dis.  787 

Pars  prima.— Coiicilium  urbis  Romse  sub  Danuso  papa 

celebraium.  De  explanalioiie  lidei  calholica?.  Ibid. 

Pars  seclwdv  et    tertia-  —  Decretum  Gelasimum,  ex 

mss.  Vaticauis,  nec  non  paraphrasis  ejnsden  decrcli.  795 
SEVERUS  RIIETOR. 

Prolegomen.i.  795 

CARMEN  BUCOLICUM  ,  de  Virinle  signi  crucis.      797 

FALTONIA  PROBA. 
Prolegompna.  801 

CENTONES  VIRGILIANI.  805 

AUSONIUS. 

In  Ausonium  Prole^omcna.  817 

PP.^EFATIUNCUL^E.  823 

jS  isiola  Thpodosii  Augusti  ad  Ausonium.  Ibid. 

Epistoia  Ausonii  ad  Theodosium.  Ibid. 

Ef  i-iola  Ausonii  Syagrio.  824 

E|  isiola  Ausonii  ad  Latinum  Pacalum  Drepanium.    825 

EPIGbAMMATA.  Ivid. 

I.  Do  Auj,'iislo.  —  II  De  fera  a  Cassare  inlerfecta  — 

III.  Danubiue  Niium   alloquilur.  815.—  IV.  I.Iphi  eumdpm 

alloquilur. — V.Sub  Valcntiniani  Juni  ris  signu  marmoreo. 

—VI   Piciuras  subdiii,  ubi  leo una a  Graliano  sagitta  occi- 

Busest.  —  VII   De  malre  Augusli.  —  VIII   Exhoriatio  ad 

moili  siiam.  —  IX.  De  suis  poemalis.  —  X.  lu  nmliprem 

adullp.am.  825-828. 

XI    Echo  ad  piclorpm.— XII.  In  simulacrum  Occ:;s  ouis 

et  PaiiitPiiiifn.  — XIII.  Dp  lepore  capio  a  eaoe  marino.  — 

XIV.  De  Pi  r^auioscriplorefiifriiivoqui  caplusfuerat.— XV. 

In  eumdem  Pergamum.  —  XVI.  De  se  ei  uxore.  —  XVII. 

Ad  uxorpin  suam.  —  XVIII.  In  Meroen,  aiium  eiiriosam.— 

XIX.  Nprnpsis,  e  Gra^co.  —  XX  Dp  rarietate  fort«na?  ,  e 

Graeeo.— XXI.  Idemahter.— XXII.  DeThrasybulo. — XXIII. 

I)e  I.ata.na  matre. — XXIV.  Indivitem  quemdam.  827-S2><. 

XXV.    Anlistbeues  ,  cynicus    [ibilosofAus.  —  XXVI. 


ORDO  RERUM  QU^  IN  IIOC  TOMO  CCXNTINENTIR. 


1020 

Idem.  —  XXVIt.  Libero  pMri.  —  XXVIII.  Myobaibnm 
Liberi  palris  signo  marmoreo  ia  vilia  oostra,  omnium 
deoru  u  argumeula  habeniis.  —  XXIX.  In  Corydonem 
niarmoreum.  — XXX.  In  simulacrum  Sappbus.  —  XXXI. 
Deae  Veneris.  —  XXXII.  Ad  libellum  suum  de  Pro- 
culo.  —  XXXIII.  De  uumine  cujusdam  Lucii  scul|>to  iu 
marmore.  —  XXXIV.  De  Sabiua  uxore.  —  XXXV.  Da  ea- 
dem  Sabina.— XXXVI.  Deeadem.—  XXXVII.  De  Christo 
et  Aciudyno  fratribus.—  XXXVIII.  De  iisdem.  —  XXXIX. 
Ad  Philumusum  grammaticum. — XL.  In  statuam  Ruli , 
rheloris  semiviri  et  etin_jiiis.  —  XLI.  In  labulam  ubi  erat 
picta  imago  Kuli  rbetoris.  829-850. 

XLH.De  eadem  labula.— XLIII.De  eodemRulo.— XLIV. 
Idem,— XLV.  De  oodem  Rufo. — XLVI.  Imago  Ruli  rli  lo- 
ris. — XLVII.  De  eadem  Ru(i  slatua.— .XLVIIL  De  Diogene 
cynico philosopho. — XLIX.  De  Oceso  et  eodem  Diogene. 
— L.  Ad  Dsedalum,  de  tntcula  Hyronis. — LI.  Eadem  de  se 
ipsa.— LII.  Eadeni .— LIll.  Eadem.— LIV.  De  eadeni  My- 
ronis  bucula. — LV.  Eadem  bucula  de  se. — LVI.  De  eadem 
bucula  — LVII.  De  eadem  bucula. — LVIII.  Quae  sexum 
mularint. — LIX.  De  Acliilla.quidissecuil  cahariam. — LX. 
Do  Alcone  medieo  et  Diodoro  Haruspice. — LXI.  De  siguo 
Jovis  et  Alcoue  medico.  851-832 

LXII.In  Kunomuin  mndicum. — LXIII.In  hominem  voiis 
absonaj. — LXIV.  Ex  Graico,  aj$io  fawu  r.i-,xo?. — LXV.  i 
■p.v.t,  d  ppvKnnu;, axao:{  /af-;  — LXVl.  Llcm. — LXVII.  In  salta- 
lorem  ine .  ium  —  1. XVIII.  De  eodem. — LXIX.  Dodrulis 
potio.— LXX.  D  eadem.— LXXLDeeadem.— LXXII.Pul- 
chrum  Dci  responsum. — LXXIII.  De  Narcisso  sui  ipsius 
amanle. — LXXIV.  De  eodem.— LXXV.  ln  Echodoleuiem 
prople.r  moriem  Narcissi. — LX.XVL  Ad  Apolliiie.n,  de 
Daphue  puella  fugiente.  —  I.XXV II.  Ad  corlicem  quo 
Daphue  tegebalur. — LXXVIII.  lu  duas  sorores  diversorum 
Hiorum.—  LXXIX.  In  Venerem  anadyomenen  — LXXX.  In 
puernrn  formosum. — LXXXI.  De  quodam  Sylvio  Rono,  qui 
eralBrito.— LXXXII.  De  eodem.  —  LXXXIII.  De  eodem. 

833-834 

LXXXIV.  De  eodem.  — LXXXV.  De  eodem.— LXXXVI. 
De  eodem.— LXXXVII.  In  1-utippum.— l.XXXVIH.  Epi- 
curiopinio. — L  XXXIX. Dehominepigro. — XC.lnDidusima- 

finem. — XC.I.  lu  Paustulum  staturae  brevis  Auicii  Probioi. 
CILIn  Medspse  imaginem  — XCIII.In  eumdem. — XCIV.In 
cseeum  et  claudum. — XCV.  Idem. — XCVI.  De  divite  et 
paupere. — XCVII.DePemTope  — XCVIII.InGrammaticum. 
— XCIX.  De  infauslo  malrimonio  Grammatici.        855-856. 

C.  De  Auxilio  grammatico. —  CL  De  fratribus  Thebanis. 
— CII.  De.  ingratis,  ex  Menaudro  — CIII.  De  Demosih"ne. 
— CIV.  De  loilunge  varietate. — CV.  In  Stellam. — CVL  Ex 
Memmdro. — CVII.  Ail  nolarium  velocissime  exeipientem. 
— C V III.  Ausonius  filio  suo. —  CIX.  Supputatio  ab  Urbe 
condiia  in  consulalum  Ausonii. — CX.  De  eodem  ad  Procu- 
lum  — CXI.  Iu  finel.bri  Faslorum  additi.  857-858 

EPHEMERIS.  859 

PARKNTALIA.  841 

PraTaiio  versihus  adornata.  Ibid. 

I.  Juuius  Ausonius,  pater. — II.  .Emilin  .'Eonia  ,  mater. — 
III.  /Enilius  Magnus  Arborius  ,  avunculus. — IV.  Caecilius 
Argii  ius  Arborius,  avus. — V.  /Emilia  Cormliiia  Manra,avia. 
— VI.  ^-E u« i 1 1 a  Hilaria  ,  milert  ra  ,  virgo  devota.    813-814 

VII.  Couteiiiiis  ct  Julius  Calippio,  patrui. — VIII.  Allu- 
s i i i r .  Lncanus  Talisius,  socer. — IX  Allusia  Lucana  Subina 
uxor.— X.  Ausonius  ,  parvulus  filius. — XI  Paslor,  nepns  ex 
filio. — XII.  Julia  Dryadia  ,  soror. — XIII.  Avitiauus,  trater. 

845-846 

XIV.  ValeriusLalinisEurouius,  goner. — XV.Pomponius 
Maximus,  affinis. — XVI.  Veria  Liceria,  uxor  Arborii  soro- 
ris  filii. — XVII.  Pumponius  Maximus  Hereulauus  ,  sororis 
films. — XVIII.  Fl.  San  'tus  ,  maritus  Pudcntilhe. — XIX. 
Namia  Pudeulilla,  allinis.— XX.  Lucanus  Talisius. — XXI. 
Allusia    Lucana   Talisia;  Ermiuiscius  Regulus  ,   affiuis. 

817-818 

XXII.  Sev  rus  C.ensor  Julianus.  —  XXIII.  Pauliuus  et 
Dryadia,  lilii  Paulini,  et  Megpntirae  sororis  lilia?.—  XXIV. 
PcJiiliuus  .  sororis  gener.  —  XXV.  yEmilia  Dryadia.maler- 
lera.  —  XXVI.  Juiia  Calaphronia,  amita.  —  XXVII.  Julia 
Veneria,  amita.  —  XXVIII.  Julia  Idalia  ,  oonsobriua. — 
XXIX.  .Emilii  Melania,  soror.  —  XXX.  Pomponia  Urbica, 
coosocrus,  uxor  Juliani  Cr.osoris.  849-8"J0 

COMMEMORATIO  PROIESSORLM  BLRDIGALLX- 
SILM.  851 

Praefatio  IbiU. 

I.  Tiberius  Victor  Minervius,  oralor.  —  II.  Latinus 
Alcimus  Alethius,  rhetor.  —  III.  Luciolus,  rhetor.  —  IV. 
Attius  Patera,  rhelor.  Ibid. 

V.  Altius  liro  Delphidius,  rlietor.  —  VI.  Alelhio  Mi- 
nervio,  filio,  rbetori.  —  VII.  Leontius  gramniaticns,  co- 
gnomento  Lascivus.  853-854 

YIII  Grammaticis  Grsecis  Rurdigalcnsibus.  —  IX.  Ju- 


1050 

cumlo.grammalicoBurdigalensi.fralri  Leontii.- —  X.  Gram- 
roalicis  lalinis  Burdigalensibus  pbiMogis,  Macrino,  Plioe- 
biiio.  Concordio,  Sncurooi,  Ammonio  Anasiasio  gramma- 
tico  Pirtaviorum. — XI.  Herculano  sororisfilio.grammaiico 
Burdigalensi.  —  XII.  Thalasso,  grammatico  Burdigalensi. 

855-856 

XI II.  Cilario  SicaloSyracusano,  grammalico  Bmdig:<leiisi. 

—  XIV.CensorioAltioo  Agricio  rhelori.  —  XV.Nepoiiano, 

graniiiialieo.— XVL/EuiiliusMagnus  Arborius,  rli  torTolo- 

sa;  —XVII.   Exuperius,  rhetor  Tolosae.  —  XVIII.  ttar- 

cdlo    grammatico  Narbonensi.  —XIX.  Sedatus,   rhetor 

Tolosanus.  857-858 

XX.  Stapbylius,  rhetor.  —  XXI.   Crispus  pt  Urbicus, 

grammaiici.  —  XXII.  Victorio,  proscbolo.  —XXIII.  Dvna- 

mio  Burdigalensi.  —  XXIV.  Atibio  Glabriensi.       859-860 

EPITAPHIA  HEROLM.  861 

Epitabia  heroum  qui  bello  Trojauo  interfuerunt.    Ibid. 

Aliquol  aliorum  epitaphia.  864 

DE  DLODEUM  CESARIRLS.  865 

TETRASTICHA.  ibid. 

ORDO  NOBIl  IUM  URBIUM.  869 

SEPTEM  SAPIENTUM  LLDUS  ET  SENTENTI.fi.   871 

IDYLLIA.  877 

Idylliim  pbimom.  —  Versus  paschales  Troco  dicti.     877 

Idylliuh  II.  —  Epicedion  in  patrem  suum  Julium  Auso- 

nium.  878 

Idyllium  III.  —  Ausonii  villula.  879 

Idyll  um  IV.  —  Ad  nepolem  Ausonium,  de  sludio  pue- 

rih.  880 

Idyllium  V.  —  Genelhliacon,  ad  eumdem.  882 

Idyllium  VI.  —  Cupido  cruci  lixus.  Ibid. 

IdillilmVH. — Bissula.  8^5 

Idyllium  VIII.  —  Precatio  Ausonii  consulis  designati. 

886 
Idyllium  IX.— Item  precatio  Kalendis  Januariis.  8«? 
Idyllicm  X. — Mosella.  lbid. 

Idyll  um  XI,— Griphus  ternarii  numeri.  895 

Idyllium  XII. — Techuopaegnion.  898 

Idyllum  XIII  — Cento  nuplialis.  902 

Idyllxm  XIV.— Rosee.  905 

Idyllium  XV. — De  ambigititate  eligendas  vila?.  906 

Idyllum  XVI. — De  \iro  bo.fo.  Ibid. 

IdYLL;UM  XVII. — H«rt  xai  Oi  ^1160.7001x0%.  907 

Idyllium  XVIH. — De   ajlatibus  aniraalium  Hesiodion. 

908 

Idyllium  XIX. — De  aarumnis  Herculis.  Ibid. 

Idyllium  XX. — Mttsaruminventaetmunera.  Ibid. 

ECLOG,£.  907 

De  ratione  librse.  Ibid. 

De  ratione  r.uerperiimaturi.  909 

Signa  coelestia.  910 

Ratio  dieruin  anni  vertenlis.  Ibid. 

De  nominibus  seplem  dierum.  Ibid. 

De  meusibusetqualuor  anui  lemporibus. — De  mensibus 

varia.  911-912 

Ciieronis  versus  quod  signum  quo  temporc  illustre  sil 

patefacientes. — A  solsticio  in  sequinociium  ratio. — De  fe- 

riis  Romanis. — De  luslralibus  agonibus. — Delocis,  anctori- 

bus  et  causis  variis  agotium.  913-914 

EPISTOL/E.  Ibid. 

Epistola  prima— Ausonius  ad  patrem,  de  suscepto  lilio. 

913 
Ep.st.  II.— Paler  ad  filium.  915 

Ep;st.  III. — Ausonius Hesperio.  916 

Epist.  IV  — Ausonius  Thcoui.  Ibid. 

Epist.  V. — Llem  eidetu.  918 

Epist.  VI. — Idem  eidem.  Ibid. 

Epist.  VII. — Idem  eidem.  Ibid. 

Epist.  VIII. — Ausonius  Axio  Paulo.  920 

Epist.  IX. — Idem  eidem.  Ibid. 

Ep;st.  X. — Idem  eidem.  921 

Epist.  XI. — Idem  eid  in.  922 

Epst.  XII. — Idem  eidem.  Ibid. 

Epis*.  XIIL— Idem  eidem.  9-23 

I.pist.  XIV. — Idctii  eidem.  Ibid. 

Epist.  XV. — Ausonius Telradio.  924 

Epist.  XVI.— Ausouius  Probo  prafecto,  Ibid. 

Epist.  XVII. — Ausonius Ursulo grammalico.  927 

Epist.  XVIIL— AusoniusPontio  Paulino.  Ibid. 

Epist.  XIX.— Ideni  eidem.  928 

Epst.  XX.— Idem  eidem.  929 

Ep:st.  XXI.— Idem  cidem.  930 

j.i-.sr.  XXII  — Idemeidem.  931 

Epist.  XXIIL— Idem  eidem.  952 

Epist.  XXIV. — Idem  eidem.  954 

Ep:st.  XXV. — Ausonius  Svmmacho.  933 

GR  .TIAia.M  ACTIO  AD  GRATIANUM.  937 

Perioch.e  in  HoMEm  Iliapa  et  Odysseam.  947 


FIMS  TOMI  DELIMI  LH02M. 


™£  •  «VAL  STUDIES 

-EV  PLACF 
TORONTO  DA< 

30f9»